Орта жүздегі хандық билікті жоюдың құқықтық салдары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4
1. ХІХ ғ. басындағы Қазақстандағы саяси жағдай
1.1.Хан билігін жоюдың алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5.11
1.2 Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... 12.19
1.3 ХІХ ғ. басындағы Орта Жүздегі саяси жағдай ... ... ... ... ... ... .. 20.26
2. Хан билігін жоюдың құқықтық негіздері
2.1 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғы» ... ... ... ... ... 27.40
2.2 Ресей әкімшілік.саяси жүйесінің енгізіліуі ... ... ... ... ... ... ... ... 41.49
2.3 Хан билігін жоюға наразылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 50.62
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.53
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.55
Соңғы кезде үстем болып келген «Қазақстанның Ресейге өз еркімен қосылуы» дейтін тұжырымдама біршама өзгеріске ұшырады. Тәуелсіз Қазақстан тарихы ғылыми зерттеулердің дербес объектісіне айналған жағдайда осы мәселе ішіне кіретін Қазақстанда хан билігін жою жағдайын тарихи-шындық тұрғысынан қарау керектігі өзекті мәселе.
XVIII-ХІХ ғасырлардағы Қазақстан тарихы алуан тағдырлы сипаттағы оқиғаларға толы.
Ресей өзінің жаңа аумақтармен бірге көшпелі және отырықшы қанша халық санына ие болғанын, олардың өмірінің экономикалық, саяси және құқықтық жақтарының негізі мен ерекшеліктері қандай екенін жєне қазақ халқының негізін құрайтын басқа да мәселелерді мықтап анықтап алуға тырысты.
Әуелден-ақ Ресей өзінің жаңа аумақтармен бірге көшпелі және отырықшы қанша халық санына ие болғанын, олардың өмірінің экономикалық, саяси және құқықтық жақтарының негізі мен ерекшеліктері қандай екенін және қазақ халқының негізін құрайтын басқа да мәселелерді мықтап анықтап алуға тырысты. XVI11 ғасырдың 70-жылдарының басында Қазақстанда жаңа жалпы қазақ ханын сайлауға барлық жағдайлар қалыптасты. Бірден-бір лайықты кандидатура ықпалды Абылай сұлтан болатын, ол 1740 жылдың өзінде-ақ, қазақ даласынын ең беделді әміршісі болған еді. 1757 жылдың өзінде Цин империясымен ресми жазысқан хаттарында ол өзін хан деп атаған. 1770 жылы әбден қартайған Әбілмөмбет қайтыс болғаннан кейін Абылай Қазақ хандығының шын мәніндегі бірден-бір билеушісіне айналды.
XVIII ғасырдың соңғы ширегінен бастап патша үкіметі Қазақстанда хан билігін жойып, әкімшілік реформа жүргізуге ниеттенді. Бұл үрдіс әсіресе 1822— 1824 жылдары, «Сібір қазақтары туралы жарғы» мен «Орынбор қазақтары туралы жарғы» бекітілген кезде ерекше белсенді жүргізілді, олар арқылы хан билігі жойылып, Орта жүз және Ұлы жүздің бір бөлігі сыртқы округтерге бөлінді, ал Кіші жүзде дистанциялық жүйе енгізілді. Қазақстан аумағының ішкі отарға айналдырылуына қарай Ресей 1867—68 жылдардағы Уақытша ережелер арқылы қазақтарды басқару және бағындыру жүйесін бір ізге келтірді.
1. Цинская империя и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2,
2. Омари Ж. Бұқар жырау. Қарағанды, 1994 ж.
3. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацских, орд и степей. Алматы, 1996.
4. Валиханов Ч.Ч. СС. Т.4, Алматы, 1985 ж.
5. Бекмаханова Н.Е. Легенда о Невидимке. Алматы, 1968 ж.
6. Бекмаханова Н.Е. Формирование многонационального насаеления Казахстана и Северной Киргизии.. м., 1980.
7. Аполлова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией в ХҮІІІ-начале ХІХ вв. Москва.,1960 ж.
8. Касымбаев Ж.К. Казахстан-Китай: Караванная торговля в ХІХ -начале ХХ вв. Алматы,1996.
9. Ремнев А.В. Самодержавие и Сибирь. Омск,1995.
10. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1. Алматы, 1960.
11. Қасымбаев Ж.Қ. старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение. Алматы, 1995.
12. Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. Алматы, 1966.
13. Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы ХІХ века. Алматы, 1947.
14. Козыбаев И.М. Историография Казахстана: уроки истории. Алматы, 1990.
15. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қыырғыз-қайсақ ћәм хандар шежіресі. А., 1991.
16. Моисеевв В.А. Джунгарское ханства и казахи. ХҮІІ-ХҮІІІ вв. А., 1991.
17. Қасымбаев Ж.Қ. Под надежную защиту. Алматы, 1989.
18. Қазақ ССР тарихы. 5 томдық. Алматы, 1984-88 ж.
19. Артықбаев Ж.О. История Казахстана в ХІХ веке. Караганда, 1992.
20. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). А., 1994.
21. Кузембайулы А., Абилев Е. История Казахстана (с древнейших времен до 20-х годов ХХ в.) А., 1996.
22. Мәшімбаев С. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994.
23. Қазақстан тарихы. 3 том. Алматы, 2002.
24. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХҮІІІ и первой половины ХІХ веков. А., 1960.
25. Абдрахманова Б. История Казахстана: власть, система управления, территориальное устройства в ХІХ в. Астана, 1998.
26. Кенесарин А. Кенесары и Садык / Хан Кенесары. Уральск, 1992.
        
        тақырыбы: «ОРТА ЖҮЗДЕГІ  ХАНДЫҚ БИЛІКТІ ЖОЮДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ САЛДАРЫ»
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
............................... 3-4
1. ХІХ ғ. басындағы ... ... ... билігін ... алғы ... ... ... ... ішкі және ... ... 12-19
1.3 ХІХ ғ. ... Орта ... ... ... 20-26
2. Хан билігін жоюдың құқықтық негіздері
2.1 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғы» .................... 27-
40
2.2 ... ... ... ... ... Хан ... ... наразылық
...................................................... ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстанның Ресейге өз еркімен
қосылуы» дейтін тұжырымдама біршама өзгеріске ұшырады. ... ... ... ... ... объектісіне айналған жағдайда осы мәселе
ішіне кіретін Қазақстанда хан билігін жою жағдайын тарихи-шындық тұрғысынан
қарау керектігі өзекті мәселе.
XVIII-ХІХ ... ... ... алуан тағдырлы сипаттағы
оқиғаларға толы.
Ресей өзінің жаңа аумақтармен бірге көшпелі және отырықшы қанша ... ие ... ... ... ... саяси және құқықтық
жақтарының негізі мен ерекшеліктері қандай ... жєне ... ... ... ... да мәселелерді мықтап анықтап алуға тырысты.
Әуелден-ақ Ресей ... жаңа ... ... ... және ... ... санына ие болғанын, олардың өмірінің экономикалық, саяси және
құқықтық жақтарының негізі мен ... ... ... және ... негізін құрайтын басқа да ... ... ... ... XVI11 ... ... ... Қазақстанда жаңа жалпы қазақ
ханын сайлауға барлық жағдайлар ... ... ... ... Абылай сұлтан болатын, ол 1740 жылдың өзінде-ақ, қазақ даласынын ең
беделді ... ... еді. 1757 ... ... Цин ... ... хаттарында ол өзін хан деп ... 1770 жылы ... ... ... ... ... Абылай Қазақ хандығының шын мәніндегі
бірден-бір билеушісіне айналды.
XVIII ғасырдың соңғы ширегінен ... ... ... ... ... жойып, әкімшілік реформа жүргізуге ниеттенді. Бұл үрдіс әсіресе
1822— 1824 жылдары, «Сібір қазақтары туралы жарғы» мен «Орынбор ... ... ... ... ... ... ... олар арқылы хан
билігі жойылып, Орта жүз және Ұлы жүздің бір бөлігі ... ... ал Кіші ... ... жүйе ... ... аумағының
ішкі отарға айналдырылуына қарай Ресей 1867—68 жылдардағы ... ... ... ... және ... жүйесін бір ізге келтірді.
Әкімшілік өзгерістермен бірге қазақтардың құқықтық және сот ... ... ... ... дағдылы құқығының колданылу аясы күрт
қысқарды, Ресей құқығы басым ... ие ... ол 1886, 1891 ... ... баянды етілді. Өлкенің бүкіл жер қоры үстемдік етіп
келген ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының меншігіне көшті. Абылай биліктің ... ... XVIII ... ... ... ру бірлестігі іс жүзінде автономиялы болды жөне оларды
өздерінің билері, рубасылары басқарды. Бұл жүйе жағдайында хан көп жағынан
билердің еркіне ... ... және оның ... ... ... ... ықпал етуге үлкен мүмкіндіктері болмады. Абылай жүздер мен ... ... ... ... ... рухы ... бір орталық
буындары элементтерін енгізуге ұмтылды. Ханның көптеген ... ... ... ... 1774 жылы Әділ ... ұлы ... бір бөлігінін,
билеушісі болып тағайындалды, оған арнап Абылай ... ... қала ... ... қоныстандырды. Солтүстік-шығыс Жетісуда оның басқа бір
баласы ... ... ... Қасым билік етті. Орта жүзбен ұлы ... ... жері ... балалары арасында бөлінді. Тек Кіші жүзде жөне
Орта жүздін батыс бөлігінде Қайып ... ... ... ... -Барақтың ұрпақтары, ал Қытаймен шекара өңіріне таяу жерлерде
және Сырдарияда Әбілмәмбеттің ұрпақтары — ... ... ... ... М. ... Ә. ... Ж. Ақбаев, И. Ибрагимов, Д.
Самоквасов, Г. Загряжский, А. Крахалев, П. Маковецкий, Н. ... ... А. ... А. Мякутин және тағы басқалардың еңбектері деректі
материалдың молдығымен ерекшеленеді.
Диплом жұмысы екі ... әр ... ... мәселені қамтиды, әрине
кіріспе мен ... ... ... мазмұнындағы Орта жүздегі саяси жағдай тақырыптың мазмұнына
үйлеседі деп ойлаймын. Орта ... хан ... ... ... ... ... ... ХҮІІІ ғ. соңы мен хан билігін жоюға дейінгі
кезеңді ... ... ... ... болатын 1822 жылғы “Сібір
қырғыздары ... ... және ... қазақтары туралы жарғы” тақырып
мазмұнының өзегін құрайды. Ресей әкімшілік жүйесін енгізу мәселесі де тыс
қалмаған.
1. ХІХ ғ. ... ... ... ... Хан ... ... алғы ... жүздің көптеген билеушілері XVIII ғасырдың 30—40-жылдарында-ақ
Ресей протекторатын қабылдағанына қарамастан, ... ... ... ... ... күшті әрі агрессияшыл Цин империясының пайда
болуы күрделі саяси жағдайдың тууына және қазақтардың Ресей ... ... ... әкеп ... Орта ... Ресей империясының протекторатында
ұстау шекаралык өкімет орындарының негізгі міндетіне айналды. Бұл ... ... ... ... үш ... ... ... амалдар және сауда-экономикалық байланыстар арқылы
әрекет жасады.
Орта жүз қазақтарының Ресейге бодандығы XVIII ғасырдың 40-жылда-рында
түбегейлі емес еді, ал ... өз ... ... ... ... ... күштері болмады. Жоңғарлардың Сібір бекіністері ... ... ... ... Оңтүстік Сібірдің едәуір аумағына билік
жүргізуге дәмеленуі жағдайды ... ... ... ... өзара қырқыс басталып, ол іс жүзінде үшінші дәрежелі мемлекет
деңгейіне дейін төмендеген кезде ғана ... ... ... билеушілері
жоңғар нойондарының билік жолындағы күресіне белсене араласты. Солтүстік
Қазақстанда Ресейдің әскери ... және жаңа ... ... алуына
қолайлы жағдай қалыптасты. 1752 жылдың жазында генерал С. В. Киндерманның
басшылығымен 11 бекіністен ... ... ... ... салу басталды,
оның ең бастысы Есілдегі Петропавл ... ... ... ... ... Үй және ... шебін жалғастыру болатын, ... ... ені 50 ... 200 ... ... ... жер көлемі тартып
алынды.[1]
Орта жүздің Ресейге тәуелсіздігі 1771 жылы Абылай үш жүздің ханы ... ... ... ... ... ... әкімшілігі өте қиын
жағдайда қалды.
XVIII ғасырдын 60-жылдарының аяғына қарай Ќазаќ мемлекеті Абылайдың
белсенді сыртќы және ішкі ... ... ... ... мыќты әрі
біртұтас мемлекетке айналды.
Бір жағынан, Абылайдың хан ... ... оны ... ... еді, оның ... Цин ... оны қазақтардың жоғарғы билеушісі деп
ресми түрде таныған болатын. Екінші жағынан, Ресей Нүралыны Кіші ... етіп ... ... ... және ... ... ... Абылайдың барлық үш жүзге билігімен келісе алмады.
Ал Абылай қыр көрсетіп, орыстың өкімет ... өзін тану ... ... ... ол әскер жіберу туралы хат жазды, бірақ 1778 жылы
ғана императрицадан ... хан ... ... ... түрде сұрады. Сол жылы
Абылайды Орта жүздің ханы етіп бекітуге патент — куәлік келді, ал 1779 ... ... ... жакын жерден ағаш үй салынды. ... бұл ... ... тек нашарлата түсті, сөйтіп Абылай шекаралық
әкімшілікпен ... да ... ... ... ... ... ... орыстың өкімет орындары белгілі бір себептермен Абылайдың билігіне
бағынбаған қазақ қауымдарына ықпалын ... реті ... ... кұр
жібермеді. 1770 жылы Өскеменде уақ руынын бірнеше ... ... ... орыс ... қабылдауға өтініш жасады. 1772 жылы
қарамағында үш мың қазағы бар ... ... ... ... мен ... ... ... сондай өтініш етті. Алайда бұл жағдайлар ... жоқ және ... ... ... 60-жылдарының аяғына қарай Қазақ мемлекеті Абылайдың
белсенді сыртқы және ішкі саяси ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің отаршыл өкімшілігі қазақтардан
қалмақтардың ... ... ... ... етті, алайда Абылайдың өз
ойлағаны бар еді.
1771 жылы ... ... ... ханы етіп ... үшін ... ... ... күзінде ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін барлық үш жүздің
өкілдері жана ... ... үшін ... ... ... Түркістан
қаласына келді. Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз ... ... ... ... ... Кіші жүз ... Орта жүз бен Ұлы ... өкілдері сөзсіз қолдау көрсетті.
Халық көп жиналған кезде қазақ дәстүрі бойынша Абылай ақ ... ... ... ханы ... жарияланды. Ол «оған (атаққа) ... ... және ... қайтыс болғаннан кейін, ... ... ғана ... ... мен ташкенттіктердің де сайлауы
арқылы ие болды».[3] ... ... ... ... ... ... алды.
Абылай ханның ішкі саясаты. Бүкіл халықтық мойындауға және үш жүздің
ханы атағына қарамастан, Абылайдың ... ... ... болған жоқ.
Сұлтандардың едәуір бөлігі, ... ... ... мен ... ханның
ұрпақтары Абылайды тақты заңсыз иеленді деп санады.
Абылай биліктің орталықтандырылуын нығайтуға ұмтылды. XVIII ... ... ... ру ... іс ... автономиялы болды жөне
оларды өздерінің билері, рубасылары басқарды. Бұл жүйе ... хан ... ... ... ... болды және оның жекелеген рулар деңгейінде
шешім қабылдауға ықпал етуге үлкен мүмкіндіктері болмады. Абылай жүздер мен
үлкен бірлестіктерді ... ... ... ... рухы ... ... ... элементтерін енгізуге ұмтылды. Ханның көптеген балалары
осындай билеушілер рөліне ... 1774 жылы Әділ ... ұлы ... бір
бөлігінін, билеушісі болып тағайындалды, оған арнап Абылай Талас аңғарында
қала салып, оған қаракалпақтарды қоныстандырды. ... ... ... бір ... ... ... ... Қасым билік етті. Орта
жүзбен ұлы жүздің барлық дерлік жері ханның балалары арасында ... ... ... жөне Орта ... ... ... Қайып ұрпактары, Орталық
Қазақстанның кейбір аудандарында -Барақтың ұрпақтары, ал ... ... таяу ... және ... ... ...... етті.
Орталык билікті күшейту үшін Абылай қолданған шаралардың екінші кешені
— бір тұлғаның қызметіне және оның ... ... ... сүйену.
Мәселен, дағдылы құқықтың дәстүрлі түсініктеріне қарамастан, Абылай хан
қылмыскерлерді өлім жазасына ... үкім ... ... өзі ... ... ... ... қазылығында ғана болатын. Билер кеңесі мен ... ... ... ... ... ... дағдылы құқықтың
дәстүрлі болуы және ... ... ... ... ... ... ... реформаны ақырына дейін жүргізуге мүмкіндік
бермеді. Оның үстіне бүкіл басқару жүйесін ... ... ... ... еді. ... элементтері рулық басқару принциптерімен тығыз
ұштасып жатты, хан билігін бұрынғысынша билер мен сұлтандар едәуір ... ... ... ... ... ... және ... өз беделіне, онын күрделі саяси ... шешу ... таба ... ... болды.
Абылайдың сыртқы саясаты да икемділігімен және ... Оның ... мен ... ... ... мемлекттермен қатынастарының
Орта Азия мемлекеттерімен қатынастарынан едәуір айырмашылығы ... ... ... өте ... ... хан, бір ... ... танудан бас тартпай, екінші жағынан, өз иеліктерінде екі
державаның да ықпалы күшеюіне жол ... ... ... ... көрсетуге тырысты. «Қазақтар әуел бастан-ақ екі жақтылықты
ұстанды, — деді цин ... ... 1779 ... ... — ...Абылай
бізге бағынған кезде Ресей Абылайдың өз боданы екенін, сондықтан біздің оны
өз бодандығымызға қабылдамауымыз керек ... ... ... жіберді.
Біз сонда былай деп жауап қайтардық: «Сіздер Абылайды өз ... Егер ... оны ... ... ол ... ... ... өтпеген болар еді... Ал сіздер, орыстар, бұған қалай кедергі жасай
аласыздар?.. Егер болашақта ... ... бола ... ... ... Бір жағынан, Абылай қытайдың өкімет орындарын өзінің адалдығына
үнемі иландырып ... ... ... ол ... ... ... ... ал қытай ханымен хат жазысуды бір нөрсе үшін,
оған бағынышты қырғыз-қайсақтарға қытайлардың ... ... ... үшін ... ... ... етіп ... Хан өз
иеліктерін агрессияшыл көршілерінен осылайша қауіпсіздендіріп қана қоймай,
жекелеген пайда келтіруге де тырысты. Мәселен, 1772 жылы ол ... ... және ішкі ... ... ... үшін тағы да ... сұрады. Бұл
орайда ол өзінің Қытаймен өзара келісімі бар екенін ... деп ... ... және ... да бір патша бізге дұшпандық әрекет немесе арсыздық
жасайтын болса, оған ... ... ... және егер сол ... ... күш ... ол менің талап етуім бойынша он мыңға ... ... ... ... ... да ... ... берер еді...».[6] Шынына
келгенде, Абылайдың адалдығына күмәнді Ресей де, ... да оған ... бас ... өкімет орындары Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға
ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы хан жазбаша ... ... ... ... ... ... әзір екенін ресми түрде хабарлады. Мұндай дипломатиялық
қадам өзінің сыртқы саяси аренадағы беделін ... ... ... ... ... ... Тоғым бастаған елшілік жіберді. 1778 жылы
ғана II Екатерина оны хан деп және Орта жүздің ғана ханы деп ... ... қол ... оның Кіші жүз бен ұлы ... ... ... ... ызаланған Абылай Орынборда, Троицкіде, тіпті ... да ... бас ... ... ... орындары хан ордасына шенеунік
жіберуге де келісті, алайда хан «мен өз ... ... ... ... деп мәлімдеп, ант беруден үзілді-кесілді бас
тартты.[7] Ханның мұндай мінез көрсетуін оның 1773—75 жылдардағы ... ... ... империясының күш-қуатына шүбәлана қарауымен
түсіндіруге болады, ал ол көтерілістің ... ... ... атақ
жамылушыны қолдап, тіпті онымен бірлесе отырып орыс бекіністеріне ... да ... ... ... ықпалын мүлдем жоғалтудан қорқып,
Ресейдің өкімет орындары 1779 жылы оған 300 сом және 200 пұт ұн ... ... ... ... ... 70-жылдардың аяғына қарай Абылай
Ресеймен қандай да ... ... ... ... үзді.
Абылайдың оңтүстіктегі көршілерімен ... ... ... күш ... ... ... қазақ аймағына айналған ... ... ... берді жөне Абылай оларға қарсы ара-тұра
жорықтар жасап тұрды. 1774 және 1779 ... ... ... ... қырғыз руларының бір бөлігінің Қазақ хандығына бағынуына жеткізді.
Ташкентпен және Ходжентпен соғыста Сайрам, Шымкент, ... және ... ... Сонымен Абылай ханның XVIII ғасырдың 70-жылдарындағы
сыртқы саяси қызметі Қазақ ... ... ... ... ... ... аренадағы жағдайының нығаюына жеткізді.
Абылайға дейін де, одан кейін де бірде-бір қазақ ханының мұндай шексіз
билігі болған емес. Бұл ең ... оның ... ... ... ... еді. Ш. Уәлиханов былай деді: «құрмет (ханға) әлдебір
мистикалык сипатта болды... Бұл хан ... ... ... еркін
женілдіктерге қарсы рақымсыздықпен ... ете ... өз ... оны әулие деп санайтындай сипат бере білді».[10]
1.2 Абылай ханның ішкі жєне сыртқы саясаты
XVI11 ғасырдың 70-жылдарының басында Қазақстанда жаңа ... ... ... ... ... ... ... лайықты кандидатура
ықпалды Абылай сұлтан болатын, ол 1740 ... ... ... ... ... ... болған еді. 1757 жылдың өзінде Цин империясымен ресми
жазысқан хаттарында ол өзін хан деп ... 1770 жылы ... ... ... ... ... Абылай Қазақ хандығының шын мәніндегі
бірден-бір билеушісіне айналды.
XVIII ғасырдын 60-жылдарының аяғына қарай ... ... ... сыртқы және ішкі саяси қызметі арқасында біршама мыќты ... ... ... 1770 жылы ... ... ... тағы ... жасады. Шату асуы арқылы Қызылсу және ... ... ... қазақтар қырғыз жасақтарын ауыр жеңіліске ұшыратты. Көптеген
тұтқындар ... ... ... онда ... жеке ...
төленгіттері құқығымен қоныстандырылды. Ресей билігінен Жоңғарияға қашқан
еділ қалмақтарын талқандағаннан кейін ... ... ... да ... ... ... өкімшілігі қазақтардан қалмақтардың қайтарылуына
жәрдем көрсетуді талап етті, алайда Абылайдың өз ойлағаны бар еді.
Сол кезде Абылай ... мен ... ... қол ... ... ... ... әрекеттер жасады. 1768 жылдың өзінде-ақ ол цин
императорының өзін «барлық ... мен ... ... деп тануына
қол жеткізген еді. Сонымен бірге 1769 жылдың аяғында ол Ресейден өзі үшін
10 мың адамдық ... ... ... оның ... аманатқа өз балаларының
бірін ұсынды. «Егер... ... жау ... ... ... бір сан (10 ... кем ... мың немесе бес жүз адам көмек ... ... ... ... жоғарыда аталған бір сан әскер, менің тірі ... ... ... ... тірі кезінде болсын, былайша ... ... ... үшін — бір сан, ... үшін — мың, ал егер онша ...... ішкі жауларыма қарсы — бес жүз».[11] Сол ... ... ... ... ... ... сұрады, аманаттар сұлтанның өз таңдауы
бойынша екі-үш жылдан соң алмастырылып отыратын. Әрине бұл ... ... іс ... ... ... еді, мұны ... жақсы түсінді.
Бұл ретте Абылай шекаралық ... ... ... ... әсте де онша ... еместігін және Ресей протекторатынан ... бас ... ... жүрмегендігін білдірген еді.
1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай жасалды.
1771 ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... үш ... жана ханды сайлау үшін хандықтың ежелгі астанасы ... ... ... ... ... ... ... Әбілпейіз және
Болат сұлтандар, Нұралы ханды ќоспағанда, Кіші жүз ... Орта жүз бен ұлы ... ... ... ... ... көп жиналған кезде қазақ дәстүрі бойынша Абылай ақ киізге көтеріліп,
үш жүздің ханы болып жарияланды. Ол ... ... ... ... және ... ... ... кейін, барлық қырғыз-қазақ
ордаларының ғана ... ... мен ... де ... ие ... Сөйтіп Абылай Қазақ хандығының ... ... ... ... ішкі ... ... халықтық мойындауға және үш жүздің
ханы атағына қарамастан, Абылайдың ... ... ... ... ... ... ... әсіресе Барақ сұлтан мен Әбілмәмбет ханның
ұрпақтары Абылайды тақты ... ... деп ... ... ... сұлтан
1781 жылы Орынбор губернаторына Абылай ... ... ... иеленгенін, өзінің бала кезінде бауырларымен Түркістанда
болғанын, хандыќтың барлық ... ... ... ... ... ... ... Әбілпейіз, иеліктері Обаған мен Есіл арасында
орналасќан Кұдайменде сұлтан ... еді ... ... ... мен
Сырдарияның ортаңғы ағысында билікті бөліскен ... ... Есім ... баласы Болат өздерін хан деп атай берді. Хан билігіне наразы
болған кейбір рубасылар оны ... ... ... ... да ... ... ... Абылай, сұлтандар мен рубасылардың бетімен кетуін
ауыздықтауға ұмтылды. Абылайдың орасан зор беделі ... ... ... ... ... сыртқы саяси жағдайда аман қалу үшін
Қазақ хандығының саяси жүйесін көбірек ... ... ... ... ... өте жақсы түсінді. Бұған жету үшін хан ... ... ... ... ... орталықтандырылуын нығайтуға ұмтылды. XVIII
ғасырдын бірінші ширегінде ... ру ... іс ... ... ... оларды өздерінің билері, рубасылары басќарды. Бұл жүйе жағдайында хан
көп жағынан билердің еркіне тәуелді ... және оның ... ... шешім ќабылдауға ықпал етуге үлкен мүмкіндіктері болмады. XVIII
ғасырдың 20—30-жылдарында бүл жүйе өзгере бастады, белгілі бір ру әскербасы
жөне ... ... етіп ... сұлтандардың рөлі арта түсті. Абылай
жүздер мен үлкен бірлестіктерді басқаруға дәстүрлі ... ... ... бір ... ... ... енгізуге ұмтылды. Ханның
көптеген балалары осындай билеушілер рөліне кірісті. 1774 жылы Әділ ... ... бір ... ... ... тағайындалды, оған арнап Абылай
Талас аңғарында қала салып, оған ... ... ... ... оның басқа бір баласы Сүйік, Орталық Қазақстанда Қасым билік
етті. Орта ... ұлы ... ... ... жері ханның балалары арасында
бөлінді. Тек Кіші жүзде жөне Орта жүздін батыс ... ... ... ... кейбір аудандарында -Барақтың ұрпақтары, ал ... ... таяу ... және ... Әбілмәмбеттің ұрпақтары —
сұлтандар билік ... ... ... үшін ... ... ... екінші кешені
— бір тұлғаның қызметіне және оның тұлға ретіндегі ... ... ... ... дәстүрлі түсініктеріне қарамастан, Абылай ... өлім ... ... үкім ... құқығын өзі алды. Бұл
міндет бұрын билер ... ғана ... ... ... мен рубасы-
ақсақалдар съезінің құқықтары едәуір шектелді. ... ... ... ... және ... нақты тұтқаларындағы кемшілік Абылайға
хандықтың саяси жүйесіне реформаны аќырына ... ... ... Оның ... бүкіл басқару жүйесін соғыстар қиратып кетті ... еді. ... ... ... ... ... ... жатты, хан билігін бұрынғысынша билер мен сұлтандар едәуір дәрежеде
шектеп отырды. Мемлекеттік машинаның орнықтылығы ... және ... өз ... онын ... ... проблемаларды шешу кезінде
ымыраластық таба білуіне байланысты болды.
Абылай ханның сыртқы саясаты. Абылайдың сыртқы саясаты да ... ... ... Оның ... мен Қытай сияқты күшті
мемлекттермен қатынастарының Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... өте жақсы
ұғынған хан, бір жағынан, Ресей протекторатын танудан бас тартпай, ... өз ... екі ... да ... ... жол бермей,
олармен қатынастарда барынша икемділдік көрсетуге тырысты. ... ... екі ... ұстанды, — деді цин императоры өзінің 1779 жылғы
жарлығында, — ...Абылай бізге бағынған кезде Ресей ... өз ... ... ... оны өз ... ... керек екенін
мәлімдеп, наразылық жіберді. Біз сонда былай деп ... ... ... өз ... ... Егер ... оны ... басқарсаңыздар, ол
ешбір жағдайда бізге бағынуға өтпеген болар еді... Ал ... ... ... ... жасай аласыздар?.. Егер болашақта мұндай оқиға бола
қалса, сақтық жасау ... Бір ... ... ... ... өзінің адалдығына үнемі иландырып отырды, екінші жағынан, ол
мәселені ... ... ... ... ал ... ханымен хат
жазысуды бір нөрсе үшін, оған бағынышты қырғыз-қайсақтарға ... ... ... ... үшін жалғастырып» отырған сияқты етіп
көрсетті.[15] Хан өз ... ... ... осылайша
қауіпсіздендіріп қана қоймай, жекелеген пайда келтіруге де ... 1772 жылы ол ... ... ... және ішкі жауларына қарсы
күресу үшін тағы да ... ... Бұл ... ол ... ... ... бар ... былай деп хабарлады: «Қай жақтан және Қандай да бір
патша бізге дұшпандық ... ... ... жасайтын болса, оған қарсы
тұратын болады және егер сол Богды ... ... ... ... ол ... ... етуім бойынша он мыңға дейін немесе жиырма мыңға
дейін болса да әскери адамдар ... ... ... ... ... ... ... де, Қытай да оған єскер бөлуден бас тартатын.
Ресейдің өкімет орындары Абылай ханды өзінің ықпал ... ... ... да 1777 жылы хан ... өтініш жасаған жағдайда оның
хан атағын тануға єзір екенін ресми түрде хабарлады. Мұндай дипломатиялық
қадам ... ... ... аренадағы беделін нығайта түсетінін түсінген
Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған ... ... 1778 ... II ... оны хан деп және Орта ... ғана ханы деп ... ... қол қойып, оның Кіші жүз бен Ұлы жүзге ... ... ... ... ... Орынборда, Троицкіде, тіпті Петропавлда да ант
беруден бас тартты. Отаршылдық ... ... хан ... ... де ... ... хан «мен өз ... халыктың сайлауымен
әлдеқашан-ақ бекітілгенмін» деп мәлімдеп, ант беруден үзілді-кесілді ... ... ... ... ... оның ... жылдардағы
Пугачевтің көтерілісінен кейін Ресей империясының күш-қуатына ... ... ... ал ол ... ... ... ... жамылушыны қолдап, тіпті онымен бірлесе отырып орыс бекіністеріне
шабуыл жасауға да ниеттенген ... ... ... ... ... Ресейдің өкімет орындары 1779 жылы оған 300 сом және 200 пұт ұн
мөлшерінде жыл ... ... ... ... ... ... ... Ресеймен қандай да болсын қатынастарының бәрін мүлде үзді.
Абылайдын оңтүстіктегі көршілерімен қатынастары басқаша болды. Абылайдың
күш салуы арқасында ... ... ... ... ... ... жалғаса берді жөне Абылай оларға қарсы ара-тұра жорықтар жасап
тұрды. 1774 және 1779 ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің Қазақ хандығына бағынуына жеткізді. Ташкентпен және
Ходжентпен соғыста Сайрам, Шымкент, Созақ және ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың 70-жылдарындағы сыртқы
саяси қызметі Қазақ мемлекетінің бірлігін уакытша қалпына ... ... ... ... ... ... ... де, одан кейін де бірде-бір қазақ ханының мұндай шексіз
билігі болған емес. Бұл ең алдымен оның билігінің сөзсіз ... ... еді. Ш. ... ... ... «құрмет (ханға) әлдебір
мистикалык сипатта болды... Бұл хан уақыт қастерлі еткен еркін
женілдіктерге ... ... ... ете отырып, өз әрекеттеріне
ұрпақтары оны әулие деп санайтындай сипат бере білді».[20] Көреген саясатшы
және ... ... ... ... ... ... және
қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке қасиеттері де
едәуір дөрежеде себепші болды. Текті әулеттен шыққанына қарамастан, балалық
шағында оның ... да, ... де ... ... қарсы соғысқа
қатардағы жасақшы ретінде қатысуына және шайқаста батыр атағын алуына тура
келді. ... ... ... ... ... оқып, жаза білді. Ол сирек
кездесетін саясатшы, тамаша қолбасшы және дипломат болды. Дегенмен де, ол
тарих көшін өзгерте де, көшпелі өркениеттіњ бұрыңғы ... ... ... ... Ол ... түлеткен біртұтас Қазақ хандығы ханның
өзі қанша өмір сүрсе, сонша өмір сүрді. 1781 жылы ... 70 ... ... ... келе жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Йассауи
кесенесіне жерленді.
1.3 ХІХ ғ. басындағы Орта ... ... ... хан ... ... кейін Орта жүз бен ¥лы жүз аумағында ұзаққа
созылған саяси дағдарыс басталады, ол ақыр аяғында Қазақ ... ... ... және оның өз ... ... әкеп ... кезеңде Шаруалар соғысының сұмдықтарын ... ... ... да, Қара ... де өз жағдайын нығайтып алған Ресей империясы
едәуір күшейеді. 1768—1774 жылдардағы орыс-түрік соғысының барысында ... ... мен ... ... ... ... ал 1783 жылы Қырым хандығы
тіршілік етуін тоқтатты. Ресей Алтын Орданың ... және ... ... ... басты рөлге жеке-дара дәмелене бастады. Бұл
Ресейдің Орталық ... ... ... ... ... жеңілдетті.
1781 жылы Абылай хан ... ... ... ... ... оның ... ... Уәлиді хан жариялауға дайындық ... ... хан ... ... сұлтанның баласы, Абылайдың қызын алған,
Орталық Қазақстандағы көптеген руларды басқарып келген Дайыр және Кіші ... ... ... ол да Абылайдын күйеу баласы Құдайменде сұлтан
дәмеленді. Соңғысы Обаған мен Есіл ... ... ... ... Әбілмәмбет ханның баласы Болат ... мен ... ... Есім ... ықпалды болды, олар Сырдариядағы қалаларды
иеленді. Солтүстік-шығыс Жетісуда Әбілмөмбеттің басқа бір ... ... ... ... ... ... Орта жүз бен ұлы ... басқа
жерлерінің бәрі Абылайдын балаларына бөліп берілген еді. Нақ ... мен ... ... ... Уөли сұлтанның таққа басқа
үміткерлерді жеңуін қамтамасыз ... ... ... хан жариялаудың ресми рәсіміне қазақ даласына
Цин империясының елшілігі келді. ... бұл ... ... хан
ордасында өткізу жоспарланған еді, алайда кейіннен қытай ... орын ... ... 1781 ... желтоқсанында Ханбаба
сұлтанның ауылында Уәли цин ... ... ... ... ақ ... ... Сол ... Абылайға ас берілді, Орта жүздің
жаңа ханына көп сыйлықтар, ... ... ... ... тақ, ... ыдыс-аяқ,
көп мөлшерде жібек маталар мен қағаз ақша тарту етілді. ... ... ... ... ... ... хан ... кұттықтады», — деп
хабарлады Сұлтанмүхамед сұлтан Сібір бекіністі шебі 272 ... ... Н. Г. ... Сайлау рәсіміне әр түрлі
қазақ руларының бес жүздей өкілі қатысты, соның ішінде орыс елшісі ... ... 1782 ... ... Уәли Петропавл бекінісіне барып, Ресейге
адалдықққа ресми ... ант ... және оны ... ... ... бір ... Ресейге де, Қытайға да ант беруінің ... ... ... ... ... ... Бір жағынан, ол II
Екатеринаға: «Тірі тұрған кезімде, өз күшім жеткенше, ұлы ... ... ... ... ... — деп ... ... жағынан,
хан аратұра Пекинге өз елшілерін жіберіп, цин императорын өзінің адалдығына
сендіріп отырды. Дегенмен де, оның ... ... ... қолында болғанындай
абсолютті билік болған жоқ. 80-жылдардың басында қаракесек және төртуыл
руларында Барақ сұлтанның ... ... хан ... ... Оны ... ... ... руларын басқарған Бөкей сұлтан қолдады. Уәлидің өзі
«менде Қарауыл және ... ... ... ғана екі ... ... күш ... ал ... болыстар... атап айтқанда: өздерінде атақты сұлтандары бар
Төртуыл, Қаракесек, Алтай және ... ... ал ... ... ... үмітім жок, өйткені олар мені амалын тауып тыңдамай кетуі мүмкін»
деп білді.[23]
1783 жылы қазақтарда тағы бір хан болды, ол ... ... ... ... қайтыс болғаннан кейін найманның қаракерей руы хан етіп
жарялаған және Қытай императоры сол құрметте таныған ... деп ... бұл жылы ... хан ... жайында әлі сөз бола қоймаған еді.
«Сен, Ханқожа, Әбілпейіздің ... ... ... өз ... ... ... ... кінәз) атағын рақымдылықпен береміз», делінген император ... ... ... 1799 жылы өзі ... ... ... хан деп ... Деректемелерде Абылай қайтыс болғаннан кейін тәуелсіз ... ... жылы ... ... және ... қалаларды Жүніс қожаның басып
алуы салдарынан биліктен ... ... хан мен Есім ... ... ... хан 1786 жылы ... оның інісі Бөкей сайлануға қол жеткізе алмай,
өз иеліктеріне сұлтан атағымен билік ете ... ... XVIII ... Орта ... екі хан — Уәли мен ... қалды.
Уәли ханның ішкі саясатын шекаралық шепке жақын жерде көшіп жүретін
сұлтандар мен ... бір ... ... ... ... ... түсті. Соңғылары патша әкімшілігіне ханның озбырлығы мен қысым
көрсетуіне жиі шағым жасайтын. Нәтижесінде ... ... ... орыс
иеліктеріне көшіп кетіп отырды. Мәселен, 1789 жылы Болат сұлтанның баласы
Тоғым сұлтан Орта ... ... ... ... ... бекінісіне
қамқорлық көрсету туралы өтініш жасап, қоныстану үшін ... жер ... бола ... да, 1796 ... ... орыс елшісі Телятников оны
Түркістан түбінде кездестірген. 1795 жылдың қаңтарында ... екі ... 19 ... ... қоныстарын тікелей Ресейдің басқаруына қабылдауды
сұрап өтініш жасады. Бөкей және Құдайменде сұлтандар ... ... ... көзқарас ұстанды. 90-жылдардың басында Уәли Оңтүстік
Қазақстанға бақылау жасаудан айырылады және ... өз ... ... Әділ ... билік еткен бөліктерінде ғана оның ... ... ... 1785 жылғы қырғыздармен соғысы осы аймақтағы тағы бір ... ... ... ... мен қырғыздар арасындағы әсіресе Абылай хан қайтыс болғаннан
кейін ... ... ... ... ... мал айдап әкету Уәлиді
қырғыздарға қарсы өз ... ... пен ... ... әскер жіберуге
мәжбүр етті. Барлау жасаған ... ... ... бірақ келіссөздерден
кейін босатып жіберілді. Дегенмен соғыс ... Тыз ... ... ... жеке ... ... шабуыл жасады. Тыз да
талқандалып, тұтқынға түсірілді, тек Бердіқожа ғана 1786 жылы ... ... ... ... жылы ол да тұтқынға түсіп, өлтірілді.
Оның інілері мен ... ... ... ... ... ... жанжал бітпей, шапқыншылық жалғастырыла берді.
Уәлидің Цин империясымен қатынастары неғүрлым ... ... ... ... ... ... соғысына қатысудан оның 1785
жылы бас тартқанына қарамастан, үнемі елшіліктер ... ... 1789 ... ... Бопы мен Әділ сұлтан императордың 80 ... ... ... ... ол 1800 жылы ... ... ... Цзяцин Ғаббас сұлтанды Уәлидің мирасқоры деп ресми түрде ... ... ... қазақтарда қолданылып жүрген саяси жүйені өзгертіп,
сайланбалы биліктің орнына мұраға ... ... ... ... оның бұл ... ... орындалмаған күйінде қалды. Ғаббас Уәлидің
тірі кезінде өлді, онын басқа балалары не жас болды, не ... ... Хан ... ... ... ... ... 1816 жылы
Бөкейді өз билеушілері деп жариялауына әкеп ... оны орыс ... ... ... сол ... У ... Орта жүзге ықпалын әлсіретуге тырысты.
1817 жылы Солтүстік-батыс Қазақстанда тағы екі хан ... ... ... және
Аят алқаптарында көшіп жүретін қыпшақ руының қазақтары Қайып ханның ұрпағы,
ықпалды сұлтан Жантөрені, Торғайдағы, ... мен ... ... қауымдары
оның туысы Құдайменде сұлтанның баласы Жұмажанды хан етіп жариялады. 1819
жылы, Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін, оның ... ... ... ... ... жоғарғы ағыстары мен Қарқаралы және Кент ... ... ... ... ... ғана ... ... Сонымен XIX
ғасырдың бірінші ширегінде Орта жүзде Уәлиден басқа оның билігіне ... да үш хан ... Уәли ... ... Ғүбайдолла сұлтанды мирасқоры деп
жариялап, 1821 жылы қайтыс болды.
Уәли хан мен оның ... ... ... ... қорытындысы Қазақ
хандығының жалпы әлсіреуі еді. Басқарудың үлестік жүйесіне көшу - сүлтандар
ықпалынын өсуіне, ал XVIII ғасырдың аяғы — XIX ... ... ... ... іріткі салу сарынның күшеюіне және мемлекеттің іс
жүзінде ыдырауына әкеп соқты. Ресей ... ... ... ... ... руларды басқарған көптеген сұлтандар мен ақсақалдар орыстың өкімет
орындарынан қолдау ... Уәли ... ... ... ... ... жолға қойды. Рубасылар шендерге, сыйлықтарға, олардың қазақ
қауымдарына билігін қолдау мен нығайтуға ... ... ... ... ант ... Нақ осы ... XIX ... 20-жылдарында
Ресейдің Орта жүзде хан билігін жоюға ... ... және ... ... ... ... империясының бір бөлігіне
айналдыратын әкімшілік реформалар жүргізуіне ... ... Орта ... XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың ... ... хан ... ... кейін Ресейдің Орта жүз жеріне
неғүрлым белсенді ... ... ... ... Сұлтандар мен
рубасылардың Уәли ханның үстінен шекаралық әкімшілікке жасаған шағымдары
Солтүстік және ... ... ... империя кұрамына қосу үшін
қолайлы сылтау ретінде пайдаланылды. Ол ол ма, ... ... ... ... ... рубасыларды марапаттау, сыйлықтар мен ... ... ... алуды ұсынды. Қазақтарды егіншілікке, шөп шабуға және
солардың ... ... ... ... ... Бұл ... бақылауға және дала халқын ішкі ... ... ... ... еді. XVIII ... ... ... Ресей
билігін орнықтыру жөніндегі шаралар көзделетін бірқатар жобалар ... XVIII ... ... орта ... ... Я. Боувердің
жобасына сәйкес, саяси және экономикалық сипаттағы өзгерістердің тұтас
кешені көзделген. ... Уәли ... ... екі ... ... ... құру ... Бас сот алқасы Петропавл бекінісінде,
екіншісі — хан ордасы жанында болуға тиіс еді. Сонымен бірге әрбір ... ... ... кұрылмақшы болды. Ең маңызды істер екінші алқада
қаралып, оның шешімін Петропавлда бекіту қарастырылды. ... ... ... ... ... ... ... еді. Екіншіден,
Петропавл бекінісінде қазақ балаларына арналған ... және ... ... ... ... Ресей бодандарынан молдалар тағайындау
көзделді. Осы шаралар арқылы Ресей ... ... ... ... ... жоспарлады. XIX ғасырдың басында Омбы мен Семейде қазақ
балаларын орысша сауат ... ... ... ... ... Бұл ... ... отаршылдық аппарат үшін қызметкерлер даярлады.
XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында шекара ... ... ... ... ... ... ... 1798 жылы Орта
жүз руларына Ресей бодандығын қабылдауының өтеміне Ертіс алқабынан ... XIX ... ... ... ... ... және ... — 32,1 мың қазақ, ... ... Есіл және ... - 19,8 мың, Омбы ... - 10 мың, Петропавлда — 23,6 мың,
Семейде — 32,5 мың, Өскеменде — 9,8 мың, ... ... ... мың адам тұрды. Ресейдің тікелей бодандығында Орта жүздің ... ... ... ... ... ғасырдың басында шекаралық өкімет орындары әскери-барлау сипатында
бірқатар шаралар қолданды. 1815 жылы ... ... ... ... ... ... бастауымен 1617 адамнан, соның
ішінде 330 казактан, 1080-нен астам башқұрттан, екі зеңбірегі бар 100 жаяу
әскерден тұратын ... ... Бұл ... ... ... ... ... зерттеу жөне оларға апаратын колайлы Жолдарды
барлау еді. ... ... ... И. ... ... 200 ... ... экспедиция және Пресногорьков бекінісінен 150 ... Ф. ... ... жіберілді. Бұл экспедициялар ғылыми және
барлау мақсаттарына қоса, Ресей империясының ... күші мен ... ... кез ... ... жету ... ... отырғанымыздай, XIX ғасырдың ... ... Орта ... ... ... бола түскен. Мұны Уәли хан билік еткен ... ... ... сондай-ақ Ресей империясының аймаққа ыкпалының
күшеюі туғызған еді. ... ... ... ... ... және Шығыс Қазақстанды империя құрамына ... ... ... ... Хан билігін жоюдың құқықтық негіздері
1. 1822 жылғы “Сібір қырғыздары туралы жарғы”
Россия империясы құрамына Қазақстанның ... ... ... ... ... ... әскери жағынан алғанда әлсіз Қоқан және ... ... ... ... ... ... - Англияның Шығыс
Түркістан ауданына енуін жоққа шығаруға мүмкіндік беретін еді, ал ... ... ... ... қала ... 1820 ... ... даласы» әскери-
топографиялық жағынан суреттелетін журналдан мыналарды оқуға болады: «ұлы
Петр ... ... ... ... ... және өзі ... ... келіп, Үндістанға көз тоқтатты: екі жақты ... ... ... ол ... қатынастарын кеңейтуді ғана ойлап
қоймай, Хиуа, ал ... соң ... ... ... өзі ... ... табуға үміттенген Яркеть қаласын (қазіргі Жаркент қаласы) өз билігіне
бағындыру мақсатымен стратегиялық қадам ... бел ... ... ... ... ... ғаламат саяси
жоспарларымен қатар, ... ... ... ... ... ... Азияның түкпіріне қарай біртіндеп ілгерілеуін тездете түсті.
Жоғарыда атап өтілген мән-жайлармен қоса, үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... шекаралық
аудандары отарлық басып алу және байырғы халықтың ... бойы ірге ... ... ... ... себепті қытай жағына «ауып
түсіп», «боғдыханның ... ... ... ... ... де ... жойылуын тездетті. Бұл жөнінде белгілі тарихшы Н. Г. Аполлова
кезінде жазған: «Орыс ... - деп атап өтті ол, - ... ... ... ... ... ... отырып,
олардың басқа бодандыққа ауысу мүмкіндіктерін барлық амалдармен болғызбауға
тырысты».[25]
1781 жылы ... ... ... оның ... ... ... ... хан билігін әлсіретті. Ол былай тұрсын, 1795 жылы
екі сұлтан, 19 ... және 122360 ... ... II ... ... хан тағынан тайдыру туралы өтініш жіберді. Үкімет ол кезде ... жою жөн емес деп ... ... оны ... ... ... Орта жүзде бақуатты Уәлимен қатар екінші хан етіп ... ... ... 27 ... Сібір әкімшілігі «бодандыққа ант беруді»
әзірлеп, Есіл, Верхнеиртышск, Алтай шептерінің ... ... Ол ... ... ... ... Ресейге бағдар алуды
катаң ұстануға міндеттеді және «ант ... үшін ... ... ... пәрмендер Орта жүздегі жағдайды, керісінше, шиеленістіре түсті және
біршама тыныштыққа қарамастан, ең көреген сұлтандар, ... ... ... ауылдары төніп келе жатқан қауіпті сезініп, «бөтен елдерге»
әсіресе Шыңжаңға қашып, Орта Азия иеліктері шегіне көшіп кетті.[26]
Петербург сарайы ... ... қос ... Бөкей мен Уәлиді қан төкпей
орындарынан алуға сылтау іздеді. Олардың ... де ... ... ... ... ... Ресей «бөліп ал да, билей бер» саясатын
жүргізіп, оларды ... ... ... ... кедейленген өркөкірек
хандармен өздерінің байлығы жөнінен бақталас ауқатты сұлтандарды өз жағына
тартып отырды. Табындарында 8-9 ... ... 10 мың ... ... 20 мыңға тарта қойы бар қазақтар, мейлінше бай мал ... ... ... ... Байлық саяси салмақ берді, басқа ру
ауылдарының жеріне жиі көшуден ... ... ... ... ... және құнарлы аудандарға қазақ контингентінің қоныстандырылуы
салдарынан меншіктері мен жер алаптарынан айырылған ... ... ... ... қасиеттері бар деуге болатын. Оның үстіне қазақ
даласының орталық ... мен ... ... едәуір алыстығы,
сол кезде-ақ империя құрамына енген Солтүстік-шығыс Қазақстанның орасан кең
аудандары бағынышты ... ... ... ... ... ... ... жемқорлык, басқа да жергілікті «бұратаналар»
сияқты, оларды да жергілікті отаршылдық ... ... мен ... бақылау дегенді білмейтін дерлік билігіне берді.
Ресейдің әкімшілік-аумақтық басқару нысанына жақын басқару нысанының
болмауы, ... ... хан ... ... ... ... тежеп отырды. 1817 жылы — Бөкей хан, ал екі жылдан соң ... ... ... бір жақты қадамға — Орта жүзде енді ... және оның ... ... ... ... ұлы тітіркентушінің» —
Шыңғыс-ханның заманына барып тірелетін ертедегі ғүрып бойынша сайламауға
бел ... ... ... ... ... билеушісіз қалып, нақты биліктің
қандай нысаны да болмаған ерсі ... орын ... ... ... ... келіспей немесе алдын ала келіссөз жүргізілмей, іс
жүзінде ... ... ... ... ... әзірлеуді патша сол жылдардағы белгілі либералдық
пиғылдағы қайраткер, өз дәуірінің аса ... ... бірі граф М. ... ... Оның сан ... ... өзегі Орта жүзде дәстүрлі
хан мемлекеттілігін жойған жаңа заң актілерін енгізу болды.
Аз зерттелген ... ... ... ... және жинақтап көрсету
үшін М. М. Сперанский «Сібір жерлерін мәлім етуді» ұсынды.
Бұл жазбаны жасауға болашақ декабрист Г. С. ... ... ... ... ол ... ... туралы заң жобаларына бірқатар қосымша,
түсіндірмелік ... ... жол ... ... құру, жер
аударылған «бұратаналар», «Орта Орда даласына» орыс ... ... ... Бұл ... ... қалған жергілікті басқару
жүйесін жоққа шығарып, шексіз-шетсіз дала ... ... ... ... ... тиіс болды.
1822 жылғы 22 маусымда патша «Сібір губернияларына арналған мекемелер»,
«Бұратаналарды» ... ... ... ... ... ... Этаптар туралы жарғы, Жер міндеткерлігі ... ... ... ... мен ... ... ... міндеттемелер
туралы ережелер үшін негіз болған 10 заңды бекітті.[27]
«Сібір... мекемелеріне» сәйкес, азиялык ... 2 ... ... ... болған Батыс Сібір, орталығы Иркутск болған
Шығыс Сібір генерал-губернаторлықтарына бөлінді. Біріншісіне Тобыл, ... мен Омбы ... ... ... ... болған Орта
жүз аудандары соңғысының құрамына енгізілмекші болып ұйғарылды.
Орта жүздегі дәстүрлі мемлекеттілікті таратып, хан ... ... ... ... ... ... Сібір қазақтары туралы жарғыға сүйеніп,
басқарудың жаңа нысанын енгізді. 3-параграфка сәйкес, ... ... ... ... қазақтар «көшпелі бұратаналар сословиесі»
болып есептелді және тең құкықтарды пайдаланды, ал ... ... елі» ... 1838 жылы ... ... ... ... басқару құрылғанға дейін
Омбы облысына бағынып келген сыртқы округтерден ... ... ... ... құрылымдарына қатысты
болды: даладағы жаңа үштаған — округ, болыс, ауыл бұрынғы ... ... іс ... жоқ етіп ... тиіс еді. ... ... ... ауыл — 50-ден 70-ке дейін шаңырақ, болыс — 10 ауылдан 12-ге дейін
ауыл, округ — 15 ... 20 ... ... ... ... ... ... жер иеліктеріне меже енгізілді: оның үстіне
9-параграфпен көшпелілердің бір округтен екіншісіне өз ... ... ол үшін ... ... ... талап етілді. Бұл жер
алаптарын пайдаланудың ... ... ... Енді қазақ ауылдарының көрші округ қоныстарына кірмей, өзінін
округтік аумағы шегінде ғана көшіп жүруіне ... ... ... ... жекелеген бөлімшелерін басқарудың
жаңа тәртібі белгіленді: ауылдарды — ауыл старшындары, болыстарды — ... ... аға ... (ел билеушілері) басқаратын болды. Бұл
өзгерістер ерте кездерден бері ... ... ... ... ... ... тиіс болатын; сонымен бірге болыстарды
басқармайтын сұлтандар бұрынғы ... ... ... қалды,
дегенмен олардың округ бөлімшелерін басқару ісіне «араласуына» қатаң ... ... зор ... ... ... ... округтік
приказда өткізілетін отырыстарға облыстық бастық тағайындайтын ресейлік екі
заседатель және ... ... екі ... қазақ» қатысуға тиіс
болды.
Үкіметтің сеніміне кірген ықпалды Шыңғыс ... ... ... ... ... екі орынбасары - өздері онша түсінбеитін ... ... ... ... ... да екі ... бірге
алқалы басқару түрін көрсетті; көп кешікпей аға сұлтандар іс ... ... ... ... ... ... Ал көп ұзамай, округтен жоғарыц қызметке өз өкілдерін ... ... ... руаралық таиталас кезінде дала ақсүйектерінің бір
бөлігі өз қарсыластарын құлату мақсатымен омбы шенеуніктерінің оң ... ... екі ... ... ... сырт ... ... саясатымен
ынтымақтастық көрсетіп, іштей бұрынғы хандықты қалпына ... ... ... ... ... жүрген номадтар бұқарасын
айтпағанда, жана ... ... ... жабылатын оқалы шапандар да
“ел билеуші” деген құрметті атақтар да, күміс және алтын ... да ... ... ... ... ... жоя алмады.
Үіметтің жергілікті номадтар жөніндегі саясатында оларды егіншілікке
ынталандыру, «бақташылық өмірді» жою, ... жер ... ... ... бағыт болды. 177, 178-параграфтарда отырықшылыққа ... ... ... жер ... ... беруге рұқсат етілді, сұлтандар үшін
«үш есе», ал старшындарға «екі есе» жер ... ... ... ... ... осы ... ... ықпалын әлсіреткен, хан
билігінің қалдықтарымен ... ... ... ... ... тырысты.
Жарғымен міндеткерлік пен салықтардын жаңа санаттары енгізілді. Рас бұл
орайда М. Сперанский мен оның ... ... бес ... ... ... ... халықтың барлық санаттарын барлық ... ... ... ... феодалдық жүйе бойынша міндеткерлік
атқаруға: көшпелі ... ... пен ... ... ... үшыр
төлеуге дағдыланған халық наразылығының алдын алуға ұмтылысқа ... ... ... ... ... өсуі үшін оң ... ... Патша өкіметінің бұған белгілі дәрежеде мүдделі болуын
экономикалық факторлармен ... оның ... ... ... ... ... ... түсіндіру керек. Аз зерттелген аудандарды неғұрлым
толық зерттеу және жинаќтап көрсету үшін М. М. ... ... ... ... ... жазбаны жасауға болашақ декабрист Г. С. ... ... ... бірге ол Сібірді басқару туралы заң жобаларына ... ... ... құрғақтағы жол қатынастары, этаптар ... ... ... ... Орда ... орыс ... ... әзірледі. Бұл жаңалықтар сақталып қалған ... ... ... ... ... дала ... ... губерниялық
басқаруға біршама жақындатуға тиіс болды.
1822 жылғы 22 маусымда патша ... ... ... мекемелер»,
«Бұратаналарды» басқару туралы жарғы», «Қырғыз-қайсақтарды» басқару туралы
жарғы, Этаптар ... ... Жер ... ... ... ... шаруалар мен «бұратаналар арасындағы борышкерлік міндеттемелер
туралы ережелер үшін негіз болған 10 зањды ... ... ... ... ... 2 ... ... Тобыл болған Батыс Сібір, орталығы Иркутск болған
Шығыс Сібір генерал-губернаторлыќтарына бөлінді. Біріншісіне Тобыл, Томск
губерниялары мен Омбы ... ... ... ... болған Орта
жүз аудандары соңғысының құрамына енгізілмекші болып ұйғарылды.
Орта жүздегі дәстүрлі мемлекеттілікті таратып, хан атағын «мүлде артық»
деп ... ... ... ... ... туралы жарғыға сүйеніп,
басқарудың жаңа нысанын енгізді. 3-параграфка сєйкес, географиялық жағынан
Оңтүстік-батыс ... ... ... ... ... ... есептелді және тең құкықтарды пайдаланды, ал «сібір ... елі» ... 1838 жылы ... Сібір қазақтарын шекаралық басқару құрылғанға дейін
Омбы облысына бағынып келген сыртқы округтерден құралды.
Өзгерістер ... ... ... ... ... ... жаңа үштаған — округ, болыс, ауыл ... ... ... іс ... жоқ етіп ... тиіс еді. ... ... жаңа
құрылым: ауыл — 50-ден 70-ке дейін шаңырақ, болыс — 10 ауылдан 12-ге ... ... — 15 ... 20 ... ... ... белгіленді.[32]
Жарғыда округтерге тиесілі жер иеліктеріне меже енгізілді: оның үстіне
9-параграфпен көшпелілердің бір округтен ... өз ... ... ол үшін ... бастықтардың рұқсаты талап етілді. Бұл жер
алаптарын пайдаланудың қауымдық-патриархаттық дәстүрлерін ... Енді ... ... ... ... ... кірмей, өзінін
округтік аумағы шегінде ғана көшіп жүруіне рұқсат етілді.
Жарғының 15-параграфында округтердің жекелеген бөлімшелерін басқарудың
жаңа тєртібі белгіленді: ... — ауыл ... ...... ... аға ... (ел ... басқаратын болды. Бұл
өзгерістер ерте кездерден бері ... ... ... Шыңғыс
ұрпактарының ықпалын әлсіретуге тиіс ... ... ... болыстарды
басқармайтын сұлтандар бұрынғы сословиелік артықшылығын сақтап қалды,
дегенмен олардың ... ... ... ... ... қатаң тыйым
салынды.
Аға сұлтандарға зор ... ... ... ... ... ... отырыстарға облыстық бастық тағайындайтын ресейлік екі
заседатель және сайланып қойылатын екі ... ... ... ... XIX ... ең басында-ақ патшалық өкімет ... ... ... ... ... мен ... да қыстақтарда мал
шаруашылығы өнімдерін кеңінен айырбастау мүмкіндігін іске асыру құқықтарын
талап ете ... екі ... ... ... ... ... өздері бастама көрсеткен еді. Осыған байланысты 188-
параграфта қазақтарға өз ... «өз ... ... де, одан тыс ... еш ... ... өткізуге мүмкіндік берілді.
ХІХ ғасырдың басында Бұқтырма, Өскемен бекіністерінің, Петропавлдың,
Семейдің маңызы едәуір арта түсті.
Жарғының бірқатар параграфтарында ... ... үш ... ... және ... ... ... бойынша
сараланған сот жүйесіне түзетулер енгізілді. Қылмыстық істерге мемлекеттік
опасыздық, тонау, ... ... ... ... ... оның ... ... талап-арыз істері билердің қатысуымен
ауылдар мен болыстарда талқыланды; ... ... ... ... мен ... бойынша» дәстүрлі билер сотының мәні сақталды; ол
былай ... ... ... істерді «негізсіз шешкен» жағдайда
оларды жауапка тарту көзделді, оның ... ... ... ... ... шағым жасау құқығы сақталды,[33] мұның өзі
қатардағы ... ... ... ... тарапынан жасалуы
мүмкін озбырлықтан біршама қорғады; ережеде көшпелілердің сұлтандар жөнінде
де шағым ресімдеуіне жол ... ... ... ... істі ... басқарманың отырысына көшірілді. ... ... ... ... ... ... ... басқарушыларына жалақы төлеу, кешегі ... ... ... ... ... санатына көшіріліп, оларға империяның сол
кезде қолданылған ... ... ... ... ... құжаттары
округтік шенеуніктердін әрбір санатына қызметі үшін төленетін ақының
сомасын да мейлінше ... ... ... ... олар мынадай: аға
сұлтан жылына 1200 сом, әрбір ресейлік заседателдерге - 1000 сомнан, қазақ
заседателдеріне — 200 ... ... — 800, ... — 1000 сом, ... — 150, іс ... — 300 ... ... және т.б. Әрбір
округтік приказда барлығы 15-ке дейін штаттағы қызметкерлер болды. Сонымен
бірге Жарғыда аурухана ұстауға — 500 сом, жыл ... ... - ... мен ... «құруға» — 5000, қайырымдылықты «қолдауға» — 500
сом мөлшерінде қосымша шығыс ... ... Жыл ... ... 31 000 ... ... тиіс болды.
Реформа Орта жүз халқын ағартуға ... ... ... жеті
параграфта (243-249) сауаттылықты кең тарату көзделді: Жарғының 250-
параграфы округтік ... ... ... ... ... ... ұшырамауына және қамқорсыз калмауын барлық амалдармен
ойластыруға» міндеттеді.[34] ... ... ... кең ... бүкіл Сібір бойынша орын ... ... ... ... ... ... граф М. ... ықпалы айқын аңғарылады.
Кейін аға сұлтан Құнанбай Өскенбаев Жарғының осы ... ... ... ... приказында мектеп пен мешіт ашуға Батыс Сібірдің
Шекаралық басқармасы бастығының ... ... Заң ... ... ... ... халықтың қарсы әрекет жасауы болмай қалмайды деп
есептеді, сондықтан да арнаулы 284-параграфта оны ... ... ... ... ... ант берген болыстардан бастап, бірте-бірте
жүзеге асыру ұсынылды; тек алғашқы тәжірибелерден ... ғана ... ... ... ... ... бастықтарда бар қаражаттың жұмсалуына
қарай округтерді «бірінен кейін екіншісін» ... реті ... ... ... бір ... ... ... міндеттер берілген разъездер мен пикеттер жаңадан к,ұ-рылған
әкімшілік-аумақтык ... ... ... ... ... ... Жарғынын қазақ тіліне аударылған мәтіні көп
ұзамай ауылдарға таратылып жіберілді. Алғашқы екі округ пен ... ... ... Уәли ... Көкшетаудағы коныстары мен бұрынғы Бөкей ханның
Қарқаралыдағы ауылдары тандап ... ... 7 ... ... ... ... 8—10-ға дейін жеткізу көзделді, мақсат одан әәрі Орта Азия ... ... ... ...... округі 1824 жылғы 8 сәуірде ашылды.
Жаңадан кұрылған округке кірген болыстар кұрамында 20 мындай ... ... ... ... ... ... дейін ер-азамат болды.
Полковник С. Б. Броневскийдің Батыс Сібір генерал-губернаторы П. М.
Капцевичке жеткізілгеніндей, марқұм Бөкей ... ... ... аға
сұлтан қызметіне үшеуі — Батыр, Тәуке және Тұрсын сұлтандар үміттене алатын
еді. Соңғысы Бөкей қайтыс ... ... ... хан ... ал оны бұл ... үкімет бекітпеген еді.19 Бөкей кенеттен қайтыс
болғаннан кейін оған берілген патша грамотасы, ... «аса ... ... ... ұлы ... ... үлкен баласы Тұрсынға тиген
еді. ... ... ... ... ... ... ... басқа үміткерлердің «асқан зор қаскөйліктері,
зымияндығы мен зұлымдығы» Жарғыға сәйкес ... аға ... ... ... ... ұрпақтарының приказға келуін қиындатты.
Ресей армиясының майоры шені бар жоғары ... ... ... ... ... ... сұлтандардан, билерден, ақсақалдардан басқа
көшпелілердің қалың бұқарасының қатысуымен өткізілді. Округтік приказдың
қарамағына ... 250 ... ішкі ... ... ... Сол жерде
ақсақалдар мен байлар екі заседатель етіп Олжабай ... пен ... ... ... ... билер округтердің құрылуына
қарсы наразылық белгісі ... ... ... ... ... бас ... ... ізінше 1824 жылғы 22 тамызда
подполковник А. Григоровский Көкшетау округі мен ... ... ... ... ... ... және ... рулары шоғырланған еді;
марқұм Уәли ханның ұлы, Абылай ханның кенже баласы Қасым төре ... ... ... ... ... ... аға ... болып сайланды;
заседателдер болып сайланғандар — «аса құрметті ақсақалдар» ... ... ... ... ... ... ... 1825 ж. — Құсмұрын, 1826 ж. —
Баянауыл, 1831 ж. — Аягөз (Сергиополь), 1832 ж. — Ақмола ... ... ... көбінесе мал коңданатын шілде, тамыз айларында өткізілетін
сайлауларға көшпелілерді қайран ... ... ... ... ... оқ ату ілесе жүретін, офицерлердің алтын
жалатылған эполеттері дала тұрғындарының көзін қызықтырып, олардың не болып
жатқанын сезінуін әлсірететін; олар өз ... ... ... Номадтарға жоғары қызметке сайланушыны ақ киізге көтеретін ежелгі
ғұрыптың сақталуы ұнады. Көп жыл өткен соң ... ... ... ... аға сұлтаны болып сайлануын көзімен көрген Адольф ... ... ... ... ... «Бір кезде өз жерлесін хан етіп ... ... ... ... ... адал ... болыстың жаңа
президентінің карапайым шапанын тәбәрік етіп қас ... ... ... ... ... ... шығынның орнын табан астында толтырып, оған
үкімет атынан ... ... зер ... ... ... ... оның ... құрметіне Аягөз бекінісінің зенбіректері гүрсілдеп жатты».[39] Алайда
округтік приказдар ұшы-қиырсыз даланың бір бөлігін ғана ... ... ... ... аға сұлтандар мен олардың серіктерінің
жаңа кұрылған приказдардан 120—150 шақырым ... ... ... ... мен ... ғана ... ... құру жолымен «қазақтармен арадағы тыныштыққа ... ... ... ... ... мақсатына XIX ғасырдың 30-
жылдарына қарай ішінара ғана қол жеткізілді. Реформаны жүргізу ... ... ... ... ... үстіртін білуіне,
генерал-губернатордың белгілегендерін ... ... іске ... ... ... ... хан мемлекеттілігінің жойылуы, ... ... ... күні ... ... ... сияқты
көшпелілер арасында оппозициялық пиғылдардың негізін күшейтті: «Азат,
еркін, ... өзі ... ... ... — деп атап ... ... кейіннен шыққан жарияланымдардың бірінде, -сыртқы
дүниенің алуан түрлі әсері аз берілген, ... ... ... ... ... ... қазақтар дала стихиясына жөне өз тұрмысының
жағдайларына мықтап үйренісіп алған, ал барлық ұлттық ... ... да ... Жаңа ... ...... болыс және округті
асығыс құра отырып, граф М. Сперанский мен оның ... ... ... ... ... оны іске ... күш қолданылатын
тактикасына сенді және бәлкім, ... ... ... ... ... өзі қоғамда жіктеліс және үкіметке қарсы пиғылдар ... ... ол 20 ... ... уақыт күреске ұласады деп ойламаған да болса
керек. «Шынында да, бұл жарғыда далада ... ... ... ... жою ... және ол ... ... мейлінше ауыр зардаптарға әкеп
соқты», — деп әділетті атап өтті ... ... ол ... ... ... ретінде ауылдарда бірнеше ай тұрған еді.
Сонымен Орта жүзде хандық, феодалдық ... ... ... ... ... ... ішкі рулық талас-тартыстардың жалғасуы
салдарынан, екінші жағынан, патша өкіметінің әскери-әкімшілік әрекеттерінің
нәтижесінде болды.
1822 ... ... ... ... ... ... патшалық реформа
ретінде, бүкіл дәстүрлі билік құрылымын қиратып, әлеуметтік-саяси және
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ең
алдымен патшалық өзгерістерді, негізінен, қиналмай қабылдаған ... ... ... және кең ... ... ... ... көшпелі
тәуелсіздіктің ең берілген жақтаушылары ретінде сұлтандардың, билердің ақыл
беруі бойынша патшалық өзгерістерге көнбегендер арасындағы онсыз да ... ... ... Еділ ... ... тілдес аймағындағы
және далалық табиғи ландшафты реформаның іске асырылуын белгілі ... ... ... ... ... ... топтасуын
күшейте түсті.
2. Ресей әкімшілік-саяси жүйесінің енгізілуі
Хан билігі жойылғаннан ... ... ... бағынышты ай-
мақтарында Ресейдің саяси-әкімшілік жүйесін енгізуге нақты ... ... жаңа ... құрылыс енгізіліп, соған орайластырылып, бүкіл Ресей
империясындағыға ұқсас басқару органдары құрылды.
XIX ... ... ... ... одан әрі ... ... органдарға бақылауды күшейтуге күш салды. Сенатқа жарлық
түрінде 1838 ... 6 ... ... ... ... жеке ... ... 1822 жылы мемлекеттік құрылысты «сібір ... ... ... үшін құрылған Омбы облысының өз рөлін орындағаны айтылды.
Енді «Сібір қазақтарын ... ... ... ... жеке ... ... Оның ... енді Тобыл губерниясының күрамына
кірген Омбы ... ... Омбы ... өзі ... ... ... ... Есіл уезіне, ал Семей мен Өскемен Томск облысының Бийск
уезіне ... Іс ... Омбы ... ... 1 каңтарда таратылды. Нақ
сонда ашылған Шекаралық басқарманың басына полковник М. В. ... ол ... ... шекаралық бастығы» деп аталды. Жалпы
алғанда бұл әскер күшін қолданудың күшейтілуін ... мұны ... ... ... ... ... ... еді. Қазақ халқынан
жергілікті өкімет ... ... енді іс ... ... ... ... Ал оған ... қазақтарды жалпы тәртіпке бағынуға
көндіру» немесе оларды өзіне ... ... ... ... міндеті
жүктелді.
1854 жылғы 19 мамырда қабылданған «Сібір комитетінің сібір қазақтарына
империяның жалпы заңдарын тарату туралы ... ... ... істеуіне одан әрі өзгерістер енгізді. «Ереже» Сібір ведомствосында
жалпы ресейлік заңдардың орныққанын ... ... ... ... едәуір кысқартылып, оған қарама-қарсы округтік приказдар әрекетінің
сот саласы кеңейтілді. Би атағы сол ... ... ... ... ... болашақта ол «тек сұлтандарға, кемінде алты жыл ... ауыл ... және ... алғанда асқан мархабатпен бір нәрсемен
марапатталған немесе қандай да бір ... ... ... ... ... Егер ... 1822 жылғы Жарлық бойынша би деп осы атақты шын мәнінде
халықтан алуға лайықты адамдар ... енді ... ... ... ... ... тағайындау округтік приказдың кұзырында болды. Осы арқылы
патша өкіметі қазақ қоғамындағы ежелден келе ... ... ... ... ... ... ұмтылды. Шынына келгенде, ... ... де ... ... ... М. М. Сперанскийдің реформаларын
дайындау кезінде үкімет органдарының қазақ коғамындағы ... ... ... ... ... отырып, сұлтандарды өзінің дала өңіріндегі
саясатын жүргізудің әлеуметтік тірегі етіп, таңдап алғаны белгілі. Алайда
хан ... ... бола ... іс жүзінде сұлтандардың қауым
өмірінде пәрменді рөлі болмады. Аға ... тек қана ... ... ... өзі ... ... қол үздірді. Сұлтанның
жағдайы оны патша ... ... ... ... ... ... жарғы қолданысқа енгізілгеннен кейін сұлтандар институты, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
маңызы мен билігінен айырылды. Бірақ ... ... ... ... шенеуніктеріне қойылатын талаптарға сай келмеді. ... аға ... өз ... ... әр түрлі қиянат жасады және Н.
И. Красовскийдің айтуынша, халық алдында бәрі үшін орыс ... ... ... Е. Б. ... ... ... сұлтандардың беделі
болмағаны туралы көптеген мұрағаттық дәлелдер келтіреді, соның ішінде
мыналарды да ... ... ... ... ... қарамастан,
билеуші-сұлтандардың қазақтар арасында жөнді беделі болма-ды... Бүлікшіл
қазақтар сұлтандар ... ... ... ... оларды өлтіріп
те тастайтын...».[40] Халықтан ... алым ... ... ... ісі болды.[41] Сондықтан заңнан аттап, сұлтан қызметіне ... ... емес ...... көшпелі қауымында, дегенмен де, ... бар ... мен ... ... ... ... даласында құрылып
жатқан билікті орталықтандыру жүйесінде ... ... ... ... ... көз ... үкімет сұлтандардың билік ету
міндеттерін біртіндеп жоюға көшеді.
1854 ... ... «аға ... ... бәрі ... ... ... ресми түрде мойындалды. Ол былай тұрсын,
енді аға сұлтандар мен кеңесші ... ... ... өкілдерімен
қатар заң жүзінде шендері мен медальдары бар адамдар, сондай-ақ ... ... да ... Нақ сол 1854 жылы ... ... ... ... ереже Қазақстанның империяға қосып алынған жаңа
аудандарынан кұрылған Семей облысына таратылды. Алайда сыртқы ... заң ... ... аға сұлтан қызметіне кандидаттар ендігі
жерде сайланбай, ... ... ... ... ... ... бұлайша күш салушылықты 1855, 1861, 1862, ... заң ... ... ... ... Сонымен қатар зан
бойынша болыс билеушілері мен аға сұлтан қызметінен ... ... ... ... түсті. Оларға офицер шеніндегілер, үкімет марапаттаған жөне
«ордалықтар арасынан шыққан, ешқандай ерекшелік ... ... ... ерекше құрметіне бөленген» адамдар жатқызылды. Әр түрлі билік
дәрежелеріне сайланған кандидатуралардың бәрі әскери ... ... ... ... ... ... сұлтандар міндеттерін шектеп, қазақтарды жергілікті
басқару органдарына тартудың әлеуметтік базасын ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық жүйе орнату
кезінде билік органдарының қазақ қоғамынан берік тірек табуға ұмтылғанын
дәлелдеді. Бір ... ... ... негіздері бар, «жұмсақ»
жүйе ретінде ойластырылған сібір басқару жүйесі ... ... ... ... жағына ойыса берді.
Аумақтық-әкімшілік бөліністерді одан әрі күру кезінде ... ... ... ... ... ... осылайша
— жұмсақтықтан қатаңдыққа карай өзгерді. 1822 жылғы жарғыға сәйкес ... ... ... ... жергілікті тұрғындардың рулық құрылысы
ұстанымы алынғаны мәлім. Қазақтардың ... ... ... ... шартты екені анық. Ол былай тұрсын, өмір тәжірибесі ... ... ... жасандылығын көрсетті, соның ... ... ... ... басқару әкімшілігіне көптеген талаптар
қойылды. Мәселен, 1843 жылы ... ... ... ... ... ... жатқызылған өз руластарымен бірге жеке болыс кұруға тілек
білдірді. Шекаралық басқарма олардын бұл өтінішінен бас ... ол ... ... ... және ... ... руы бойынша бір тайпа ... ... ... ... ... бөлінген және осылайша
берілетін өтініштерінде олардан өз руластарымен бір болыс құруды сұрайтын
мұндай ру ... ... ... ... ... ... бірақ олардын
өтініштерін «мүмкіндігіне қарай» ғана канағаттандыруға болады ... Бұл ... ... ... Көкшетау округінің үш
болысына шашыратылып жіберілген қарауыл руы ... ... ... 1844 жылы олар өздерін бір болыска біріктіруге өтініш
жасаған кезде бастықтар «бұл ... ... және ... ... ... үшін ... деп білген» еді. Жаңа болыс Жапар-Атқы-Мүлтік-
Сары-Кдрауыл деп аталды.
Сібірдін ... ... ... әкімшілік-аумақтык кұрылыс
Орынбор өлкесінде басқаша жүргізілді. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ішкі ... жазалау,
қуғындау шаралары басым неғүрлым қатан жүргізілуіне ... ... Екі жүйе ... және ... ... ... бір айырмашылығы Орынбор ведомствосын
басқару жөніндегі заңдық ... ұзақ ... бойы ... ... 1824
жылғы 31 қантардан ... ... Азия ... ... ... ... қлданылды. Қазақарды басқару туралы заңның анық олмауы
Орынбор Шекаралық омиссиясы міндетінің де айқн тұжырымдалмауына әкеп ... жылы ғана ... ... ... ... әскери губернаторы В. А.
Перовскийдің алдына: «Орынбор Шекаралық ... ... ... ... ... ... бекіністі шептер ... ... ... ... ... ... көзқарасы, онын ішкі құрамы,
қандай да болсын істерді бөлу және ... ... және ... дәл ... ... - ... міндет қойды. Кейініректе бұл міндет кеңейтіліп,
сайып келгенде Орынбор ведомствосының қазақтарын басқару принциптерін
тәртіпке ... ... етіп ... бұл үшін ... жоба ... 1844 ... 14 маусымда Мемлекеттік кенес «Орынбор
қазақтарын баскару ... ... ... ... ... ... ... туралы түсіндірме жазбасында былай делінген: бұл заңды ... ... ... өзін ... етіп ... алайда түбегейлі
өзгертпей, осы кезге дейін ... ... ... негіздерін қалдыру;
екіншіден, сол ... ... ... ... комиссиясына
Шекаралык басқарма бойынша барлық істердің ... ... ... көп ... беру» үшін қажет болды. ... ... ... штаты және олардың ақшамен жабдықталуы ... ... өсіп ... ... ақы ... үкімет қазақ халқының өз
мойнына артты. Шенеуніктердің жаңа ... ... ... есептегенде 64
454 сом мөлшеріндегі жалпы сомадан Мемлекеттік қазынашылық бұрынғы штатты
ұстауға кететін ... 18579 ... ... ал ... есептегенде 45
875 сом болатын зор ... ... ... ... ... ... ... алым есебіне жатқызуға болады деп ... — деп ... ... ... ... — Комиссияның қазіргі,
осынша жеткіліксіз каражатын... ... ... ... ... ... ... ... «Ереже» бұрынғы құжаттарға қарағанда нақты тұжырымдалған
айқындамасы бар заң актісі болды. Онда былай деп ... ... ... ... Ресей империясының бөлігі болады және Сырткы
істер министрлігінің қарамағына кіреді. Жергілікті жерде жалпы ... ... ... ... ... ... ... төраға,
оның серігі (яғни орынбасары), төрт кеңесші, қазақ ... ... ... тапсырмалар шенеунігі, дәрігер және мал дәрігері.
Шекаралық комиссияның ... - ... ... ... ал
заседателдерді Орынбор әскери губернаторы тағайындады. ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттерін қоса атқаратын және қазына, мемлекеттік
мүліктер палаталарының, азаматтық және қылмыстық соттың билігі мен ... ... ... ... ... ... комиссияның төрағасы
облыстық басқарманың, яғни «өлкенің ең басты бастығы» құқығы бар орынбор
әскери губернаторының араласуынсыз ... ... ... Іс жүзінде бүкіл
басқару жүйесі губернатор тікелей бағынатын Сыртқы істер ... ... ... ... ... ... ... «жеке басқару»
дейтіннен тұрды, ол ... ... ... ... ... ... ауыл бастықтарынан құралды. Әрбір билеуші-
сұлтанның жанында үнемі саны 100-ден 200 адамға ... ... ... ... да басқа - көмекші, хатшы, іс қағаздарын жүргізуші және бес шабарман
болды. Билеуші-сұлтандардың ең басты ... бірі ... ... олар сол ... «өз ... ... етіп, үкіметке адал ... ... ... ... тиіс еді. ... және ... ... ... және сенімді адамдарды таңдап алу үшін»
бірте-бірте жүргізу ұсынылды. ... ... Ш. ... ... ... бастықтар әлсіз, тіпті сенімсіз адамдарды таңдауы
мүмкін ордалықтардың тандауы ... ... ... ... ... деп ... ... Мұндай нұсқамалар ресей өкімет
орындарының қазақ қоғамында жоғары ... ... ... топ құру ... жалпы саясатын көрсетті.
1844 жылғы «Ережеде» ресей әкімшілігінің қазақ қоғамында өз ... ... үшін ... ... ... күш ... ... суреттеледі.
Бұл, ең алдымен, жергілікті халықтың өкілдері үшін жаңа ... ... ... ... ... ... Орта және ... бөліктерін
басқарып келген үш билеуші-сұлтанға тағы да бір, төртінші ... ... ... қоса ... ... ... саны ... олардың
саны 75 адамға дейін жетуге тиіс болды. Сыртқы істер ... бұл ... ... ... деп ... ... ... тәжірибенің өзі дәлелдеп отыр, өйткені кейбір жерлерде қазақ
старшындарынан ... ... ... ... тағайындалған кезден
бері ол жерлердегі қазақтар тәртіпті барынша сақтап, бағыныштылықтан шықпай
келеді»[42]. Нақсол мақсатпен, атап ... ... ... ... ауыл бастықтарының саны көбейтілді, олар өз міндеттерін, басқа
шенділерден айырмашылығы әсте де ... үшін ... «өз ... ... және ... ... ... түсетіндерге уақытша
берілетін награда» үшін орындайтын. Шекаралық ... ... ... ... ... ерекше адалдығымен көзге түскен қазақтарға сондай
зейнетақылар мен бір жолғы жәрдемақылар ... үшін ... ... ... да ... шараларға жатқызу керек. Айта кеткен жөн, үкімет
қордың ақша қаражаты көздерінің бір ... ... ... ... ең ... еске ... ... деп танылған», қазақтардың өздерін
жатқызды.
1844 жылғы «Ережеде» билер ... ... ... ... ... маңызды емес істерді қарау ғана қалдырылды. Ал негізінен алғанда бүкіл
сот ісін жүргізу әкімшілік ұйымдарының сот үкіміне жүктелді. Үкіметке ... кісі ... ... ... ... әскери соттың қарауына түсті.
Ұрлықты, алаяқтықты, 50 сомнан астам мүліктік ... ... ... ... - қылмыстық сот қарады.
«Ереженің» мәтінінде іс жүзінде Орынбор әкімшілігінің практикасында
сол кезде-ақ ... ... ... олар ... заң арқылы
бекітілгенін атап өткен жөн. Шекаралық ... ... ... ... ... үшін қамқоршылар институтының құрылуы ... жаңа ... ... ... олардың шеп тұрғындарымен әр алуан түрлі
шаруалары жөнінен қорғау мен сақтау» ... ... ... ... тебіндетіп жаю үшін ішкі жаққа ... ... ... ... арада болатын көптеген қақтығысулар қамқоршылық
қадағалауды енгізудің ... ... ... ... арыздардың көп болғаны,
ал Шекаралық комиссияда соттың іс қарауының тым баяу ... ... ... ... граф К. В. ... айтуына қарағанда,
«қырғыздар мен казактардың наразылықтары мен ... ... ... ... ... мен келіспеушіліктер» көп қордаланып ... ... ... ... бәрі туралы шеп ... ... ... ... ... жөн ... еді» деп қосуды қажет деп тапты.[43] Ішкі істер
министрлігінде өзірленген нұсқауларға ... ... ... мен ... ... шеп бойынша сот істерінің ... ... ... өтуін қадағалау жүктелді. Тергеушілер жұмысын қадағалауды жүзеге
асыра ... ... ... ... ... құқығы болды. «Қамқоршылар
бір жерге байланып калмай... қайта барлық ... ... көзі ... ... де ... ... ... еді». Олардың басқа бір
маңызды міндеті «бекіністі шеп бойы тұрғындарының ... ... ... ... немесе басқа да жерлерді әсте де қайтадан басып ... ... ... ... Алайда «шеп сыртында болып жатқандардың бәрі
олардың міндеттеріне ресми жатқызылмауға, сол сияқты олар ... ... ... да ... ... тиіс ... ... орталык
өкімет орындарының ойлауы бойынша, қамқоршылық институтының енгізілуі сол
аймақта қалыптасқан ... ... бар ... бәсеңсітуге тиіс болды.
Өйткені «Ереже» жобаларының бірінде турасынан ... деп ... ... «қазақтардың шеп тұрғындарымен қақтығыстары шынында ... жиі ... ... шептерінің бірінде» өткізуге ұйғарылғаны тегін
емес, «ал олар Орал ... ... арғы ... ... мен ... ... кездеспейді деуге болады».
3. Хан билігін жоюға наразылық
Патша өкіметінің әскери-әкімшілік шараларының одан әрі ... ... ... ... наразылығын туғызды, оның барған сайын ... ... ... ... Абылай әулетінің біршама алысты
көздейтін өкілдері болды. Отаршылдыққа қарсы күресу міндеті Абылайдың отыз
ұлының ең ... ... ... ... тиді, оның бәйбішеден туған еркек
кіндікті балалары — Саржан, Есенгелді, Ағытай, Бопы, Көшек жөне Кенесары,
кіші әйелінен туған ... ... ... ... жуық ... ... күрестің табанды катысушылары, ал солардың ішіндегі Саржан,
Есенгелді, ... оны ... ... ... ... ал ... барысында патшалық режимге зор моральдық-саяси нұқсан келтірілді.
Округтік приказдардың ... ... ... өз ... ... едәуір ықпалы бар Қасым сұлтан 1825 жылғы 14 маусымда білдірді.
Бұрынғы хан билігі құрылымын, аумақтық бөлініс пен ... ... ... ... ... ... оның ... көптеген
ауылдардың қарсы әрекеттері шектеулі болса да, ... ... ... ... ... бөлігі, сондай-ақ ежелден орныққан рулық
өзара көмек ... ... ... ... номадтар қайтыс болған Уәли
ханның үлкен ұлдарының бірі Ғұбайдоллаға үлкен үміт ... ... ... аға ... ... ... Шыңғысовтың Қарқаралы
округінде нақ сондай қызметке ... ... ... керек. Ғұбайдолла
сұлтан империялық әкімшілік-саяси жаңалықтарға наразыларды өз ... ... ... хан ... ... ... ... болып ұйғарды. Ғұбайдолла, өлкенін бас әкімшісінің назарын
алғашқы округтік приказдардың бірін жою кажеттігіне аударады.
Үкіметке ... ... ... ... Ғұбайдолла сұлтан
бастаған оппозицияның бүкіл іс-әрекетінің түпкі мақсаты округтік ... ... ... ... ... қол жеткізуді көздеді. «Егер дуанды
жоймасаңыз, — деп түсіндірді сұлтан генерал-губернаторға, — біз ... асты ... ... жер ... бос ... ... ... Ресей мемлекетіне ұнамайтын ешнәрсе ... ... ... П. М Капцевичке кезекті жолданымын осылай түйіндей келіп, оған қол
қойған және өз ... ... ... ... ... олар: атығай,
төртуыл, тоқпақ руларының мүдделерін білдірген ... ... ... ... ... Азынабай билер, Шама батыр, Сіртесен сұлтан,
сондай-ақ Ғүбайдолланың ... 1825 ... ... 1822 ... ... енгізілуіне қарсы,
бастауында Қасым төре тұрған халықтық қозғалыстын басталған кезі ... ... ... ... ... білдіруімен басталған патша реформасына
оппозиция, оның әскери-күштеу ... ... ... сұлтан басшылық еткен бұкаралық козғалысқа ұласты.
Оның қозғалысты ұйымдастырудағы тактикалык қателіктері, қоғамның қарама-
қарсы екі лагерьге жіктелуі ... ... ... ... ... ... ұшыратты. Алайда Жарғыны күш қолдану әдісімен іске
асырудың жалғастырылуы, ... ... ... ... ... ... күштерінің біртұтас қозғалыска бірігуін тездетті,
оны Саржан Қасымов сұлтан басқарды.
Ғұбайдолла сұлтанды алыстағы сібір қалашығына жер аудару ... Орта ... ... ... қозғалысты тоқтата алмады. Сонымен бір мезгілде
Қарқаралы ... ... ... одан әрі күш ала берді, оған
Қасым төре балаларынын бірі Саржан сұлтанның қарамағындағы Қарпық болысының
қазақтары ... ... ... ... ... ... ықпалы күшті
болған Орталық Қазақстанда 1825 жылдың көктемінде ... ... ... ... 31 ... ... алғашқы ашық қақтығыс Саржан сұлтанның
соғыста жеңілуімен ... оның ... ... ... Омбы ... жанындағы әскери сотқа берілді.
Сұлтан өз серіктерімен бірге көптеген ... ... ... карай
көшіп, қудалаудан кұтылып үлгерді, Троицк қаласына жақын Кидел-Кыпшақ
болысында ... ... ... аясының өзгертілуі айқын мақсатқа - патша
өкіметі басқа бір Жарғыны — ... ... ... ... қолданысқа
енгізбекші болған Кіші жүз ауылдарында үкіметке ... ... ... ... ... ал ... осы аймақта Кіші жүздің соңғы ханы
Шерғазының тұтқынға алынып, ... соң ... ... жер ... негіз болған еді. Енді Батыс Сібірдің де, Орынбордың да генерал-
губернаторлары Саржан сұлтанға «даладағы барлық мазасыздыққа ... ... ... ... ... ... қашқын орыстар, татарлар
қосылып, барған сайын интернационалдық сипат ала түсті; халық ... ... ... Қоқан, Хиуа хандықтарының, Бүхара әмірлігінің
өкілдері болып тұрды.
Жарғының VI тарауына сәйкес ... ... мен ... үшін» жауапкершілік ең алдымен сұлтандарға жүктелгенімен,
1826 жылдың ... жазы ... ... ... белсенді қимылы
әлсіремей, барған сайын жаңа болыстарды қозғалысқа тарта берді. «Қазақтар
арасында ашу-ыза ... ... ... ... ... ... ... кұрылысын күйрету» жөніндегі саяси талаптармен
шектелмей, жер-жерде қаруланған «көп ... ... ... ... отаршыл әкімшілікке адалдығын сақтап қалған ауылдарды ... ... ... ... ... басқарған сұлтан Абылай Ғаббасов
өзінің ерекше ымырасыздығымен көзге түсті, ол Қарқаралы приказына жақындап
келіп, бірқатар ... ... ... ... ... ... ... өзінін сенімді адамдарын көрші аудандарға, ең алдымен Көкшетау
округіне жіберіп, ... ... ... өздері бағынатын заңды
өкіметке ... ақыл ... ... округі халқының Саржан батыр
жағындағы көп бөлігі «округтен ғайып болды».
Көкшетау округінде қозғалысты Сартай Шыңғысов басқарды, ол да көтеріліс
басшысы Саржан ... ... ... ... ... ... ... Абылай ханды ерекше кұрмет тұтатын Карауыл болысының өкілі
Сартай ... өз ... ... ... өзі жалпы халықтық
жетекші Саржан ... ... ... ... ... жартысында Орта жүзде уақытша тыныштық ... 1824 ... ... ... Қарқаралы, Көкшетау округтерін нығайту
жайын ойластырып және 1826 жылы Баянауыл округін құрып, көтеріліске шыққан
ауылдардың ... түсу үшін ірі ... ... ... ... ол округтік приказдарға жақын жерлерде қарулы шолғыншылар күзеті
күшейтілген казактардың егінші-отырықшылық қоныс тебуін ... ... есіл ... ... бойы және ... бекіністерінің гарнизондарымен қатар
шаруалардың отарлауын біртіндеп кеңейте берді, бұл орайда далаға терендеп
баруға батылдық жасамады, ал онда ... ... ... ... ... барған сайын екінші қатарға ығыса түскен бұрынғы ... ... ... ... Бұл ... 1830 ... ... сақталды.
Дегенмен Саржанның күресі жалғаса берді. Оған қоқанның ... ... ... сөз ... ... ... бүкіл далаға таралып кеткен атақ-
даңқы қоқандықтар тарапынан қастық туғызды, оның ұлы ... ... ... ... іс-қимылын олар мазасыздана қадағалап отырған
еді, ол аймақтағы қазақ руларынан зекет жинап, бағынбаушылыктың кез келген
көрінісін ... ... ... ... ташкент билеушісінің де
алаңдаушылығын туғызды. Патша ... ... ... қоқан
ханының қолдауына үміттенген Саржан ұлы жүз шегіне көшіп барды, бұл орайда
қазақ ... ... ... біріктіруге, ташкент құсбегісіне
бағынышты қазактарды да өз жағына ... ... еді, бұл ... ... ... ... ... ташкент билеушісі 1836
жылдың жазында зұлымдықпен өлтірді. ... оның ... ... ... оған еріп барған басқа да атақты қазақтардың қаза
табуы азаттық күресінің одан әрі ... ... әсер ... бұл орайда
қазақ-қоқан қатынастарына терең сына салды; оларды алдап қолға түсіріп,
көтерілістің даңқлы ... ... ... ... ... мен ... оған ... қоқандыктарға қарсы да бағыт
беріп, басқасын былай ... ... ... ташкенттік билеушілерге
соншалықты жиіркенішпен қарауын туғызды.
Саржан сұлтанның есімі, оның он жылдан ... ... ... ... ... ауыз ... ... сақталып қалды; дала
дарындары жырға қосқан оның ... мен ... ... отарлауға қарсы
шығушыларды күші тең емес күресті ... ... ал ол ... ... Қасым төренің ұлы Кенесары жалғастырды.[45]
Қасым сұлтан мен оның балаларының қаза табуы, бой көрсетулердің алдыңғы
кезеңі стихиялы, ұйымдаспаған ... ... ... Орта ... ... қатаң енгізілуі жағдайында отаршылдыққа карсы
күрестің жалғастырылуына тың тыныс қосты, ... ... ... ... ... тар ... рулық, әулеттік мүдделерін екінші қатарға
ығыстырып, қозғалысқа неғұрлым айқын көрінген халық-азаттық ... ... ... енді ... ... бірі — сұлтан, кейін хан ... ... ... ... басқарды.
Кенесары Қасымов тарихи аренаға Қазақстанның 1822, 1824 ... және ... ... ... ... ... ... оқшаулығын сақтауды жалғастырған аудандарының төуелсіздігіне патша
әскерлерінің жаппай аттаныстары салдарынан қатер ... ... ... ісін ... ... ... ... да көтеріліс жасаған
сұлтанның басты мақсаты Абылай хан кезіндегі Қазақстанның ... ... ... ... ... (XIX ... 20—30-
жылдарында Қазақстанда құрылған округтер оның ... ... ... ... ... әлі ... жерлердің толық
дербестігін сақтап қалу болды.
«Айлакер, ерекше сипатты саясатшы» ... ... ... сұлтан
кұдіретті Ресей державасымен күрес қазақтың үш ... ... ... ... ... ғана ... ... күш-
жігер жұмсауды талап ететінін жақсы білді. Ол халық қозғалысынан бөлініп
қалған жекелеген сұлтандардың, ... ... ... ... ... ... ... қолдағандарды қатаң жазалағанмен, бәрі бір
патша үкіметімен түсініспеушіліктерді, негізінен алғанда, бейбіт ... ... ... қала ... ... ... соның ішінде
орыстарға да төзімділікпен қарады, олардын кейбіреулері оған ... ... ... ... қабылдады, қырғыздармен тайталас кезеңінде
мінез танытқаны болмаса, өз әрекеттерінде ... жиі жол ... ... ... ... ... әскери төртіпті бұзғандар
оның қаһарына ұшырап отыруы жиі болып тұрды.
Ақылды саясатшы Кенесары ... ... ... ... ... ... ... бүкілқкиындығын ұғынып, Сібір және ... ... ... ... үздік дипломатиялық қасиеттерін
көрсетті.
Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовскийдің атына жазған алғашқы
хатында-ақ ол Қазақстан аумағында бекіністер ... ... ... ... 35 ... тоқтата тұруды ұсынған.[46]
Кенесары үш жүздің дәстүрлі топтарын, рулық бөлімшелерін біріктіруге
барлық амалдарды қолданды, дегенмен бұл мақсатқа ... ... ... ең ... ... ... ... өзінде де қол жетпеді.
Старшындардың, билердің, сұлтандардың бір ... ... ... ... де ... ... ... қарамастан, Кенесары Қасымов үш жүз
қазақтары руларының едәуір бөлігін өз туы ... ... ... Бір
кездерде Кенесары әскерінің саны 20 000 ... ... ... ұйытқысы Орта жүздің қатардағы көшпелілері болды. Омбы
облыстық басқармасының ... ... ... ... ... ... Ақмола, Қарқаралы және ... ... ... ... ... ... ... старшындар қолдаған. Саржан
бастаған азаттық қозғалысына 23 ... ... ... қатысып,
қоқандықтардың ағалары мен әкесінін қаза табуына соқтырған екі ... көз ... ... өзін ара-тұра оқ-дәрімен, мылтықпен
жабдықтап отырған Бұхара әмірімен достық қатынаста ... ... ... ... ... көрсеткен қоқан құсбегімен
келіссөздерден бастартты.
Қазақтар көтерілісі әуел ... ... ... ... ... күші ... ... болды. Мемлекеттілікті қалпына келтіру
жолындағы күреске қатардағы ... де, ... да, ... ... Қазақ жерлерін әскери отарлауға, ... ... ... қарсы жалпыға бірдей күрес көтеріліске азаттық ... ... ... Кенесарыны колдау жөнінен билердің, старшындардын,
сұлтандардың бәрі ... ... ... ... ... ... басқа
аудандарға шоғырландырылуы мен үнемі жылжып отыруына ... ... ... ... ... ... негізгі ұйытқыдан бөлініп қалып
отырды.
Топ жетекшілерінің арасында атақты ... ... ... ... ... атасы), Басығара, Аңғал, Жанайдар, Жәуке, Сұраншы,
Байсейіт, Жоламан Тіленшиев, Бұқарбай және басқалар болды.
Қатысушылар ... ... ұлт ... ... ... өзбектер,
қырғыздар, поляктар және басқалардан құралды.
Кенесарының соғыс қимылдары 1838 жылдың көктемінде ... ... ... ... ... ... коменданты әскери старшина
Карбышев пен Ақмола округінің аға ... ... ... ... әрен дегенде қашып шықты. Көп кешікпей көтерілісшілер Торғай
даласы өңіріне қоныс ... ... ... ... ... бұл ... өзінің Орынборға жақындап көшіп барып, ... ... ... ... түсіндіреді. Ал жігерлі сұлтан іс
жүзінде 1836—38 жылдары Исатай Таймановтың басшылығымен көтеріліс болған,
Ресейге ... ... ... Кіші жүз ... ... ... еткен еді. Жоламан Тіленшиев батыр бастаған төртқаралар, шөмекейлер,
табындар және ... ... ... ... ... Кіші жүзді де
қамтыды. Күтілгеніндей, келіссөздер нәтиже бермеді.
1841 жылдың қыркүйегінде қазақтың үш жүзінің ықпалды билері, сұлтандары
Кенесары Қасымовты қазақ жерінің ханы етіп ... ... ... келтірілді. 1841 жылдың күзінде көтерілісшілер қоқандыктардың
едәуір күштері орналасқан Созақ, ... ... ... ... ... ... бекіністерін алу бостандық жолындағы
күрескерлерді жігерлендірді. ... ... ... ошақтарынан алыста
көшіп жүрген төртқара және шекті рулары да оны ... ... ханы ... ... ... ... ... берік орныққан Ертіс, Есіл, Жайық
шептері бойындағы аудандарды қоспағанда, Кенесары ... ... ... ... Қазақстан аумағына таратқан дәстүрлі мемлекет болды.
Салық жинау: малшылардан зекет, диқандардан ұшыр ... ... ... ... ... ... ... және өзге де құралдарды керек етті, әлбетте, бұл салық
ауыртпалығының ... әкеп ... ... ... ... ... ... Жоғары кеңесші
орган ретіндегі Хан кеңесі халыққ мүдделеріне ... ... ... ... ... ... ... дауыс Кенесарының
өзінде болды. Хан кеңесіне, негізінен ... ... ... адал,сол кездін өзінде-ақ халықтың ақылды да шебер ... ... ... ... жеке ... дипломатиялык қабілетін көрсеткен,
адамдар кірді.
Хан кеңесі шешімдерінің, ... ... ... ... ... ... ... қызметі қадағалап отырды. Мемлекет басында
болғанында Кенесары шыққан тегіне қарамастан, ... жоқ жеке ... ... ... ... ... көтермелеп отырғандығы
тарихтан белгілі.
Хан Ресейдің, Орта Азияның лауазымды ... ... хат ... ... ... ... ол ерекше зор мән берді. Оның
хаттары, жолданымдары мазмұнының айқын нақты талаптарының дәлелді ... Орыс ... ... ... ... Усларды, белгілі
көпестерді қабылдаған кезінде хан өзін дипломатиялық әдептілікпен ұстаған.
Кенесары жекелеген жасақтарына ... ... ... ... ... ... ұрыска қабілетті калың қол ұйымдастыра білді.
Кенесарының жүздіктерге және мыңдыктарға бөлінген әскері ... дала ... ... ... болды. Кенесарының жеке өзі
қадағалап отырған қатаң тәртіп, оның ... ... ... ... ... ... етуіне мүмкіндік берді. Кенесары
өз әскерлеріне айырым белгілерін енгізді.
Кенесары өзіне қажетті мәліметтер ... ... ... шебер пайдаланды. Осындай акпараттың арқасында, хан ... ... ... ... ... ала ... отырды, бұл
оның өз адамдарын орынсыз қырғынға ұшыратуды болғызбауына мүмкіндік берді.
Кенесары жеке ... ... өр ... ... ... ... қалың нөкерлерінің алдында «әрқашанда сәнді барқыт бешпент ... ... ... ... ... ... ол «жолындағының бәрін
жайпап өтетін дауыл сияқты ... ... ... соң ... ... ... азат ету жолындағы
күресті бұрынғысына қарағанда неғұрлым батыл жалғастырды. ... ... ... соң Кенесары соғыс қимылдарын кеңейтіп қана қоймай, сонымен
бірге өз жақындарының қаза тапқаны үшін кек қайтаруға да ниеттенді.
Кенесары ... ... ... ... ... терең жік туғызды. Сірә,
жалпы халықтық қозғалыстың ықпалына ұшырамаған бірде-бір ірі ру ... ... ... ... Кенесары Балқаш көлінің жағалауындағы Камал түбегін
басып алды; сол жерден ол жазалау отрядтарына жансала қарсыласу ... ... ... есебінен өз негізін кеңейтуге ниет етті. Бірнеше
зеңбірегі бар ... он ... ... ... күш ... ... ... осының алдындағы қақтығыстар бойынша жауынгерлік тәжірибе
жинақтаған көтерілісшілердің қаруы да жаман емес еді.
Талантты қолбасшы ретінде Кенесары өз жасағына да, оның ... ... де ... ... кенеттен қоршауы мүмкін болған жағдайда,
өзінің Балқаш ... ... ... ... айқын түсінді. Сонымен
бірге оның жасағы Орта жүз бен ... ... ... ... ... басқа
да бытыраңқы жасақтардан бөлініп қалды. Кенесары ... ... ... ... ... үшін жағдайдың әлсіздігін біліп, өз ауылдарымен
бірге Іле өзенінің оң ... өтті және ... ... ... ... ... өзі кешірілмес жаңсақтық болатын. Бұдан кейінгі
оқиғалар Рүстем сұлтанның дәйексіздігін көрсетті. Бұл көтерілістің жеңіліс
табуын тездетті. ... ... ... ... ... манаптарына
жергілікті халықтан зекет жинау үшін екі мың ... ... ... ... өзі-ақ қырғыз руларының қазақ ханы өктемдігіне бағынбауға
бел байлағанын көрсетті. Оның үстіне аймаққа ... ... ірі ... ... туралы ескертілген ең басты қырғыз манаптары қарсылық
көрсету үшін қол жинап үлгерген болатын. Екі мың ... ... ... адам ... ... ... ... ұшырағандарын және өздерінің
қашып құтылғандарын хабарлады».[47]
Бастапқы мақсатқа жету — ... ... ұлы ... бір ... бағындыру, Шу өзенінде қыстап шығу, одан соң ... ... ... ... сайын айқындала түсті. Оның Цин Қытайының ... ... ... оның ... ... тырысуы Кенесарының
қырғыздармен қантөгісті қақтығыстар жасамау ниетіне байланысты болатын. Іле
өзенін бойлай жоғары өрлеген ол ... ... ... ... ... кіріп, Үйгентаска тоқтады да, одан Шыңжаң билеушісіне ... ... ... ... би және Сұйдақ қожаны елшілікке жіберіп,
«оның жерінде көшіп жүруге рұксат ету ... ... ... бұған рұқсат
ала алмады. Кенесары өз елшілерін жібергеннен кейін бір ай өткен соң, ... бен ... ... көше жүріп, Жантай, Ормон манаптарға ... хат ... ... ... ... ... келу ... жауласу
және қан төгу емес, қайта қырғыздар мен қазақтарды біріктіру... және ... ... ... ... құтқару...». Алайда ол ... ... ... ... ... ... ... қырғыз ауылдарына
дұшпандары таратқан оның «қырғыз руларын жоюды», ойлайтыны, сондай-ақ
қырғыз ... ... ... ... сыбыстар қырғыздардың қарсы
қимылын қатайта түсті.
Сол екі арада Кенесарының жасақтары жат ... ... ... ... ... қол ... ... 1847 жылғы сәуірдің
ортасына қарай қырғыздар негізгі күштерін біріктіріп, бейнебір жүз мыңдық
әскер ... ... ... бүл ... көп ... ... тұр. Адам саны ... артықшылық қазақ ханының жаулары ... ... ... ... 1847 ... 17 және 25 ... аралығында қазіргі
Тоқмаққа жақын, ... ... ... ... түсірген терең
шатқалда болды. Таулы жер ханға өз артықшылығын пайдалануға ... оның өз ... бар ... зеңбіректермен атуды барынша пәрменді
түрде пайдалануға мүмкіндігі ... Кең ... ... ... ... атты ... де кең қанат жаюы мүмкіндігінен айырылды. Үш
тәулікке созылған тең емес шайкас қазақтардың күшін титықтатты; ... ... ... ... мен ... би ... ... шегініп
кетуі қиындата түсті. Кенесары және ... ... ... тұтқынға түсті,
қалғандары «быт-шыт болып, жан-жаққа қашып кетті». Қырғыздардың тұтқынына
мыңнан астам сарбаз ... ... ... ... ... ... ... шынжырын лақтырып тастағысы келген көшпелілердің
үміті», қазақтың соңғы ханы ... қаза ... ... тарихы ғылыми зерттеулердің дербес объектісіне
айналған жағдайда ғалымдар “Орта Жүздегі хан ... ... ... да ... зерттеуде. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... аса ... нәтижелер – көшпелі
қауымдастық ішіндегі бірлесе-бірігіудің нашардығы, ... ... ... ... ... ... ... құрылымдарындағы ішікі саяси
күрес, материалдық байлықтардың сарқылуы, адам ... ... ... ... жойылуына қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Қалай
болғанда да, шаруашылық және әскери ... ... ... ... мен ... ... қол үзіп қалуы тарихы шындық
болып ... XVI11 ... ... ... ... жаңа ... ханын сайлауға барлық ... ... ... ... ... Абылай сұлтан болатын, ол 1740 жылдың өзінде-ақ, ... ең ... ... ... еді. 1757 ... ... ... ресми жазысқан хаттарында ол өзін хан деп атаған. 1770 ... ... ... ... ... ... Абылай Қазақ хандығының
шын мәніндегі ... ... ... ... хан ... ... ... жаңалықтарды
енгізудегі асығыстық күні кешегі мүлгіп жатқан сияқты көшпелілер арасында
оппозициялық ... ... ... Жаңа ... ...... және округті асығыс құра отырып, граф М. Сперанский мен ... ... ... ... ... ... оны ... күш қолданылатын тактикасына сенді және бәлкім, реформаны ... ... ... ... өзі ... жіктеліс және үкіметке
қарсы пиғылдар туғызуға әкеп соғып, ол 20 ... ... ... ... деп ... да ... керек.
Сонымен Орта жүзде хандық, феодалдық мемлекеттіліктің жойылуы, ... ... ... ... ішкі рулық талас-тартыстардың жалғасуы
салдарынан, екінші ... ... ... ... ... болды.
1822 жылғы Сібір қазақтары туралы жарғы, алғашқы патшалық реформа
ретінде, бүкіл дәстүрлі ... ... ... ... ... ... барлық жақтарын қамтыды, қазақ қоғамы ішіндегі, ең
алдымен патшалық ... ... ... ... ... ауылдар арасындағы және кең далада еркін көшіп ... ... ең ... ... ... сұлтандардың, билердің ақыл
беруі бойынша патшалық өзгерістерге көнбегендер арасындағы ... да ... ... ... Еділ ... ... тілдес аймағындағы
және далалық табиғи ландшафты реформаның іске ... ... ... ... ... отаршылдыққа қарсы оппозицияның топтасуын
күшейте түсті.
Кенесарының соғыс ... 1838 ... ... Ақмола приказын
қоршауға алып, өртеуден басталды. Бекініс коменданты әскери старшина
Карбышев пен ... ... аға ... ... ... өртелген
бекіністен әрен дегенде қашып шықты. Көп ... ... ... ... ... аударды. Орынбор шенеуніктеріне жазған хаттарында
Кенесары бұл қадамды өзінің Орынборға жақындап ... ... ... ... ... тілегімен түсіндіреді. Ал жігерлі сұлтан іс
жүзінде 1836—38 жылдары Исатай Таймановтың басшылығымен ... ... ... іргелес жатқан Кіші жүз кеңістігіне көтерілісті таратуды
мақсат еткен еді. Жоламан Тіленшиев батыр бастаған ... ... және ... ... ... ... Қозғалыс Кіші жүзді де
қамтыды. Күтілгеніндей, ... ... ... ... қыркүйегінде қазақтың үш жүзінің ықпалды билері, сұлтандары
Кенесары ... ... ... ханы етіп сайлады. Қазақ мемлекеттілігі
қалпына келтірілді. 1841 жылдың күзінде көтерілісшілер ... ... ... ... Жаңақорған, Ақмешіт, Жүлек бекіністерін
қоршады. Қоқандықтардың бірнеше бекіністерін алу ... ... ... Тіпті қозғалыстың басты ошақтарынан алыста
көшіп ... ... және ... ... да оны ... ... ханы деп
танитынын хабарлады.
1844 жылғы «Ережеде» билер сотынын міндеті едәуір қысқартылды, оларға
онша ... емес ... ... ғана ... Ал ... ... бүкіл
сот ісін жүргізу әкімшілік ұйымдарының сот үкіміне жүктелді. Үкіметке қарсы
шығу, кісі өлтіру, тонау, барымта мәселелері әскери ... ... ... ... 50 сомнан астам мүліктік талап-арызды Шекаралық
комиссия жанындағы азаматтық - қылмыстық сот ... ... ... «аға ... ... бәрі ... сословиесінен шыкпағаны» ресми түрде мойындалды. Ол былай ... аға ... мен ... ... ... ... ... заң жүзінде шендері мен медальдары бар ... ... ... ... да ... Нақ сол 1854 жылы ... ... ... ... ... ... ... қосып алынған жаңа
аудандарынан кұрылған Семей облысына таратылды. ... ... ... заң ... бойынша, аға сұлтан қызметіне кандидаттар ендігі
жерде ... ... ... ... ... Сұлтандардың
пұрсаттылығын жоюға бұлайша күш салушылықты 1855, 1861, 1862, ... заң ... ... ... ... ... қатар зан
бойынша болыс билеушілері мен аға сұлтан қызметінен үміттене алатын ... ... ... ... ... шеніндегілер, үкімет марапаттаған жөне
«ордалықтар ... ... ... ... ... ... ... ерекше құрметіне бөленген» адамдар жатқызылды. Әр түрлі билік
дәрежелеріне сайланған кандидатуралардың бәрі әскери ... ... ... ... отырды.
Кенесарының жүздіктерге және мыңдыктарға бөлінген әскері ... дала ... ... бейімделген болды. Кенесарының жеке өзі
қадағалап ... ... ... оның ... ... ... ... жиналуын қамтамасыз етуіне мүмкіндік берді. Кенесары
өз әскерлеріне айырым белгілерін енгізді.
Кенесары жеке ... ... өр ... ... ... ... ... нөкерлерінің алдында «әрқашанда сәнді барқыт бешпент киіп,
салт атпен салтанат құрып жүрген», ... ол ... ... ... ... ... болған».
Сонымен үкімет сұлтандар міндеттерін шектеп, қазақтарды жергілікті
басқару органдарына тартудың ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық жүйе орнату
кезінде билік органдарының қазақ қоғамынан берік тірек табуға ұмтылғанын
дәлелдеді. Бір ... ... ... ... бар, ... ... ойластырылған сібір басқару жүйесі бірте-бірте қатаң әскери-
әкімшілік кұрылыс жағына ойыса берді. ... ... ... ... ... ... ... басшылық еткен ұрыска қабілетті калың
қол ... ... ... ... ... и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2,
2. Омари Ж. ... ... ... 1994 ... ... А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацских, орд и
степей. Алматы, 1996.
4. Валиханов Ч.Ч. СС. Т.4, Алматы, 1985 ... ... Н.Е. ... о ... Алматы, 1968 ж.
6. Бекмаханова Н.Е. Формирование многонационального насаеления Казахстана и
Северной Киргизии.. м., 1980.
7. Аполлова Н.Г. Экономические и ... ... ... с Россией в
ХҮІІІ-начале ХІХ вв. Москва.,1960 ж.
8. Касымбаев Ж.К. Казахстан-Китай: Караванная торговля в ХІХ -начале ХХ ... ... А.В. ... и Сибирь. Омск,1995.
10. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1. Алматы, 1960.
11. Қасымбаев Ж.Қ. старший султан Кунанбай Оскенбаев и его ... ... ... А. ... и ... из ... по казахским степям.
Алматы, 1966.
13. Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы ХІХ века. ... ... ... И.М. ... ... ... истории. Алматы, 1990.
15. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қыырғыз-қайсақ ћәм хандар шежіресі. А., 1991.
16. Моисеевв В.А. ... ... и ... ... вв. А., ... ... Ж.Қ. Под надежную защиту. Алматы, 1989.
18. ... ССР ... 5 ... ... 1984-88 ... ... Ж.О. История Казахстана в ХІХ веке. Караганда, 1992.
20. Қазақстан тарихы көне ... ... ... ... А., ... Кузембайулы А., Абилев Е. История Казахстана (с древнейших времен до
20-х годов ХХ в.) А., 1996.
22. ... С. ... ... ... ... А., ... ... тарихы. 3 том. Алматы, 2002.
24. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ... и ... ХІХ ... А., 1960.
25. Абдрахманова Б. История Казахстана: власть, система управления,
территориальное устройства в ХІХ в. ... ... ... А. ... и ... / Хан ... ... 1992.
-----------------------
[1] Бекмаханова Н.Е. Формирование многонационального насаеления Казахстана
и Северной Киргизии.. м., 1980. 72 –б.
[2] Омари Ж. ... ... ... 1994, ... ... А.И. ... ... или киргиз-кайсацских, орд и
степей. Алматы, 1996. 242-б.
[4] Цинская империя и ... ... ... 1989. Ч.2, 101-102-б.
[5] Цинская империя и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2, 100-б
[6] Цинская империя и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2, ... ... Ч.Ч. СС. Т.4, ... 1985, ... Бекмаханова Н.Е. Легенда о Невидимке. Алматы, 1968, 170-171-б
[9] Сулейсенов Б.С., Басин В.Я., Казахстан в ... ... ... ... ... 1981, ... ... Ч.Ч. СС. Т.4, Алматы, 1985, 116-б.
[11]Цинская империя и ... ... ... 1989. Ч.2, ... ... Ж. Б±ќар жырау. Ќараѓанды, 1994, 272-б.
[13] Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацских, орд и
степей. Алматы, 1996. 242-б.
[14] Цинская ... и ... ... ... 1989. Ч.2, ... ... империя и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2, 100-б
[16] ... ... и ... ... ... 1989. Ч.2, ... ... Ч.Ч. СС. Т.4, Алматы, 1985, 115-б.
[18] Бекмаханова Н.Е. Легенда о Невидимке. Алматы, 1968, 170-171-б[19]
Сулейсенов Б.С., ... В.Я., ... в ... ... ... ... Алматы, 1981, 92-б.
[20] Сулейсенов Б.С., Басин В.Я., Казахстан в составе ... ... ... ... 1981, ... ... Ч.Ч. СС. Т.4, ... 1985, 116-б.
[22] Цинская империя и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2, ... ... Б.С., ... В.Я. ... в составе Российской империи.
Алматы,1981. 93-б.
[24] Цинская ... и ... ... ... 1989. Ч.2, 116-117-б
[25]Цинская империя и казахские ханства. Алматы, 1989. Ч.2, 112-б.
[26] Аполлова Н.Г. Экономические и политические ... ... с ... ... ХІХ вв. ... 94-б.
[27] Касымбаев Ж.К. Казахстан-Кмтай: Караванная торговляв ХІХ-начале ХХ вв.
Алматы,1996, ... ... А.В. ... и ... ... ... Ремнев А.В. Самодержавие и Сибирь. Омск,1995. 95-б.
[30] Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1. Алматы,
1960. ... ... А.В. ... и ... Омск,1995. 79-б.
[32] Ремнев А.В. Самодержавие и Сибирь. Омск,1995. 95-б.
[33] Материалы по ... ... ... ... Т.1. ... ... Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1. Алматы,
1960. 93-б.
[35] Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1. ... ... ... Ж.Ќ. старший султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение.
Алматы, 1995
[37] Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1. ... ... ... по ... политического строя Казахстана. Т.1. Алматы,
1960. 113-б.
[39] Сонда, 136-б.
[40] Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по ... ... 1966. ... ... А. Дневники и письма путешествия по казахским степям. А.,
1966. 246-б.
[42] Бекмаханов Е.Б. казахстан в 20-40-е годы ХІХ ... А., 1947. ... ... Ж. ... хан. А., 1993. 12-25-б.
[44] Қасымбаев Ж. Көтерілістің көзден таса беттерінен. // Хан Кене. 211-234-
б.
[45] Материалы по ... ... ... Казахстана. Т.1. Алматы,
1960. 105-б.
[46] Бекмаханов Е. Казахстан в 20-40 годы ХІХ ... ... 1947. ... ... Ж.Ќ. ... хан. ... 1993. 12-25- ... Қасымбаев Ж.К, Старшии султан Кунанбай Оскенбаев и его окружение.
Алматы, 1995. 19-б.
[49] ... А. ... и ... / Хан ... Уральск, 1992.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен жасаған көтерілісі15 бет
Алғашқы қауымдық қоғамдағы биліктің және құқықтық нормалардың ерекшеліктерін көрсетіп құқықтық сипаттамасын беру52 бет
Ахмет байтұрсынұлы- білікті психолог7 бет
Білім берудегі электронды басылым мен ресурстардың әдістемелік талаптары Мұғалімдердің ақпараттық-коммуникациялық біліктіліктерін көтеру19 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері мен салдары10 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстың саяси әлеуметтік - экономикалық себептері мен салдары30 бет
Баланы еңбекке тәрбиелеудегі ата-ананың біліктілігі28 бет
Билiктi немесе қызмет өкiлеттi асыра пайдалану41 бет
Билікті бөлу қағидасын жүзеге асыру12 бет
Болашақ жоғарғы мектеп оқытушыларының кәсіби-педагогикалық біліктілігін Университет магистратурасының білім беру жүйесінде қалыптастыру58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь