Қазіргі қазақ лирикасындағы ұлттық дүниетаным

Кіріспе
Ұлттық танымым
Космогониялық мифтер
Ұлы ойшылдар шығармалары
Бүгінгі дербес Қазақстан
Қорытынды
Падаланылған әдебиеттер
Лирика адамзат сөз өнерінде ертеден келе жатқан әдеби тектің бірі. Оның пайда болу, даму кезеңдеріне көз жібере отырып, саналы адамзат тарихымен қатар өсіп, өзгеріп, жетіліп келе жатқанын, әрдайым адамдардың рухани өсу, өрлеу кезеңдерінің көрсеткіші ретінде халық мәдениетімен бірлікте дамып келе жатқанын аңғарамыз. Біздің ұлттық әдебиетіміздегі лирика жанры да сол дәстүрден ауытқыды, басқа салада дамыды десек қателескен болар едік. Әрине түр жағынан, жанрлық сипаты жағынан еуропалық лирикадан өзгешелеу көрінгенімен, қазақ лирикасы да ерте кезден келе жатқан толғау дәстүрі арқылы жеке тұлғаның ішкі толғанысын, айнала қоршаған орта мен өмір туралы терең философиялық ой айта алғаны баршамызға мәлім. Ерте кезден бүгінге дейінгі жыр-толғауларды оқи отырып біз қазақ халқының өзіне ғана тән өмірге деген көзқарастарын, табиғат пен қоршаған орта туралы түсінік танымдарын танып, білеміз. Жалпы дүниетаным деген не? Ол туралы философиялық сөздіктерде мынадай анықтама берілген екен: “Дүниетаным – адамдар мен табиғатқа, жалпы құндылықтарға моральдық нормаға тұлғаның жалпы қатынасын білдіретін негізгі (бастапқы) сенім, қалып, таным немесе қоғам мүшелерінмен ортақ көзқарас қалыптастырып, қоршаған ортамен қатынас қалыптастырудағы негізгі өлшем. Дүниетаным – адамдардың дүниені ақиқатпен теориялық және практикалық жағынан бірлікте тану мақсатындағы рухани тәсілі. Дүниетанымда тұтас адамзат әлемі моделі сияқты мәдениет категорияларының жүйесі көрініс тапқан». [1, 21 бет ]
Көріп отырғанымыздай дүниетаным бір күнгі немесе бір жылдың ғана жемісі емес, ол адамдардың ғасырлар бойы жасаған өмір тіршілігімен тығыз байланыста дамып, жетілетін өнер мен мәдениетке жақын көзқарастар жиынтығы екен. Олай болса біз қазақ халқының ұлттық дүниетанымын өзіміз диплом жұмысында зерттеп отырған лирика арқылы, оның сандаған жылдар бойында қалыптасқан дәстүрлер арқылы танытуымызға болады екен.
Біздің ата-бабаларымыз ежелден далада көшпелі ғұмыр кешкен. Табиғаттың қыр-сырын жан-жақты тереңінен ұғыну, шеті мен шегі жоқ еуразия кеңістігінде мал бағу, жазда жайлауға, қыста қыстауға көшіп-қону біздің ата-бабаларымызға тән қасиет. Көшпелі өркениет, көшпелі өмір салты оларды айнала қоршаған ортаға өзгеше көзбен қарауға үйретті. Табиғаттың қатал сынына төтеп бере жүріп өздеріне ғана тән тіршілік қамын жасауға үйретті. Қиыншылықтарға қарсы тұруға машықтанды. Осыдан барып даналық таным ұғымы қалыптасады. Ал даналық таным дегенді қалай түсінеміз? Ол үшін тағы да оқымыстылырдың ой-тұжырымдарына жүгінеміз:
«Даналық таным – көшпенділер дүниетанымына негізделген альтернативті білік. Даналық таным – ерекшелігі ол ешқашан өзгермейді мың жылдар бойы қабылдаған құндылықтарды сол күйінше ұстана береді. Мысалы,егер иран тілдес халықтарды алсақ, олар зороостризм, манихейство, ислам арқылы өзінің рухани ділін өзгерткен халық. Ал көшпенділердің дүниетанымында осы діндердің элементтері барда, ықпалы мардымсыз.Ондағы ең басты қағида – «біз және өзгелер», қан тазалығына негізделген рулық қарым-қатынас.» [1,33 бет.]
1. Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік. –Алматы: Раритет, 2004
2. Кішібеков Д, Сыдықов Ұ. Философия. Оқулық. –Алматы: 2002.408 бет.
3. Қазақтың мифтік әңгімелері. -Алматы: Ғылым, 2002. 320 бет.
4. Жолдасбеков М. Асыл арналар. –Алматы: Жазушы, 1990.
5. Жолдасбеков М. Шың мен шыңырау. Мақалалар. Сырласулар. Лебіздер. Қоғамдық-саяси басылым. –Астана, 2002. 328 бет.
6. ГумилевЛ. Көне түріктер(ауд. Жұмабаев Ә., Бейсенов П.) -Алматы. 1994
7. Әуезов.М, Шығармалар, - Алматы, 1969, 11 том, 136 бет.
8. Келімбетов. Н, Ежелгі дәуір әдебиеті, -Алматы: Ана тілі, 1991. 264 бет.
9. Байтұрсынов.А, Әдебиет танытқыш, Зерттеу мен өлеңдер. –Алматы: Атамұра,2003, 208 бет.
10. Қазақ ақын-жырауларының философиясы. Жиырма томдық. 8-том. –Астана: Аударма, 2008, 448 бет.
11. Ахметов.З, Таңдамалы. 1-том. (Әдеби зерттеулер), Құрастырған Оразбек М, Зәкиұлы М, Ана тілі, 2008, 280бет.
12. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. 9-том. –Алматы: ҚАЗ ақпарат, 2005, 998 бет
13. Елеукенов.Ш, Қазқ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде, -Алматы: Алатау, 2006, 352 бет
14. Жақып.Б, Уақыт ұршығы, Өлеңдер,балладалар,поэмалар. –Алматы: Жазушы, 2004. 264 бет.
15. Жақып.Б, Айдындағы аспан. –Алматы: Атамұра, 1996,192 бет.
16. Көпбаев.Т, Жаңғырық. Жырлар. –Алматы: Қазығұрт, 2007, 208 бет.
17. Көпбаев.Т, Кие. Өлеңдер жинағы. –Алматы: Жазушы, 2009, 272 бет.
18. Қазақ әдебиеті. №39. 8-14 қазан,жұма, 2010 жыл.
19. Қазақ әдебиеті №32 20.08.2010 жыл.

Қосымша әдебиттер.

1. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. –Алматы: Қазақ ССР-інің
Ғылым баспасы,1981,320 бет.
2 Базарбаев.М, Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы,-Алматы: Жазушы,
1973, 256 бет.
        
        ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ДҮНИЕТАНЫМ
Лирика адамзат сөз өнерінде ертеден келе жатқан ... ... Оның ... болу, даму кезеңдеріне көз жібере отырып, саналы адамзат
тарихымен қатар өсіп, өзгеріп, жетіліп келе ... ... ... өсу, өрлеу кезеңдерінің көрсеткіші ретінде халық ... ... келе ... аңғарамыз. Біздің ұлттық әдебиетіміздегі
лирика жанры да сол ... ... ... салада дамыды десек
қателескен болар едік. Әрине түр жағынан, жанрлық сипаты ... ... ... ... қазақ лирикасы да ерте кезден келе ... ... ... жеке ... ішкі толғанысын, айнала қоршаған орта
мен өмір ... ... ... ой айта ... ... мәлім. Ерте
кезден бүгінге дейінгі ... оқи ... біз ... ... ... тән ... деген көзқарастарын, табиғат пен қоршаған орта туралы
түсінік танымдарын танып, ... ... ... ... не? Ол ... сөздіктерде мынадай анықтама берілген екен: ... ... мен ... ... құндылықтарға моральдық нормаға тұлғаның
жалпы қатынасын білдіретін негізгі (бастапқы) ... ... ... ... мүшелерінмен ортақ көзқарас қалыптастырып, қоршаған ортамен қатынас
қалыптастырудағы негізгі өлшем. Дүниетаным – адамдардың ... ... және ... ... бірлікте тану мақсатындағы рухани
тәсілі. Дүниетанымда ... ... ... ... сияқты мәдениет
категорияларының жүйесі көрініс тапқан». [1, 21 бет ]
Көріп отырғанымыздай дүниетаным бір ... ... бір ... ... ... ол ... ... бойы жасаған өмір тіршілігімен тығыз
байланыста дамып, жетілетін өнер мен ... ... ... ... Олай ... біз ... ... ұлттық дүниетанымын өзіміз диплом
жұмысында зерттеп отырған лирика арқылы, оның ... ... ... ... ... танытуымызға болады екен.
Біздің ата-бабаларымыз ежелден далада көшпелі ғұмыр кешкен. Табиғаттың
қыр-сырын жан-жақты тереңінен ұғыну, шеті мен шегі жоқ ... ... ... жазда жайлауға, қыста қыстауға ... ... ... тән ... ... өркениет, көшпелі өмір салты оларды
айнала ... ... ... ... ... ... ... қатал
сынына төтеп бере жүріп өздеріне ғана тән тіршілік ... ... ... ... тұруға машықтанды. Осыдан барып даналық таным ұғымы
қалыптасады. Ал даналық ... ... ... ... Ол үшін тағы ... ой-тұжырымдарына жүгінеміз:
«Даналық таным – көшпенділер дүниетанымына негізделген ... ... ...... ол ... ... мың ... бойы
қабылдаған құндылықтарды сол күйінше ұстана береді. Мысалы,егер иран тілдес
халықтарды алсақ, олар зороостризм, манихейство, ислам ... ... ... ... ... Ал ... ... осы діндердің
элементтері барда, ықпалы мардымсыз.Ондағы ең ... ... – «біз ... қан ... негізделген рулық қарым-қатынас.» [1,33 бет.]
Ұлттық танымымызды біз мифтік әңгімелерде де, тасқа қашалып
жазылған ... ... де, ... ... да, ... ... да көре ... Сонымен қатар ХХ
ғасырдағы бай мұраларымызбен ... ... ... яғни ... көреміз. Осыған байланысты ... ... ... жас ... ... ... талдап көрсетеміз.
Ақыл-парасат, сана-сезім иесі ретінде ... ең ... ... ортаны танып білуге деген ерекше ұмтылыс. Адам
айналасындағы әлеуметтік дүниені, табиғи әлемді ... білу ... ішкі ... ... ... ... даму заңдылықтарын
біледі., өзінің орнын, басқа адамдармен қарым-қатынасын белгілейді. ... өзі ... ... ... ... сұранымдарын
қанағаттандырады. Сөйтіп, оның дүниені танып білуі нақты әлеуметтік сипатқа
ие болады. Дүниені танып білудің негізінде ... адам ... ... ... ... мәні мынада; заттар, құбылыстар
мен ... және ... ... мен маңызды байланыстары танып-
білуші субьектіден тәуелсіз өмір сүреді.
«Таным - сыртқы заттар мен құбылыстардың, олардың ... ... ... ... ... ретінде бейнеленуінің қайшылыққа
толы күрделі процесі. Таным барысында адам өзінің ... ... ... ... ... ... тереңдей түседі; адамның заттар мен құбылыстар
туралы жалпы мәліметі ішкі мәнге қарай ұмтылып, жүйелі, шынайы білімге
айналады. Ендеше, ... ... жаңа әрі тың ... игеріп, рухани баюы
деп есептеуге болады.»[2, 2бет]
Демек, ұлттық дүниетаным дегеніміз – белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... өз тілінің негізінде өзіне тән ... ... ... ... Олай ... жер ... өз ... негізінде
қанша халық өмір сүрсіп жатса, соншалықты дүниесезім, дүниетаным, философия
болады.
Көне гректердің ... ... ... ... Ал оның өзі ... ... кездесетін айқын да түсінікті
құбылыстардан туындамайтыны баршаға мәлім. Таң қалатын құбылыс сиқырлығы
мен ... ... мен ... зор ... я ... ерекше
нәзіктігімен көрініп, адамның жан дүниесінде ерекше із қалдырады.
Философиялық деңгейге көтерілсек, бұл дүниеде ... ... ... ... бар. Оның бірі - әлем, барлық өмір сүріп жатқан
Дүние болса, екіншісі - өзіндік ... ішкі ... ... бар ... Біріншісі құшаққа да ой елегінің ауқымына да сыймайтын шексіз де
мәңгілік әлем.Дүние ғарыш болатын болса, екіншісі ... ... атом ... ... ... ... жан ... бар адам. Біреуі
– макросам, екіншісі- ... Адам – кіші әлем ... ... ... ... тең. ... ... барлық сиқыры мен талпынысы адамның
табиғатында жиналған.
Сондықтан осыдан мыңдаған жылдар ... өмір ... ... түрік бабамыз
алдындағы жатқан дүниеге таңғалып сол жөнінде алғаш рет ойланып, ... орны ... екен ... ... өз ... ... ... сол сәтте
отандық философия бұлағының көзі ашылды десекте ... ... ... ... мен дүние танымының ерекшеліктері, әрине ол өмір сүрген
табиғаттың, соған бейімделіп қалыптасқан шарушылық ... өмір ... мен ... ... ... керек. ... ... бұл ... көз ... онда ... ... алып, өз Отанына айналдырған жерлер мал өсіруге лайықты, табиғаты
қатал, суға ... ... ... кең, ... ... көшіп-қонуға мал
мүмкіншілігі бар кеңістікте орналасқан болатын.Ал табиғаты жұмсақ, суы ... ... ... т.с.с ... ... ... егіс егіп, қолөнерін дамытып, қалалар ... Оған ... ... ... ... ... орта ... қалаларды айтуға
болады. (Отырар, Жүйнек, Мерке, Құлан, Талғар, Алматы т.с.с)
Негізінен алғанда, жаңа дәуірге – машиналық ... ... ...... ... ең ... ... формасы көшпенді мал
шаруашылығы болды. Сондықтан біздің арғы ... ... ... осы ... айналысты. Ол біріншіден, табиғатқа бас июді, оған
табынуды талап етті, қазақ халқы басқа да ... ... ... ... ... ... оны өз еркіне сай етіп қайта өзгерту ... ... ... жоқ. ... ежелден қазақ салтының, қазіргі ... ... ... биік ... ... біздің бабаларымыз тұрақты бір жерге байланбағандықтан
ерікті ... бас ... ... сыйлаған. Қазақ жерінде ешқашан құлдар
болмаған.
Үшіншіден, негізінен алғанда көшпенділік теңдікті талап етеді, ... ... ... ... ... әрі ... ... феодалдық
қатынастар дамыған. Феодализм қазақ жерінде ... ... жоқ, ... ... формасының табиғатынан шығады.
Төртіншіден, көшпенді ... ... ... аз ... ... ... әділеттілік құндылығы.
Сондықтанда бүгінгі таңда жүріп жатқан қайта әлеуметтік топталу ... – (аса ... ... ... ... п.б) адамдардың
жан дүниесінде ауыр жарақаттар қалдыруда.
Бесіншіден, байлыққа жетуден ... ... ... ұстау –
ол да көшпенділік өмір салтынан шығатын құндылық.
Алтыншыдан, өне бойы көшіп-қону барысында әрқашанда неше ... ... ... ... тура келді. Ол ерлікті,
батырлықты ... ... ... ... ... ... ... ойнап, 14-15-ке келгенде батырлықты армандап, біздің бабаларымыздың
көбі 20-25-сінде елін аман ... ... ... қия ... Отан ... қазақ азаматтары осы ұлттық қасиетті бүкіл әлемге
айқын көрсетті.
Жетіншіден, ... ... ... өне бойы қауіп-
қатерлерден, соғыстардан тұрғаннан кейін, ол күнбе-күнгі ... ... ... ... болуды жаратқан. әрбір күнді той-думанға айналдыру,
өзін шешен сөзбен, даналықпен көрсете ... неше ... ... ... сырлы, сегіз қырлы болу» - бабаларымызға тән нәрселер болған.
Сегізіншіден, ... ... ... ... ... ... қол ұшын беру – ... біздің халықтың керемет
қасиеттерінің бірі.
Тоғызыншыдан, көшпенділердің негізгі құндылықтарының бірі-ата-
ананы, үлкендерді сыйлау.
Қазақ ... ... ... антологиялық (болмыс)
және гносеологиялық (дүниетаным) мәселелерден гөрі адам мәселесіне ... ... адам ... қазіргі тілмен айтқанда, көбіне
экзистенциалдық тұрғыдан қаралады және ол ... өмір ... ... ... де ... ... ... абстрактілі- теоретикалық жүйелер
жасау өте сирек кездесетін құбылыс - философиялық ізденіс адамның ... ... ... яғни ... ... көбірек
көңіл бөлінеді.
Төртіншіден, адам болмысының ... ... ... ... ... пен ... ар-намыс абырой,,т.с.с категорияларға терең
талдаулар жасалады.
Мифтік әңгімелерге үңіле отырып, байырғы адам ... ... ... ... ... ... таным-түсінігі қандай болды дегенге жауап
іздейміз.
Қазақ халқының ежелгі тарихы да осы ... ... орын ... ... өткен дәуірі мен ой-санасының ... ... мен ... ... ... сөз мұрасынан елеулі орын алады.
Олар қазақтың ән-күйлері, өлең-жырлары, аңыз- әңгімелері, т.б, ... сан ... ... азық ... бірге дала тіршілігінің талап -
талғамына лайық өңделіп, өзгеріп отырады. Сондықтан мифтер ... ... адам ... ... бір ... ... мифтер тарихи-рухани мұра ретінде талай-талай ұрпақ
санасына ұялады,сөйтіп пайда болу, даму, өзгеру ... бір ... ... ... ... ... кешірді. Қазір бізге келіп жеткен мифтер мен
мифтик аңыздар сол бір асып-тасыған мол ... бір ... ... ... мифтері ғылыми зерттеулердің нысанасына алынып,
тарихи салыстырмалы ... ... бері ... де ... түрлі
қоғамдық-әлеуметтік даму сатылары, ... ... ... мен
тақырыптық аясы болатыны анықталды.Атап айтатын болсақ, аспан мен жердің
жаратылысы туралы ... ... ... мифтер деп атаса,
адамдар оның жаратылуы туралы мифтер антропогондық мифтер деп ... ... ... ... ... ... тірей отырып,
қазақ мифтерінің де қайсібір ерекшеліктерін анықтау ұлтымыздың рухани
мұрасын түгелдеуге септігін ... ... ... ... ... ең қарапайым, әрі
ең көне мифтердің қатарына ... ... - Күн, Ай, ... ... ... ... мифтер жататын көрінеді,яғни космогониялық
мифтер.
Космогониялық мифтер деп аталатын мұндай әңгімелердің ... ... ... ... ... жаратылды, жаратқан кім?.... деген
күрделі ... ... ... ... ... әлем жұртшылығына кең таралғандығы және миф атаулының
ішінде алатын орнының мән- ... олар бір ... адам ... деген
түсінікті айшықтап көрсетеді. Күн сәулесінің өткірлігін оның мінезінің тік
, өжеттігіне, Ай сәулесінің ... оның ... ... байланысты
түсіндіру де олардың адам кейпінде ұғынылғанын дәлелдейді. Миф бойынша Ай
мен Күн асқан сұлу ... ... ... ... ... Күн айдың
бетін тырнап алыпты, содан Айдың бетінде дақ ... ... ... ... ... бет]
Тағы бір мифте: жігіт бейнесіндегі Айға ... ... қыз ... ... ... ... ... су әкелуге жұмсайды. Қыз суға барса,
ғажайып бір сұлу ... ... ... ол су ... шағылысқан Айдың
бейнесі екен. Қыз Айға жалынып, өзін алып кетуді өтінеді.Сөйтіп Айға барып
қосылған, қолына шелек ұстап ... ... ... ... ... ... Бұл мифтердің бәрінде де аспан денелерін адам ретінде түсіну ап –
айқын.
Қазақ мифтерінің арасында ... мен ... күн мен ... ... ... ... пайда болғандығы, оларды кімдер жаратқаны туралы
мифтер аз сақталған. Дегенмен, жұмыртқадай жерді көтеріп тұрған көк өгіздің
мүйізі, бір ... ... ... ... жер сілкінеді,
дүниежүзіне мәлім миф бойынша әлемді топан су ... ... Нұх ... ... ... ... басталған; аспан иесі (әрі Жаратушы) –
Тәңір, кейбір түркі халықтарының ... ... иесі әйел ... ... байырғы ұғым бойынша Тәңір мен Ұмай ерлі-зайыпты; аспанды ... әйел ... ... ... ... хъалықтарына тараған.Жер
бетіндегі тау-тас, өзен-көлдер бір кездегі алып ... ... ... ... ... ... айқайлап
күңіренгенде,ұйықтағанда т.б) пайда болған дейтін түсініктердің арғы негізі
олар қалай жаратылды, кімдер жаратты дейтін сауалдармен байланысты ... әр ... ... ... ... орта ... ... олардың өзіне етене таныс, әрі нақтылы білетін өмір салты мен
тұрмыс-тіршілігінің бейнесін көреміз.
Бұл тұрғыдан келгенде, ... ... ... ... ... ... ... көріністердің жалпы дүниеге, оның ішінде ... ... мен ... да ... ... ел (үнемі қозғалыс үстіндегі аспан ... ... мал, оны ... ... қорғау (Жетіқарақшы,Ақбозат,
Көкбозат, Арқан жұлдыздары), мысалы Жетіқарақшы мифтік әңгімеде:
.... «Жетіқарақшы бара ... ... келе ... ... бау
кеспе ұры болыпты. Халық болып соңына ... соң, ... ... ... жеткізбей аспанға қашып шыққан. ... ... ... ана
артындағы үшеуі;- ерер – ермес ... ... ... құйыршығы. Ана
бүйірдегі екі жкрық жұлдыз- екі батыр. ... ... ... екі ... ... – батырлардың аттары. Олар Темірқазыққа арқандаулы.
Шұбатылған арқаны да, әне көрініп тұр. Аттар Темірқазықты ... ... ... жеті ұры да ... ... ... ... Ұрылар қайтсе
де осы аттарды түсіріп алмақшы. Сақ күзетуші алдыңғысынан көз жазбайды.
Сөтіп ... таң ... Таң ... ... ... ... ... әр мезгілінде әр түрлі өзгешеліктерімен көрінетін аңдар мен
жан-жануарлар (Үш Арқар, Қамбар, ... т.б ... ... ... ... түнгі бақташының жөн сілтер, мезгілді анықтар
бағдары ( Темірқазық,Шолпан,Есекқыран,Сүмбіле, Құс жолы) ауа ... ... ... ... ... ... қалай тууы, күннің
батуы,жұлдыздардың түр-түсі,т.б)
Міне, бұлардың бәрі де дала тіршілігінің мифтік ... ... ... ... ... Бұл ... келгенде, қазақ мифінің
логикалық құрылымы мен жасалу жүйесі әлемдік үрдіспен ... Ал ... ... ... ... ... өз ... көшіруінен көреміз.
Мифтердің келесі бір саласы – ... ... ... ... оның ... ... танымында адамның жаратылысы, оның өмірі ... ... ... о ... ... бар өмір жайындағы ... ... ... ... ... дүниетаным бойынша әруақтарға сену,өлген адам іс
жүзінде басқа бір дүниде бізбен ... ... ... ... ... түсінік
орын алған. Өлген адамның жыл толған асында ұлан-асыр той ... ... бір ... ... ... салу ... сабақтас. Мұндай
ұғымға астар болған байырғы мифтік сенім екені даусыз. ... ... ... ... түсінумен қатар, қайтыс болған адамдар да солардың
қатарына барып қосылатындығы, яғни ... ... ... ... қайта
қайтатыны – байырғы біртұтас, араға жік қоймайтын ұғымның сілемдері.
Бұл орайда дүниенің соңы «ақыр заман» деген ... ... ... өмір сүруі, өлу және о дүниеде қайта жасау сияқты белгілі ... ... ... ... тізбенің соңғы және қорытынды бөлімі деп
қарауымызға ... ... ... , о ... сөз ... ... бір ... Мифтің дүниетанымдық қызметі әлсірей бастағаннан кейін ғана ол ... өзге ... ... ... фольклорлық
жанр аясына түсірілді. Ал ... ... ... ... салт-санамен бірге туып, бірге жасасқан мифтің қоғамдағы көрінісі
алдымен оның сан-салалы дүниетанымдық ... ... бірі ... ... ... ... ... көптеген халықтардың мифтері діни әдет-ғұрыптармен, салт-
санамен бірлікте өмір сүріп келген. Әсіресе, мәдени дамуы жағынан ... ... ... ... ... және ... ... миф арқылы түсіндіріледі.
Қазақ арасында мифтің бұл қызметі ұмытылған. Алайда, ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеттермен, байырғы діни ғұрыптармен қарайластығын байқау қиын емес.
Мәселен, ... ... ... ... үшін ... әсері күшті сөздер мен
атқарылатын әрекеттер (қамшымен ұру, отпен аластау, түтін салу, түн күзетіп
отыру, т.б) және ... ... ... ... аңыздар (Бәдік, Албасты,
Обыр, т.б); бақсылар сарыны мен бақсылық ғұрыптар , Қорқыт, Қойлыбай, ... ... ... айтылатын мифтік аңыздар, Айға, Күнге, Отқа табынудың
іздері (жаңа туған Айға ... ... ай ... ұйықтаған адамның бетіне
тусірмеу, Күнге бағжиып қарамау,, Отқа түкірмеу және бұлар туралы айтылатын
мифтер, т.б). Бұлардан ... ... ... сөздері және оған байланысты
әрекеттер (дұға оқу, алынған тырнақ, шаш, т.б. ... ... ... ... өмірінің сан тарау тыйымдары (көк шөпті жұлма, босағаны
керме, табалдырықты баспа,түнде ... ... ашық ... ... ... т.б.). ... халық арасында күні кешеге дейін ұмытылмай келк
жатқан наным-сенімдердің астарында о бастағы қуатты бір ... ... ... мен оны олай ... мұны ... жаса дейтін жөн-жоба
себептерінің дені ұмытылған. Ал бұл ұмытылғандардың кезінде ... ... ... ... дау тудырмайды.
Бүкіл дүниені дүр сілкіндіріп, тарих сахнасына шыққан ... ... еді. Олар ... ... ... оңтүстігінде Персиямен
тіпті Үндістанмен, ал шығысында ... ... ... ... үлкен
мемлекет құрды.
«Түрік мемелекетінің құрылуы бүкіл адамзат ... ... ... кезеңі болды. Түркілердің қөоғамдық өмірі мен
әлеуметтік институтттарының ... ... ... ... ... ... жүйесі, шендер иерархияс, әскери тәртіп, елшілік дәстүрі,
сондай –ақ көрші отырған елдердің ... ... ... ... ... ... болғандығы таң қалдырады» - деп ... ... ... ... ... ... замандардан, тіпті есте жоқ ежелгі
дәуірлерден басталады. Осы Ұлы Түрік ... ... ... ... ... он үш ғасыр бұрын қағазға емес құлпытастарға
қашап жазылған. Оны жазған ... ... ... бектерінің бірі,
өз дәуірінің кемеңгер ойшылы, шешендік ... ... ұлы ... еді. Бүкіл түркі елін егемендік пен ... ... ... ... бұл ... әрбір әрпі мәңгі өшпестей етіліп, үлкен
– үлкен құлпытастарға ... ... ... бұл ... ... он ... бұрын Түрік мемлекетінде болған сан қилы оқиғаларды бүгінгі күнге
ешбір өзгеріссіз, айна – қатесіз күйінде ... ... ... дәуірінің
әдеби -мәдени өмірін жыр еткен ғажайып дастандар – «Күлтегін», «Білге
қаған», және ... ... деп ... Бұл ... ... дүниетанымына, әдет-ғұрпы, салт-дәстүріне сай ұғымдарды,
әрекеттерді көптеп кездестіреміз. Әсіресе, ... ... ... ... ... аңсаған түркі халқының бақытты өмір жайындағы
арман-қиялын, тәуелсіздік үшін ғасырлар бойы жүргізіп келген ... ... ... қол ... хас батырларын жыр еткен ... ... ... деп ... ... ... замандағы қазақтың бай мұраларының бірі батырлық эпостың түп
тамыры, бастау көзі осы VI-IX ... ... ... ... ... жырлары екені тайға таңба басқандай ап ... ... ... «Күлтегін» жырындағы мынадай өлең жолдарына назар аударсақ:
Қаның судай ақты,
Сүйегің тау боп жатты....
Бек ұлдарың құл ... ... күң ... ... ... қайта ел болды,
Халқымыз қайта халық болды.[9,33 бет.]
Осы жолдардын ерлік пен ... ... пен ... ... ... ... ... көрініп тұр.
«Күлтегін» жырында эпостық баяндау сазы басым екенін айта келіп, М.
Әуезов:» ... ... жас ... ... өмірінің ақырында дейінгі
ерліктерін жырлайтын батырлық ... ... ... ... деп ... ... ... жырының мына бір жолдарына назар аударайық: Жалаңаш
халықты төнді,
Кедей халықты бай қылдым
Аз халықты көп ... елге ... ... ... ... бейіт қылдым,
Тату қылдым,
Бәрі маған бағынды,
Ісін – күшін беріп,
Осыншама ел жиып,
Інім Күлтегін өзі қайтыс болды.[9,59 бет.]
Эпостық ... ... ... асқақ қасиеттер: батырлық, адалдық,
алыптық сияқты болып келетіні мәлім:
Күлтегін ... ... ... алты ерін ... жетінші ерін қылыштады.[9,59 бет.]
Немесе, Күлтегін туралы:
Тізеліні бүктірді,
Бастыны еңкейтті.[9,59 бет.]дейді.
Алпамыс батыр сияқты ... де суға ... ... отқа ... артық оқ тиді
....Бірі де дарыған жоқ.[9,59бет.]
Қазақ эпосында, әсіресе, батырдың жан серігі атының түр-түсін,
шабысын, ... ... т.б ... ... ... ... соған
ықылас қойып отырады. Мәселен, «Қобыланды» эпосында ... жыр ... ... торы атпен
Қобыланды шапты ауылға [9,60 бет.]
Немесе,
Үстіндегі түгіңнің
Жары күміс, жары алтын
Жан серігім, Бурыл ат,
Жылқыда тұлпар сен едің.[9,61 ... ... ... ... да сыр – ... ... суреттеледі:
(Күлтегін) боз атын мініп шапты,
Ол ат сонда өлді
Ерттеулі торы атын ... ... ат ... ... алып ... ақбоз (атын) мініп,
Жауға қарсы ұмтылды.[9,61 бет.]
Сондай-ақ Күлтегін батыр ... ... ... ... қайысып, айтқан
жоқтау – жырлары да эпостық жырлар сарынымен орайласып келеді.
Сонымен, Орхон жазба жәдігерліктері мен ... ... ... көркемдік дәстүр жалғастығын талдай келіп төмендегідей түйін
жасауға болады.
Түркі елінің VI-VIII ғасырлардағы қоғамдық - ... ... ... ... ... ... ... өзіндік поэзиясын,
тілін, т.б танып-білуде Орхон ескерткіштерінің мәні аса зор.
Түркі халықтары әдебиеті тарихында ислам дәуірі (10-12 ғ.) ... ... ... дәуірі әдебиеті деген термин – ... ... рет ... ... ... ... ғалымдар Ф. Көпрүлүзаде, ... және Г. ... еді. Ал, А. ... бүкіл түркі
халықтарының 10-13 ғасырлардағы тарихына ... ... ... ... ... деп ... аса кең ... ұғым – түсінікті бертін
келе ... ... ... ... бөлу ... ... нақтылай түскен. Ол қазақ әдебиеті тарихында талдау жасай
келіп, төмендегідей дәуірлерге бөліп қарастырады:
«Бұрын қазақтарда жоқ ... ... шыға ... Дін ... тіл ... өзін өзін ... ... шыға бастайды. Бастапқы жазба
әдебиеттің бас мақсаты – тілді ұстарту, әдебиетті күшейту, ... ... ... әдебиеттің өзі екі дәуірге бөлінеді; 1. Діндар әдебиет, 2.
Ділмар әдебиет.
Діндар діншіл деген мағынада, ...... ... мағынадағы сөздер»
[9,145 бет.] Бүкіл түркі әлемінің осы бір тарихи бетбұрыс кезеңінде ... ... мен ... ... ... мен ... мен ... болашағын айқындап бергендей еді.
Кезінде оны ғылыми қауым «екінші ұстаз» деп атаған, энциклопедист-
ғалым, философ, матеметик, ... ... ... ... ақын -
Әбу Наср Әл – Фараби ... ... ... ... ... қызметтің отбасында өмірге келген. Әбу Наср Әл – Фараби - ... ... ... бірі. Бұл жөнінде Әл- Фараби замандастары
және одан кейінірек өмір сүрген Шығыстың көрнекті ақындары, ... ... ... мәліметтер жазып қалдырған. Мәселен, белгілі
араб тарихшылары Ибн Аби ... және Ибн ... ... ... ... араб тарихшысы Ибн Халликан жазып қалдырған Фараби
бәйіттерінің шумағында:
Бауырым, сен ... ... ... ... ерме,
Олардан аулақ жүр, қашанда әділдік жағында бол.
Бұл дүние – біз мәңгі тұратын мекен – жай емес,
Әлемде ... ... жеңе ... ... ... ... ... дйін бір – бірімізді азаптай береміз?
Одан гөрі Көк ... ... ... ... ... ... ... пен оқу-ағарту ісінің жолында күрескері болған
Фараби зорлық- зомбылық атаулыға барынша ... ... Осы ... ... арқау етті.
Әл – Фараби өлеңдерінің негізі тақырыбы - өмірдің мән-мағынасы ... оқу мен ... ... ... ... мына бір ... оның ... бағыт-бағдарын, тынысын айқын
сезінуге болады.:
Қашықтасың туған жер – қалың әлім,
Не бір ... ... ... ... мен
Қанатым талды менің
Шаңыт болған сарылып қарауменен.
Кері оралмай жылдарым жатыр ... ... көз ... Жаратқан, көп неткен ақымағың,
Құм сықылды тез ысып, тез суынар.
Зиялы аз бір тұтам тіршілікте,
Әкімдікке күліссі ... ... ... ... ... ... түңіледі.
Бір шөлмекте көк сия толып тұрса,
Екіншіде – шарап бар жайы мәлім
Даналықты сиямен толықтырсам,
Шарабымен ... ... ...... тағы бір өлеңінде бұл ғұмырдың мәңгі ... ... ... ... жалынын осы өмірдің игілікті істерін атқаруға жұмсау
керектігін аңғартады:
Бауырым ... ... өмір ... бас тік ... бол ... ... ... ғұмыр емес мәңгілік
Бейопа мына заманда
Бақұл бап кетер адам да
Жұрт кілең ... көп ... зая ... ... ... Фарабидің поэзиялық мұрасы біздің дәуірімізге дейін
толық сақталмады. Әйтсе де ... ... аз ғана жыр ... зор ... кең тынысты, терең ойлы, нәзік сезімді, дарынды ақын
болғанын аңғару қиын емес.
Түркі халықтарының тұңғыш ұлы ... ... ауыз ... жинаған, зерттеуші – ғалым, белгілі саяхатшы, «Диуани лұғат ат
-түрік» атты ... ... ... ... ... өкілі – Махмұт
Қашақари. М.Қашқари тіл білімі мен әдебиетке қатысты көлемді де ... ... ... ... Бірі – ... фи ... ат-түрік» (Түркі
тілдерінің синтаксисі, қағидалары) деп аталады. ... ... бұл ... ... Ал ... ... – «Диуани лұғат ат-түрік» (Түркі елдерінің
жинағы) екені мәлім. Бұл еңбек 1074 жылы жазылған. Автор ... ... ... ... өзі өмір сүрген орта ғасырдағы поэзиялық
шығармалардан аса, құнды ...... ... өлең-жырлар,
ертегі аңыздар, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер т.б көркем сөз үлгілерін
енгізген.
Мұнда автор өмір ... ... ... сан ... ... ... халықтың өлең-жырлардың, мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің,
көркем теңеулердің, фразеологиялық ... ... ... ... жинақтағы өлең-жырлар мазмұны бойынша ... ... ... ... туралы өлең-жырлар.
«Түркі тілдері жинағында» табиғат көроіністеріне қатысты жыр жолдары көп. М
ұнда «бұлттр ойнай бастағанын», «сай ... су ... ... түсті
бәйшешек өсіп шыққанын», «арқар киік асыр ... ... ... ... ... Еділ өзені жайында:
Жарқырап жұлдыз туғанда
Ұйқыны серпіп қарадым,
Бөлейді ... ... ... ... суы ... ... тас қажап
Сайларға су толады,
Ойнайды суда ақ шабақ.[8,178 ... ... Қыс пен Жаз ... ... ... ... айтыса бастайды.
Мұның өзі түркі халықтары арасында айтыс өнерінің қадым заманда – ақ ... ... ... ... қыс ... қарасты
Қарсы тұрып таласты
Телмеңдесіп тұр бүгін.
Қыс:
«Ауруды емдедім,
Қуаттанар ерлерім
Тұлпарларды жемдедім
Күш беремін тәнге де».
Жаз:
« ... аяз мұзы ... ... ... ... ... аяз денені,
Кедей жүрер бүгіліп,
Қыстан жаны түңіліп.[8,178-179 беттер.]
Бұл ... ... ... ... да, ...... да мол ... жеңіп
шығады.
Алғашқы қауым адамдарының тіршілік көзі – аңшылық болғаны жақсы мәлім.
Бертін келе мал ... ... ... күк ... кәсібіне
айналды.
Бұл жырларда белгілі бір тайпа мүшелерінің аң ... ... ... ... ... ... ... сәттегі қызу той-думан, сондай-
ақ қанжығасы қанды болып қайтқан аңшылардың ойын-сауығы бейнеледі.
Жастарға қаршыға беріп,
Құс салдырып үйретейік
Аңдарды тазы қосып ... ... тас ... қабілетімізбен мақтанайық.
Немесе,
Жігіттерді жинайық,
Жеміс беріп сыйлайық
Той қызығын тыймайық,
Аңға шығып,құс салып
Төрт аяғын билетіп,
Құр атқа басын үйретіп,
Қырық кез құрық сүйретіп,
Киікке тазы ... ... ... ... ... өлең ... да ... Әрбір
қадамы қәтерге толы ежелгі дәуір ... ... ... ... ... ... арасындағы соғыста ерекшк ерлігімен, қыруар күш – қуатымен,
әскери айла – ... жұрт ... ... өзіне биік мәртебе санаған.
«Сөздікте» мысал ретінде келтірілген шағын өлең жолдары қазақтың ... ... ... ... – батырлық жырларындағы сюжетті баяндау
сарынын, батырларды таныстыру тәсілін, жекпе – жекке шақыру ... ... ат ... келу ... , т.б ... еске түсіреді. «Сөздікте»
ерлік тақырыбын жырлайтын «Мыңлық елін алғанбыз» атты жыр үзіндісі:
Тұрмады ... ... – жек ... ... ... қан ... ... сыймады
Домалап жаудың бастары,
Иықтан түсіп қашқаны
Әлсіреп дұшпан сасқаны
Қылыштар қанға малынды.[8,181 бет.]
Қазақтың батырлық жырларында «жыршы – ақын» ... ... ... ... ... – мен « мен ... – мен» ... кетіп отырады.
Мәселен, «Ер Тарғын» жырының төмендегі жырына назар аударайық:
Алты жаста ақтаттым
Аттай мұрнын таңаттым
Алшақтатып ...... ... ... ... қадым замандарда қалыптасқан сияқты. Оған М.Қашқари
«Сөздігіндегі» төмендегі жыр үзінділері ... ... ... ... жасқадым
Домалаттым бастарын
Кім тоқтатар мені енді.[8,182 бет.]
«Сөздікте» дидактикалық – ... ... жыр ... де ... Олар ... ... жайлы, адамгершілік туралы, ақыл –
парасат, білім хақында ... ... ... ... да, Тәңіріңді ұмытпа,
Асып – тасқан көңілді ақылыңмен ... ... ... ізгі ... ер ... пен ... – ұлылықтың белгісі.
Немесе, оқу – білімге үндеуі:
Ұлым, ақыл тыңдасаң, білімсіздік жоғалар,
Білім қалар артыңда, ғұмыр ... ... ... ... жарын жығар,
Білікті адам айтпай – ақ жаныңды ұғар.[8,185 бет.]
Дидактикалық – философиялық сарында өсиет-уағыз айту дәстүрі ... ... ... ... поэзиясында мейлінше кең ... ... ... ... мәдениеті тарихында ақын-жыраулар мұрасының
алатын орны ерекше. Ұлттық ... ... ... ой ... қалыптасуына ақындық, жыраулық дәстүр ерекше ықпалын тигізді.
XV-XVIII ғасырларда туып, қалыптасқан жыраулық ... ... тән ... ... пен ... ... ... бойына
сіңірді.
Халықтың рухани күші болып саналатын тіл, адамның ішкі ... ... ... сөз өнерінің құдіреті жыраулар поэзиясы арқылы
барынша танылды. Жыраулық дәстүр қалыптастырған сөз саптау ойды ... ... ... ... XV ... ... хандық болып
шаңырақ көтерген небір жаугершілікті басынан кешірген қазақ ... ... ... әрі батагөйі болған жыраулар – төл
әдебиетіміздің бастауында тұрған ұлттық мәдениетіміздің ірі ... ... бірі ... ... ... ... ... нағыз
көшпенділік психология тән. Кеңістікті пір ... ... ... табиғат туралы түсінігі, өмірге көзқарасы, ... ... ... ... сезімі жыраудың поэзиясынан нақты көрініс тапқан.
Арғымақтың баласы
Арыған сайын тың жортар,
Арқа мен қосым қалар деп
Ақ дария толқын күшейтер
Құйрығын күн шалмаған балығым
Ортамнан ... ... ... ... баласы
Жабыққанын білдірмес
Жамандар мазақ қылар деп.[10,8 бет.]
Бұл өлең шумақтары ... кең ... ... терең ақыл иесі
болғанының айғағы.
Қазақтың тұңғыш ғалымы Ш.Уалиханов ... ... деп ... ... ... ... Желмая мініп, жер шалып, Жерұйықты іздеген халаықтың
қамқоры hәм дана ... ... ... Жайлы қоныс іздей жүріп, жерге
берген бағасы өз алдына бір жүйе құрайтын қанатты ... ... Асан ... ... ойшыл ретінде танытатын нақыл сөздері мен
толғаулары арнайы философиялық саралауды қажет ... ... ... Сөз бен ... ... ... ... жаратылыс сипаты, өмір
заңдылығы, тіршілік ағыны Асан толғауларының негізгі ... ... ... асыл ... ... ... ... асыл сөз,
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас,
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде жатқан сөз,
Шер ... ... [10,9 ... деген жолдар қай заманда да өзінің
көркемдік хәм фәлсапалық мәнін жоғалтпайтын ғажайып сөздер.
Көшпенділердің ерлігі мен ... ... ... ... ... ... сол ерлікпен өрлік философиясы бұл жырау мұрасының екінші
тіні, ... ... ... ... ... ... ... – ел қорғау
жолында шахит кешу болса, бұл мұрат орындалған, ел мен жерге деген шек ... ... ... ... ... ... басы ... Стамбұлдан несі кем.
Азаулының Аймадет ер Доспамбет ағаның
Хан ... бәсі ... ... несі ... өзі ... күнінде
Хан ұлынан артық еді несібем.[10,9бет]
Деп ерлікті,ерлік жасар ерді ... ... ту етіп ... оның ... ... ... ... толғаумен
бедерленген. Тіпті өмірмен қоштасар сәтте де:
Ер Мамайдың алдында
Шахит кештім өкінбен! [10,10бет.] -деген ... ... көз ... ... ... психологиясы ел мен жерді ... ... ... ... ... ... болады.
Әйгілі Абылай ханның кеңесшісі болған Бұхар ... XVIII ... ... және ... қайраткері, көрнекті жырау ретінде мәдениетіміздің
тарихынан орын алды. Жырау толғауларынан ... ... ... мәні ... адам мен ... жаратылыс, өмір өткіншілігі туралы
тұжырымдар молынан көрінеді. Бұхар жырау фәнидің өткіншілігін, табиғаттың
өзгермелілігін тереңнен толғайды.
Айналасын жер жұтқан
Айды ... ... ішсе ... суалмас демеңіз
...Құландар ойнар қу тақыр
Қурай бітпес демеңіз,[10,10-11 беттер.]
Деген жолдар жыраудың табиғат құбылыстары мен ... ... ... философиялық, қорытындысы.
Жыраудың мұсылмандық ілімді барынша терең меңгергені:
Ей, айташы, Алланы айл,
Аты ... ... ... ... ... ... ... айт
Тәңірім сөзі бұрқанды айт,
Кәлим Алла - Құранды айт,
Тәңірім ... ... ... ... айт! ... пұсырман болмаса,
Тіл пұсырман не пайда?[10,11 бет.]
Деген толғанысынан барынша анық көрінеді.
Жыраулар дүниетанымында дүниені ... күш – ... он ... мың ... ... ғылым, бірісін надан етті
Жаратып жын – періні от пен судан
Жаратып топырақтан адам етті.[10,12бет.]
Деген Шал ақын ... ... ... ... ... түрде
айтылған мәселе. Шал ақыннан біраз бұрын ғұмыр кешкен Шалкиіз жырауда бұл
таным былайша өрнектелген:
Еділден аққан ... ... ... ге ...... су еді, ... ... беренді
Теңіз етсе Тәңірі етті,
Жағасына қыршын біткен тал еді, -
Жапырағын жайқалтып
Терек етсе, Тәңірі етті! ... ... ... ... ... орл ... жан мен ... тіл
берді.Жан мен тілді қатар қою туралы ақын – жыраулар ... ... мән ... ... ... ... ғаламның бейнесін
қалыптастырды. Дүниенің рухани тірегі жан, сөз бен тіл ... ... ... мен жер, ай мен күн, жарық нұр, күллі табиғат, ел деп таныды.
Олар үшін ... кең ... Осы ... ... толғау тілімен
тұжырымдады.
Ала пендесін ажалды етіп жаратты. Бұйрықты күн болғанда кеудедегі
қонақ жан өзінің, ... ...... ... Ақын – ... ... жан – ... аманаты. XIX ғасырда өмір сүрген
Кемпірбай ақынның Әсетпен ... ... ... ... ... білем»
деуінің, Нұрым ақынның «Бұл дүниеге келген жан, Бір ... ... деп ... сыры осында. Жыраулар толғауларының
поэтикалық құрылымында «өлім» концептісі ұшып кеткен рух, ... ... ... жан, ажал ... ... ұша бару, фәниден көшу сияқты бейнелі
тіркестермен түзіледі.
Кеудеден шыбын жан
Шырқыраумен ол шығар,[10,13 бет.] - деген ... ақын сол ... ... ... көріп қорқатынында жыр етеді.
Шынайы адам болмысын сөз еткенде жыраулар ең ... ... ... ... ... ... ой ... жақсылығы сол болар –
Жаманменен бас қосып,
Сөйлемекке ар етер,
Жаманның жамандығы сол болар –
Сөйлесе, дәйім бетін қара етер, -
Деген Доспамбет жырау;
Жаманмен ... ... ... ... жолдас болсаңыз,
Айырылмасқа серт етер [10,14 бет.]
деген Бұхар жыраулар шынайы адамның бірінші сипаты – ... ... ... ... ... адамгершілік, адалдық, тереңдік, ... жан ... ... ... ... Бұл күллі ақын –
жыраулар ... ... ... жырланатын тақырып.
Қазақтардың ұлттық танымында төрткүл дүние, жеті қат көк, жеті ... ... ... ... кіші ... – ата мекен, ата қоныс.
Ата бабадан мұра болып қалған жер – ... де ... ... ... ата ... ... ... жырланып, оның қасиет
киесіне басты назар аударылады. Қазтуғанның әйгілі «Алаң да ... ... ... ... ... Данышпан жырау Асан қайғының Желмая ... ... ... ... өзі халыққа құт әкелер, бейбіт ... ... ... ... ... еткені. Ел бірлігі ... ... ... мен ... ... деп ... жыраулар
өз толғауларында ата мекен турасында толғамды ой ... ... ... ... ... ... жыраулардың өзіндік танымы мен көзқарасы бар.
Олар жүйелі түрде жыр ... ... ... Жыраулардың поэтикалық
әлемі бейнелі де көркем сөздердің, немесе бай да құнарлы тілдің ... ... ... – ақ ... ... ... философиямыздың
құнды игіліктерін жинақтаған рухани қазына. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... дамуына зор үлес
қосты.
Жыраулардың соңына ала рухани өмірдің жүгін ... ... ... да ... дәрежеде өмір мен, жақсылық пен ... ... ... ... поэтикалық құнды дүниелер ретінде рухани
қазынамызды байытты.
Осындай рухани қазынамызды байытқан Ұлы Тұлға, Ұлы ... XIX ... ... ... бас ақыны – Абай Құнанбаев.
Ұлы Абайды «Қазақтың бас ақыны» деп ... ... ... оның ... зор ... дәл ... әдеьиет, мәдениет пен
қоғамдық ... ... ... зор ... ... түрде
айқындап берген А.Байтұрсыновтың осы бір нұсқалы сөзін есте тұта ... ... деп ... Бұл ... ... өрістетіліп, кеңетліп, әр
түрлі бағытта нақтылай айтылып келе ... сан ... ... ... түйіні, асыл ұрық-дәні, ақиқат түйірі деуге лайық, өйткені ол- жәй
әншейін әлде ... ... ... ... ... ... ... бойлап,
байыбына барып, мәнісін жете аңғарып айтылған ... ... атын ... ... өзінің ғылыми зерттеулерімен де, атақты
«Абай жолы» дәуірнамасымен де абайтануды ... сара ... ... ... ... ой ... соны ... іздегенде А.Байтұрсыновпен
:Ә.Бөкейхановтың пікірлерін үнемі тірек еткені ешбір дау ... ... бас ақын деп ... ... ... де......
Абай-ұлы ойшыл, ғұлама, өзгеден мойыны озық философ. Абайды хакім деу
де ... Ол ... Абай өзі де ... ... ... деп ... да ... айтатын бар. Хақым деген сөз тілімізде жылдар бойы аз қолданылып,
мағынасы көнергендей болып келі де, ... ... ... ... ... Абайды «Шын хакім, сөзің асыл, баға жетпес» деп сиппаттағанда оның
ойшылдығын, данелығын ... ... ... Абай -алдымен ақын,
қазақтың бас ақыны. Оны ақын деп ауыз толтырып айтуымыз ... ... ... де ... ... ... дүние-
танымдық сипат-қасиеті ерекше қуатты болатынын, тіпті қайсібір ... де, ... ... ... да ... ... ... айтқан болатын. Ғұлама ғалым Аристотель поэзия дегенді жалпы сөз
өнері, әдебиет деп кең ... ... ... ... ... ... халықтық сөз өнер үлгіоерінің, ақын – жыраулардың ... жыр ... ... мәні әр ... өте ... болғаны
талассыз. Қазақ халының, көптеген шығыс елдерінің мәдениет тарихына көз
салсақ, философиялық ойдың, ... ... ... жайындағы үлкен
топшылаулардың, мағыналы толғансытардың салмағы көбіне-көп поэзияды, ауызша
әдебиетте жатқанын байқаймыз. Шығыс ... ... ... ... ... мен ... этика, адам тану мен Алланы тану жалғас келетіні
аңғакрылады. Сондықтан әдебиет пен өнердің, ғылымның, оынң әр ... ... ... өз ... ... философияның ара –жіктері
ажырап кеткен кейінгі, бүгінгі ұғым бойынша, әрине, ақын ... бір ... ... дана ... ... ... көрінетіні түсінікті. Ал Абайдың
ақындығы мен ойшылдығын, данагөйлігін ажырату оңйға түспейді, әр ... үшін ... ... ... ... алып ... кейде ыңғайы
келсе, көбінесе оның өзі ұтымды болып шықпайды.
Абай – ұлы ақын, Абай – дара ... оның ... ... ... ... ... тән жаңашылдықты атаймыз. Абай – ұлы
ойшыл, Абай – дана ... де оның ... ... ой ... ... есепке алумен шекетелмей, қоғамдық өмірдің сан – ... ... ...... ... ... ... тағдыры туралы аса
маңызды ой-пікірлерін тұтас алып, ... мен ... ... ... жаңа ... көтерген зор мәнін ескере отырып ... ... ... ... ... ... ... мен
жаңашылдықтың жалғастығын танытады. Ол ақын поэзиясының, әдеби мұрасының
халықтық сипатынан туындайды. Абайдың озық ойшылдығы – ... ... ... Абай ... ... арман-мүддесін де , жарпы адамзаттық
мұраттарын да терең ... ... Оның ... ... елдермен жанасып,
дүниежүзінің озық әдебиеті мен мәдениетіне қолартуға ... да ... ... білгендігінен. Сондықтан да Абай өткен тарихымыз ғана ... асыл ... және ... ... ... бере алатын
келешегіміз. Абай – бүгін де ... ... ұлы ... ... Абай ... Абай ... ой ... бүгін біз елдің елдігін,
егемендігін, берекелі болуын қоса ойлаймыз.
Абай поэзиясы қазақ әдебиетіндегі мүлде жаңа ... жаңа ... айта ... ... ... өнерінің негізгі тірегі,
сарқылмас қайнар көзі – халық поэзиясы, жүздеген жырау, ... ... ... сан ... әдеби мұрасы дейміз. Халық ... ... ... ... ... ана сүтімен біткен қасиетті
ұлттық, даралық сипт ... ... ... ... ол ... ... ... кезінен бастап шығыс ақындарының ... ... көп ... ... тың, жаңа өріс ... ... орыс ... ақындарының да) шығармаларынан мол әсер алғаны талассыз.
Абай шығармаларында алдымен мейлінше мол, әр ... ... ... өз ... өз ... ... ақын ... өмірінің шындығын
өз көңіл күйін білдіру ... өз ... ... , ой- ... ... жылы жазылған «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек», соған іле
« Қартайдық, ... ... ... ... «Көңілім қалды достан да,
дұшпаннан да « өлеңдеріндегі Абай замана ... ... әр топ ... әр
алуан адам мінезі, іс- әрекетіне көз жібереді. Бұл өлеңдер ... ... ... еркін төгіліп отыратын орлымдылығымен, қоғамдық өмір
құбылыстарының мәнін ... ... ... талдап беруімен тартымды. Және
бір назар саларлық жай – Абай ... ... ... ... ... ... қажығандай көңіл – күйін осы ... ... ғана ... ... ... ішкі ... ... рай көрсетеді
де, одан әрі бірыңғай айналадағы ... ... ... ... іс ... қарекет мінездері туралы айтуға ойысады. Ақынның өзі ... ... ... ... ... шырқы бұзылған халықтың, ел ... ... ... ... ... ... « ... елім,
қазағым, қайран жұртым» өлеңінде айқын ... Осы ... ... алғашқы құлақ күйіндей болып, жүрек толқытатындай жылы леп
беретін «қазағым», «елім», «қайран жұртым» ... ақын ... ... ... ... ... отырғанын көрсететін сөздер онан кейінгі айтылғанның
бәріне басқаша мағына, өзгеше реңк дарытады. Дәл ... ... ... сыншылдыққа толы өлеңде мұндай сезім жылылығы кездесе бермейді.
Сондықтан да елдің күйзелген жағдайын аңдататын:
Ұстарасыз аузыңа ... ... ... жаманды айырмадың
Бірі май, бірі қан боп еді екі ұртың.[11,19 бет.]
Деген сипаттаулар ... жұрт ... ... да, ... ... ... ... де, немесе:
Бет бергенде шырайың сондай жақсы,
Қайдан ғана бұзылды сартша сыртың, [11,19 бет.]- дегенді де барлық адамға,
сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... жеріне
барып тиетін сөз деп түсінген дейміз.
Абай поэзиясындағы бірнеше өзекті, маңызды тақырыптар ... ... өлең – ... ... Осы ... ақын ... ... көзін аштырмай отырған бір - бірімен дауласу, қастасу, ... беру ... ... ... ... нақтылап көрсетеді.
Елді бірлікке, татулыққа шақыру - өлеңнің ең бір күшті сарыны.
Біріңді, ... ... ... істің бәрі бос,[11,19 бет.]- деген үлкен қоғамдық мәні ... ... ... ойын ақын ... ... ... уағыздаған ағартушы ақын ақылды, білімді адамды аса жоғары
бағалауы қандай. Не нәрсеге болсын ақыл - ... ... + ... ... ... ... танып * білуге ақылдың мүмкіндігі шексіз мол деп
санайды.
Абай ақыл ... ... ... ... ... ұғыммен ажыратып,
оларды екі нарсе деп қарайды. «Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек» дегенде
Абай ... осы ... ... ... ... тұрғыдан келіп ой
мен сезімді бір-біріне қарама-қарсы ... екі ұғым деп ... ... ... мен ... жүрек» (ыстық сезім) бір-бірін толықтырады деп
санайды. Осы ... ... ... ... ... ... қасиеті кемеліне
келеді деп есептейді.
Абай поэзиясының танымдық, ... ... ... ... оны ... ... ... күшті құралы деп қарағанын көптеген өлеңдерінен,
әсіресе, сөз өнері, ән-күй туралы ой-толғамдарын арнайы баяндайтын « ... ... ... үшін», «Құлақтан кіріп бойды ... ... ... шар ... «Құлақтан кіріп бойды алар», «Өзгеге көңілім
тоярсың» секілді ... ... ... Ұлы ақын ... ... кім ... ... яғни тыңдаушыларға үлкен мән береді.
Сөзді түсінетін, зейіні жетіп ... ... ... ... ... ... ғана, оның ықпал - әсері күшті болатынын естен шығармайды.
Өткен ғасырдың ... ... ... ... ... поэзия
жанрында жаңа ізденістер мен тың тақырыптарға беталыс байқала бастады.
Бұл ... ... ... ... ... еді. Соғыстан кейінгі
күйреген шаруашылықты қалпына келтіруге ... ... ... ... ... ... , Ұлы Отан соғысында ... ... ... де ... серпілту мақсатын көздеді. Қазақ
поэзиясы осы кезеңде сол екінші дүниежүзілік ... ... ... әдебиетінің тынысымен, яғни әлемдік әдебиеттегі үлкен ... ... ... ... ... ... ... адамзаттық трагедиялар ауқымындағы соны тебіреністерін
бейнелейтін ... ... Бұл ... ... ... ... да анық ... Өмір мен өлім, зұлымдық пен
адамшылық арпалысқан алмағайып арпалыс күндерінің ... ... ... ... ішкі ... ... құбылысын нақты, терең, шынайы
толғаған туындыларды әкелді. Адамзаттық трагедияның ортақ сипаттары ... де ... ... мәңгілік ұлы сарындарының күре ... ... ... ... ... ... ... тақырып жағынан
да, көркемдік бітімі жағынан да жаңғырып, түледі. Жаңа сарындар,шетел
өмірі, ... ... ... ... ... ... ... бір лепті аңғартқан еді. Әбділда Тәжібаевтің Еуропа ... ... (1957), ... ... ... памфлеттері (1958),
Тайыр Жароковтың Кавказ ... ... ... (1961), ... ... сапсрынан туған жырлары, беріде Сағи Жиенбаевтің,
Қабдікәрім Ыдырысовтың, Аманжол Шамкеновтің, Олжас Сүлейменовтің көршілес
мемлекеттер мен алыс ... ... ... ... ... өлеңінің тақырыптық, көркемдік көкжиегінің кеңейе ... ... ... Бір ... шет ел, шет жер ... ... естіген мағлұмат, оқыған кітаптар әсерімен ... ... енді ... ... өз ... ... барып тебіренетін
жағдайға жетті.
Тың жерлерді игеру науқаны да қазақ поэзиясына едәуір ... ... пұт ... ... ... болған тың игеру оқиғалары, еңбек
ардагерлері ... ... ... Тың тақырыбына Ә.Тәжібаев,
Т.Жароков,Ж.Саин, Ғ.Орманов,Д.Әбілев, Ә.Сәрсенбаев, т.б жиі ... ... ... ... ... тың ... ішінде, шынында да,
талант қуатымен шабыттана, шеберлікпен жазылған туындылар да,ұранға ... ... ... ... өлеңдер де аз емес – ті. Әуелгіде ... ... ... ... ... бұл тақырыпты жырлау
дәстүрінің ішкі заңдылықтарына үңілетін болсақ, біртіндеп тың ... ... ... ... ... ... күшейе
бастағандығын аңғарар едік. Басқа ... ... ... ... тоқсаныншы жылдарға қарай тың науқанының қазақ еліне, ... ... ... ... ... ... өлеңдердің ішінде ұлттық
тілдің тағдыры, қазақ жерінің эрозияға ұшырауы, ұлттық дәстүрдің белгілерін
дүбәрә ...... ... жеңе ... ... мінез-
құлықтың өзгеріске ұшырауы секілді қиын елдік мәні бар ... ... ... ... ... сол ... ... проблемелеры;
кеңес адамдарының отаншылдық сезімі, кешегі өткен соғыс пен бейбітшілік
туралы ... ... ... игеру, ... ... ... ... ... кең ... Осы ... арқылы
ақындар азаматтық көзқарасты, өмірді сүюді, оны бекіте түсуге құштарлықты
ашуға ... ... ... мектебінен өткен Сырбай Мәуленовтың қысқа ... мен ... ... ... ... ... өз
өрнегімен, ішкі сезім қуатымен ұлттық лириканың көпқырл шеберлігін ... Қай ... ... да, ... ... табиғи өрімін
бұзбай, шынайы сезіммен тебіренетін ... тың, ... ... ... секілді күрделі, ауыр мазмұндағы өрнектердің өзін әдемі,
жарасымды өретіндігі сол тұстағы қазақ поэзиясының да ... ... ... 1957 жылы ... ... атты ... ... мысал бола
алады.
Күн көретін нәр алып,
Тамырының ... ... ала ... ... қар ... жатыр жел шайқап,
Сүтке бөгіп тырсиып
Аспан мен жер кең байтақ,
Бір қауызға тұр сыйып.[12,35-36 беттер.]
Осындағы екі ... ғана ... дән жыры ... ... ... оның замандастары тағдыры, соғыстағы еолік жолы толық
елес беріп өтеді.
Жауыр болды жауырын,
Зеңбірекке жегілдік
Астында от дауылдың,
Тірілей біз көмілдік
Бір тұрып, бір ... ... бір ... ... бір ... ... ... бет.]
Бұлар – кешегі алапат әлемдік соғыстың солдаттары. Сырбай ... ... ... ... ... ақ ... сүььей
ақтарылды, Пермь, Тагиль жолдары күбірлейді, қазақ солдатының тағдыры
суреттеледі.
Тұрдым бір кез,
Ростов қорғанында,
Жүрдім Пермь,Тагильдің ... ... ... ... нулы Волховтың орманында.
Көп солдаттың қостарын дауыл жықты,
Дауыл жықты, жапырып жалын жұтты.
Солар үшін келемін жолда ... үшін ... ауыр ... 12,37 бет.]
Тағдырдың талқысынан өткен жауынгер ақын жырларында ... жер, ... ... өз ... ... ... ... Жанды – жансыз
жаратылыспен, табиғатпен өз ... ... ... ... ғана тән ... ... поэзияда бір кездерде ұмыт ... ел ... ... тарихи жәдігерліктер туралы толғамдар жиірек көріне бастаған еді.
Бұл өзі ширек ... ... ... жеке ... ... күн ... мен саяси науқаншылдықтан шыға алмай келген одалық
мазмұндағы ... ... көзі ... ... ... тақырыптар болатын.
Азаматтық рухтың ақыны Жұбан Молдағалиевтің алпысыншы ... ... ... ... ... ... «Мен ... әйеліне қайран
қалам», «Жеңеше» атты өлеңдері ұлттық – тарихи толғамдары поэзия жанрында
оралудың, оралып қана ... ... ... ... ... алғашқы
нышандары іспетті бағаланады. Ж. Молдағалиевтің «Сарыжайлау» атты қазақ
халқының күй өнеріне арналған ұзақ өлеңі ұмыт бола ... ... ... ... ... ... өзіндік сырымен баурайды.
Біреу – ақ Құрманғазы – күй Құдайы,
Сыйлады «Сарыарқаны», қиды ... ... ... ... көк ... құйдй ұдайы
Тарлан күй тербеледі, теңселеді,
Талай қыр, талай сырды еңсереді
Сермейді, ... ... ... ... ері, ел ... 12,38 ... ... бастаған өлеңде қазақ өнерінің мәртебесі, қазақ
тұрмысының көрінісі әдемі кестеленген. «Сарғайып сары аурудай жайлау ... ... ... ... арқылы ауыл тұрмысының тоза бастаған
елестерін де сездіріп қалады. Ұлттық ұғымдар мен ұлт ... ... ... ... ... ... жүрегіне жақын әсерлерді
толғау да осы кезеңде түлей түскен ақындық қолтаңба. Жұбан ақын «Өзі ... атты ... түйе ... айта отырып, малсақ қазақтың эстетикалық
талғамын сол арқылы бейнелейді.
«Ақмаңдайлым», «Ақсұңқарым» атты ән мәтіндерімен халыққа өте ... ... ... ... ... бір ... да ... алпысыншы жылдар аралығындағы ұлттық тапқырыпты кестелеген өлеңдерінен
байқалады. Оның ... да дала ... ... тұрмыстың
суреттері сыршылдықпен , жарасты шеберлікпен түзіле түсті. ... ... ... ... М.Әлімбаев дала суретінің ерекше көріністерін жырлай
отырып, философиялық лириканың келісті үлгісін жасады.
Таң ата алакеуімде,
Бозторғай – дала бұлбұлы
Ләззатын ... ... ... шырылы.
.... «Сыбаға – сыйың алда көп,
Самалын есіп, таң атты.
Ерте оян, қапы қалма!» - деп,
Шрылдап тұрған ... [12,39 ... ... ... ... мен ... өңешті шендестіру арқылы
ойшылдық пен сыршылдықты ... ... ақын ... ... ... деген перзенттік сезім күйін табиғи жеткізумен әсерлі. ... жез ... екі ... өргендей,
Қарамамын саған көз қунап,
Әулетімді көргендей. [12,39-40 беттер.]
деп басталатын Ғ.Қайырбековтың қамшы туралы өлеңі қазақтың ... ... ... ... кестелі жыр үлгісі.
Қ.Шаңғытбаевтің «Дала», «Қыз қуу», Ж.Өмірбековтың «Абай көшесі»,
Ә.Ахметовтың «Наурыз нөсері», ... ...... ... да ... ұлттық болмыс сырлары әр қырынан кестеленеді.
Т.Молдағалиев пен Қ.Мырзалие жырларының жырқұмар ... ... орын ... ... кең ... – осы ... ... Қ.Мырзаливтің философиялық литрикасы қазақ өлеңінің ... жаңа ... ... ... ... мәдениетін, көркемдік
құралдарын байытуда бұл ақындар аса бағалы, өлшеусіз зор үлес ... ... ... ... ... ... ... ұрып, ұлттық лириканы
қазіргі заманға тән көптеген қасиеттермен құнарландырды.
Қ. Мырзалиев не мәселені қозғаса да, өзіндік тәжірибесімен, ... ... ... ... ... жалпы құрылымдық
тұьастық көп көңілін бірден аударды. «Домбыра» ... соң, ... ... ... Міне, шартты түрде, сол екі ішекті – екі бөлім;
пернелерін – ... адам - ... ...... ... ... той – ... уақыт – мезгіл деп, тараулар ретінде алған. Бәрі де
алдын-ала жобаланған, ... ... ... ақын ... стихиялыққа жол бермейді.
Құштары басқа маусым, басқа дүбір,
Қызығын көк аспанның бастады қыр.
Бұлт қылып түйіп алған жаңбыр – ... ... ... ... ... ... ... үйіреді, қаңтарады
Ұйтқытып әрә - берлі көріп еді,
Өтпеді жаңбыр- шашқа жел – ... тері – ... иі ... ... ... ... сыйы қалды
Қалғанын жаңбыр – шаштың
Қайтадан көк
Бұлт қылып төбесіне түйіп ... 12,43-44 ... ... көне ... мұнда жаңа қырынан көрінген. Табиғат құбылысы
жайлы жақсы жасалған этюд сияқты. Сонымен ... ... ... ... ... кей ... еске ... екінші желілі өзек бар. Жаңбырды шашқа
балап, көк пен ... ... ... ... қимыл, құбылыс беруі мақсатсыз
әсіреқызылдық емес, ақындық идеяны ашар мағыналы әдеби кілт. ... ... де ара – тұра ... ... кездесіп қалатын осындай
өзгешелікті өз шығармашылығы арқылы қәзіргі ... ... бір ... ... ... көп еңбек сіңірген ақын екндігін байқатады
бұл.
Қ.Мырзалиев көптеген өлеңдерінде арасы кереғар құбылыс, ұғымдарды
жақындастыру, ... ... ... поэтикалық әсер тудырады.
Поэтикалық астар жасайды да, оны ... ... ... ... ... дер ем, ... ... жандар болмаса егер», деген жолдарда
Теңіз – Адам, Дала – Адам ұғымдарын салыстыра суреттеу арқылы ... ... ... бітіреді. Сол сияқты: «Бостандыққа біреудің қолы жетпей, ... ... ... - ... қос жол да бір ... ... Әрі зор ... ... мәні бар суреткерлік түйін.
Жетпісінші жылдарда ақын ... ... Екі ... ... ... ... «Қорамсақ» т.б кітаптары жарық көрді.
Т.Молдағалиев - әу бастан-ақ оқушысын сыршылдығымен, еркін, бүкпесіз
ақындық жан-дүниесімен ... ... өз ... ... бар. ... мүлде бөлек. Ұлы ойшыл В. Белинский: «Екі адам ... ... ... ... ... - ... ғой. Т.
Молдағалиев қай өлеңінде де өз көкірегінің ... ... ... ... Мына ... оқып көрелік:
Артық бақыт тілемедім,
Барды базар деп білдім
Маңдайымның ашшы терін
Салқын желге кептірдім
Керек емес биік тұғыр ... ... мың ... ... ... ұқл,
Бір құласа тұрмайды. 12,45 бет.]
Қарапайым, ұғынықты, сонымен қоса ... ақын ... ... ... сырласып отырып – ақ, өмірлік мәнді ... ... сап, ... ... ... ... пафосты көңілден гөрі, нәзіктікті, сыршыл
әуенді бағалайды. ... ... ... ... ... ... ... отырып – ақ жүректі шым еткізер ... ... ... бар ... айғайласын жас үміт,
Оған, жеңге, әуре болма, қабақ түйме ашынып,
Өз ... ... ... ... ... 12,45 ... сіңіп, көкейге ұялай кететін жолдар. Қаншама ұғынықты болса, әсері
де ұлан – асыр. Ақын күрделі көп ... ... ... оралымдарға әсте
әуес емес. Бірқалыпты ырғақпен, қазақы халықтық қоңыр әуенмен ... ... ... ... ... психологиясы тұрады. Адамның ішкі
жан дүниесін ... ... ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесі» деп жиі айтқанмен, өмірде жеке ... өз ... тыс ... ішкі дүниесі болуы мүмкін емес. Ішкі
дүние деп шартты ... ... ол ... уақыттың, дәуірдің сезімтал
сергек жан айнасы. Суреткер жеке адам сезімімен қанша жырласа да, ... сол дем ... ... ... ... ... қазақ поэзиясына осынысымен қымбат.
Поэзия тармақтары уақыт, дәуір тынысының өрнектері іспетті. Ақын
өлеңінің топтамаларына назар салсақ, сол ... ... ... ... ... ... де....», «Жылдар жылжып барады....», «Өлмек емес
махаббат», «Жол, жолдастар», «Замана тұғырында тұрып....» - бәрі де ... ... ... көп ... ұшты көп,
Құштарлығым күннен – күнге күштірек.
Таң қаламын осы күні кұдірет,
Жұлдыз – қыздар жерге қалай түсті деп,- [12,46 бет.]
деп үн ... ... оны ... ... сол күйі қабылдамайды,
әрине.Алғашқы ... ... ... көшін білдірсе, әрі қарай қызға емес,
жұлдыздай көркем тіршілікке деген таусыомас құштарлығын тілге тиек ... ... ... ... ... қай күні екенін айта алмаймын.
Бірақ....Бірақ....
Ешкімді де билетпей қайтармаймын.
Онда ортаға тасталар ұран сонда:
Қайта алмайды қартың да бір ән ... ... ... ... қыз ... ... ағаны үлгі етемін,
Жеңгейлерге толтырам гүлге етегін,[ 12,48 бет.]
деп басталатын алпысыншы жылдардың соңында таланты ... ... ... ... ... ... өткен той біткеннің үкілі жырына
айналғандай еді. Аталған лирикадағы лирикалық кейіпкердің ... ... ... ... ... ... қазаққа тән жомарттық, сақылық,
мәрттік аңғарылады. Ең соңғы тармақтағы ақынның «бар жиған тергенімді мен
солай бір ... ... ... ... басқа халықтың біріне де сәйкес
келеді деп ойламаймыз. Бұл ... ... бұл ... ... Т. ... қазақ өлеңінің ырғағы мен сазына стилистикалық,
метрикалық жаңалық қосты. Қарақалпақ, ... ... ... ... өрнектерін қәзіргі қазақ поэзиясының
толғамдарымен тұтастыру, әуезді – ... та, ... - ... те ... соны, ерекше табиғи бітімді стильді ... ...... ... ... даму ... туындаған көркемдік соны
леп, жаңалықтар.
Т. Айбергенов өлең, толғауларында жиі көрінген Шығыс поэзиясына тән көп
буынды өлшем алпысыншы ... ... ... ... қазақ
поэзиясында анық байқалған түрлік ізденіс үлгісі. Он үш, алты ... ... ... ... ... жаңа ... нышанына
айналды. Көпбуынды өлшем көбінесе ақ өлең, еркін өлең ... де ... ... ... ... ... ... отыз бес – қырқыншы
жылдардың қасіретті жөргегінен талпынып өріп шығып, ... ... ... ... ... ащы да, ... мен ... алабында,
Күйдірдім башпайымды қара құмға
Тотыққан маңдайымнан сипады күн,
Қалдырып ыстық табын жанарымда.
....Құстар да жаратпады селтеңімді,
Қырат та ... ерке ... жел ... ... дауыл ала қашты телпегімді.[ 12,49 бет.]
Сағи жыры осындай нәзік те қуатты келеді. Жаңа ... ... ... ... ... жолындағы жетістіктерімен қатар, Сағи
қысқа ... ... ... ... ... көтеруге айрықша
қызмен сіңірді. Сонысымен де дараланып көрінді. Аталған ... ... тек қана ... ... ... ... Телпегін ала қашатын тентек
жел тек далаға тән десек қателеспеспіз. Мұнан пейзаждың өзінен де ... ... ... ... ... ... өлеңінде соғыс жылдарындағы жас ... ... бар. Ақын ... та, тақырыптық та тың
ізденіс, соны соқпаққа әдейі ұмтылмайды. Оның ... ... ... өлең ... ... ... ой қозғалысы-шешім
өзгешілігі, бәрінен бұрын образдар жүйесі, суреттер желісі ... ... ... Негізінен өзі білетін ... ... ... ... биік ... көтерілген.
Қыр жақтан қас қарая шұбап келіп,
Жатушы едік жертөлені жұмақ ... ... арқа ... ... қуат ... алдық,
Орақ та алдық, күректе алдық,
Көзіміз қарауытып жүдепте – талдық.
әйтеуір, ошағынан от өшірмей,
шаңырағын бір – бір үйдің тіреп қалдық,[ 12,50 ... ... ... ... эпикалық лепті аңғартады. өлеңде шартты
жалпылық басым, дара образ, нақты ... жоқ. Бұл бір буын ... ... ... жөніндегі сөз. Уақыт жайлы толғамды ой – ... ... ... ... ... штрихтары өтімді, тұтас сурет. Алқымды
тынысқа, кеңістікке қызықпайды. ... ... – ақ ақын ... әбден болады. Автор өлең табиғатынан ауа жайылмай , суретпен
мүсіндеп, там – ... ... май ... суретпен сөйлейді.
Қазақстанның халық жазушысы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты Фариза Оңғарсынованың ... ... ... ... ... жан – ... көрінді.
Ф.Оңғарсынова оқырманымен тікелей сырласқандай ашық тілдесіп,
қалтқысыз мұңдасатын сыршылдығымен қоса, өткірдің ... ой ... ... еді. Ақын қыздың алғашқы таңдамалы шығармалар жинағы
«Шілде» кітабы (1978) ... ... ... ... ... шабытты
шақтарының көрінісі іспетті. 70-80 ... ... ... ... ... өрнек бірден көрінді. Әдеттегі классикалық
өлең үлгісіндегі шығармалардың ... ақын ағыл – ... ... толғау
арнасындағы тегеурінді термелеудің заманға лайықты жаңашыл ... ... ... ... мен өлшемді поэзияның тоғысында туғандай көрінген
толғамдар еркін оқылып, санаға тез сіңіп, жетеге жедел ... ... ... ... ... ... ... өлең өрнегін ашқан жаңалығы еді.
Жастық шақ толғамдарында, махаббат лирикасында ақын Ф. Оңғарсынова ... ... ... атты жолаушы
Біздің үйдің сыртына қырындады,
Көрмеген боп көрсем де үңілмедім.
Маған қарап ... ... ... ... ... ... ... ба,
Қырық үзілді жіп деген құрып кеткір.
өз - өзімнен тынысым ... ... ... ... сол күні ... ... ... ем....
сезбеппін де сол күні түс ауғанын
дастарханның шетіне отырғанмен,
шайымды іше ... 12,53 ... адам ... ... ... бала ... ... уыз сәті жайлы
жыр. Дәстүрлі тақырып. Жаңа толғау, соны аз. ... ... ... ақындық өрнектің ішкі қуаты, шынайлылығы күмәнсіз. Оқырманмен
тілдесіп, сырласып отырғандай ... ... ... Таза ... Мұндай
өлеңдер кімнің де болсын көкейіне қонып, көңілін толқытары сөзсіз.
Қазақ поэзиясындағы ең дәстүрлі «Ана» тақырыбын ... ... ... ... ... Мұқағали ақын азаматтықты осылай түсінеді.
Қазақ лирикасының ... ... ... ... бұл ... ... ... шынайы сыршылдығы, бүкпесіз ақ ниеті сыйып кеткен.
Лирикалық қаhарман – ел ұланы болуды ... ... ... ... эстетикалық, идеялық мұраттары мынадай жолдарынан ажарлы көрінеді:
Кешір ... ... ... ... ұл болу ... ... Отаным егіз деймін,
Сенен Отан, Отаннан сені іздеймін.
Отаныма бер мені басы бүтін,
Нашар әйел тапқан ұл дегізбеймін!
Кешір ана!
Табынбан саған ғана,
Отан деген маған да, ... да ... ... ырза ... мені ... ... 12,59 бет.]
Ылдидан шапса – төсте озан жүйріктей ... ... ... ... тұстарында өзіміз тілге тиек етіп отырған азаматтық әуеннің
тасқынды лебін сезінеміз.
Мұхтар ... бұл ... ... де, ... ... жаңа ... ... Ол оқырманға әнге жазған мәтіндерімен де, поэма,
балладаларымен де, ойға құрылған шағын лирикаларымен де тез ... ұшып бара ... ... ... ... боп көрінеді жыралар,
Жырағында жыланы бар ұралар.
Байқалмайды әжім - әжім қыраттар,
Қырат көзін жарып шыққан бұлақтар.[ 12,60 бет.]
«Тоз – тоз ... ... ... не ... ... ... ... - әжім
қыраттар» дейді. Мөлдір бұлақ, кәусар бұлақ емес, «Қырат көзін жарып шыққан
бұлақтар». Ақынның ... ... ... ... ... ... тұр. Осылай өрбитін ой қашықтық жайлы пікір – түйінге әкеп тірейді.
Даланың сұлулығын да, дос жанының ... да ... ... ... жақын жүріп білген бәрінен де сенімді, нанымды дейді ... ... ... ұға ... өз ... ... деп толғанады.
Өлең несімен жақсы дегенде, ізгілікке, адалдыққа, адамгершілікке құштарлық
сезімін айтар ... ... ақын ... ... адамгершілік мәселелері
қозғалады. Осы бір мәңгілік тақырып – ақын шығармашылығының бастау-мұраты,
арқау діңгегі.
әнге сөз жазу, ән ... ... ... ... ... ... келісті, түсінікті шығару осы жылдарда айрықша ... ... ... ән ... кең ... ... жетуі жағынан алдыңғы
қатарға шықты. М. ... ... ... Т.Молдағалиевтің, А.Шамкеновтың, Ғ.Қайырбековтың,
Н.Әлімқұловтың, т.б ... әнге ... ... ... ... ... ... әдебиетке келген жаңа толқын поэзияның тәжірибеден өткен
қасиеттерін сіңіруімен ... өз ... ... ... ... ... ... суреткерлік тамырластығын, өзіндік ерекшеліктерін,
кемшіліктерін саралау да осы жаңа ... ... ... ... Жас ... насихаттап, жариялау жағынан ... ... ... мамыражай, жайлы кезкң болған емес.
XX ғасырдың екінші жартысында қазақ өлеңі түр мен ... ... ... ... сипаттармен жаңғыртқаны даусыз. Өлеңнің
мүмкіндігі, қоғамдық-әлеуметтік мәні ... ... ... ... ... орыс поэзиясының да сипаттары шығармашылықпен ұтымды
қосылды. Бұл Еуразия ... ... тең ... ... әдебиетінің
тарихи даму жолының басты шарттарынан ... ... ... ... өлеңмен ашып, өмір белестерін өлеңмен асып келе жатқан халқымыздың
поэзия ... ... ... ... небір ақығын, асыл үлгілерін
кездестіреміз.
1956 – 1990 жылдардағы қазақ өлеңі ұлттық ... ... ... ... бірі ... әрі уақыт сазын тез де терең пайымдайтын
жанр ретінде күрделі даму ... ... Ол ...... түрлік,
мазмұндық тұрғыдан өсті. Сонымен қатар уақытқа тән ...... ... ... ... зардаптары да әсер етпей қалған
жоқ. әйтсе де, әдеби деректер мен шығармалар қазақ ... осы ... ... ... ... ... ... ізденістері арқылы
шарықтап өскендігін көрсетеді.
Бүгінгі дербес Қазақстан – егемен мемелекет ... ... ... құрылысына кіріскен ел. Бодандық қапасынан босанып, өз
тағдырының кілтін өз қолында ұстау, еркін тыныстап, ерікті сезіну қай халық
үшін де – ұлы ... ... ... ... ... ... еркіндік
аңсаған қазақ қауымы үшін бұдан өткен бақыт,қуаныш болмасқа керек. Әрқашан
халқымен біте қайнасқан көркем өнер өлкесінің ... ... ... ... ... жасампаз творчествоға жұмыла бет қойды. Ұлы уақыт
пафосына,ұлт өмірін жаңғырту рухына ... ... ... ... жамыратып, әдебиетіміздің жаңа тарихын бастап та кетті. Бұрынғы
дәуірдің дәстүрлерінен үзілді-кесілді қол ... де, ... ... ... ... ... бірдей жаңартты. Бірен-саран
шығармаларын есептемегенде, ендігі жаңа ... ... адам ... ... ... партиялық сыңаржақ принциптерден бас тартып,
еркін тынысты ... ... ... ... түбірінен өзгерді.
Көп-көп шығармаларда шындық дүниені суреттеу, оның өткені мен бүгінгісін
көркемдік типтендіру құралымен ... ... ... ... ... ... көздейтін мұнарадан пайымдап сараланады.
Қазіргі қазақ поэзиясы үлкен жолдан өтіп енді міне, XX ғасырдың аяғы,
XXI ғасырдың басында мүлде жаңаша тебіреніс, ... ... ... да, ... да ... ... он – он бес жылдың қаразында бұрынғы
қазақ кеңестік поэзия ... ... ... ... Таптық,
партиялық затына дейін өзгеріп ұлттық поэзияға айналды, демократияшыл,
азаматшыл рухы ... ... ... 16 жұлдызы күні Қазақстан аспанында ұлт
азаттығының көк байрағы желбіреген ғажайып сәт қазақ өлең сөзінің ... ... ... ... Ақ ... адал өзек ой ... ... жылдардың
уылжыған жыры боп төгілуде. Үкілі шығармалардан ... 2000 ... ... ... ... жырлары», 2002 жылы Иран – Ғайып
(Оразбаев ... ... ... атты жыр ... ... ... ... деген жыр жинағы, Марфуға Айтқожина «Аңсау» атты ... үшін ... ... ... ... лауреаттары
атанды.
Лирикадағы басты тұлға – ақынның өзі. Өлеңнің ... ... ... Қан ... ... ... ... көзге оттай басылатын
жаңалық, лирикалық ақын образының бұған дейінгі қай уақыттан өзгеше арынды
көрінуі, ағын ... ... ... ... ... ... ... кейіпкері «азатпыз», «бостанбыз» деп аз шалқыған жоқ. ... ... мән – ... ... ... ... ... себебі,
әлеуметтік бостандық пен ұлттық бостандық ұғымдарының арасы көш ... ... ақыр ... ... ... ... ... отаршылдық ызғары ұлттар теңдігін аяқасты етті. Бүгінгі
лирикалық қаhарман ... ... ... оның жөні басқа. Темірхан
Медетбек «Тәуелсізбін» атты көлемді өлеңінің былай деп шарықтатады.
Тәуелсізбін!
Тәуелсібін мен ... міне ... ... мен ... енді, шемен болған шерлі үнім.[ 13,198 бет.]
Ақын «Тәуелсізбін» деуі мұң, ... ... ... ... ... ... барша қазақ боп сөйлейді. Ондай стилистикалық жаңа рөл ... ... ... – жаңа уақыт ақиқаты. Азат ұлты Кеңестік ... ... я ... ... ... ... езілгеннің» сөзін
сөйлесе, яғни бір қазақты екеіге жарып, «байларды қойдай қу ... ... ... ... ... бар ... болмай шықса, Көк байрақ жөнінде
олай дей алмайсың. «Тәуелсізбін!», «Азатпын!» - деп жар ... ...... ұлт: байы ... да, ... де. Ақын ... ... сипат алған. Жеке бағамы көпшілік көңілінен табылып, ұлт ... ... ... ... ... ... ұлт ... тұрғысынан
сөйлетеді. Бұрынғыдый жалтақтамайды, бір ... екі ... ... жаңа ... ... ... әшкерелеу керек; ертеіге қалдырсаң
кешігесің. Онда сен партия мүшесі, халық ... ... - ... ... ... принциптерінің бірін қазақ ақыны, ғалымы
Әбділда Тәжібаев өз сөзі етіп ... ... ақын ... ... жаққа қарап емінбейді. Оның айтқанын
қайталап жарамсақтанбайды. Не құбылысты тарих безбеніне салады. ... қой ... ... ... ал ... қорғана біз алмадық» -
деп ашына ақтарылса, мұнда кешкгі ... ... ... ... ... ... ... өз астанам деп қорғап қанын төкті. Ал, сол астанасы
бара-бара қазақтың ... аяқ асты ... ... дақ ... ... ... ... елім, менің жерім» деп ән салған ... ... ... ... исі ... ... ызғырығынан бүрсең қақты. «Шемен болған
шерлі үннің» ырғағындай талай сыр бүгулі....
Тарихты ұлт ... ... ... ... ... ... кітабындағы
«Түркістан», «Біз – түріктерміз» , «Астаналар», «Қазақстан», ... ... ... тән. ... Отырар, Сауран, Сығанақ, Баласұғын
,Түркістан, т.б көне ... ақын ... шақ ... қалғанға баламайды.
Ол қалалардың бәрі-бәрі қазақ шайырының жан әлемінде тірі қалпы ... ... ... ... ... ... мен ... бұла
бақтарын түсінде аралап жүреді. Ал, Асанқайғы желмаясын желкілдетіп бүгінгі
Астананы тамашалайды. Оны «көрген» XX ... ... ... бер ұрпақтарыңа!» -
деп қолын жаяды. Тәуелсіздік туын желбіретіп ұстап тұрған қазақ – кешкгі,
бүгінгісі, ертеңін бойына жинаған ... ... қол ... ... кезеңдегі сүйінші сұрасу үстінде
лириканың декламацияға берілуі де ... ... ... ... ... бе Ата – текті жасыруым,
Күмістей төгіл сен де
Ашыл үнім!
Өз еркі,
Өз қолында,
Мен Тәуелсіз қазақтың –
Ақынымын ![ 13,200 ... ... ... ... ... ...... дәуірі поэзиясының қабырғалы
тақырыбы.Нұрлан Оразалин са тардан талып естілетін көне үніне ... ... көк ... ... ... ... ұлы ... көлбесін.
Тәңірқұт пен күнбилерің сөйлесін,
өлмес тарих: Өзіңе – сын, Елге – сын.[ 13,200 ... кеше ... ... ... тырысқан тарихымыз қайта тірілді. Оны
арзандатып алмауға керек. Бұл – бәрімізге сын, ... ... ... ... Нұрлан ақынның жинағы қам көңіл. Өзіне қояр сауалы көп: ... ... ... «Неге? Неге? Көзімнен жас тамбайды? Ақын жүрегі күпті.
Жинақтың ... ... ... ... ... ... өлеңінде өзін
баураған ауыр ойлардың бір ұшығын шығарады.
Жүрек төрі – көк жалын....
Ең ыстық үн:
Кімдер?
Қалай тойламақ Жеңіс Күнін?
Кең ... ... ... ... ... сөйлемек Кеңістігім?
Уайымым – осы шын, жасыра алман.
Тілім аман қалар ма ... ... аман ... ... ... қандай күтеді ғасыр алдан?[ 13,201 бет.]
Ақынды уайымшыл, күйрек ақын демесек те, «Ғасырмен қоштасудағы» мұң-шерін
замандастары түсінуге тиіс. Қай ... да ... қояр ... ... емес. Көне уақыттың халқымызға ... ... ... аз ба? әлі ... мемлекеттік тіл Конститутциядағы құқын жүзеге
асыра алмай келеді. Неге мәжбүрміз? Соның бәрі ақын ... ауа ... ... ... публицистика тіліне аударсақ, ол: Құдай рақымымен қолға
тиген тәуелсіздік бәрін шешеді деп құр босқа далақтамауға керек ... ... ... ... ... көп. Ұшығына жете алмай уайымдайды.
Тәуелсіздік жырына мол үлес, қымбат сөз қосып кеткен Есләм Зікібаев
ақынның соңғы жылдары ... ... (1998), ... атты екі ... ... ... көрді. 2003 жылы « Жыр – тағдырым» деген өлең, толғаныс, ... ... ... ... ... ... ... жоғары бағалаған Ә.Тәжібаев, Ә.Әбішев, М.Әлімбаев,Г.Бельгер
сынды көрнекті ақын – жазушылардың ... ақын ... шын ... ... жылы лебіздерін кезіктіреміз. Г. Бельгердің талдамы татымды
мына пікіріне қол қоймасқа болмайды. «Ол ... ... ... әрқашан
асқақ армандарды аңсайды, ал шындықты.... ... ... ... жан ... Оның ... ... дерлік «ақ» деген сөздің
тіркесіп жүруі тегін емес деп білемін. ... ақ ... ақ ... ... ... Қазақ ұғымында «ақ» семантикалық тұрғыда өте ауқымды сөз,
ол ақ ... ғана ... ... – ақ жан ... ... ... шыншылдықты, бекзаттықты бейнелейді. Бұл сөз ... асыл ... биік ... ... бейнеге айналады».
Ақ Орданы да оның әлі іргесі қаланар-қаланбаста-ақ ... ... ... ... бер ... Ақ ... Көк туы желбіреген
Астананы, «Қазағыимның бар жері – баспана құт» деп құйғыта келе, ... ... ... еді, ... ... да ... ғып!»[ 13.208-209
беттер.] - деп шалқытты. Сонымен бірге реалист ақын демократияға ... ... ... де ... ... емес. Герольд Бельгер атап
өткендей, оның кейінгі уақыттағы топтамаларында «мұңды ойлар, алғы ... ... ... мол ... Бұл ... ... ... көкіректерінде болып жатқан күрт өзгерістер, ... ... ... лайлануы, рухтың шалдығуы оның
сезімтал ... ... ... ... ... ... ... туған,
Ғабит туған....
Мағжан от боп жалындаған,
Тарқамайтын сауық – думан-
Қасиетті дарын ... ... ... ... ба?[ 13,209 ... солғын тартады? Негесі сол, дарын даланың «Жатаған қазақ ауылдарынсыз
сәні келмей тұр». «Иттеріне ... ... ... ... ... «Қазақтары
татардан да аз Қызылжардың қаласында». «Аз қазаққа өз жерінде болмаса екен
заманақыр» - ... ... ... ... ... да ... тұрғыдан табылатын өлең керегінде сағат, минуттың
қадамын ... ... ... ... біз өтіп ... Енді
сол өтпелінің көп өкінішті жайларын, халыққа оңай соқпаған ... ...... ... ... ... ... қазір
өлеңде тап, таңбалырынан кездестіріп бас шайқаймыз. Бұл қар еріп, мұз ... ... ... ақын ... ... ... ... бәрі арақ – шарап дүкені,
Қалтарыста қарақшылар күтеді.
Қайыршылар қолын жайып құнысқан,
Заман зарын ұқтырады зымыстан.
Қату қабақ қайтқан жандар жұмыстан,
Хал – ... ... ... базар күндіз – түні қызады,
Қыл сағақта тапшылықтың тұзағы,
Нарық заңын ... біз ... 13,209 ... ... кезеңдер де өз атауымен тарихқа түскен бойда өдеңде ... ... ... ... емей ... ... өзгенің Екі асаудан
шошымау». – депті Оразақын Асқар. Рухсыздық формуласы Оразақын ... ... ... емей ... ... ... ... «Жаңаша
ойлау» бетбұрысының портреті де оңып тұрған жоқ.
Тәуелсіздік әдебиетінің бір ерекшелігі – ел ... қоса ... да ... замана кезінде туып дамуы. Қазіргі қазақ поэзиясы
кітаптарында егемендік қуанышы, нарық ... ... ... ... бұл ... әдебиеті жырақ тұра алмайтынына және бір ... ... ... ... ... ... ... білек сөз бермейтін
өнері бары енді – інді байқалып жүр. Ақын ... ... ... ... жыр кітабын сөз өнерінің сұлу кешіндегі бөлекше көз тартар
көлік бе деп қаласың.
Мен дағы бір күй ... ... ... ... – ау ... 13,212 ... бала – ... әке-шеше – далада. Даладағы ата-ана мес бие, ... ... Күбі ... ... ... жоқ. Немересін қатты сағынған
кезде наласын күбірлеп күбіге айтады. ... бара ... ... ... бие мен емен күбі ... Қала мен ауыл қайшылы.... Қала берді – ол
да мұң. Мұңның ...... ... ... ... ... Ол ... бір кезде ұлы Мағжан қаламынан ... ... ... ... ... ақын пікірінше, бұл арманына адам ... «Ит ... ... ... ... ... Сол ... Темірғалидің «Қиял,
шындық» деген өлеңінде жаңғыртылып нақтылана түседі.
Жеріп болдым елдің еті үйренген,
Қоғамдағы құлқын қуған күйбеңнен.
Құлақ, ... ... ... періштедей Сананы.
Өңкей аппақ сезімдерден құралған,
Ғалам жасау кеудемдегі ұлы арман![ 13,213 бет.]
Мұң ба? Мұң. Бір ұлт қана емес, ... ... ... ... ... ... дертінен, нәпсіге құлдықтан өзге нәрсенің бәрін: Отан, ата –
ана, отбасы алдындағы борышыңды естен шығарудан ушықпақ.
Мұңның және бір ақыны – ... ... «Ай нұры ... аты ... (2003) ... ... ... атты өлеңдерін оқып отырғанда
түйсінетінің, ақында ... ... ... ... ... ... 1986» ... бірен саран өлеңі болмаса, жыр қоржын
– қосқалағы тірліктегі жеке әсерге сықа толы. ... ... де ... ... айналасындағы суретін ауыстыру, теңестіру арқылы көріп сезіну талабы
басым. ... бура ... ... ... тірсегінен күшік жалған» деген
метафоралы қисынды нақты Желтоқсан көтерілісіне жанастырады. Бураның
тірсегінен алатындай ол ... ... ... ... жету үшін ... ... күшік», «күшік ата», «күшік күйеу» деген теңеуге жақын метафораның
қандай жағдайда қолданылатынын білу керек.
Өлеңдегі ... ...... қу ... иесі болар ма.
Оқығаныңда бойыңды бір түрлі тоңазытып ... ... ... осы өлеңнен басталады) теңейтін ... ... ... ... Ол – ... ... Сары түсті бояу.
Жарым жүрек сыздағыш. Сарыуайымы ... ... сары ала ... ала етек ... ... тартып», «Сары сағым», «Сарша ... ... ... «Сары жаздың үзілсе ақырғы әні», «Сағыныштың дала деп ... ... ... ғана жарасыды деген сөз бар. Бірақ ол солай екен ... ... ... ... ... ... отыра алмайсың.
Жалғыздық құбылысының түр-түсін ғана емес, ішкі ... де зер ... ... жеткеніне Аманхан ... ... ... ... ішкі ... поэзия оның сыртқа тебетін бейнелерінен танып білмек.
Ақынның оңаша сезіміне қолтықтағы ауыл алқам-салқам көрінеді, сидаң ... ... ... қара ... дарға асылған адамдай шайқалады.
Бірақ томырыққан, торыққан кейіпкер мүлде ... ... ... ... ... жер ... ... жатқан «мық жусанға»
балайды. Жалғыз көз дәу ... ... ... ... ... ... ... бөгет қоя алмақ емес. Уды у қайтаратыны секілді,. Пессимизм,
сайып келгенде, оптимизимді орнықтырар құралға айналады. Алдағыдан үмітін
кеспейді. ... бір ... ... ... - өзім қалып соны
ойладым». [13,214 ... ... ... ... дәл бүгін көп. Мақсаты: ... ... ... ... ... ... көгінің үміт жұлдызын
жағуда. «Алтай асу» атты өлеңдер мен ... ... (2002) ... ... ... ... сол үш ... тәуелсіздік тұғырынан
тануға талпынған. Жүйешіл ғылымның жүген – құрығына жөпшенділікпен көндіге
бермейтін поэтикалық тақырыпты шабыт дүкенінде балқытып иіп ... ... ... ... ... үш ... таратыпты: «Кешеден – бүгінгіге».
«Бүгіннен – ертеңге». «Ертеңнен – мәңгіге».
Серік ақын ... ... ... ... ... күш алатын жері –
мықты: туған жер ... ... ... ... ... ... қан қатып қалған кезде,
Жібітеді Ұланның топырағы.[ 13.214 бет.]
Ұлан – Ақ Ертістің сол қанатын ала ... ... ... Осы ... жазуы қашалған таңбалы тас өлкесі іргелес. Ақын құлағына ... ... ... ... ... ... ... Соны көңіл – күйіне
діт, медет санап шалқиды. («Күн астында ... ... тегі ...... әділет сарбазы»)
Асқар Алтай ақ жауынын шашудай төгіп, ақын иығына «күміс күн мен,
пәліш түнін» жабады. Сонда шайыр шабыт ... ... ... ... ел-
жұртының өткен күнін шолады. Желпіндірер жеңісін алғайды («Жеңіс ... ... ... қарайды. Кешегі кеңес дүние танымдағы ... ... ... әспеттеп, байлықты тұқыртатын әбестігін
еске алып, пәлсапалық пайымға беріледі.
Қажеті не ... ... ... асты ... жалғанына өтеді,
Бір шын күлмей мына өмірде шаттанып.
Бар байлығын игілікке жұмсаған
Адам кетер өкінішсіз аттанып.[ 13,214 бет.]
Енді ол заман келмеске ... Жаңа ... ... ... Ел ... - өз ... Ақын «тың ... түрен салуды ойлайды.
Азаттықты асығы алшыға түскенге санайды. ... ... ... ... дау ... Тек ... ... қабағы келіспейді.
(«Сатылады»). Сатылмайтын ... жоқ. ... де, суың да. ... ... ... да, ... да ... түсіп тұр.
Сатылады.
Бәрі де сатылады.
Саудаменен шығады «атың әлі»....
Тыр ... ... жаңа ... қарайды Ақын ары.[ 13,215 бет.]
Бет-аузы былғанған дүниенің тазарар күні туар ма? Ақын өзі ... ... ... ... ... ауа райы ... қарай
өзгермек, деген ұйғарымға тоқтайды. Көп үмітін рух жаңғыруына артады. Бас
құбылнамасы – мұсылмандық. Сол биік ... ... ... ... мұсылмандық бес парызды өлең өрнегіне түсірген. («Күмбезі көк
тіреген»», ... ... ... толғаулары»)
Бүгінгі поэзиямыздың демі өмір демімен бірдей. Ұлт ... ... бәрі оның күн ... ... ... жоқ. Ол ... тағдыры хақындағы айтыс – тартыстың да нақ ортасында жүр. Бүгін
таңда ... қай ... ... ... бұл үшін ол ... емес. Пушкинді,
басқа да әлем ... ... ... жері ... ма ... ... сауалды қоя отырып, Оразақын «Ана тілі» өлеңінде:
Болмақсың ба рухани аралым,
Саған құймай қаңғып қаламын.
Бекінетін беріспейтін өліспей,
Ана тілім – соңғы ұлттық қамалым.[ 13,220 ... ... ұлт ... ... ... – тіл екенін еске салып
отыр. әр ұлттың өз туған тілі бар. Тілі жоғалған халықтың өзі де ... ... ақын ... ... ұлт, ... ... ұлт, ... ұлт
болып жасай алмақ емес, ондай ұлт құрымамақ».
Ұлықбек Есдәулет ақын ана ... ... мен ... ... исін ... ... тілі» өлеңінді Мағжан пікірін еселей түседі:
Фарабилер мен Бейбарыстардың
өсиеті өзіңде,
Махамбет сынды жолбарыстардың
Қасиеті бар сөзіңде.[ 13,222 бет.]
Ақын ана тілін аруақты ... ... ... ... ... ... көмгісі келмейді. Қазақ тілінен айырылсақ ұлттық
сесімізден айырылып қаламыз дейді.
Әрбір шынайы, қуатты шығарма ... ... ... ... Ал ... шығарманы дүниеге әкелетін ... ... ... ... ... ... ... Бойындағы Жаратушы берген ... пен ... ... ... ... құштарлық, ынтықтық сияқты тағы да көптеген қасиеттер арқылы
ол өмір атты құбылыстың ... ... адам ... ... ... сан ... ... қалт жібермей, өз жүрегінің тезінен
өткізуі тиіс.
Салмақты ой иесі, ... ... ақын ... ... ... ... ... терең сезінетіні оның
шығармашылығын биіктете, көркейте, тереңдете ... ... ... әр ақын өз ... ... от кесер сөз жасынын,
Бір ғасырды көтерер бір-ақ тұлға,
Іздеп табар бір-ақ жан ой осылын! – ... ... ... ... жер ... ... ... бөлеп келбетін.
Поэзия құпия бір шарайна,
Кең ғарыштан ақтарылған арай ... ақын жаны ... ... шарқ ... ... ... ... төзіммен,
Даналығын Күн мен алманың
Іздеймін енді өзімнен,-[ 19,10 бет.]
деп ол Жаратушының берген дарынын адам өзі әрмен ... ... ... керек
екенін пайымдатады.
Ал Ғарыштың таңдауы кімге бұйырады, ол ... ... ие ... ... да ... қазақтың біртуар ақиық ақыны Мұқағали Мақатаевқа арнаған
өлеңінде өзінің тұжырымын айқын айтқан:
Бір өзіңді таңдапты кең ғарышың,
Хан ... ... ... ... ... артып,
Көп өлеңнің су татып қалғаны шын.[ 19,10 бет.]
Өнердегі шынайы бекзаттық пен ұлағаттылық алдымен ұлттық терең тамырлар мен
ұстанымдардан нәр ... ... ... ... ... ... рух
өспейді. Халқымыздың бүгінгі еркіндікке қол ... ... да ... сөз ... ... ойына ұялаған зор Сенім-Рухтың ... ... жоқ. ... ұшқыр парасаттылығымен, перзенттік адал жүрегімен
тебірене жеткізген ақын:
Күн астында киесіз жер ... ... жоқ ел ... ... – Құдірет бар,
Сиынары жоқ елде құн болмайды.
Кәусарына көк шыңдар қанып өскен.
Дана халқым дараларын ардақтап жыр толғайды, [19,10 ... деп ол ... сол ... ... айшықтай түскен. Сондай-ақ, Нәзікен
Алпамысқызы ... ... атты өлең ... әр ... ... ... махаббатты, марқабатты наным, ұғымдарының тұрғысында өткен жолдың әр
белесін ата – бабамыздың даңқты перзенттерін атамай кетпейді.
Зулаған ... ... ... бір кең ... ... мен ... ... мінез амалдарда
Тайсалып бұза алмаған қамал бар ма![ 19,10 бет.] - деп ... ... ... ... ... ырғақты публицистика қуаты біткен ... ... өз ... ... ... биіктен шолып толғауға деген
іңкәрлік кешегі Мәншүк, Әлия сынды ... ... ...... қайрақ болар ма дегізеді.
Иә, шынайы дарын өз деңгейін өзі ... ... ... ой мен ... ... ... Нәзікен ақынның ұлағатты, уытты жырлары Құс жолындай
адамзат аспанында ... ... ... ... ... ... аспаннан бақылап тұрған «сырт көз» болса, тұтас
қазақ даласының орманы мен тоғайы, ... мен ... тауы мен ... ... ... тіпті құрты мен құмырсқасына ... ... деп ... ... ... аңғарған болар еді. Енді ше?
Табаны күректей үш ... таяу ... ... ... қан ... ... кетіп, қырқысқанда қырым кетіп жүріп, «өлдім-талдым,
өштім-біттім» дегенде ... ... ... ... бұл. ... бұл
азаттықты жырламау жер басып жүрген қазақ ақынына кешпес күнә десек, артық
болмас.... Иә, айтып-айтпай ... ... ... ... ... ... ... қыздырып келеді. Міне, осындай, азаттықты жан тәнімен, ынты-
шынтысымен, көркемдіктің де, азаматтықтың да биік ... ... ... ... ... бірі һәм ... – Несіпбек Айтұлы.
Бұл тұрғыдан келгенде Несіпбек ақынның азаттықтың,азат күннің бақытын,
қадір-қымбатын сезінуі, түйсінуі ерекше, ... ... ... ақынның,
әсіресе, «Бәйтерек» туындысында жарқырап көрінеді.
Шүкірлік жарылқаған Аллаға мың,
Маңдайы жарқырады кең даланың,
Тәуелсіз атқан таң мен шыққан Күннің,
Керемет құдіретіне таңқаламын.
Айығып ой ... сана ... ескі жара жан ... ... ... бақыт,
Тәуелсіз тыныс алып, ауа жұтқан![ 18,7 бет.]
Бұл тұрғыдан келгенде де ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, тәуелсіздіктен кейінгі кезеңінде ел
тарихындағы халқымыздың бодандықта сорлаған, жылаған жылдарының шежіресі
жанды да ... ... ... ... ... Бұл ретте, әсіресе,
Жоңғар шапқыншылығы «Ақтабан шұбырынды,алқакөл ... ... мен Цинь ... ... ... ... үстінен бөліске салуы, Кеңес
үкіметінің орнауы, ұжымдастыру, халқымыздың қасқа мен ... ... ... ... жазалануы,32-ші жылғы қолдан ұйымдастырылған
аштық, 37-нің ... ... ҰОС ... ... арғы беті мен ... ағайындардың бір-бірінен жарты ғасырдай көз жазып қалуы, Желтоқсан
оқиғасы, даламыз бен қаламыздың, тау-өзендеріміздің ... ... ... ... ... да ақын ... тыс ... емес.
Ойғы алсам тағдырымды бір заманғы,
Байланып қол-аяғым шырғаланды.
Күзеліп тұлпарымның жал-құйрығы,
Қанаты сұңқарымның жұлмаланды.
Илендік империя тоқпағында,
Еріксіз тізгін беріп жат ... күш ... ... ... ... дала жырымдалған.[ 18.7 бет]
Міне, бұның бәрі де бодан кезде отаршылдықтан ... ... ... ... ... ... ... сезімтал ақынның
жүрегінен төгілген шер-толғау, мұң-баян болатын.
Бұл ретте ақын, әсіресе, сол ... ... ... ... мен ... ... мен абыздарды әдеби образға,
көркем бейнеге айналдырып, олардың азаттыққа ... ... ... ... ... сол ұлы ... ... шыбын жанын да,
қасық қанын да аяп қалмағанын өршіл ... ... ... ... Несіпбек поэзиясындағы алып арнаның, ақ жалын аққан жалынды ...... ... ... Бұл ... та өз ... оқырманды, әсіресе,жастарды халқын,елін,жерін, сүюге,ұлттық
патриотизмге ... ... ... ... белгілі. Аталған соқпақта да
ақынның өрнегі өзгеше, қоржыны қомақты. Тарихымызды ендей ... ... ... ... ... ... жылы сезім
ұялататын қасиеттерінің бірі – қазақ ... ... ... ... ... ... тұлпартекті ақындарының Қамбар-ата рухына
көбірек тағзым етуі, жылқыны жыр ... етуі - әсте де ... ... ... ... дүрілдеткен күнін аңсау, тұлпар мініп, Ту
ұстаған кезін еске алу – ... ... ... ... ... ... ... қапысыз қызмет атқарары хақ. Несіпбек ақын
да өзінің бала күнінен ат құлағында ... ... ... ... ... ... азат елдегі немерелері мен шөберелеріне мақтана, шаттана жыр
етеді:
Арғымаққа мініп көр,
Басылмаса аптығың,
Маңдайыңнан суық тер,
Тамшыласа – жақсы ырым.
Кербесті, күпшек санды, күдері ... ... ... ... ешкім тұрпатына көз салмайды
Тұлпардан үзгені ме күдерін ... тұяқ ... ... ... қатты,
Түтіндей қою шаңды аспанға атты.
Көкжиек көз алдында дөңгеленіп,[ 18,7 бет.]
Жануар жанарымнан жас ... - деп ақын ... де, ... де арғымақ
мініп, желмен жарысып өткен «өзге бір өмірін», сайран дәуірін еске алады.
Тәуелсіздіктен кейін жалпы қазақ әдебиетінде, оның ... ... ... болғанын сөзіміздің басында айтқан болатынбыз. Негізінде ұлы
бетбұрыспен бірге «зор секірудің» де болғанын ... жұрт ... ... Оның ... біріншіден, осы жылдарда қазақ поэзиясына
дарынды, тебінді,рухты, ой-санасы азат жас ақындардың ... тобы ... ... аға буын ... дені ... ... ... бұғаудан босаған тұлпардай, бөгеуі ағытылған дариядай – үлкен
екпінмен, соны ... жаңа ... тың ... қолдарына қайта
қалам алды. Міне, осындай қос бүйірден қосылған егіз – екі алып ағыс қазақ
поэзиясын ... та, ... та ... ... сыры мен ... алып ... Осы ұлы дүбірдің бел ортасын маңдайы жарқырап,
ауыздығымен алысып, қазақтың ... ... ... ... да ... ... мол ... қымбат сөз қосқан ірі әрі танымал
тұлғалардың бірі Бауыржан Жақыпов. Талантты ... ... ... ... ... балладалары мен поэмалары жұрттың назарын
аударуда. Ақынның туған жер, өскен ел ... ... ... өзін өзек
еткен шынайлылығы мен, ұлттық бояуының қанықтығымен, жан-дүниеге ... ... ... ... сан ... ... «Туған жер» өлеңіне назар аударсақ:
Туған жерім!
Қымбат сенің әр ... ... ... ... ... ... деп соққан жүректе көп сыр жатыр,
Тауыса алмай келемін жырлап бәрін.
Тұңғыш сенің төсіңде ... ... ... өзің ... ... саған деген
Жаным барда кеудемде жазылмаспын.
Жайсаң далам, жазирам, жазық маңдай,
Сырларыңды боламын аз ұққандай.
Сенен ұзап ешқайда кете алмаймын,
Мені жіпсіз ... ... ... 15,31 ... ... туған жерін, туған елін, ыстық махаббатпен,сағынышпен
жырлайды.
Сезімімнің пернесін өзің бастың
Сағыныштың ... ... ... 15,31 ... далам,жазирам,жазық маңдай деп қазақ халқының ... ... паш ... ... өлеңінде:
Кеткенде аттар аңырап,
Қозған сәтте делебе,
Бір шайқалып шаңырақ,
Дір етеді кереге.
Төбе толы көп ... кеп күй ... ... ақ боз ат,
Бірі қосып жиренін
Бара жатты сырғып-ақ,
Бара жатты құлдырап
Айналғандай сағымға,
Сағым болып бұлдырап,
Ағалардың астында
Ағараңдап бір-бір ... емес ... ... емес ... ... 15,7-8 ... ... қазақ халқының атқұмарлығы, жылқықұмарлығы қоңыраулатып
тұр. Қазақ ... ... ... ... жануарын мінсе көлік, ... жесе ... ... тұлпар деп ерекше қастерлеген.
Кеткенде аттар аңырап,
Қозған сәтте делебе,
Бір шайқалып шаңырақ,
Дір етеді кереге.
деген өлең ... ... ... ... байқауымызға болады.
Бәйге ұлттық ойындардың бірі
Көңіл емес бәйгесіз
Қазақтардың көңілі,
Өмір емес бәйгесіз
Қазақтардың ... ... ... ... ... үшін қаншалық маңызды екенін байқаймыз
Тәңірінің құйған жан нұры домбыра,
Халқымның қилы тағдыры домбыра.
Күй болып ғажап төгілген домбыра,
Еңкілдеп жылап, егілген ... ... ... ... ... ән ... ... жаяу кезген домбыра
Азапқа талай төзген домбыра
Азаттық күнін күткен домбыра
Қазаққа ғана біткен домбыра![ 15,4-6 ... ... ... атты ... ... ... үшін ... асқан киелі, қасиетті зат жоқ. ... ... ... ... ... ... Қасиетті домбыра, күй болып
ғажап төгілгенде, еңкілдеп жылап егілгенде, майданға қолды ... ... ... да қасиетті домбыра.
«Нағыз қазақ қазақ ... ... ...... ... ... тек ... ғана біткен.
Осы өлеңнен ұлттық құндылықтарымызды көреміз.
Темірғали Көпбаев туындыларының қай-қайсысы болсын, әсерлі, ойға
оралымды, көңілге ... ... ... ... ... ... образ
арқылы түйіндеген.
Ақын лирикалық шығармада тақырып арқылы шындық өмір ... өз ... өз ... ... ... Сол арқылы өзінің мақсат- ... ... ... өміршеңдігінің негізі осында.
«Егер тақырып – жазушы суреттеп отырған өмір ... ... идея ... сол өмір құбылысына берген бағасы дер ... - ... ... ... ... шығарманың идеясын айқындайды.
Мысалы, Т.Көпбаевтың «Астарлы сөз» өлеңінде:
Сезім екен сөздің бағын көтерген,
Жақұт ойдың ... ... ... ... ... еті ... ұрып ... құрғақ мәтінге.[ 16,24 бет.]
Бұл тек автордың ғана қайғысы емес, бұл бүкіл халықтың мұңы. Қазіргі қазақ
қөоғамының мұңы.
«Жетім бұрыш». ... ... ... «Жетім бұрыш».Жасамыс та, жас та бар,
Алматыда баспана дау сол бұрыштан басталар.
Мейлі нөсер төпелесін, ... ... ... солай қыздырады тіршіліктің саудасын.
әрқайсысы бөлек тағдыр, мың сан түрлі пешене,
ұлы Гордий түйіндерін уақыт қана шеше ме,
бүгіе міне көнекөз бір ... тұр ... ... ... ол ... - жарар болсаң жиі іске.
Бала да жоқ, бауыр да жоқ, туысқаннан жұрдаймын.
Кәрі болып көрмегендер қайдан білсін ол ... ... ... бір қасірет қол жайды.
Пәтер сұрап жүргендердің бәрі-бәрі жас бала,
Жас балалар қызықсын ба бүгінгіден ... 16,11 ... – адам ... ... ... жан ... Қазақтың жан айқайы. Қазіргі
өмірдегі қасірет.
Ақынның «Қауіп» өлеңінде:
Жақыныңа жүргенде жаттай налып,
Жылмиған жұрт жеріңді қаптайды анық.
Қолайсыздау қонағың төрге ... ... ат ... ат ... ... кермесінде,
Күн айналып жеткенше кең бесінге.
Алдарқатып рухыңды жеңбесін де,
Қарағайдың басынан шортан көрген,
Көңіл айтып Асан шал келмесін де.[ 16,41 бет.]
Қандай ақын ... ... ... ... мен ... қатар ойлайды.
Ұлт болашағына алаңдаған ақын ... ... ... ... ... ... ... түсінген, азаматтық парызын өтеу жолындағы
табандылығын,мақсаткерлігін ... ... ... ... ... ... ... аша
білген.
Қорытынды.
Ұлттық мінез жалғасып та, өзгеріпте, дамып та отырады. Қазіргі
ақындарымыздың поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен де, бұл ұлттық мінез жалғасын таппай қалды
дегендік емес. Халқымыздың қастерлі қасиеті қазіргі ... ... ... ... ... дарыған мінездің жоғаоуы мүмкін емес. Ұлттық
мінез ... ... ... сай ... ... ... тартып
отырады. Былайша айтқанда, қоғам ұлттық мінезді қажетсінсе, оған жан-жақты
көңіл бөліп тәрбиелей бастайды.
Тәуелсіздік кезеңі лирикасының үлкен жолы ... десе ... ... ... азат ... ... сомдаудан басталады... «Бұлбұл құс
зымыстан көрмей, гүлістан қадірін білмес» деген бұрынғылардан ... ... ... ... ... ... зымыстаннан шықты. Ол өзінің
ендігі тарихи рөліне қанық. Ұлт мүддесін бәрінен жоғары қояды. Тапшылдығын
ұмытты. ... ... ... қарай поэзия сипаты түбірінен
өзгерді. Әлеуметтік, ... ... ... поэзияға айналды. Бұл – ... адам ... не? – ... ... дәл жауап табу
үшін,алдымен «Адам несімен ... - ... ... жауап беруіміз керек. Ал
шынында, адам несімен адам?. Адам – рухани дамып ... ішкі ... ... ... өзім деп ... елім деп ... ... шуақты жылуымен, бойына сіңірген, адамгершілік ізгі ... ... Ал егер ... ... оның несі адам? Олай болса,
адамды адам ...... оның ... ... ... Сол ... Жер ... адамзат қауымы жаралғаннан бері ақындар атқарып
келеді. Кез-келген қазақ халқының ақындар шығармаларын алсақ адамды ... зор үлес ... ... ... ... ... ... ғұмыр бойы қамыға ойлап, у-қайғы жұтып өткен ... ... ... ... ... көп ... жеп ойла.
Артта қалған сорлы жұрт,
Алға бассын деп ойла! – деп, азаматтық өсиет ... ... ... Темірғали Көпбаев ақын:
Көңілсіз ой.
Күңгірт күн.
Алмағайып.
Не тындырып тастадық
Нарға лайық?
Қоғам мынау ... ... ... ... ... ... ... арман ақтап,
Самайыңнан
Қалың сор сорғалақтап.
Шыр айналып,
Тамұққа шын айналып,
Қоғам,
Қайда барасың қаңғалақтап?[ 17,46 бет.]
Бұл жолдардан халқының қамын ойлап, ... ... ... ... адасушылықтан шығру үшін шырылдап жүрген ақынды көреміз.
Міне, азамат ақындардың жігерлі жыры осылай жазылып, өр дауысы,
асқақ үні ... ... ... ... керек-ті. Бұл – кімнің де болса
жүрегіне ұялап, кеудесінде отаншылдық отын тұтатып, ... ... ... ... халқының ауыр жүгін арқалар нары да, ақ бетінің
ары болған. Болашақта да солай бола берсе деген тілек.
Арманымыздың асқағы да сол ... ... ... да соған саяды. Халық
қашан да ақындардың үміт-сенімін ... Олар да сол ... ... ... әр ... халқының қамын ойлап, мұңын мұңдап, жоғын
жоқтаған; тоқшылық заманда да, ... ... да ... ... сөзін сөйлеген.
Ендеше, басқалар қалғыса да, ... ... ... ... олар
қалғыған қауымды айғай салып оятып жүрулері тиіс! Айтар сөз, шертер сыр –
осы. Азаматтық Ар ... ел ... ... ауыр ... да арқалауға арқасын
тосар арқалы да аруақты ақындардың арамыздан көптеп шығары күмәнсіз.
Ұлттық мінез-құлық ана ... ... ... ... Қазақы
қайсарлық,төзімділік,батырлық сияқты басқа да ... ... ... қазіргі лирикамыздың бойынан көрінбейді деуге хақымыз жоқ. ... ... ... ... ... ... ... қалдырып
керкен жерімізді, ана тілімізді саяси ... азат ... ... – олардың ерліктері бүгінгі ұрпақтарымызға ... ... ... жалғастығы ешқашан өшпек емес. Найза беріп жауға
қойсаң да, сөз ... ... ... да, таяқ беріп малға ... ... ... реті ... ... ұлттық қасиетін бір танытпай
қоймайтыны даусыз.
Менің ... ... ... ең ... ... ... ... деп ойлаймын. Жиырмасыншы ғасырдың басында әдебиетіміз баяу
дамыды. Бірақ айналасы жетпіс жылдың ішінде ... ... ... ... ... ... Әбіш ... « повестері сынды үлкен
шығармалар дүниеге келді. Былайша айтқанда, әлем әдебиетін басып оздық.
Менің ойымша, ... ... ... ... ... тең ... ... поэзия жоқ. Бұхар жырау, Қазтуған, ... ... ... ... ... ... ... Серік Ақсұңқарұлы, Гүлнар
Салықбай, Бауыржан Жақып, Темірғали ... ... ... ... ... ... энциклопедиялық сөздік. –Алматы: Раритет, 2004
2. Кішібеков Д, Сыдықов Ұ. Философия. Оқулық. –Алматы: 2002.408 бет.
3. Қазақтың мифтік әңгімелері. -Алматы: Ғылым, 2002. 320 ... ... М. Асыл ... –Алматы: Жазушы, 1990.
5. Жолдасбеков М. Шың мен шыңырау. Мақалалар. Сырласулар. ... ... ... 2002. 328 ... ГумилевЛ. Көне түріктер(ауд. Жұмабаев Ә., Бейсенов П.) -Алматы. 1994
7. Әуезов.М, Шығармалар, - ... 1969, 11 том, 136 ... ... Н, ... ... ... ... Ана тілі, 1991. 264
бет.
9. Байтұрсынов.А, Әдебиет танытқыш, Зерттеу мен өлеңдер. ... 208 ... ... ... философиясы. Жиырма томдық. 8-том. –Астана:
Аударма, 2008, 448 бет.
11. Ахметов.З, Таңдамалы. 1-том. (Әдеби зерттеулер), ... ... ... М, Ана ... 2008, 280бет.
12. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. 9-том. –Алматы: ҚАЗ ақпарат,
2005, 998 ... ... Қазқ ... ... ... ... Алатау,
2006, 352 бет
14. Жақып.Б, Уақыт ұршығы, Өлеңдер,балладалар,поэмалар. –Алматы: Жазушы,
2004. 264 бет.
15. Жақып.Б, Айдындағы аспан. –Алматы: Атамұра, 1996,192 ... ... ... ... –Алматы: Қазығұрт, 2007, 208 бет.
17. Көпбаев.Т, Кие. Өлеңдер жинағы. –Алматы: Жазушы, 2009, 272 бет.
18. Қазақ әдебиеті. №39. 8-14 ... 2010 ... ... ... №32 20.08.2010 жыл.
Қосымша әдебиттер.
1. Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы. –Алматы: Қазақ ССР-інің
Ғылым баспасы,1981,320 бет.
2 Базарбаев.М, Өлең – сөздің патшасы, сөз ... ... 256 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абзал Бөкеннің лирикасы27 бет
Ақын туралы бірер сөз (С.Торайғыров)28 бет
Ақынның шығармашылық өмірбаяны171 бет
Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы61 бет
К.Ахметова лирикасындағы образдар жүйесі27 бет
Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі44 бет
Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім58 бет
Фариза Оңғарсынованың лирикасы36 бет
Ш.Құдайбердиев лирикасы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктерін, кейбір аффикстердің қызметін, бейнелегіш амал-тәсілдерін анықтау және талдау жасау64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь