Қазақ халқының дәстүрлі қолөнер бұйымдарындағы ерлер қолөнері

Кіріспе
I ТАРАУ. ЕРЛЕР ҚОЛӨНЕРІ

1.1 Қазақтың дәстүрлі қолөнеріндегі ағаш өңдеу технологиясы

1.2 Қазақ қолөнеріндегі аң терілері мен мал терілерінен жасалған бұйымдарды өңдеу.

1.3 Зергерлік ұсталық өнері




Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыптың өзектілігі. Ерте заманда ата-бабаларымыз табиғат мінезі мен жемісін, өнегесі мен өрнегін өте жақсы түсіне білген және өздерін қоршаған ортаға бейімделіп еңбек еткен, өмірін құрған. Бұл ретте қазақтардың да, жер бетіндегі басқа халықтар сияқты табиғаттан үнемі үйреніп отырғандығын, сонымен бірге, оның ыңғайына үнемі бейімделе бермей, өмір қиындықтарын жеңе де білгендігін атап айтқан жөн. Қазақ табиғаттың ыстығы мен суығына күйіп те, тоңа да білді. Ондай сындардан парасаттылықпен өте білді. Осылайша, қоршаған ортамен үндесе білу адамдарды өмір сүруге үйретті. Бұл үндесу, жаңаша өмірге бейімделу олардың дүниені тануына бастау болды. Сөйтіп, адам ілгері дамыды, үнемі өсу жолында жүрді. Қазақы әлем табиғатты өзінше түсінді және соған орай өзінше әрекет етті, өзінше пайымдаулар жасады. Курстық жұмыстың өзектілігі аталмыш тақырыптың мәнін ашу және оны пайдалану аясын кеңейту. Сонымен қатар ұмыт қалған бабалар дәстүрін мирас қып қалдыру үшін жағдайлар жасау.
Курстық жұмыстың мақсаты :
• Қазақ халқының салт-дәстүрінде аса үлкен орын алатын-қазақ қолөнерінін, қазақ мәдениетінің бір тармағы ретінде қарастыра отырып, қолөнер саласындағы ашылмай келе жатқан қырларын ашу, зерттелмей жатқан дүниелерді зерттеу және олардың қыр-сырына терең мән беру.
• Қолөнеріміз қазақ халқының тарихының құрамдас бөлігі ретінде, қазақ мәдениетінің зерттелуіне үлкен үлес қосу.
• Ұлттық қолөнеріміздің қоғаммен, халық санасымен психологиясымен, тарихымен байланыстылығына көз жеткізу.
• Дәстүрлі мәдениетімізді зерттей отырып жас ұрпақты ұлттық дәстүрде тәрбиелеу.
Курстық жұмыстың міндеттері. Тақырыптың негізгі мақсатына сай мына төмендегідей міндеттер орындау көзделеді.

• Қолөнер бұйымдарының жасалу технологиясының негізгі ерекшеліктері мен түрлерін зерттеп зерделеу.
• Қолөнер бұйымдарының қолданылатын орнын, әдет-ғұрпын, семантика және интерпретация мәселелерін анықтау.
• Қазақстаннан басқа да шет елдердегі қазақтардың қолөнеріндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарын зерттеу.
• Сонымен қатар қазақ қолөнерінің шет елдегі жәдігерлерін анықтау, олардың біздің ұлттық өнерімізге деген ықыласы.

Қазақ халқының көне дәуірден өшпес мұрасы болып, ұрпақтан – ұрпаққа, әкеден балаға сабақтасып, өзіндік тарихымен, әдет – ғұрпымен, сәндік, көркемдік жолымен, көшпенді елімізді бүкіл әлемге өзінің ерекшелігімен таныта білген – қолөнері.
1. Күлзия Нәбиқызы Райымхан. Қазақ халқының сәндік қолданбалы өнері. Алматы. Қазақ Университеті 2010ж.
2. Д. Шоқпарұлы. Д. Дәркембайұлы. Қазақтың қолданбалы
өнері. Алматы. Кітап 2007ж.
3. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы. Қазақстан 1995 ж.
4. Т. Тілеубекұлы. Қазақтың ою – өрнектері мен зергерлік бұйымдары.
Астана. Фолиант 2008 ж.
5. Х.Арғынбаев.«Қазақ халқының қолөнері».Алматы. «Өнер», 1987 жыл,
6. Әмірғазин Қ. Қазақ қолөнері. Алматы. Дайк – Прес 2004ж.
7. Балкенов Ж. Халық мұрасындағы ұлттық өрнек және рең. Ғылыми әдістемелік монография. –Қарағанды: КарГУ, 1996. – 198 б.
8. Маргулан А.Х. Казахское декоративное прикладное искусство. –Алма-Ата: Өнер, 1986. – 256 б.
9. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. — Алматы: Қазақстан, 1995. – 240б.
10. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. –А.: Казахстан, 1979.
11. Жәнібеков Ө. Жолайрықта. – Алматы: Рауан, 1965. -109 б.
12. Жолдасбекова С.А. Бастауыш класс оқушыларының сәндік қолданбалы өнерге эстетикалық қызығушылығын қалыптастыру. П.ғ.к. дисс. — А., 1993. – 165 б.
13. Сейдімбек А. Қазақ әлемі: этномәдени пайымдау. Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1997. – 464 б.
14. Сапарұлы Б. Адалбақан: Ғылыми-көсемсөздік желілер. – Алматы: Өнер, 1992. – 384 б.
15. Уалиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1985. — 348 б.
16. Әбдіғапбарова Ұ.М. Оқушыларды тәрбиелеуде қазақ ұлттық ою-өрнек өнерін пайдалануға студенттерді даярлау. Канд. дисс. – Алматы. — 1998.
17. Козыбаев Е. Формирование эстетической культуры старшеклассников средствами казахского музыкального фольклора. –Алматы, 1998.
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ, АРХЕОЛОГИЯ ЖӘНЕ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... халқының дәстүрлі қолөнер бұйымдарындағы ерлер қолөнері
Орындаған:
1 курс магистаранты ... ... ... ... ... ... Тургумбаев Е.М.
Кафедра меңгерушісі,
т.ғ.д., профессор ... ... ... ... ТАРАУ. ЕРЛЕР ҚОЛӨНЕРІ
1. Қазақтың дәстүрлі қолөнеріндегі ағаш өңдеу технологиясы
1.2 Қазақ ... аң ... мен мал ... ... ... Зергерлік ұсталық өнері
Қорытынды..................................................................
..............
Қолданылған әдебиеттер
тізімі...............................................
Қосымшалар..................................................................
.............
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Ерте заманда ата-бабаларымыз табиғат мінезі мен
жемісін, өнегесі мен өрнегін өте ... ... ... және өздерін 
қоршаған ортаға бейімделіп еңбек еткен, өмірін ... Бұл  ... да, жер ... ... ... ... ... үнемі 
үйреніп отырғандығын, сонымен бірге, оның ыңғайына үнемі ... ... ... жеңе де ... атап айтқан жөн. Қазақ  табиғаттың
ыстығы мен суығына күйіп  те,  ... да  ... ... ... өте білді. Осылайша,  қоршаған ортамен  үндесе  ... өмір ... ... Бұл ... ... ... бейімделу 
олардың  дүниені тануына бастау  болды. Сөйтіп, адам ілгері дамыды, үнемі
өсу ... ... ... әлем табиғатты  өзінше түсінді және соған  орай 
өзінше  әрекет  етті, өзінше  пайымдаулар жасады. ... ... ... ... ... ашу және оны пайдалану аясын кеңейту.
Сонымен қатар ұмыт қалған бабалар дәстүрін мирас қып қалдыру үшін ... ... ... ... ... ... ... аса үлкен орын алатын-қазақ
қолөнерінін, қазақ ... бір ... ... ... ... ... ашылмай келе жатқан қырларын ... ... ... ... және олардың қыр-сырына терең
мән беру.
... ... ... ... құрамдас бөлігі ретінде, қазақ
мәдениетінің зерттелуіне үлкен үлес қосу.
• Ұлттық қолөнеріміздің қоғаммен, халық санасымен ... ... көз ... ... мәдениетімізді зерттей отырып жас ұрпақты ұлттық ... ... ... ... ... ... сай ... міндеттер орындау көзделеді.
• Қолөнер бұйымдарының жасалу технологиясының ... мен ... ... ... ... ... ... орнын, әдет-ғұрпын, семантика
және интерпретация мәселелерін анықтау.
• Қазақстаннан басқа да шет елдердегі қазақтардың қолөнеріндегі
ұқсастықтар мен айырмашылықтарын зерттеу.
... ... ... ... шет ... ... ... біздің ұлттық өнерімізге деген ықыласы.
Қазақ халқының көне дәуірден ... ... ... ...... балаға сабақтасып, өзіндік тарихымен, әдет – ғұрпымен, ... ... ... елімізді бүкіл әлемге өзінің ерекшелігімен
таныта білген – ... ... ... ... ... тым ... Ол кең ... мекендеген сақ, үйсін, қыпшақ, ғұн, қарлұқ тәрізді көне түркі
тайпаларының мәдениетінен арқау алады. Және де оған ... - ... ... мен ... ... да ... өз ... тигізген. Археологиялық
қазбалар мен жазба ескерткіштерге арқа ... ... ... ... ... жылдар бойы металл, тас, сүйек, саз балшық,
ағаш, жүн, тағы басқа да шикізаттарды шаруашылық ... мен ... ... ... қол ... өз ұлтына тән ерекше ... ... ... ... ... көне ... келе жатқанына
нақты айғақтар: Павлодар өңіріндегі Досыбай ... ... ... ... мен Ұлытау жартасындағы суреттер, Кригельді өзені
аңғарынан табылған керамикалық ... ... ... ... ... ақ әлемдік мәдениеттің көрнекті қайраткерлерін қызықтырған. Геродот
тіпті былай деп ... ... ... ... заты ... мен ... Жайдың металдан істелген бөлшектері, оғы, ... ... Бас ... мен ... ... ... ... жасалған.
Сондай-ақ, ат омырауындағы өмілдіріктер де мыстан соғылып, жүген сулығы,
ауыздығы тағы да ... ... ... алтынмен әшекейлендіріліп,
безендірілген». Геродот пен бірге Ктесий, Страбон да ... ... ... мен массагеттердің барлық ... ... ... тән үлгісі барын айтады. Қазақ халқының қолөнері туралы
Ресей ғалымдары да сүйсіне әңгімелейді. Мысалы ... ... ... ... ... ... сүйсінесің, қарапайым
құралдармен тамаша ер қапталдарын жасап, алтын, күмістен әсем бұйымдар
шығаратындығына ... ... ... ... аяқ киімдері өте
берік, киюге ыңғайлы» - деп жазады. Ал енді ... ... ... ... – киіз үй орта ... ... Марко Полоны (1230),
Плано Карпиниді (1246), ... (1403), ... (1436), ... таң
қалдырып, олардың тарихи жазбаларынан орын алғаны – біз үшін ... ... ... ... Қазақстан жерінде қолөнер кәсібі бұдан
екі жарым мың жыл бұрын ... ... ... ... ... мәдени мұра болып қалып келеді. Ізденуші ретінде сол асыл
мұраларымызды жандандыра түссек, соған титтей де ... ... тисе ... қуантарлық жағдай. Атақты батырымыз Бауыржан Момышұлы бір ... ... ... ... да, ... да ... ... едім, енді
қорқынышым көбейіп жүр. Балаларын бесікке бөлемеген, ... жоқ ... ... ... ... ... ... әженің азаюынан қорқам.
Үшінші, дәмді, дәстүрді сыйламайтын балалар өсіп келеді. Оның қолына қылыш
берсе ... де ... ... ... ... ... кітап алмайды. Үйреніп
жатқан бала жоқ, үйретіп жатқан әже, әке жоқ» деп зиялы ... ... ... Қазіргі кезде өз өнерін баласына, ... ... ... ... үйірумен айнылысып отыратын апалар, әжелер азайған тәрізді.
Сондықтан баланы қолөнерге ... және оны ... үшін ең ... ... ... ... ... қазақ қолөнерінің әсемдік құпиясын ашып
көрсету қажет.[1]
Курстық жұмыстың тарихнамасы: XVIII - XIX ... ... - ... мен ... шаруашылық әдісі, қолөнер бұйымдарының
жасалу технологиясы, материалы жайлы біршама құнды ... ... И.Г. ... П.С. ... А.И. ... И.Казанцев т.б.
еңбектерінде айтылған. Ә.Х. ... ... ... ... ... ... ... искусство» еңбегін жазу барысында республика
көлемінде көптеген музейлер қорында жұмыс жасап, этнографиялық ерекше құнды
экспонаттарды суретке түсірді.
Халықтың ... ... ... ... ... ... тіршілік ағымы біртұтас дүние екенін терең түсінген ... оның ... ... осы ... ... ... Қазақ
қолөнерінің дамуы мен қалыптасуы, экономикалық құрылымы, шикізат байлығы,
сауда-саттық, мәдени-этникалық байланыстары, табиғи орта мен ғасырлар ... ... ... ... ... ... Ә. ... қолөнердің түрлі үлгілерін, өзі жинастырған,
сондай-ақ Ресей және Қазақстан музейлері қорында ... ... ... ... ... ... – көненің көзі, ескерткіш
ретінде болашаққа жеткізу қажеттігін терең түсінген ғалым осы ... ... ... бөлген. Ө. Жәнібеков қазақ халқының ұлттық
мәдениетінің, ана тілінің, ... мен ... ... ... үлес ... ... бастамасымен Қазақстанның көптеген
қалаларында этнографиялық мұражайлар ... ... ... ... ... сақтау мен қалпына келтіру мақсатын көздеген.
«Қазақтың ұлттық қолөнері» (1982 ж), «Қазақ ... (1996 ж) және ... ... ... көзі болып табылады.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс кіріспеден бір ... ... ... және қорытынды, сілтемелермен пайдаланылған ... ... ... ... ... ғылымындағы мазмұнды элементтердің бірі болып табылатын,
халық мәдениетінің бір тармағы-қолөнер. Қолөнер-біздің ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, халықтың
әлеуметтік құрылымына, шаруашылығына және географиялық орналасу аймағымен
тығыз байланысты екендігіне ... және ... ... ... ... ... осы ... дамуында этникалық процестер елеулі
роль атқарып, ұлттың дамуына, ... ... әсер ... ... ... ... ... бірінші тарауы "Ерлер
қолөнері" деп аталады. ... ... ... ... ... қарай
"ағаш өңдеу", "ершілік", "теріші", "зергерлік, ұсталық", "сүйек және тас
өңдеу" деген тараушаларға бөлінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... шеберлер жасайтын заттардың жасалу
технологиясын, қолданылатын шикізат көздерін анықтап, ... ... Осы ... ... ... ... тереңірек
зерттеуге тырысып, солардың тарихы мен болашағынан өзімізге де құнды
материалдарды артарымызға ... мол. ... ... ... ... өте көп. ... ... шыққан әсем де әдемі бұйымдар
еліміздің ғана емес дүниенің түкпір-түкпірінен келген ... ... ... шет ел ... ... ... өз ... сыйлық
ретінде алып кететіндігі жайлы да ... ... ... ... ... ... "зергер", "шебер" секілді азаматтарымыздың
саны ащщы болса да азайғаны рас. Оның себебі өте көп.
▪ Біріншіден: әлемнің көптеген ... ... ... тауып
келе жатқан жаһандану процессі бізді сырт айналып кете ... оңды және ... ... ... де тигізіп жатыр. Соның
әсерінен біз рухани кемелденіп мәдени байлығымыздан ... ... ... те қателескеніміз емес шығар. Барлығы
автоматтандырылған кезеңде бізге "ұста", ... ... ... аса ... ... ете қоймады.
▪ Екіншіден: байлыққа мастанған немесе әлеуметтік топтың жоғарғы
өкілдері бұндай дүниелерге аса көп ... ... ... ... ... ... өнерімізден гөрі шет елге саяхат
жасап қызық ... әлде ... ... ... ... ... топ ... мен ауыл тұрғындары. Олардың тұрмыс
қажеттіліген байланысты олар қолдан жасауға машықтанған.
Жоғарыда айтқан мақсаттарымызға жету үшін ... ... ... мен ... ... ... әр ... шаңырағынан жинаған
материалдар негізгі дерек көзі болып табылады.
1.1 Қазақтың дәстүрлі қолөнеріндегі ағаш өңдеу ... ... ... ... ... өте ... Сонымен бірге, қазақтың тұрмыстық тұтынуындағы бүтін ... заты ... ... ... мен ... ... өскен
заманында біздің күнделікті өмірімізде ағаштың алатын орны зор, ... ... бір тал ... бастап, ұлан-байтақ жеріміздің
шартарабында жүріп жатқан құрылыстарда ағашсыз ақсап қалары бізге мәлім.
Ғасырдан ғасырға созылып келе ... ағаш ... ... ... ең
жиі қолданатын кәсібі ретінде көне өнерге жатады. Себебі, ертеде қазақтың
баспанасы киіз үйінен ... ... ... ... ... ... Неге ... ағаш бұйымдар ыңғайлы, пайдалануға тиімді, сонымен
бірге ол тұрмыстық зат есебінде ғана емес, сән үшін де ... ... ... ... ... аптап, күміспен қаптап» дегендей, әр
әулеттің жағдайына қарай зерлеп, әшекейлеп жасалған дүниені тұтынып келген.
Ерте ... бұл ... ... ... он ... өнер ... ... деп
құрмет тұтқан. Қазіргі күні бұл кәсіп қолданбалы ... өнер деп ... ... ... ... ... қат ... даладағы малшы
алдындағы қойын сауып жіберіп, отқа тасты қыздырып, ағаш тостағандағы сүтке
қызып тұрған тасты ... ... ... ... Мұны «қорықтық» болмаса
«тас қорық» деп атаған. ... ет ... ... құрт езетін
астауы, сүт, қымыз құятын шарасы, шөміш, саптыаяқ секілді барлық ыдыс-аяғы
ағаштан жасалған. Оның ... ... ... ... ұсынатын ыдыс-аяқтың
жөні тіптен бөлек. Кейінгі кездері ел ішінде осы ... ... ... ... ағаш бұйымдарды күнделікті тұрмысына қолдана
бастады. Қазір қазақтың өз өнерін, байлығын өзіне ... ... ағаш ... ... зат болғаннан кейін таза ұстап, орнымен
қолдансаңыз ұзақ жылға шыдас береді. Ата-бабаларымыз ағаштың түрін, ... өте ... ... ... ... ... ... безінен,
қатты жерінен жасап отырған. Ағаш ыдыс жарылып кетпеуі үшін оны ... ... ... Сонда оның ішіне су сіңбейді. Екінші әдіс – оны құрсаулау.
Күбінің, үлкен шара ыдыстың ... ... ... ... Бұл ... ... сақтайды және ыдыстың сырты, түбі әр затқа соғылып
мүжіліп ... ... ... Ағаш ... ... ... ... бар. Олар ағаш шабатын шот, қашаудың түр-түрі, ыңғыру, үскі ... ... ... ... иіу, ... тәсілдері болған, ағаш
шеберлері ағаштың ерекшеліктерін, әр ... тән ... жете ... Олар ... ... ... ... иілгіштігі,
серпімділігі, түсі, ... ... ... ... т.б. ... ... аспаптарын жасағанда осы дыбыс өткізгіштік
қасиеті жоғары ағаштан жасайды. Бұл ағаштарды шеберлер ... ... ... деп атайды. Ағаштардың ішінде ең шешені ... ... деп ... Қарағайдан домбыраны тұтас шауып ... ... ... ... ... жасалған болса да домбыраның қақпағын
міндетті түрде қарағайдан жасаған. Шеберлер көп ... ... ... ... ... дыбыс шығару қабілеті өте ... дөп ... ... ... ... ... үшін ... «ұрғашы
қарағайды» таңдап алады. «Ұрғашы қарағай» дегеніміз таудың теріскей
беткейіне өскен ... ... ... ... ... бұтақ
болмайды, жылдық сақиналары жиі, әрі шайыры аз болғандықтан дыбыс шығару
қасиеті жоғары болады.
Жалпы ... ... ... ... белгілі оны жоғарыда да
атап өттім, яғни тырнақ алды заттардан бастап үлкен көлемдегі ... ... ... Енді бұйымдарды қайталағаннан гөрі ағаш ... ... ... ... айтар болсақ.
Бір жыл тұт еккен кісі
Жүз жыл гауһар терер, Тұт ... құт ... ... - тұт ... ... болсақ: Тұт ағашы негізінде жібек құртын өсіруге
пайдаланады. Орта ... ... ... аспаптарын әзірлеуге ең тиімді
ағаш ретінде тұт ... өте ... ... Одан ... ... ... ... та жасауға болады. Дыбыс жаңғырту қасиеті өте жоғары болады.
Үйеңкі-қатты әрі тығыз ағаш. ... ... ақ ... ... болып келеді.
Үйеңкі Кавказда, Карпат тауларында, Қазақстанның таулы аймақтарында көптеп
кездеседі. Музыка аспаптарын ... ... ... бірі ... қатты, тығыз, берік ағаш. Ағаш сүрегінің түсі сарғыш қоңыр болып
келеді. Емен ағашынан бұйымдар жасағанда өте абай болу ... ... ... жарылғыш келеді, сақтықпен кептірмесе өзегін қуалай шытынап, жарылып
кетеді. Еменнен жасалған музыка ... өте ... ... ... келе
табиғи өрнектері ашылып, жылтырай береді.
Атақты адамзатқа қайың едім,
Жаратса не керекке дайын едім деп Жолдекей ақын ... ... ақ ... ... ағаш. Қайыңның ... ... ... беріктілігімен ұтымды. Ол күнге қаңсымайды, ыстық-суыққа
төзімді болады. ... ... ... аспаптарына қап жасау үшін
пайдаланылады.
Қолға алса терек қобыз бақсы болар,
Домбыра ... де ... ... ... ақ ... ... ағаш. Бабымен кепкен терек көп жарылмайды, кепкен
сайын киізденіп қатая түседі. Теректі зімпарамен (наждак) өңдесе түгі ... ... ... ... ... жасағанда өткір құрал-сайманмен
өңдеп қана қояды. Сонымен қатар тал ... және ... ... ... ... ... тал өзі өте ... келетін ағаш, көбіне музыкалық
аспаптар немесе басқада иін болып келетін жерлерде қолданылады. Ал жеміс
ағаштарынан ... ... ... жарамды. Жеміс ағаштарына ортақ
сипат- қатты, тығыз сонымен қатар жылтыр ... ... [2. ... ... ең ... шебер ағашты таңдау, дайындау, сақтау сияқты
шараларды дұрыс ... ... Су ... бабымен кептіру үлкен
жауапкершілікті жүктейді. Ол үшін ағаштың қабығын аршып, ... ... ... жуан жағын жоғары қарата тігіннен тұрғызып қойып кептіреді.
Көлденең кесіндісіне сыр (лак) жағып кесілген жерінен бір-екі елідей ... ... ... ... ... ... Егер күн көзі ... тура түссе
ағаш жарылып, жарамсыз болып қалуы мүмкін, сондықтан ағаштың өн ... ... ... ... ... ... жөн. ... қатар қабығы
аршылған ағашты көңнің арасына көміп қойып кептіру, құрғақ құм, топырақ,
ағаш ... мен ... ... ... ... кептіру әдісіде бар.
Шеберлердің пікірінше ағаш ... ұзақ ... ... соғұрлым оның сапасы
да жоғары болады деп есептеген. Жаһанданған ... ... ... ... ыстық ауамен немесе пештің қызуымен кептіретін өндірістік
технологиялар пайдаланылуда.
Ағаш өңдеуде қолданылатын құрал- жабдықтар
|Атауы ... ... ... кесу үшін ... ... |
|Қос тұтқалы ара |Екі ... қос ... бар, ... |
| ... ... ... ... |
|Қол ара ... ... ... ... ... |
| ... кесіп-тілуге арналған құрал. |
|Кермелі ара немесе садақша ара|Ағашты ұзынан сүрегін қуалай тілуге |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... қойып, көлденең |
| ... ... ... ... |Екі ... ... ... қабығын |
| ... ... ... ... ... ағашын беттеп шауып, белгілі |
| ... ... ... |
|Балта ... ... ағаш ... сабы бар |
| ... ... балта ... ... ... ... ... |
|Ақ балта ... ... жүзі ... ... |
| ... ... ... ... ... ... құрал, бір жағынан |
| |шот ... де ... ... ... ... қобылай қуыс соғылады, онымен |
| ... оя ... ... ... ... шотпен ағаш шапқанда құралдың |
| ... ... ... тиіп ... үшін |
| ... ... ағаш ... Оны |
| ... ... ... емен сияқты |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... Жарылып кетпес үшін |
| ... ... ... ... ... ... ... дайындаманы қысып қойып, жонуға |
| ... ... ... көмекші |
| ... ... ... ... оның |
| ... қос ... ... теуіп |
| ... ... қос қолы бос ... ... ... ... құрал. ... ... ... оюлап, өрнек салуға |
| ... ... ... ... қада ... ... құрал, |
| ... ... ... үңгіп шабу үшін,екі шетін ішіне |
| ... ... ... шот |
|Мор ... ... ... ию үшін |
| ... қиын тұтатып, бықсытып жаққан |
| |оты бар ... жер. ... ... ... ... арналған құрал |
|Сарнақ ... үй ... (уық, ... ... |
| ... әр ... тісі бар ... |
|Сүргі ... ... ... үшін |
| ... ... ... ... салған ағашты қатты қысып, басып |
| ... ... не ... ағаш ... |
|Тез ... үй ... уық, ... т.б. |
| ... ағаштарды морланғаннан кейін,|
| ... не ... ағаш ... ... ... ... белгілі қалыпқа |
| ... ... ... ... тесетін іші қуыс біз. |
|Шапашот ... ... ... ағаш шабатын |
| ... ... ... ... ... шапашот ... т.б ... | ... бар | ... 25-55 б]
2. Қазақ қолөнеріндегі аң терілері мен мал ... ... ... ... және ... ... да ... халқының тұрмысында аң
терілерімен мал терілерін ... ... ... пайдалану
маңызды орын алып келеді. Бұған себеп өңірде шаруашылықтың негізгі ... ... ... малдың етін жеп, сүтін ішіп азық ... мен ... ... дәрі ... және де ... бұйымдарын
жасаса, терісі мен жүнін сан түрлі киім – ... ... ... төрт ... мал ... таптырмас өте қымбат шикізат көзі болып
табылған. Соның ішінде ірі қараның терісі бірнешеге бөліп ... ... ірі қара ... сиыр ... өгіз ... тайынша терісі,
бұзау терісі деп төртке бөліп қарастырамыз. Жылқы терлері де: бие терісі,
жабағы және құлын терісі. Түйе ... атан және бота ... деп ... ... түрі өте көп ... жабағы тері, қырықпа тері, күздік тері,
соғым ... ... ... ... терімсі, сеңсең тері, елтері тері,мари
және жылбысқа тері деп бөледі. Бұл атаулар яғни жаңа ... ... ... сан рет ... ... мен ... қарай сойылған
кездегі терілерінің атаулары. Ал ешкі терісіне келер болсақ – жүндес тері,
тықыр тері, түбітті ... ... ... лақ ... мари ... деп
бөлінеді. Осы терілердің ішіндегі ең төзімді, берік ... және ... ... ... киім – ... ... де ... түрлі – түрлі
қапшық, қанар мес жасауғы лайықтысы осы ешкі терісі, сондай – ақ ... ең ... да осы. ... ... мен ... ... болсақ
мал терілері жондық, қабырғалық, үйектік, пұшпақ, мойын деген бөліктерден
тұрады [3.75-80 б].
Терінің негізігі қабаттарына а) ...... ... ... ... ... ... де ұсақ қан тамырлары мен тері тесіктері
арқылы қорек алады. Терінің түгі ... ... ... өтіп негізгі
қабатынан бастау алады
б) коллагенді ... ... ... өте серпімді негізі, коллаген
талшықтары әртүрлі бағытта тұтаса орналасқандықтан терінің берік болуын
қамтамасыз етеді
в) соңғы ... шел деп ... ... көк ... ... ... Шел –
терінің астындағы клетчкалардан түзіледі.
Сапасына қарай тері әр түрлі ... ... ... ... ... ... терілері сапалы әрі биязы аса жұқа да ... Мал ... ... тұсы малдың жоны мен сауырында қабырғалық деп ... ... ... ... ең ... мал – ... ... кейін түйе, ал ең жұқа
тері жылқынікі.
Ерте кездегі шеберлер жылқы терісін ... ... ... ... бір ... ұзын ... бөлек сыпырып алып таспа тілу ... Міне ... үйек деп ... ... ... ... үйектен
таспа тіліп, одан қамшы өріп, теріден жасалған ... тігу ... ... ... іс тігерде таспаны сәл ылғалдап алады. Кепкен
кезде таспа тартылып, тігісті қатты қысып ... ... ... ... ... ... ұстап қалатындықтан қазақ оны таспа деп атап
кеткен. Негізінен таспа сөзі ... ... ... сөзінен шыққан, ал
орыстар «тесьма» деп атайды, яғни таспа сөзі ... ... ... ... Таспаны ешкі, елік және киік терілерінен жасауға болады.
Таспаны жасау жолына ... ... жаңа ... ... ... бүктеп,
жылы жерде бір–екі күн ұстаса жүні жидеп түседі осы кезде немесе сойылған
теріні ыстықтай суға 1–2 ... ... ... жуып ... ... ... жүнін ұстарамен қырқып тастайды. Содан соң көлеңкеге ... ... ... соң ... мата ... ... ... шиыршықтап
орап белін жіппен буып сақтаған жөн. ... ... жылы суға ... мөлшерде шетінен таспа тіліп алуға болады. Шикі теріден
тілінген таспадан қайыс, көн, былғары т.б. ... ... ... ... ... ... ... қолданылған.
Тарамыс әзірлеу үшін соғымға сойылған ірі қараның жіліншік сіңірлерін ат
ілестірмей салып алған жөн. Сыланған ... ... ... ... сіңір әбден кепкен кезде ағаш дөңбекке салып, ағаш балғамен
жаныштап соқса, ол түте – ... ... ... ... ... ... уқалап, салалап жұмсартып алған соң, ірі жүзді тарақпен тараса ... ... ... ... Қажет болса талшықтарды есіп,
ширатса тарамыс дайын болады. Тарамыс қатты ... ... ... ... сондықтан оны өсімдік майымен майлап, бүктеп былғарыдан тігілген
қапшықта сақтайды. Тарамысты торсық, мес, ... т.б ... ... тігу үшін ... Тарамыспен іс тігерде оны сілемдеп, сәл
ылғалдап алып қолданған жөн.
Көн – малдың не аңның ... ... ... күйге түскен терісі.
Көннен көбінесе тулак, ... ... ... ... т.б ... Көннен әзірленетін бұйымдарды екі топқа ... ... ... ... ... ... ... екіншісі түгі алынған
теріден жасалған бұйымдар. Түгін жидітіп, тазалап алған терімен ... ... ... ... сүт ... ... ыдыстар тіккен, қалқан,
дулыға тәрізді жацынгерлер жарақтарын, етіктің өкше сіресін де, шарық,
шәркей т.б ... ... ... былғарыдан жасалатын бұйымдарға тоқталар болсақ.
Қазақ халқында саз аспаптарының түрі өте көп ... ... ... ... ... мен ... жағынан күрделі немесе өте қарапайымдылығымен
көзге ... ... ... бірі ... ... ... тікелей малшылардың тұрмысына байланысты, ертеден кешке дейін мал
соңында жүрген малшы ен ... ... ... туған жерін,астындағы
жылқысын, сарғая күткен сүйіктісін әнге қосып шырқағанда, ән ... ... ... Ол үшін ... немесе белдікті қос
қабаттан ұстап қолдарының ... ... ... ... шарт – шарт
еткен дыбыс шығарып отырған. Осыны шартылдауық деп ... ... ... таспаларды бір – біріне қабаттап, екі ұшы ажырап ... ... ... бекітіледі сосын жонылған ағаш ... ... ... ... жетесін тұтқадағы тілдікке дәлдеп тигізіп,
үстінен тұтқаның диаметріне сай металл түтікше кигізіп алдын ала ... ... ... тасайды. Осыдан барып шартылдауық дайын болады.
Былғарыдан жасалатын келесі бір бұйым бұл ер азаматтарымыз бен ... ... ... Қазақ халқының ұлттық сырт ... ... тон, ... ... ... ... т.б ... түйме
қадамай – ақ, екі жақты айқастыра белбеу немесе белдік буынып ... ... ерте ... ... ... ... белбеу, кісе
белбеу, қаралы белбеу, дөңбет белбеу, өрмелі ... ... ... ... ... қазақ халқының тұрмысында көп тараған түрі
ерлер буынатын кісе белбеу және қыздар мен ... ... ... ... Енді осы екі ... жасалу технологиясына тоқталар болсақ. Кісе
белбеудің буынғанда оң жақ мықынының тұсында ... ... ... ... ... ... кезде шақпақ, қу, іскек, тіс шұқығыш
қандауыр тәрізді ұсақ заттар салып қоятын. Кісе белбеудің ... ... ... пышақ, мүйіз шақша, мылтықтың дәрісін сақтайтын дойдақу кіреді.
Кісе белбеу сол кезде малшылар мен ... жол ... ... ... ... ... үшін қолайлы болған деседі. Кісе белбеудің ... ... ... ені екі – үш ... ... ... ... ... оң жақ ұшындағы ілгек жапсырмалардың ортасындағы ойық
ұяларға еркін енетіней есеппен жасалып буынған адам өз ... ... ... ... ... ... бел сәні, Кемелді жігіт ел сәні дегендей, кемер белбеу кісе
белбеуге қарағанда анағұрлым ... ... ... күрделілірек
болып келеді. Кемер белбеуге бағдарлап қарала салу, лажы ... асыл ... көз ... күмбездеп ширата жүргізу сияқты
күрделі техникалық тәсілдер қолданылғандықтан олардың ... ... ... ... ... ... қалың терісінен екі қабат кесіліп,
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... бекітіледі.
Кейде кемер белбеу қамар белбеу деп те аталады. Кемер ... ... ... жүкті болған әйелдер пайдаланылады [4.83 б].
Ел арасында өңделген терінінің кең ... ... ... ... ... сыртқы киімдерге арналған иленген терілер. Терінің өңдеудің
бірден бір жолы-илеу. Илеудің бірнеше жолдары бар. Біріншісі- ... ... ... айран, іркіт, құрт, ұн, кебек, іркіттің сары суын жағып ... ... ... ... ... ... ұн ... тұз қосып ашытып,
соған теріні батырыпта илейді. Өте ерте кезде ... ... я ... ... миын ... ... жағып илеу дәстүрі де болған [5.40-45
бб].
Ал егер сұйықтық сақтайтын ыдыс ... ... онда ... ... шамалы. Әдетте бұл ыдыстарды жылқы, түйе, серке, сиыр терілерінен
жасайтыны белгілі, бірақ теріні илемейді, себебі ... тері су ... ... ... ... ... ыдысқа құйылған сұйықтықта тері иінің дәмі
шығып тұрады. Сондықтан да саба, торсық, жан ... ... ... ... ... ... ұстарамен қырып, кейде тіпті ... ... да, ... ... ... ... алып ... кіріседі[6. 89-93
бб].
Мал терілерінен жасалатын бұйымдардың саны өте көп, ... ... ... ұсталардың біліп–түйгенін қарастырып отырмыз. ... ... ... ... ... Аң ... бітеудей мес
қылып сояды, ол үшін артқы шатын пышақпен тіліп, тіріні ... ... бас ... ... сыпырады. Пышақ тигізбей, саусақпен,
жұдырықпен тіреп сыпырған дұрыс. Сыпырылған теріні жылы ... ... ... соң ... ... ... ... Кергіш дегеніміз – бұтағы айыр
болып өскен ағашты өңдеп ашасының арасына көлденең кергіш ағаш ... А ... ... жасалған жануарлардың терісін кигізіп, керіп
кептіру үшін қолданылатын құрал. Жануарлар терісінің ірі немесе ... ... ... ... ... Оған ... сыпырылған тұздалған
аң терілерін кигізіп, арасына қағаз, киіз, ... т.б ... ... Ол теріні керіп, қуысына ауа кіруін қамтамасыз ... ... мал ... ... аң ... – жұқа болып келеді.
Сыпырылған аң терісінің ішкі жағына айран немесе сары суға ұн ... ... ... бір – екі ... жылы ... ұстайды. Қоян, түлкі, қарсақ, бұлғын
т.б. аң терілері өте жұқа болғандықтан иді жылдам ... ... ... ... ... уқалап, созғылап жұмсартқан жөн. Иі қанып жұмсарған
тері ақ түсті әрі ... ... ... бас ... жаға т.б. ... ... 85-90 ... алып, дербес мемлекет болып отырғанымызды баянды етуге
ұмтылған, мына жаһандану белең ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін зерттеу арқылы, ұлттық
болмысты, менталитетті жете танып білудің көкейкестілігі артып ... ... ... мәдениетін, салт – дәстүрін, тұрмыс-тіршілігін
зерттеуде, ондағы ерекшеліктерін, ... ... ... ... мен ... ... ғылыми маңызы зор екендігі белгілі.
Сол тараптан алғанда өзіміздің ата – бабаларымыздың қандай болғанын, қазақ
«жалқау» деген сөзді ... ... ... ... ... ... ... секілді. Ендігі шаруа тек тиянақты ізденіс пен сапалы нәтиже
шығаруда болып тұр.
3. Зергерлік ұсталық өнері
Қазақ ... ... ... сақ пен көк ... ... ... ... бізге жеткен халық мұрасы. Соңғы жылдары ... Ұлы ... ... ... ... ... біздің дәуірге
дейін жасалған сұлулық әлемінен сыр шертетін мұраларды табуда. Осылайша
ұлттық ... ... ... қосуда. [7.20 – 22б]
Зергер адам – зерделі адам – демекші, ... ... ... мұра ... ... ... мен ... күмістен жасалған заттардың көбісі
зергерлік бұйымдар.
Қазақ ... ... ... ертеден ақ дамып өркендеген. Қазақ
арасында зергерлік өнерімен айналысатындарды бүкіл Орта Азия ... деп атау ... ... шеберлері әсіресе әйел адамдарының
әшекейі, сәндік бұйымдарын асқан шеберлікпен, зор талғаммен дайындай ... ... ... ... тіс ... ... ... шолпы, алқа,
қапсырма, сәукеле, түйреуіш, мық, ілгек, сағатбау, үзбе, түйме, ... ... ... ... ... кісе ... ... өң бойын
әсемдейтін заттарды жасады. [2. 193б]
Аталған бұйымдарды жасауда қазақ ... ... ... ... ... ... ... зергерлердің бірнеше әдістерді
қолданатындығы жиі кездеседі. Заттарды декоративтік ... ... ... ... ... ... қара жүргізу, штамповка жасау,
эмальмен әсемдеу, заттың жиегін айнала ... ... ... ... меруерттен көз салу сияқтылар кездеседі. Қазақстан территориясында
көркемдік тұрғыда жетілген зершерлік өнерінің туындылары алғаш ... мыс ... ... ... ... ... 5-4ғ),
Есік қорғанынан табылған сақ ханзадасының алтынмен әшекейленген бұйымдары
(б.з.б 4ғ ), ... ... ... алтын бас киімі, Ақтас1-ден
табылған әсем тастармен әшекейленген сырғалар барлығыда осы ... ... ... ... құю, бір ... бір ... оюластыру, кіріктіру,
күмістеу, қақтау, әшекейлеу және т.б сол сияқты ... ... ... шебердің өз құпиясы мен таңбасы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... [8. ... зергерлер қолынан шыққан шебер мүсіндерде көбіне арқардың ... басы мен ... Бұл ... ... ... ... ... кездеседі. Сонымен қоса ежелгі зергерлік
өнерде ... ... ... бір түрі – ... ... ... қатып тұрған сәті, басы, мүйізі-жүзікте, ... ... ... жаудыраған көзі-ілгекте, қаптырмада, жүзікте әсем де ... Сол ... ... ... ... ... көп көңіл
бөлген. Арыстанның бас бейнесі ... ... әсем ... ... ... ... ... Сақ, ғұн, үйсін дәуіріндегі шеберлер
зергерлік ісін өте биік сатыға көтерген. Металл қақтау, оны құю, ... ... ... неше ... ғажайып мүсіндер жасай білген. Алтыннан,
күмістен, қоладан пішін жасаумен бірге, оның ... асыл тас ... ... меңгерген. 17 ғ. мен 20 ғ- дың 1-жартысы аралығында, металды әшекейлеу
өз алдына ... ... ... ... ... ... дамуы жоғары деңгейге жетті.
Зергерлер алтын мен күміс, жез бен мысты кеңінен ... ... ... ... ... Себебі күмістің тартымды, сыйқырлы
қасиеті бар деп ... ... ... түсін Ай-күміс, Күміс-ай
деп, айға балаған. Оның тіл – көзден, түрлі сырқаттан сақтайтын, ... бар деп ... ... ... ... пайдаланып қана
қоймай, нәрестені қырқынан шығарып шомылдырғанда, ... ... пен ... ... ... күні ... жарық болсын» деп тілек айтқан. [9]
Ал қазақтың ырымы бойынша, қонақ келгенде әйелдің саусағында күміс
сақина ... ... ... ... сыйламады» деп асқа да қарамай
аттанып кететін екен.
«Тамақ адал болу үшін ... ... болу ... ... кей ... су
қайнатқанда күміс тиын мен жүзікті суға ... Ол ... ... ... деп есептеген екен. Көне дәуірде сақтар алтынның қасиетін
көп білген. Алтын адамның жүйкесін ... ...... ... ... арттырады, жүрек соғысын қалпына келтіріп, тыныс
жолдарын жақсартады деп ұққан.
Халқымыздың ... ...... ... ... ... бай ... ұмытпағанымыз жөн. Халық зергерлік бұйымдарды дүниеге әкеліп,
сұлулықтың санадағы бейнесін ... Жас ... ... ... ашып ... қалдырып одан ары жетілдіре білген.
Зергерлік өнер – ... ... Бұл ... бұйымдар адам
тіршілігінің қажеттілігін орындап қана қоймай, ... өнер ... ... нан да ... береді. Зергерлердің кәсіптік деңгейі ғасырлар
елегінен өтіп, бізге жетті. Кейбір деректер бойынша,  қазақ зергерлері ... ... ... ... күмісті, алтынды Орта Азияның, Шығыс
Түркістанның базарларынан ... ... ... ... ... ... ХІХ ... екінші жартысынан Қазақстанда көптеп
келген татар көпестерінен де  сатып алып отырған. [1. ... ... ... ... ... ... аңдардың
тістерін жіпке тізіп мойнына тақса, кейінірек өзен жағалауындағы ұлулар мен
түрлі – ... ... ... алып ... алқа ... ... тағып
жүрген. Сол замандағы түсінік бойынша бұл ... бір ... ... ... ... жағынан сол кездегі ырым ретінде ... ... ... ... ... көне дәстүрлерді жалғастыру және
көршілес елдер мәдениетінің өзара әсері де ықпал ... Мұны ... ... мен ... ... байқауымызға болады.
Қазақ қолөнерінде жас зергерлер ұстаздарынан үйреніп, содан кейін өздері
жеке – жеке өнерлерін жетілдіріп ... XVII ғ мен XX ... ... металды әшекейлеу өз алдына қолөнерлік ... ... ... Қазақстанда зергерлік өнер дамуының шыңырау шегіне жетті. ... өз ... ... ол тек ... осы кәсіпке жақындау адамға
мирас болып, атадан балаға мұра болып қалып отырған.[11]
Зергердің шеберханасында болуға міндетті құралдар
|Көрік |Әр ... ... ... балқыту үшін қолданылатын бұйым |
|Төс ... ... шар ... жасалған ағаш тұғырға |
| ... ... ... ... ... ... үшін қолданылатын құрал |
|Қысқыш |Отқа ... ... ... құрал ... |Ақ ... сол жақ ... ... ... су ағары бар |
| ... ... ... ыдыс. ... ... ... ... саз балшықтан жасалған металды ыстықтан |
| ... ... ... ... ... ... ... қысып ұстайтын құрал ... ... ... соғылған, екі жүзі шапқы тәрізді балға. ... ... ... кепсерді етеген кезде қысып ұстайтын шағын ағаш|
| ... ... ... ... ... түзетуге арналған бір жағы сүйір |
| ... ... ... ... ... ... өте жіңішке зер салу үшін керек аспап |
|Қалып ... ... ... бар ... ... сым ... ... 8-12 см ... болат таяқша ... ... ... ұшы ... ... ... бетіне түзу, қисық |
| ... ... жазу – сызу ... ... |Ұшы ... ... ... болат біз ... ... ... дәнекерлеген кезде шоқты ауызбен үрлейтін конус |
| ... жез ... ... ... ... ... ... арналған құрал ... ... ... ... ... ... ... құрал саймандарға қосымша: егеу, маймөңке, шапқы т.б. құрал –
саймандар бар. Э. ... ... ... ... ... үш қырлы
егеу, төрт қырлы ... ... ... ... егеу.
Зергерлік өнерде кеңінен қолданылған қоспаларға – ... ... ақ ... ... ... ... ұстау әдісінің бірі –
дәнекер. Дәнекерлеу дегеніміз – металл бұйымдардың бөліктерін, ұштарын ... ... ... ... ... ... ... арқылы жымдастыру
нәтижесінде пайда болады. Дәнкерлеуші металл балқып, сұйық күйге айналғанда
дәнекерлейтін металл бөліктерінің қаттылығын ... үшін ... ... дәнекерленетін металдың балқу температурасынан төмен болуы
керек. Дәнекерлеу жұмыстарында металл бөліктерінің бір – біріне ... әрі ... ... әрі ... ... тигізетін
химиялық қоспаларды «тазартқы» дейді. Мысалы: ... пен ... ... күміс, мыс қоспалары қорытылып, даярлайтын ... ... ... ... ... дәнекерге жатады, яғни балқу температурасы жұмсақ
қорғасын – қалайыдан жоғары. Жұмсақ дәнекерлеу үшін тазартқы ретінде ... ... ... ... шайыр қолданылады. [2. 193 – 195 б]
Қазақ халқының зергерлік ... ... ... ... ... орын ... баршамызға мәлім. Халқымыз қолөнерінің соның
ішінде ... ... сан – ... ... ... жасалғанын, қандай
мағына беретінін, қай салада өрбитіні, даму тегі жайлы ... ... жаңа жас буын ... ... ... ... ... шеберлер өз туындыларын жасауда қаншама тер төгіп, көз майын тауыса
жасаса, ал қазіргі таңдағы зергерлердің ... әр ... ... ... ... ... ... құрал-саймандар мен электрмен жұмыс
жасайтын машиналарда көбеюде. Соның нәтижесінде жаппай тұтынылатын қас
шебердің ... ... ... ... ... ... болатын.
Әйтсе де зергерлердің қолдан жасалған бұйымдары әлі күнге ... ... ... ... ... өз ... ... Қазақтың ұлдары
шебер, зергер, шешен ... біз ... ауыз ... ... ... қолдан шыққан бұйымдар арқылы біліп байқаймыз. Қазіргі таңда да ұста
шеберлеріміз азды көпті бар, солардың саны жағынан да, ... ... ... ... және ... төл мәдениетіміздің байығанын көретініміз
айдан анық еді. Өйткені біздің кез – ... ... шет ... ... өз ... ойып ... халқының дәстүрлі қолданбалы өнері – көшпелі ... ... ... алып бәйтерегі, қара шаңырағы. Академик Ә.Марғұлан: «Есть
основание пологать что ... ... ... ... в ... с искусством саков, усуней, гуннов и ... ... ... ... ... Казахстана» [8. 131],- деп көшпенді халық ... ... ... жүзінде дәлелдеген.
Тайпалар еңбек құралдарын, қарулар, ... ... ... ... құю, ... қысып өрнектеу, жону, тегістеп ... ... ... заттарға өрнек сала білді. Мысалы, қазақ жерінен ... ... ... ... ойып ... ... ... тәрізді
бейнелерді атауға болады.
Ол кең байтақ жерімізді мекендеген сақ, үйсін, қыпшақ, ғұн, қарлұқ тәрізді
көне түркі тайпаларының мәдениетінен ... ... ... өз ... ... ... ... «халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,
тігу, ... ... ... ... сияқты творчестволық өнер
жиынтығы» [9. 10 б] ... ал ... «… ... ... ... ... мұрасынсыз алға басу мүмкін еместігін» [10; 18], — ескертеді.
Қай халықтың болмасын заттық, рухани мәдениетінің ... ... ... басталған уақыттан дөп басып айту қиын. Халықтық
мәдениет қаншалықты қөне болса, оның зерттелу ... ... ... бой
тартады. Сол сияқты қазақ халқының рухани мұраларының бірі  ... ... ... көне іздерін V-VІІІ ғасыр ескерткіштері мен Орта
Енисей жазбаларынан тапсақ, одан бергі орта ... ... ... да ... мұрасы өз желісін үзбей, әр түрлі деңгейде бой ... ... ... келе ... қаға ... ... таға білмесең, қолыңа ине тығасың» деп
халық мақалы айтқандай, ұлдарымыз бен қыздарымызды еңбекке баулып ... ... атқа ... болсын. Жоғалып бара жатқан төл ... ... ... әр ... ... атсалысса бұл тәуелсіз
мемлекетіміз үшін өте жақсы жаңалық болар еді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Күлзия Нәбиқызы Райымхан. ... ... ... ... ... Қазақ Университеті 2010ж.
2. Д. Шоқпарұлы. Д. Дәркембайұлы. Қазақтың қолданбалы
өнері. Алматы. Кітап 2007ж.
3. Қасиманов С. ... ... ... Алматы. Қазақстан 1995 ж.
4. Т. Тілеубекұлы. Қазақтың ою – өрнектері мен ... ... ... 2008 ... ... ... қолөнері».Алматы. «Өнер», 1987 жыл,
6. Әмірғазин Қ. Қазақ қолөнері. Алматы. Дайк – Прес 2004ж.
7. Балкенов Ж. Халық ... ... ... және рең. ... ... ... КарГУ, 1996. – 198 б.
8. Маргулан А.Х. Казахское декоративное прикладное искусство. –Алма-Ата:
Өнер, 1986. – 256 ... ... С. ... халқының қолөнері. — Алматы: Қазақстан, 1995. –
240б.
10. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. –А.:
Казахстан, 1979.
11. Жәнібеков Ө. ...... ... 1965. -109 ... ... С.А. ... ... оқушыларының сәндік қолданбалы өнерге
эстетикалық қызығушылығын қалыптастыру. П.ғ.к. дисс. — А., 1993. – ... ... А. ... ... ... ... Оқу ... – Алматы:
Санат, 1997. – 464 б.
14. Сапарұлы Б. Адалбақан: Ғылыми-көсемсөздік желілер. – Алматы: Өнер,
1992. – 384 ... ... Ш. ... шығармалары. – Алматы, 1985. — 348 б.
16. Әбдіғапбарова Ұ.М. Оқушыларды тәрбиелеуде қазақ ұлттық ою-өрнек өнерін
пайдалануға ... ... ... ......... ... Е. Формирование эстетической культуры старшеклассников
средствами казахского музыкального фольклора. –Алматы, 1998.
Қосымшалар
Тұмарша (Бойтұмар)
Бұл – ырымдық зат. Оған ... ... ... сүйек, т. б. ) немесе
арнайы жасалған қымбат заттар да алынған, оларға жазу жазылып, бедер
суреттер түсірілген. ... ... ... ... ... салатын
болған. Болмаса былғарыдан, шүберектен жасаған қалташаға тігеді. Үлкендігі
мен пішіні әртүрлі болады. Ол көз тиюден, пәле-жаладан, апаттан қорғайды
деп сенген.
Жүзік, сақина
Әйелдердің ... ... ... ... бір түрі – жүзік
немесе сақина деп аталады. Зергерлер алтыннан, күмістен құйып, қақтап,
соғып, шекімелеп, қара ала ... ... ... ... небір тамаша
өрнектер салып, асыл тас қондырып алуан түрлі жүзіктер жасаған. Олар жасалу
түрі мен қолдану ретіне қарай отау жүзік,құс мұрын ... ... ... ... деп ... шаш ... ... қыз-келіншектер шаштарының ұшына тағады. Шаш теңгелер мен
шолпылар әсем шиыршықталған күміс үзбе бауларға бекітілген тоғыз теңгеден
тұрады. Тоғыз – ... ... ... ... бірі. Олар бір-бірімен
ұзыннан ұзақ жалғасып, шаштың ұшына бірге өріледі.
Шашбау
Шашбау да бір-біріне сым үзбелер ... ... ... ... көз ... ... ... құралады. Ұшы сәнді
шашақпен, күміс әшекейлермен әсемделеді. Шашбау шаштың түбіне бекітіліп,
бұрыммен бірге салбырай төгіліп тұрады.
Білезік
Білезік сыңар қолға да, қос қолға да ... ... ... ... ... сом ... ... құйылған жұмыр түрлері
болады. Соған орай оларды сом білезік, жұмыр білезік, бес білезік т. ... ... ... ... ішінде шынжырмен жалғасып жататын ... бар ... де ... ... неше ... өрнектер салып, тас
қондырып, қарала жүргізіп, сіркелеп, бұрала ... ... ... ... ... аса сүйіп тағатын әсемдік бұйымдарының бірі – сырға.
Қазақ зергерлері жасайтын ай ... тас ... ... ... ... ... сабақты сырға,шашақты сырға деп әр ... ... ... ... өте ...... топса арқылы бекітілетін екі бөліктен тұрады. Олар
үш бұрыш,сүйір,доға тәріздес әр ... ... ... Қапсырманың бетіне
аң-құстың, ай мен күннің,немесе өсімдік тектес өрнектер салынып, тастар
қондырылып әсемделеді.
Алқа
Оны өңіржиек деп те ... ... ... ... ... және бірнеше төрт бұрышты ... ... ... ... ... асыл тастар орнатады.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тоқу өнері. Ою-өрнек26 бет
Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне байланысты халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты22 бет
Қазақ халқының қол өнері3 бет
Қазақ халқының қолөнері9 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь