Нарықтық қатынастар туралы

КІРІСПЕ
Нарықтық қатынастардың теориялық негіздері. 3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1.1 Нарықтық қатынастардың қызметтері. 5
1.2 Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері. 7
1.3 Нарықтық қатынастардың шеңбері 10

ҚОРЫТЫНДЫ
Нарықтық экономиканың үлгілері. 14

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ. 18
Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден тұтынушыларға қозғалысын қамтиды: бір жатқан, өндірушілер, басқа жатқан, тұтынушылар арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгіленеді. Бұл бір жатқан, өндірушілерді ажыратады, еңбек әрекетеріне сәйкес оларды бір-бірінен оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында тұрақты функционалдық қатынастар тудырады. Бірінші жағдай әр өндірушілердің шаруашылық жүргізуде экономикалық жекеленуіне, тәуелсіздігіне ұласады, сөйтіп нарық қатынастырының субъектірінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды. Екінші жағдай, тауарларды сатып алу-сату эквивалентік негізде жүріп отыратын айырбастар процестеріне айналады. Нәтижесінде, жабайы өндірушінің нарық қатынастарының субъектіріне айналуының экономикалық шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске айналады. Өндірушілер өнім өндіруді және оны өткізуді, шығындарды өтеуді, өндірісті кеңейтуді жетілдіруді – барлығын өз еркімен дербес шешеді. Тауар-ақша қатынасы жағдайында айырбас процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмұны неде? Экономикалық әдебиетте бұл сұраққа жауап бірдей емес. Оның ең жабайысы: нарық адамдардың сатушы және сатып алушы болып бір-бірін тауып кездесетін жері. Неоклассикалық экономикалық әдебиетте жиі қолдынылатын нарыққа анықтаманы француз экономисі А.Курно (1801-1877 жж.) мен экономист А. Маршалл (1842-1824жж.) береді. «Нарық заттар сатылатын және сатып алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол сатып алушылар мен сатушылардың бір-бірімен өте еркін жағдайда келісімге келтін, кез келген жалпы аудан; еркіндік сонда – бірдей тауалардың бағасы көп ұмазай тез арада теңеледі» (Маршал А. Принципы политической экономии. – М., 1984.Т.2.С.6.). Бұл анықтамада айырбастың еркіндігі мен бағаның белгіленуі нарықтың басты критериі деп көрсетілген.
Ағылшын экономисі У. Джевонс (1835-1882 жж.) нарықтық критериі деп сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы өзара қатынастардың «тығыздығына» назар аударады. Бұның айтуы бойынша, тығыз іскерлік қатынасқа түскен және қандай болмасын сондай тауарлар туралы келісім жасасқан кез келген адамдардың тобы, нарық болады.
Байқасаңыздар, келтірілген анықтамаларда нарықтың мазмұны тек айырбас сферасымен шектеледі.
Нарықтың мәнін анықтағанда, оның екі жақты мағынасы бар екенінен бастау керек. Біріншіден, нарық (маркет) деген түсінік өзіндік мағынада өткізу деген түсінік, бұл айырбас, айналыс сферасында орын алады. Екеншіден, нарық - өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын, адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі.
1. С.Әкілібеков. «Экономикалық теория». 72-75 беттер
2. Әубәкіров «Экономика теория негіздері»1998/300-301
3. А.Смит «Халықтар байлығы»,556-557 беттер
4. А.Смит «Халықтар байлығы» 1962,1990з/480,491 беттер
5. В. Крылова «Учебное пособие»
6. Жанайдаров «Экономика теория негіздері»
7. Журавлев «Основы экономической теории».
8. «Континент» журнал из Казахстана №21 (131) 13-24 октября 2004
9. «Континент» журнал из Казахстана №22 (134) 24 ноября - 7 декабря 2004
10. А. Смит. «Халықтар байлығы». М., 1962, 1990 ж. 480-491 б.
11. К. Маркс пен Ф. Энгельс шығ. 26 том, ІІ бөлім, 178б.
12. W. R. Scoot Adam Smith as Student and Professor lasjow 1937, p 54-53.
13. Дж. С. Милль. «Основы политической экономии».
14. I.A. Schumpeter Historu of Economic Analysis, p 307.
15. J. F. Bell. A. Historu of Economic Thout6 p 188
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
Нарықтық қатынастардың теориялық негіздері.
3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Нарықтық қатынастардың қызметтері.
5
2. Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету
принциптері.
7
3. ... ... ... экономиканың үлгілері.
14
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ. ... ... ... ... байланыстар өнімдердің өндірушілерден тұтынушыларға
қозғалысын қамтиды: бір жатқан, өндірушілер, басқа жатқан, тұтынушылар
арасында көп ... ... ... ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісімен белгіленеді.
Бұл бір жатқан, өндірушілерді ажыратады, еңбек ... ... ... ... ... ... арасында тұрақты
функционалдық қатынастар тудырады. Бірінші жағдай әр өндірушілердің
шаруашылық жүргізуде экономикалық жекеленуіне, ... ... ... ... ... қалыптасуының экономикалық
негізін құрайды. Екінші жағдай, тауарларды сатып алу-сату эквивалентік
негізде жүріп отыратын айырбастар ... ... ... ... нарық қатынастарының субъектіріне айналуының
экономикалық шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске
айналады. Өндірушілер өнім өндіруді және оны өткізуді, ... ... ... ... – барлығын өз еркімен дербес шешеді. Тауар-
ақша қатынасы жағдайында айырбас процестері ... ... ... ... мазмұны неде? Экономикалық әдебиетте бұл сұраққа
жауап бірдей емес. Оның ең ... ... ... сатушы және сатып
алушы болып бір-бірін тауып кездесетін жері. Неоклассикалық экономикалық
әдебиетте жиі қолдынылатын нарыққа анықтаманы француз ... ... жж.) мен ... А. ... ... береді. «Нарық
заттар сатылатын және сатып алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол
сатып алушылар мен ... ... өте ... ... ... кез ... ... аудан; еркіндік сонда – бірдей тауалардың бағасы
көп ұмазай тез арада теңеледі» (Маршал А. Принципы политической экономии. –
М., 1984.Т.2.С.6.). Бұл ... ... ... мен бағаның
белгіленуі нарықтың басты критериі деп көрсетілген.
Ағылшын ... У. ... ... жж.) ... ... ... мен сатып алушылардың арасындағы өзара қатынастардың
«тығыздығына» назар аударады. Бұның айтуы бойынша, тығыз ... ... және ... ... сондай тауарлар туралы келісім жасасқан кез
келген адамдардың тобы, нарық ... ... ... ... ... ... ... шектеледі.
Нарықтың мәнін анықтағанда, оның екі жақты мағынасы бар ... ... ... ... ... ... түсінік өзіндік мағынада
өткізу деген түсінік, бұл айырбас, айналыс сферасында орын алады.
Екеншіден, нарық - ... ... ... және ... ... ... ... экономикалық қатынастар жүйесі. Бұл меншіктің әр алуан
формаларын, тауар-ақша байланыстарын, қаржы-несие жүйесін пайдалануға
негізделген, ... ... ... ... қатар, нарық қатынастарына мыналар жатады:
• Екі субъектің өзара ... ... ... болғанда,
кәсіпорындарды және экономикалық басқа құрылымдарды жалға алумен
байланысты қатынастар;
• Еңбек биржасы арқылы жұмыс ... ... ... ... ... ... мен бірлескен кәсіпорындардың айырбас процестері;
• Белгілі процентке несие берудегі несие қатынастары;
• Тауар, қор, валюта ... мен ... ... ... нарықтық
инфрақұрылымдардың іс-әрекет процестері.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Нарықтық қатынастардың қызметтері.
Нарық қызметтерінің белгілі шарттары болады. Ақырғы уақытқа дейін
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... жалғыз мемлекеттік меншікті пайдалануға бағытталған
көпсубъектілік шаруашылық жүйесі; ... ... тым ... ... микродәрежедегі шаруашылық өмірде
экономикалық бостандықтың шектелуі; барлық шаруалылық құрылымдарды
материалмен бір орталықтан қамтамасыз ету.
Бүгін осы шектеулер ... ... ... ... ... орнына басқа
шектеулер, кедергілер келді: шамадан тым асып кеткен салықтар көліме, алып
сатарлыққа жол ашу, криминалдық әрекеттердің жандануы – рэкет, ... ... ... келісімдердің көбейуі, т.б. Осылардың
барлығы өндірістің дамуын тежейді, өндірістік-шаруашылық іс-қимылдарға
негативтік ықпалын асыра түседі.
Осыған ... ... ... ... біздің
экономикадан тез орын алуына жол ашатын шарттардың ... өте ... ... шарттарды екі топқа бөлуге болады. Біріншісі нарықтық
байланыстарды қамтамасыз ететін жалпы шаруашылық шарттарға жол ашумен
байланысты:
• Меншіктің алуан түрлі формаларына ... ... ... ... жол ашу. Бұл ... бірте-бірте
құрылымдық өзгерістер экономикадағы сәйкестікті шұғыл бұзбайтын етіп )
жол беру ... ... ... ... отырып, өндірісті демократияландыру.
Бұнда есте болатын жағдай: нарық ... ... ... ... тек жетіліп жандана беретін жүйе емес;
• Үш негізгі элементтерді біріктіретін: тауар мен қызметтер нарығын,
өндіріс факторларының нарығын, қаржы нарығын ... ... ... екінші тобына құқықтық заңдарды жасаумен байланысты
шаралар жүйесі және шаруашылық жүргізудің нарықтық әдісіне көшу ... ... ... ... ... ... пен шаруашылық
жүргізудің көптүрлі формалары қалыптасу және оларға қожалық ету ... және ... ... жол ... ... ... ... Екіншіден, экономиканың жетекші салаларында құрылымдық
өзгерістер жүргізіп тапшылықты жою керек. Үшіншіден, шетел капиталының
қатысуымен және ... ... құру ... ... ашық
жүйеге айналдыру қажет.
Нарықтық мәні оның функциялары арқылы толығырақ анықталады. Нарық
мынадай маңызы функциялар ... ... ... ... реттеу қызметі. Бұл мына жағдай арқылы
көрінеді: тауарға сұраныс өскенде өндірушілер ... ... ... ... жоғарылатады; нәтижесінде өндіріс қысқара
бастайды;
• Ынталандыру қызметі. Баға төмендегенде өндірушілер өндіруді азайтады,
осымен қатар, олар жаңа техника, технологиялар енгізу, еңбек
ұйымдастыруды жетілдіру арқылы ... ... ... ... өнім мен ... ... ... маңыздылығын айқындау
қызметі. Бірақ бұл қызмет тек тапшылық жоқ өндіріс жағдайында жүзеге
аса алады: сатып алушылардың таңдауы бар ... ... ... бірнеше өндірушілер болып олар өзара бәсекелес
болғанда;
• реттеу қызметі. Нарық арқылы экономикадағы, өндірістегі және
айырбастағы ... ... ... ... ... өмірді демократияландыру, өзін-өзі басқару принциптерін
жүзеге асыру қызметі. Нарықтық құралдар ... ... ... жағынан қолайсыз элементтерден арылып отырады, және
рсының арқасында тауар өндірушілер әркелкі түрге, буындарға бөлінеді,
яғни дифференцияланады.
2. Нарықтық экономиканың элементтері, ... ету ... ... ... ... ... белгілі
элементтерінің болуын талап етеді. Осылардың жиынтығы нарық ... ... ... және өте ... элементі - өндірушілер мен
тұтынушылар. Бұлар қоғамдық еңбек бөлінісі процесінде қалыптасады –
біреулері тауарды өндіреді, екіншілері оны тұтынады. ... жеке ... ... ... болып бөлінеді. Жеке тұтынуда тауалар өндіріс
сферасынан шығып, адамдардың жеке қажеттіліктеріне пайдаланылады.
Өндірістік тұтыну өндіріс процесін әрі қарай жалғастырып жүргізу ... ... ... ... ... әрі ... өңдеуге
пайдаланады.Бұл жағдайда өндірушілер мен тұтынушылардың бір- бірімен
байланысы, әрқайсының әрекеттерінің нәтижелерін айырбастау арқылы жүріп
отырады. Нарық шаруашылығында бұл ... ... ... мамандануға
негізделеді және көтерме нарықтық келісімдер формасында жүреді.
Нарық экономикасының екінші элементін өндіріс орындарының
корпоративтік басқаруына негізделген, меншіктің жеке немесе аралас
формаларымен болжанғанэкономикалық ... ... ... ... ... ... баға. Бағаны жеке
талдап танысайық. Бұл жерде тек екі мәселені ескертеміз. Бірінші, баға
сұраныс пен ұсыныс нәтижесінде қалыптасады. ... ... ... ... ... Екінші- осы географиялық ауданда
өндірілген тауарға нарықтық қатынастар әсерінің ... баға ... ... шегін трансакциондық шығындар болжайды, яғни айырбаспен
байланысеы айналым шығындары болжайды.
Нарық экономикасының тортінші, орталық буыны- екі құрылымнан,
сұраныстан және ... ... ... сұраныс тауарларғақажеттілік
болып көрінеді. Осы тауарларды тұтынушылар қалыптасқан бағамен ақшалай
табыстарына сатып алады. Сұраныс ... ең ... ... ... және
ресурстарды тиімді пайдаланудың стимулы болып табылады. Сұраныс пен ұсыныс
материалдық игіліктерді өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тұрақты
байланыстарды қамтамасыз ететін, нарық механизмінің өте ... ... ... элементі – бәсеке. Бұл пайданың
жоғары болуын және осының негізінде өндіріс масштабын кеңейтуді қамтамасыз
етеді. Бәсеке нарық субъектерінің және ... ... ... болып табылады. А. Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін қолы»деген.
«Көрінбейтін қол» идеясының мәні: адамдар өз мүдделеріне сәйкес, өздерінің
қара ... ... ... ... ... Осы ... ... қоғам
пайдасына шешіледі, қоғам экономикасын жандандырады. Бәсекенің басты
қызметі экономиканың реттеушілерінің – бағаның, пайданың нормасының,
проценттің, т.б. мөлшерін анықтау болып табылады.
Нарықтың ... ... ... ... ... ... ... кқтерме және бөлшек сауда құрылымдарының құрылып,
қызмет етуін талап етеді.
Нарық экономикасы әрекеттерінің ... үш ... ... Маржиналдық (шекті) талдауға;
• Балама таңдау шығындарына;
• экономикалық рационалдыққа.
Маржиналдық ... ... ... ... ... ... жүріп отырады. Олардың әрекеттеріне әсер ететін орташа емес, шекті
шамалар болады. Осының нәтижесінде нарықты тауарлармен толық қамту,
нарықтық ... ... ... ... бір ... ... ... жүріп отырады. Жаң, шекті субъектінің пайда болуы нарық
экономикасында, ондағы ұсыныс пен сұранысқа, мәнді әсер ... ... ... яғни үлкен және үнемі болатын ұсыныс кезінде, шаруашылық
жүргізушілер өте көп болғанда, олардың әрқайсының нарықтағы жеке үлес
салмағы ... аз ... ... ... ... ... ... үзілмей
қызмет етуін қамтиды деуге болады: сұраныс пен ұсыныстың күрт тербелуіне
жол ... ... ... мен ... ... ... етіп отырыды.
Балама таңдау шығындарының принциптері. Балама таңдау
шығындарына, тікелей шығындар және ресурстары пайдаланудың, немесе,
кәсіпкерлік әрекеттердің осыдан басқа, өзгеше әдістерінен бас тартудың
салдарынан ... ... және ... ... ... ... ... ерекшілігі мынада: барынша қолданылмаған
мүмкіндіктердің варианттарының ішінен, ең ұнамсыз болса да, әйтеуір
күмәнсіз табысқа жеткізітін ... ... ... Балама таңдау
шығындары принципі өндірушілерді, олардағы бар ресурстары тиімді қолдануға
ынталантырыды.
Экономикалық рационалдық принципті табыс пен ... ... ... ... таңдау өзгеріп тұратын варианттардан
жасалады. Осы варианттардың ішінен, мүмкін болатын пайда ең аз көлемде
болса да, күмәнсіз табысты ... ... ... ... критериі – табыс төтенше құқықтың болуымен байланысты. Фирма
неғұрлым өзінің пайдасын көбейтуді көздейді, ал тұтынушылар – ... ... ... ... ... қал-ахуалын жақсартуды көздейді.
Нарық экономикасың осы аталған принциптер негізінде құру, тепе-теңдік
болмысына жетуді қамтамасыз етеді. Осы болмыс ... ... ... Бұл ... екі ... ... күштерді қолдануға негізделеді –
бір жатқан, сұраныс пен ұсынысты, екінші ... ... ... ... нарық экономикасының өте маңызды шарты болып
табылады. «Сиректік» деген түсінік экономистер үшін өте ... ... ... ... ... дәлелдеуде
қолданылатын. Демек, шекті пайдалылық теориясында «Сиректік» деген түсінік
негізгі және ешқандай түсіндірме тілемейиін, ... ... ... ... ... зерттеу, белгілі бір тұрғыда кейбір
игіліктердің тапшылығын дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Классикалық мектептің өкілдері Д. Рикардо, А.Смит «сиректік»
түсінігін құнмен байлыныстырады. Олардың айтуы бойынша, ... ... ... ... құнын білгілейтін маңызды факторларға жатары. Осы
замандағы нарықтық қатыныстар теориясында «сиректіктің» түсінігі белгілі
трансформацияға ұшырап отыр. Егер бұрын сиректікті табиғи және әлеуметтік
факторлармен ... ... ... ... нарықтың қызмет ету
мерзімінен байланыстырылып отыр. Сұранысы мол жаңа игілік бір мезетте және
толығымен қажеттіліктерді қамтамасыз ете ... Бұл үшін ... ... ... Осыдан тұжырым: сиректігі мол болған сайын, осы игіліктің
қажет санын ... ... мол ... ... ... ... шенбері.
Нарық теориясында нарықтық қатынастар әрекет ететін шекараны
білгелеудің ... зор. Бұл ... ... сферасында шығындардың
қалыптасуы шешуші шарт болып табылады. Нарық ... ... ... ... ... шығындарды К. Маркс таза шығындар деп атаған. Батыс
экономикалық әдебиетінде айырбас ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... Д.Коуз еңгізген.
Д.Норт трансакциондық шығындардың негізгі типтерін бөліп көрсеткен:
- нарық туралы информация ізлеумен және сол нарықтағы тауарлар мен
қызметтер қозғалысының ... ... ... ... ... ... ... және оларды жасаумен байланысты
шығындар;
- тауарлардың сапасын анықтауға, стандарттар жүйесін ... ... ... жұмсалған шығындар;
- нарықта ойланбай (опортунистік) жасалған әрекеттерден ... ... осы ... ... өте көп тараған. Шекті
пайдалылық теориясының өкілдері трансакционердық шығындардың енгізілуінен
көп бұры, бәсеке мен ... баға ... ... ... аз ... сүйене отырып, зерттеу процесін айналым сферасына аударған.
Қазіргі замандағы экономикада, бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... және әкімшілдік шығындары жатады.
Бухгалтерлік шығындар мен «әдеттегі кәсіпкерлік пайда» бірігіп ... ... ... ... шығындарды теория жағынан дәлелдеу, өндіріс
заңдары мен бөлу заңдарының арақатыстық мәселелерінін шешу ... ... ... ... бір-бірінен дербес, немесе, біріншілер екіншілерге тәуелді
болады, егер өндіріс процесі болу процесінен тәуелді емес десек, ... ... ... тең болу ... ... нақты өмірде
трансакциондық шығындар қашанда нөлге тең болмайды. Сондықтан, өндіріс
процесіне бөлу ... ... ... ... әсер етеді.
Осы әсердің дережесін білу үшін А.Смит пен Р.Коуздың
теоремаларымен танысайық.
А.Смит теоремасы, немесе, айырбас теоремасы бойынша, еркін ... ... да ... ... Осы ... арқылы нарық, еңбек бөлінісі және
өндірістің тиімділігінің араларында байланыстар белгіленеді. Нарық
қатынастарының дамуы және айырбас арқылы қол жеткен ... ... ... маманданудың нәтижесінде туған рационалдық кәсіпкерлік іс-қимыл
арқылы қамтамасыз етіледі. Осы арқылы өндіріс көлемі және айырбастың
масштабы өседі. Тауарлапды ... ... ... ... ... өсуімен қатар жүреді. Бұл арада қайшылық процесс
туады. Бір жатқан, маманданудың арқасында шығындар жалпы төмендейді, басқа
жатқан, ... ... ... ... кеңейуінің
арқасында трансакциондық шығындар өседі. Осының нәтижесінде еңбек
бөлінісінің ... ... ... ... ... ... ... тұжырым туады: еңбек бөлінісінің пайдасы
мен трансакциондық шығындар салыстырылып ... ... ... осы ... ... ... ... болып табылады.
Р. Коуздың теоремасының мәнін былай сипаттауға болады:
егерменшік құқы нақты белгіленген болса, онда ынталы ... ... ... ... ... кірісуінсіз шешуі мүмкін. Бұл теорема
мвнадай жағдайға негізделеді: меншікті қолдану ... ... ... шығындар екіге – меншіктің өзінің әрекет етуімен байланысты
шығындарға және мемлекеттің ынталы жақтардың арасында меншіктің бөлінуін
реттеп отыруға ... ... ... бөлінеді. Бұл мынадай жағдайға
әкеліп соғады: нарықтық қатынастардың шекарасыеың ... ... ... жеке ... әсер ... ... кеңейтумен байланысты
шығындар, (жеке меншік тәртібінің анклавы). Екіншісі мемлекеттің бөлуді
реттеу арқылы көрсеткен көмегіне байланысты шығындар. Бұл ... ... өсіп ... де ... ... ... төмендейді. Реттеу
жүргізумен байланысты қосымша шығындарды болдырмауды көздеп, ынталы жақтар
өздерінің мәселелерің жасырын (жария емес) келісім ... ... және ... олар ... ... ететің деңгейін кеңейтуге мүмкіндік алады.
Қазіргі заманда споттық және мерзімді нарықтар кең ... ... ... ... ... ... ... болады. Споттық нарық мерзімді
нарықтың пайда болуына себепкер болды.
Споттық нарық дегініміз қолма-қол жеткізілетін нақты тауарлармен
сауда – саттық жүргізу нарығының бір ... ... – бұл ... ... нарығы, яғни келісім
шаттар бойынша көссетілген мерзімде материалдық байлықтарды, ... ... ... активтерді, болашақта жеткізу туралы
контрагенттердің бір-бірімен жасасқан келісімі.
Споттық нарыққа хеджерлер мен саудагерлер қатысады. Сұраныс пен
ұсыныс сақтауға тағайындаомаған тауарлар арқылы қалыптасады.
Хеджерлер ... сату және ... алу ... ... ... осы ... ... жібере алады, немесе, мерзімді контрактыны
сатып жіберіп, тауарды сақтап отыра ... ... ... ... контрактылар ұсынысын қалыптастырады, сөйтіп осы, немесе, басқа
тауалар бағаларының тербелуі нәтижесінде мүмкін болатын шығындардан
сақтандыруды ... ... ... ... ... ... спот ... болжай
отырып, тауарлар қорын жасайды. Саудагердер өз әрекеттерін мерзімді
нарықтағы ағымды споттық бағамен, немесе болашақта мүмкін ... ... ... отырып жүргізеді. Мерзімді контрактылардың орындалуы
форвардтық, фьючерстік және ... ... ... ... ... – бұл ... арасында биржадан тыс
жасасқан контракт объектісін болашақта жеткізу туралы келісімшарт.
Контрактының орындалуы белгіленген мерзімде, көрсетілген шартқа сәйкес
жүзеге ... Әр ... ... – тауарлар, акциялар, облигациялар,
ваоюта, т.б. келесімінің предметі бола алады.
Әдетте, форвардық контракт шартында жеткізудің белгілі бір датасы
көрсутілгеді.
Фьючерстік контракт – бұл ... ... ... ... ... ... тек биржада жасалынады. Оның шарттарын биржаның
өзі белгілейді.
Контрактының предметі болып материалдық активтер – ... ... және ... құралдары (валюта, қағаздар, қор индексі) қызмет атқара
алады. Биржаның есеп жүргізетін палатасы фьючерстік контрактылардың
орындалуына кепілдік алады.
Опциондық контракт. Опцион – бұл ... ... ... ... ... ... сатып алу, екмесе сату құқығын беру
туралы, екі жақтық келісім шарт. Контрактыда екі жақ қатысады:опционды
сатып алушы (бұл активті сатып алу, немесе, сату ... ... жақ) ... ... ... тбалы бойынша активті жеткізу, немесе, қабылдау
құқын беруші жақ). Алған құқы үшін опционды сатып алушы сатушыға силық
төлейді.
Орындалу мерзіміне байланысты, опциондар екі ... ... ... ... ... контрактың мерзімі біткенге
дейін қай күн болмасын сол күнде орындалуы мүмкін. Еуропалық – тек контракт
орындалған күнінде ғана ... ... ... ... көбі ... Форвардтар, фьючерстер және опциондардың айырмашылығы төменгі
кестеде келтірілген.
Кесте 5.1
Форвард Фьючрс, опциондардың айырмашылықтарының сипаттамасы.
|Контракттың ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... ... ... ... биржада |Опциондар |
| |тыс ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... тыс |
| | | ... ... шарттары |Келісім шарттары |Келісім шарттар |Биржада: |
| ... ... ... өзі баға |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... | ... үшін |
| | | ... қағаздар |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... тыс |
| | | ... |
| | | |- ... қүн |
| | | ... ... ... ... ... ... ... бойынша |
|Жетқізу датасы |Келісіммен ... ... ... |
| ... | | |
| ... ... ... ... ... сен ... |
| ... |позиция ашу үшін |алушының |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |алынады |сенушілігіне |
| | | ... ... ... ... есен ... өзі |
| | ... ... ... |
| | ... ... опциондар |
| | ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... кепілдік|
| | | ... ... ... ... ... Қазақстанда барша шаруашылық жүргізудің
экономикалық жүйелік қызметтерінің нарықтық үлгісі жасалуда.
Осы жағдайда нарық экономикасы жоғары дамыған елдер қолданып ... ... білу өте ... Алдымен назарымызды барлық еарықтық
жүйелер және олардың даму бағыттары тәуелді болатын жағдайларға көңіл
аударайық:
• географиялық орналасу;
• табиғи ресурстардың бар болуы;
• тарихи даму ... ... ... әдет – ... ... ... даму дәрежесі;
• қоғамның әлеуметтік бағытталуы.
Шаруашылық жүргізудің нарықтық шарттарының әр елдердің өзіне тән
ерекшеліктері болады.
Сонымен қатар ... ... ... ... көрсеткіштері
болады.
• Меншіктің әр алуан формаларының болуы;
• Тауарлар мен ... ... ... баға ... Еркін бәсекенің дамыған жүйесі;
• Кәсіпкерлік әрекеттердің кең тарауы;
• Экономиканы мемлекеттік реттеудің ... ... ... қолданылатын нарықтық үлгілердің бірнешесін атап
өтуге болады.
Американдық үлгі. Бұл үлгі ... ... ... ... Ерекшеліктері:
• Мемлекеттің экономикадағы реттеуші рөлі өте төмен. Мемлекеттің
экономикаға кірісуі көбінесе экономикалық дағдарыстармен (ХХ ғ. 30-
70-ші жж.), ... ... күрт ... (ХХ ғ. 60-шы жж. ... ... ... ... санының өсуі)
байланысты болады.
• Кәсіпкерлікті барынша қолдау (ХХ ғ. 80-ші жж. ... ... жаңа ... ... 80% қамтиды);
• Халықтың бай, кедей болып әйгілі бөлінуі;
• Жалақы айырмашылығының тым алшақтығы. Фирманың бастығының ... ... ... 110 есе ... ... ... қамтамасыз етілмеген топтардың әл-ахуалы жарамды
дәрежеде.
Жапониялық үлгі. Осы замандағы шаруашылық жүргізу улгісі ... ... ... ... шығындардан бас тартып, Жапония
барлық мүмкіндіктерін «бейтіп мақсатқа», яғни, өнеркәсіптің экономикалық
«потенциалын» өсіруге жұмылдырған. Осы мақсатқа жетуге көмек берген
жағдайлар: американдық және батысеуропалық ... мен ... ... алу, ... шикізаттар мен отын нарықтары бағаларының
төмендеуі, жапониялық жұмысшы күшінің салыстырмалы арзандығы, елеулі
әскери шығындардың болмауы. Жапондық ... ... ... ... ... негізгі бағыттарына мемлекет әсері өті жоғары.
Алдымен мемлекет танкерлер өндіруді қолдады, содан ...... ... ал ХХ ғ. 70-ші ... бастап –
электроника мен компьютер өндірісін қолданы. Осының нәтижесінде ХХ
ғ 70-ші жж. Ортасына дейін ... ... ... ... және ... ... даму алды;
• өзін өзі қорғаудың дамуы мен нығайтылуының ... ... ... 1991-1995 жж. қамтитын 8-ші бес жылдық жоспар
аяқталды. «Жапондық кепеметін» болар алдына экономиканы ... және ... ... ... ... 30 ... жасалған;
• фирмалардың басым көпшілігі жұмысшыларды барлық өмірлік мерзімге
жалдайды; ... ... ынта ... ... ... және шешім қабылдауға тарту;
• жалақа дәрежелерінің айырмашылықтары көп емес – фирма ... ... ... 17 есе артық;
• үлгінің әлеуметтік бағытталуы. Әлеуметтік мәселелерді шешу көбінесе
корпорация мен ... ... ... Әлеуметтік – экономикалық мазмұны жағынан бұл үлгі
Жапониялық үлгіге ұқсас. ... ... ... бас ... ... Ло өз ... немістің жаңа экономикасының қызмет етуінің
негізгі принциптерін баяндайды.
Неміс үлгісінің негізгі ерекшіліктері.
• Экономикаға мемлекеттің зор әсер ... Бұл ... ... ... ... байқалады. Мемлекет елеулі әлеуметтік міндеттер
атқарады: тегін медицина, білім, және т.б.
• ХХ ғ. 70-ші жж. ... ... ... ... ... ... ... қолдану жүзеге
асырылған. Осымен қатар жұмысшылар кәсіпорын меншігіне де қатысады;
• Неміс ... ... ... ... рөл ... Орталық
банк толық автономия негізінде жұмыс істейді.
... ... ... ... ... ... емес –
фирма бастығы мен жабайы қызметкер жалақысының ара алшақтығы 23 есе.
Шведті үлгі. Бұл үлгінің ... ... ... теңсіздіқтің төмендегі, жеткілікті түрде қамтамасыз
етілмегендерде қамқорлық жасау. Кейде швед ... ... ... деп ... Швецияда өмір дәрежесі мен азаматтық құқық жақсы
қамтамасыз етілген. Жұмыссыздық төмен дәрежеде. Мемлекеттік ... өте ... ... ... ... ... ... тегін
көрсетеді. Баға белгілеуге мемлекет белсенді кіріседі.
Француздық үлгі. Бұл ... ... ... ... пен ... орта ... ... үлгіде мемлекеттің реттеуші рөлі күшті.
1947 ж. бастап бес жылдық жоспарлар – нидикативтік жоспарлау жүзеге
асырылып отыр. Бұл үлгіге мемлекеттік кәсіпкерліқтің жоғарғы ... ... ... ... ... ... Кореялық үлгі. Осы үлгі Оңтүстік Кореяны қысқа мерзімде
алдыңғы қатарлы индустриялдық жоғары ... елге ... Бұл ...... ... дамуына өте зор әсер етеді. Бұл әсердің
экономикалық құралы – экономикалық дамуды жоспарлау. ХХ ғ. 70-ші жж.
бастап директивтік ... ... ... ... ... көп ... ... сферасында мемлекеттік
монополия болды. Жеке меншіктік банк – несие институттары ХХ ғ. ... пада бола ... ... – экономикалық сфераны мемлекет
реттейді.
Экспорт мәселелері ерекше бақылауға алынған.
Осының алдындағы бесжылықта (1987-1991жж.) экономикаға реанимация
жасалған соң үкімет ... ... ... ... үлгі. Қытайда экономиканы реформалау ауыл
шаруашылығынан басталды. «Халық коммунасының» орнына отбасы мердігерлігі
келді (1984 ж. ... ... ... шаруашылықты отбасының
күшімен жерде жүргізуге негізделген. Жер пайдалануға 15-20, ... 30 ... ... ... мен ... техникасы көбінесе бірнеше
үйдің меншігінде болады. Шаруалар өндірілген өнімдердің бір бөлігін
келісім арқылы мемлекетке тапсырады, келесі бөлігін – салықты өтеу ... Тағы бір ... ... ... қорларына өткізеді.
Қазіргі жағдайда ауылдың ілгері дамуы талқыланып отыр.
Шаруаларды кооперациялық әрқилы формаға біріктіру және жерді мықты
шаруашылыққа шоғырландырып жалдама жұмыс күшін қолдану ... ... 1984 ... ... ... ... ғылымдары
экономикалық дамудың «аралас үлгісін» жасаған. Бұл үлгінің варианттары
Венгрияда, Чехия мен Славакия пайдаланылған болатын. Осы үлгінің мәні:
нарық механизмі мемлекеттік реттеу ... ... ... Бұл ... ... ... көмек береді және үш жақтың мүдделерін
ұштастырады – мемлекеттің , кәсіпорынның және жұмыскердің. Бұл
макродәрежеде нарықтық реттеуді және ... ... әр ... ... ... ... етеді. Нәтижесінде «орталықтанған
жоспарлы экономика» үлгісінен «социалістік жоспары нарық экономикасының»
үлгісіне көшу көзделеді. Кейінгі аталған ... мәні ... ... – тауарлы өндіріс, тауат өндірушілердің өзара әсері тауат-ақша
қатынастарының ... ... Осы ... ... ... ... ... және макродәрежеде орталықтанған жоспарлау
шешуші рөл атқарады.
Теориялық зерттеулерге сүйене отырып, ККП XVIIсъезі экономикалық реформа
жүргізудің негізгі принциптерін белгіледі. Олардың ... ... ... ... құқынан ажыратып, мемлекет секторындағы кәсіпорындардың
шаруашылық іс-әрекеттерін жандандыру. Бұл үшін шаруашылық жүргізудің әр
түрлі формаларын – кәсіпорындарды ... мен ... ... ... ... ... ... шығару – пайдалану көзделіп отыр.
Кәсіпорындар арасындағы тікелей ... ... ... дамыту
ұсынылады. Нарықтар жүйесің, оның ішінде қор, қызметтер, информация,
техника, және ... ... ... ... мағына беріліп отыр.
Шаруашылық жургізудің нарықтық әдістеріне көшу, макроэкономикалық реттеуді
жітілдіру мен нығайтуды қатар жүргізу керек деген ... ... ... реформалар ауылда өнеркәсіптің дамуын жандандырды .
Өткен 10 жылда ауылда 80 млн. ... ... ... ... ... өзгерістердің нәтижесінде, меншіктің
әртүрлі формаларын және шаруашылық жүргізудің әрқилы әдістерің қолданудың
негізінде жаңа шаруалылық механизмі пайда болды. Бұрынғыша ... ... ... ... сақталған. Демек, өнеркәсіп өнімдерінің 56
% мемлекеттік секторда шығарылды, 36 % - ұжымдық кәсіпорындарда жене 5 %
- жеке меншік ... ... Жаңа ... кәсіпорындарына жоспар
шеңберінен тыс өнімдерді сатып алу, өндіру, сату мүмкіндігіне жол берді.
Бұнын нәтижесінде жоспардан артық өнімдер ... ... ... ... өндірілген өнімді ашық нарықта мемлекет белгілеген
бағадан 20 % қымбат дәрежеде сатуға мүмкіншілік алды. Осының барлығы
экономиканы жандандыруға жол ... ... ... ... ... ... жүзіндегі ең жоғарғы дәрежеге жетті.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. С.Әкілібеков. «Экономикалық теория». 72-75 беттер
2. Әубәкіров «Экономика теория негіздері»1998/300-301
3. А.Смит ... ... ... ... «Халықтар байлығы» 1962,1990з/480,491 беттер
5. В. Крылова «Учебное пособие»
6. Жанайдаров «Экономика ... ... ... ... ... ... «Континент» журнал из Казахстана №21 (131) 13-24 октября 2004
9. «Континент» журнал из ... №22 (134) 24 ... - 7 ... ... А. ... «Халықтар байлығы». М., 1962, 1990 ж. 480-491 ... К. ... пен Ф. ... шығ. 26 том, ІІ ... ... W. R. Scoot Adam Smith as Student and ... lasjow 1937, p ... Дж. С. Милль. «Основы политической экономии».
14. I.A. Schumpeter Historu of Economic Analysis, p 307.
15. J. F. Bell. A. Historu of Economic Thout6 p 188

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарық және иерархия туралы22 бет
Қазақстанда кәсіпкерліктің қалыптасу және даму тарихы 1861-1917 жж20 бет
Қазақстандағы нарықтың даму тарихы17 бет
ҚР жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері5 бет
Өнеркәсіп өндірісін диверсификациялау үрдісін зерттеудің теориялық-әдістемелік негіздері.22 бет
Банктер нарықтық қатынастар жағдайындағы өзіндік ерекшелігі бар кәсіпкерліктің дербес түрі31 бет
Бағалы қағаздар нарығы және оған қатысушылар10 бет
Валюталық нарықты валюталық қатынастар мен валюталық операциялар36 бет
Валюталық нарыққа қатысушылар6 бет
Жер құқық қатынастары. ҚР-ның жер нарығы туралы түсінік32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь