Күрт мәселесі

Кіріспе
І. Күрт мәселесінің тууының алғышарттары.
ІІ. Абдулла Оджалан және оның күрт мәселесінде алатын орны.
ІІІ. Қазіргі таңдағы күрт мәселесі
Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Күрттер - Таяу және Орта Шығыс халықтарының ең көнелерінің бірі. Жалпы олар Күрдістан атауымен белгілі жерде жүзжылдықтармен мекендейтін этникалық топ. Алайда Күрдістан- мемлекеттік құрылым емес, сондай-ақ күрттер мұнда ешқашан дербес басқармаған. Ерекше мәдениетке ие бола отырып, күрттер Түркия, Иран, Ирак, Сирия халықтарының рухани және мәдени дамуына үлкен үлес қосқан.
«Күрт мәселесін» бір мемлекеттің ішіндегі ұлтаралық жанжал ретінде немесе тату келісімнің нәтижесінде болатын, саналы әскери ымыра арқылы шешілетін екі мемлекеттің даулы территориялар үшін болан жанжал ретінде қарастыруға болмайды.
Бай мұнай қазбалары мен Батысқа тасымалдайтын инфрақұрылымы бар жерлерге қатынасты, әлемнің алдыңғы қатарлы мемлекеттерінің даулы мүдделері тоғысқан территорияларда күрттердің Күрдістан құруға ниетімен байланысты, күрт мәселесі бүкіл әлемде құқықтық, әскери-саяси, экономикалық және гуманитарлық мәселелердің жиынтығы болып табылады.
Күрт мәселесі- бұл 40 миллиондық халықтың қайғылы тағдарының шешім мәселесі. Күрттердің отаны Осман империясының құлағанынан кейін 4 мемлекетпен бөлінді. Дәл осы уақыттан бері күрт халқы өзінің бостандығы мен тәуелсіздігі үшін үзілліссіз күрес жүргізуде. Ұлттық көтерілістер қатаң басылынып отырды. Күрдістанның барлық бөліктерінде төрт мемлекеттердің әр қайсысында күрт тұрғындарына қарсы шовинизм, фашизм мен геноцид саясаты аяусыз жүргізуде. Кінә дәрежесіне және саяси әрекеттерге тартылуына қарамастан, әрбір күрт тек күрт болғаны үшін жазаланады. Бұл шынымен де ХХ және ХХІ ғасырлардың ұлы қасіреті болып табылады. Осыны негізге ала отырып бұл жұмыстың өзектілілігі анықталады: күрт қозғалысы қазіргі таңда түрік, ирактің, иранның және сирияның саясатына үлкен ықпал етуде, яғни бұл оның жалпылай аймақтағы жағдайды анықтайтындығының белгісі. Сондай!ақ, осы жылғы Түрік үкіметінің солтүстік Ирак жерінде орналасқан Оңтүстік Күрдістан жеріндегі Күрдістан Жұмысшы партиясының террорлық әрекеттерін доғару мақсатындағы қарсы әрекеттері! бүкіл әлемдік қауымдастықтың назарын аудартуды. Сондықтан да қазіргі таңда күрт мәселесін зерттеу Таяу және Орта Шығыстағы жағдайды болжау мен сараптауда маңызды элементтердің бірі болып табылады.
Жұмыстың мақсатына келетін болсақ, қазіргі таңдағы бой алып отырған күрт мәселесінің өзектілігін анықтап қана қоймай, негізінен төрт елдің Түркия, Ирак, Иран және Сирияның осы мәселеге қатынастарын, әрбір мемлекет тарапынан сараптау болып табылады. Сонымен қатар, күрт мәселесінің, яғни күрт ұлт!азаттық қозғалыстарының ХІХ ғасырдан бергі даму тарихын нақтылай көрсету.
Жұмыстың міндеті:
• Күрт мәселесінің тууының алғышарттарын тарихи кезеңдерге бөле отыра, шығу тарихын анықтау;
• Күрттік Жұмысшы партиясының (КЖП) негізін салушы және басқарушысы, Күрдістанның ұлт –азаттық фронтының (КҰАФ) төрағасы Абдулла Оджалан және оның күрт мәселесінде алатын орнын барынша анықтау;
• Қазіргі таңдағы күрт мәселесінің дамуы, әлемдік саясатта орынын анықтау;
Жалпы жұмыстың құрылымына келетін болсақ, жұмыс үш бөлімнен кіріспе, негізгі бөлім және қорытындыдан тұрады. Негізгі бөлім үш тармақтан тұрады: бірінші тарау жалпы күрт халқы, күрт мәселесінің пайда болу тарихын айқындайды; екінші тарауда қазіргі таңдағы қауіп төндіріп отырған солшылэкстремистік Күрдістан Жұмысшы партиясының көшбасшысы А.Оджалан мен оның күрт мәселесінде алатын орны толыққанды анықталады; ал соңғы үшінші тарауда күрт мәселесінің қазіргі сипаты көрсетіледі. Сондай-ақ, сілтемелер мен пайдалы әдебиеттер тізімі бар.
www.regnum.ru., М. Лазаревтің «Курды и курдский вопрос» мақаласы
2 www.regnum.ru., М. Лазаревтің «Курды и курдский вопрос» мақаласы
3 Лазарев М.С. Империализм и курдский вопрос (1917–1923). М., 1989
4 Оджаллан А. Курдистанская действительность с XIX века по настоящее время и движение РПК. М., 1998.
5 www.regnum.ru/news/905226.html, Фархад Мардини интервьюсы, 18:11 25.10.2007
6 Жигалина О.И. Национальное движение курдов в Иране (1917–1947гг.), М., 1988
7 Хошави Бабакр. Курдистан: перспективы курдской государственности. В сборнике: Курдский вопрос в настоящем. М., 2006, 105 бет.
8 М.Лазарев, «Иракский Курдистан- Прообраз курдского государства?», Журнал «Азия и Африка сегодня», №4, 2007г.
9 Мilliet, 17/01/2006
10 NewsMedia, 27.10.2007
11 www.regnum.ru/news/909980.html, 04.11.2007
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
І. Күрт мәселесінің тууының алғышарттары.
ІІ. Абдулла Оджалан және оның күрт ... ... ... ... таңдағы күрт мәселесі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Күрттер - Таяу және Орта Шығыс халықтарының ең көнелерінің бірі. Жалпы
олар Күрдістан атауымен белгілі ... ... ... ... ... ... ... құрылым емес, сондай-ақ күрттер мұнда
ешқашан дербес ... ... ... ие бола ... ... Иран, Ирак, Сирия халықтарының рухани және мәдени ... ... ... ... бір ... ... ұлтаралық жанжал ретінде
немесе тату келісімнің нәтижесінде болатын, саналы әскери ... ... екі ... ... территориялар үшін болан жанжал ретінде
қарастыруға болмайды.
Бай ... ... мен ... ... ... бар
жерлерге қатынасты, әлемнің алдыңғы қатарлы мемлекеттерінің даулы мүдделері
тоғысқан территорияларда күрттердің Күрдістан құруға ниетімен байланысты,
күрт ... ... ... ... ... ... және
гуманитарлық мәселелердің жиынтығы болып табылады.
Күрт мәселесі- бұл 40 миллиондық халықтың қайғылы тағдарының ... ... ... ... ... ... кейін 4
мемлекетпен бөлінді. Дәл осы уақыттан бері күрт халқы өзінің бостандығы ... үшін ... ... жүргізуде. Ұлттық көтерілістер қатаң
басылынып отырды. Күрдістанның барлық бөліктерінде төрт мемлекеттердің әр
қайсысында күрт тұрғындарына ... ... ... мен геноцид саясаты
аяусыз жүргізуде. Кінә ... және ... ... ... ... күрт тек күрт болғаны үшін жазаланады. Бұл шынымен де ХХ
және ХХІ ... ұлы ... ... ... Осыны негізге ала отырып
бұл жұмыстың өзектілілігі анықталады: күрт қозғалысы қазіргі таңда түрік,
ирактің, иранның және сирияның ... ... ... ... яғни бұл ... ... ... анықтайтындығының белгісі. Сондай!ақ, осы жылғы
Түрік үкіметінің ... Ирак ... ... ... ... ... Жұмысшы партиясының террорлық әрекеттерін доғару
мақсатындағы қарсы ... ... ... ... назарын
аудартуды. Сондықтан да қазіргі таңда күрт мәселесін ... Таяу және ... ... ... мен ... ... элементтердің бірі болып
табылады.
Жұмыстың мақсатына келетін болсақ, қазіргі таңдағы бой алып ... ... ... ... қана ... ... төрт елдің
Түркия, Ирак, Иран және Сирияның осы мәселеге қатынастарын, әрбір мемлекет
тарапынан сараптау ... ... ... қатар, күрт мәселесінің, яғни
күрт ұлт!азаттық қозғалыстарының ХІХ ғасырдан бергі даму ... ... ... Күрт ... ... ... ... кезеңдерге бөле
отыра, шығу тарихын анықтау;
• Күрттік Жұмысшы партиясының (КЖП) ... ... ... ... ұлт ... ... (КҰАФ) төрағасы
Абдулла Оджалан және оның күрт мәселесінде алатын орнын ... ... ... күрт ... дамуы, әлемдік саясатта орынын
анықтау;
Жалпы жұмыстың құрылымына келетін болсақ, жұмыс үш ... ... ... және қорытындыдан тұрады. Негізгі бөлім үш тармақтан тұрады:
бірінші тарау жалпы күрт халқы, күрт ... ... болу ... екінші тарауда қазіргі таңдағы қауіп ... ... ... Жұмысшы партиясының көшбасшысы А.Оджалан мен
оның күрт мәселесінде алатын орны толыққанды ... ал ... ... күрт ... қазіргі сипаты көрсетіледі. Сондай-ақ, сілтемелер
мен пайдалы әдебиеттер ... ... ...... ... күрт ... ұзақ ... бойы
зерттеп келген авторлардың мақалалары, соңғы ... ... ... ... ... Күрт мәселесінің тууының алғышарттары.
Біздің заманымызда күрт мәселесі үлкен өзектілілікке ие. Бұл мәселенің
мәні - ұлттық өзін -өзі ... ... ... ... келе жатқан
күрттердің жоғары дәрежелі өзіндік сана ... мен ... ... ... күрт ... заңды құқықтарын мойындағысы
келмеуі арасындағы ... ... ... мәселесі Орта және Таяу Шығыс елдерінің тек саяси жағдайына ғана
емес, ... ... ... ашық ... ... өз ... пайдалануға тырысқан және олардың әділетті ұлт-
азаттық күресіндегі бірігуіне кедергі жасау секілді батыстық державалардың
аймақтағы саясатына әсер етеді.
Жалпы күрт ... ... күрт ... ... ... мемлекет құру, мемлкеттің біріңғай орталықтандырылуы секілді
мәселелер қарастырылмады. ... күрт ... араб ... ... кезі мен одан кейінгі болған қиын сыртқы жағдайлар тікелей әсер
етті. ... ... таяу ... ... ... арқасында,
ұзақ уақыттық соғыстар, көшпенділердің тонаушылық ... ... ... эпохасындағы аймақтың саяси-әскери тарихы толы көтерілістерге,
сондай-ақ түрік-моңғолдық шапқыншылықтарға тап болды. Осылайшы бостандық
сүйгіш күрттер осын ... ... ... бере ... өте үлкен адами
және материалдық шығындарға ұшырап отырды.
Бұл ... ... рет ... ... ... ... ... жеке-дара өмір сүру әрекеттері ... ... ... ... ... тең ... өз территорияларын басқарған.
Солардың қатарына, Хасанвайхидтер, 959–1015 жылдары Оңтүстік Күрдістанның
үлкен терриорияларын басқарған ... ... ... ... ... ... ... и Джазир райондар)
басқарған, Шаддадидтер (951–1088), және Айюбидтер (1169–1252) Мысыр, Сирия,
Палестина, Йемен, Орталық және ... ... ... ... ... айтамыз. [1]
Алайда ешқандай күрт династиялары ұзақ өмір сүре алмады, соның
нәтижесінде ұлттық ... ... ... ... ... ... басы күрт тариханынң маңызды кезеңі. Осман империясы, сол
уақыта бүкіл Арабтық Шығысты ... ... да), елді ... ... ... бүкіл Күрдістан жерін ... 2/3 ... ... берген Иран жерін басып алды. Яғни,
бұл уақытта Күрдістан- соғыстың шекарасы болған түрік-ирандық линия ... рет ... мен Иран ... төрт жүзжүлдықтар бойы өзінің таулы рельефі мен
әскерлі тұрғындарының арқасында барлық бағыттарды экспансияға дол ... ел үшін ... ... жүрді.Алайда бұл соғыстар нәтижесідіз
қалды, күрттер бір кездері түріктердің, бір кездері парсылардың ... ... ... ... ... ... ... дамуына үлкен
зардаб келтірді.
Күрттердің түрік ... мен ... ... билігіне қарсы
көтерілістер Исман империясы мен Иранның құлдырауы мен ... ... ХІХ ... ... ... ... ... көтерілістерге шықты.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында күрттік қозғалыстары Оңтүстік және Оңтүстік-
батыс Күрдістан ... ... Олар ... түрде басылынып тасталынды.
1854–1855 жылдары Солтүстік және Батыс Күрдістан Езданширдің көтерілісімен
басып алынды, ал 1870 яяғы – 1880 ... ... ... ... түрік-
ирандық шекара аймағы мен Солтүстік ... ең ... ... ... қозғалысы өтті. Бұл көтерілісті щейх Обейдулла
бастады да өз мақсаты ... ... ... ... ... ... ... Түркиядағы Жас түріктер революциясы мен 1905–1911
жылдары өткен Иран революциясы, Бірінші ... ... ... ... ... ... ... бұлардың барлығы басылын
тасталынды.
Түркия мен Ирандағы күрттер қозғалысын бірінші кезекте Ресей мен
Ұлыбритания, ал ... ... ... Германия өздерінің саяси және
экономикалық ... ... ... ... ХІХ-ХХ ғасырларды
күртік национализмнің идеология мен саясат түрінде бағыттары пайда болды:
олардың дамытушысы болып күрттік ... мен ... ... ... ... ... бөлінісі жән оның тәуелсізідігі мен бірігуі үшін
күрес екінші ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік
соғыстан кейін Антанта елдері, жеңілген Төрттік одақтың құрамындағы Осман
империясының азиаттық иеліктерін, ... ... ... ... ... ... Оның ... бөлігі (Мосул вилайті) ... ... оның ... ... ... ... Ұлыбритния мандат алды, оңтүстік-
батысы (түрік-сирия шекарасы бойындағы сызық)- Сирияға ... ... ... Осылайша, Күрдістанның бөлінісі екі еселенді, яғни
бұл күрт ... ... ... ... ... ... күрттердің өзіндік қалыптасуы мен геосаяси жағдайын ... ал бұл өз ... ... бас ... ... ... Күрдістанды мұнай қорының ашылуы мен 1930 жылдары
оынң өңдірілуі, кейінірек Арабтық Шығыс аймақтарында мұнай ... ... ... ... қозғалыстардың белсенді көтерілуімен сәйке
келген уақытта империалистік державалардың күрт ... ... мен ... ... ғасырдың 20 – 30 жылдары Түркия, Иран, Ирак жерлерінде күрттік
көтерілістердің толқыны ... ... ... талаптары болып барлық
күрттік жерлердің бірігуі мен «Тәуелсіз Күрдістан» (көтерліс шейх ... ... ... Реза, Иракта- Азмед Барзани, Халил Хошави,
Иранда- Исмаила-аға Симко, Салара од-Доул, ... ... ... ... бұл ... ... және ... көтерлістер
аймақтағы жергілікті үстем топтарымен ( Ұлыбритания мен ... ... ... националызм (сол кездегі бас штабы «Хойбун»(егемендік)
комитеті) саяси және ... ... ... ... тұру үшін өте ... болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иранның кеңестік басып ... ... ... ... ... ... танытуына
жағдайлар жасалынды. Соғыстың яқталуынан кейін ... ... рет ... ... ... ... орналасқан күрт автономиясы
жарияланды, өзінің демократиялық қайтақұруын бастаған(бірақ Урмия өзенінің
оңтүстігіндегі терриориятда ... ... тек 11 ай (1946 ... дейін) өмір сүре алды. ... ... ... ... ... ... Күрдістан, келесі төрт ... ... ... ішкі ... жөңдете алмады.
Қырғи-қабақ соғыс кезіндегі күрттер қозғалысы. Күрдістан өзінінң КСРО-
мен болған географилық жақындығы Батыста ... ... ... қарастырылды, ал тұрғындарын- күрттерді өздерінің ... ... ... ... ... ... Таяу Шығыста қиыншылық туған
жағдайдағы резерві ретінде қарастырды. Сол ... ... ... сол кезде Батыста көздің астымен тіпті жаулы қарайтын, ... ... ... ... ... ... ... саясатына-
НАТО-ның одақтас елдері мен оның тайу шығыстық бұтақ мүшелеріне Бағдаттық
пактқа(кейін СЕНТО) жақсы қарады. Осы себептерге ... ... ... ... ... ... ... қарап, бейресми түрде
соғыстан кейін ... ... ... ... күрттік қозғалыстар мен
партияларға, мысалға «Ирандық Күрдістанның Демократиялық паритиясы» (ИКДП),
Ирактағы ... ... ... (КДП) және ... ... осы ... жұмыс жасайтын аналогтарына көмек беріп отырды. [3]
Мехабадтағы күрттік автономияның құлауынан ... ... ... ... ... әлсіреуі байқалды. Тек қана 1950 – 1960 жылдары ғана
жаңа күрттік ... ... ... ... ... ... басты стимулы болып - 50 ... ... ... Таяу ... ... араб ... мен израиль
арасындағы әскери-саяси блоктордың өз ... ... ... ... ... дағдарысы болды. Бұл жағдада Батыс аймақта ... ... ... келсе, КСРО мен оның жақтастары белсенді
түрде ... ... ... ... жергілікті национализмді
қолдайды. Мысыр, Сирия, Иракта пробатыстық марионеттік режим құлады. ... ... ... келе ... ... ... ... иеленді.
Ең бірінші болып негіз Ирактік (Оңтүстік) Күрдістан салды, ол өз ... ... ... ... айналды. 1961 жылдың қыркүйегінде
КСРОдағы эмиграциядан қайта ... ... ... ... ... көтеріліс бастады. Кейінірек күрттік ... ... яғни ... ... күрт ... ... ... таулы бөлікте үлкен босатылған «Еркін ... Ел ... мен ... көтерлісшілер арасында үзіліссіз 15 жыл бойы
қарсылық жүріп отырды. Нәтижесінде, 11 наурызда 1974 жылы ... атты ... ... ... құруға мәжбүр болды және оған
жергілікті басқаруында, бірқатар әлеуметтік және азаматтық құқықтар беруде,
күрт тілінің теңелуінде ... ... Бұл Таяу ... ... құқықтарын мойындалу процесінің басталғанын көрсетті.
Бірақ 1968 жыы Ирактағы билікті ... ... Баас ... ... ... ... 1970 ... күрттерге жасалған жол
беруді жоюға тырысты. Күрттерге ... ... ... ... ... жылы Саддам Хусейннің келуінде байқалды. 1980 жылы өзі бастаған Иранға
қарсы агрессивті соғысын қолдана отырып, 16 ... 1988 жылы күрт ... ... ВВС арқылы газдық шабуыл жасады, оның нәтижесінде 5000
бейбіт адам өліп, он мыңдаған қаза болады.-
Осылайша, күрттедің қарсылықтарының қайта ... ... ... ... саяси ұйымдары бұрыңғының қателер мен болашақ
мақсаттарын ойлай ... 1976 жылы ... ... бөлініп кеткен Джалал
Талабани, өз басқаруымен екінші маңызды ирактік күрттік ұйым «Күрдістанның
патриоттық ұйымын» құрады. ... ол ... ... 80 ... КДП
мен КПҰ күштерін біріктіре жаңа көтерілістерге дайындалады.
Сириядағы күрттер де 1963 жылы ... өз ... ... ... ... ... Елде күрттік демократиялық партиялар пайда болып,
күрттік азшылықтардың құқықтарын қорғауға тырысты. 60–70 жылдары биліктегі
Хафез Асад ... өмір ... ... ... керісінше Анкара мен
Багдадпен өзінің конфрантациясын қолдана отырып, ... ... ... ұлттық ұйымдардың бытыраңқылығын пайдаланып, күрттердің ... ... жылы ... үш ... күрттік партиялар бірігіп «Күрттік
Демократиялық одақ» құрды.
Ұзақ үзілістен кейін Түркиядағы күрттердің «курдизм», сепаратизм және
т.с.с. көріністерді ... ... ... тіл, ... білім беру,
БАҚ-қа қойылған тиымдар, елде күрт ұлтын өмір сүруін мойындамау ... ... ... қарсы белсенді күресі басталды. Әсіресе 27 мамыр
1960 жылы болған әскери төңкерілістен кейін түрік күрттерінің ... ... Оның бір ... ... ... сепаратизмді алдын-алу болды.
Елдің мемлекеттік басқаруында маңызды рөл атқаратын және ... ... ... ... ( 1971 және 1980), ... ... каста,
күрттік қозғалысқа қарсы көптеген соттық және соттық емес репрессияларға
сала отырып, өзінің қатаң ... ... Бұл ... ... әкеп ... 60 –70 жылдары бірнеше күрттік партиялар мен
ұйымдар пайда болады, оның ... ... ... ... ... және ... ... орталықтары (ШРМО)
жатқызуға болады. 1970 жылы ТКДП өз ... ... ұсақ ... ... ұйымдарды қосып, күрттерге «өз тағдырын өзі шешуге құқығын» талап
ретінде ... ... ... 1974 жылы ... интелегенция мен
жастар арасында әйгілі Түріктік Күрдістанның Әлеуметтік партиясы құрылады.
Осымен бір ... ... ... ... прогрессивті саяси күштермен
байланыс ұстады.
80 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... заңды және заңды емес ұйымдар өзінің антиүкіметтік
агитациясын ... ... ... ... ... кедей және
әлеуметтік қамтамасыз етілген күрт қауымы арасындағы, 1978 жылы АБдулла
Оджаланның ... ... ... жұмысшы Партиясы (КЖП) көп
әйгілілікке ие болды. Бұл- ... ... ... ... ... ... солшыл экстремистік ұйым.
70– 80 жылдары партияның партизандық әрекеттері байқалған, ал 1984 жылы
партия ашық ... ... ... ... ... ... ... уақыттан бастап Түріктік Күрдістан Тайу Шығыстың жаңа ... ... ... Екі ... тұрған жақтарға да: күрртерге-
өзіндік тануды мойындайтын құқық, Анкараға- ең үлкен ... ... ... ... ... ... қантөгістер - Түркияның саяси және
экономикалық қиыншылықтар туығызып, елдің халықаралық ... ... ... құрылымға кіруіне кедергі жасады. Алайда Түркиядағы және
басқа елдердегі күрттік қозғалыстар КЖП мен оның ... ... өрши ... Бұл ... Шығыста да, батыстық дүние де
демократиялық ... ... ... ... адамзаттың күрттер мен
олардың күресі , күрт мәселесінің интернациянализациялануы туралы ақпаратты
таратуға итермеледі.
ІІ. Абдулла Оджалан және оның күрт ... ... ... ... ірі ... ... партиясы -Күрттік Жұмысшы
партиясының (КЖП) негізін салушы және ... ... ... ... (КҰАФ) төрағасы.
Абдулла 1948 жылы күрттер қоныстанған Түрік -сириялық ... Урфа ... ... уезінің Өмірлі ауылында, шаруа отбасында
дүниеге келген. 1970 жылдың соңында Анкара университетеінің саяси ... ... Осы ... бастан оның биографиясының жаңа кезеңі
басталады. Оның университеттегі оқу ... 1970 ... ... ... ... ол солшыл радикалды ойлармен таныс болады. Дәл
осы уақытта ол Түркияның ... ... ... ... 7 сәуір 1972 жылғы антитүріктік митингке қатысқаны үшін Оджалан
тұтқындалады. Осы үшін ол жеті ай бойы ... ... жа й ... шыққаннан соң, келесі төрт жыл бойы (1972-1976 жж.)
Оджалан ... ... және ... ... ... ... Ол «Анкаралық демократиялық қоғамның жоғарғы мектебінің»
көрнекті басшыларының біріне айналады. 1973 жылы ... ... жеке ... 1975 жылы «Анкаралық демократиялық қоғамның жоғарғы мектебіне»
Түрік ... тиым ... ... ... соң ... өзінің жақтастарының
тобын кеңейтуге тырысты. 1975-1976 жылдардың ... ... ... ... жазды, онда жаңа ұйымның ... ... 27 ... 1978 жылы ... уездінің Фис ауылында (Солтүстік
Күрдістан) сонау 70 жылдары біріккен бірқатар күрттік ... ... ... ... ... (КЖП) ... ... өтті.
Съездте Абдулла Оджаланды КЖП-ның төрағасы етіп тағайындады. 1981 жылдың
шілдесінде Оджаланның басқаруымен ... ... ... ... ... ... басқарушылары мен партияның 80 мүшесі
қатысты. 1982 жылдың тамызында Оджаланның басқаруымен КЖП-ның екінші ... ... ... ... ... ... ... бейбіт шешіммен түрік өкіметі тарапынан қабылданбаған жағдайда,
күрттерді қарулы көтеріліске дайындалуға шақырды. Кейінірек КЖП ... ... ... ... ... ... 1985 ... Оджалан мен оның жақтастарының бастамасы бойынша Күрдістанның
шекарасынан тыс жерлерде саяси және ... ... ... мақсатында
Күрдістанның ұль-азаттық Фронтын құрады. 1986 жылы қазанда өткен үшінші
съездте Күрдістанның ... ... ... құру туралы шешім
қабылданады.
1980-1990 жылдар бойында Оджалан ... ... ... ... болған Сирия территорисынан операцияларды басқарып
отырды. Алайда 1998 жылдың күзінде Сирия Түркиямен ... ... ... ... ... ... уақыт болып, Оджалан Италияға кетуі
мәжбір ... ол ... ... ... Грек елшілігінде жасырынды.
Оджаланның үш айлық жасырыны Кения ... ... ... ... ... аяқталады. Оджалан Түркияда сот алдында
сатқындық, терроризм мен 37000 ... ... үшін ... ... процесі 29 шілде 1999 жылы Тұрғыт Окьяй атты сотпен, оның отан
сатқыны мен ... ... ... ... ... ... айып таға ... жазасына кесті. Соттың мұндай жоғары шараның ... ... ... дегеніне қарамастан, 1984 жылдан бастап Түркияда өлім
жазасы алынып тасталынған. Ал ... ... осы ... ... өз
наразылық акцияларын бастаған болатын. ... ... ... Рим, ... және де ... ... ... өтті. Билг Ботанның үкім
жариялауынан бұрын, Күрдістанның ұлт-азаттық Фронтының ... 28 ... ... ... ... өлімін күрттер бүкіл күрт
ұлтына жасалған үкім ретінде түсініп, оларды экстремистік әрекеттерден
ұстап қалу ... ... ... ... ... ... (Ұлыбритания, Германия, Ресей) түрік сотының шешіміне қарсы
көзқарасын білдірткен. Дәл осылай Еуропаның ... ... де өз ... білдірген болатын.
Абдулла Оджалан – тек күрттердің саяси көшбасшысы емес, сондай -ақ
заманауи ұлт-азаттық қозғалыстардың теоретигі, ... ... ... мәселелер туралы фундаменталды жұмыстардың авторы. 17 ... ... ... Бар-Элиас қаласында ... ... ... КЖП күрт ... ... бейбіт жолмен
жөнге салынуына байланысты ұстанған саяси курсты дамытатын атап өткен.
Оджалан олардың басқарып отырған күресін - Түркияның ұлттық ... ... ... ... түсіндірді.
Ождаланның сөздері бойынша, КЖП елді бөлуге күрескен сепаратистік топ ... ... ... мен ... ... ... ... коммунистік марксистік ұйым КЖП 1990 жылы өнерлі түрде
үйренімдерін күрттік реалға бейімдеп, догмалық ... ... ... ... жоюшы ретінде қарастырып, оны қабылдамайды.
Оджалан: « Біздің өзіміздің гуманистік ... яғни тек ... ғана ... ... діндер, тектер ... ... ... ... ... ... манифестіміз бар. Біздің социализм-
Тоталитарлық ... ... Біз ... ... ... ... мен
плюрализмге негізделген философияға бағдар алудамыз. Біз ... ... ... ... ... бос дами ... экономикалық
құрылымын қолдаймыз. Жеке дараның бостандығы мақсатындағы мемлекеттің
абсолютты ... ... ... ... ... [4] ... ... азамат.
Қазіргі таңдағы мәліметтерге келсек, күрттердің ұлттық көшбасшысы
Оджалан 9 жыл бойы ... ... ... ... арнайы еуропалық
«шекарасыз дәрігерлер» миссиясын жіберуге қол жеткізді, алайда Түркияның
қысымының астынан бұл ... ... ... ... ... ... [5]
ІІІ. Қазіргі таңдағы күрт мәселесі
80 – 90 жылдардағы ... ... ... мен ... ... ... өзгерістер тура және қосалқы түрде Күрдістанның
сыртқы және халықаралық жағдайына, күрттік ұлттық қозғалысқа әсер етеді.
Ол күрес тактикасы мен жаңа ... ... ... ... геосаяси
шындықта дамыды. Мұнда мәселе ең бірінші Ирактік және Түріктік
Күрдістандағы жағдаймен байланысты.
80 жылдары, Иранмен болған соғысты қолдана отырып, Саддам ... ... ... барлық жеңілдіктерді жойды. Бұл автономдық район
Бағдадта толығымен бағынышты болды. Күрттердді шығарып тастау мен ұлттық
құрамын өзгертуге ... ... ... ... ... ... ... жасау айыбымен айыптады. 1990 жылдың тамызындағы
Ирактың Кувейтті басып алуы Таяу Шығыстығы тағы бір қиын ... ... ... жаңа ... ... ... ... тірі кезінде де, сондай-ақ оның өлімінен кейін ... жылы ... ... ... ... ... басылынды; ол тек
астыртын түрде қызмет атқара алды. Бірақ, террор оны барлық жерден таба
алды. Мысалы, 1989 жылы ... ИКДП бас ... ... ... арнайы
қызметшілермен өлтірілді, ал 1992 жылы қыркүйекте дәл сол ... ... жаңа бас ... С. ... да өлтірілді. Бұл қастандықтарды
ұйымдастыра отырып Иранның исламдық басшылық Ирандық Күрдістанның
автономисясы туралы күрттік националистердің талқыланатын келіссөзді бұзды.
[6]
Алайда соңғы уақытта ... ... ... ... ... иран ... күрттік мәдениет, білім беру мен ақпараттық ... ... ... ымырыға келді. Билік басындағылар күрттер мен
парсылардың лингвистикалық және этникалық туыстығына негізінде олардың
мемлкеттік-саяси мүдделерін теңестіріп мыс, күрттерге меджлисте өз өкілін
шығаруға ... ... жылы АҚШ ... ... болған Ирактың жойқын жеңілісі
күрттік азаттық күресінің жаңа кезеңін басталғанын білдірді. 1991 жылы
ақпанды Ирактік Күрдістанда АҚШ пен оның ... ... ... көтеріліс бұрқ етіп, тез арада бүкіл елді босатты. Алайда, күрттер
тағы Батыстың геосаяси мүдделерінің құрбаны болды, олар өз ... ... ... ... дестабилизациясында мүдделі
болмады да Саддамға күрттік көтерілісті басып тастауына мүмкіндік берді.
Осыдан кейін ... саны 2,5 ... ... Бұл күрт халқының жаңа
кезеңдегі ең қорқынышты сынағы болды.
Кейінірек, американдық өздерінің жаңылысұанын түсінді. Сақталған
Саддам режимінің жасаған зұлымдығы бүкілхалықтық ыза тудырды. ... ... ... ... ... әуе қолшатыры қалыптасты-
ирактік авиация үшін ұшпайтын аймақ, бірқатар экономикалық санкция
енгізілді, Ирактың әлемдік қауымдастықпен, әсіресе ... мен АҚШ ... ... ... ... бірнші рет Ирактағы күрт халқы
үшін сөз жүзінде емес, іс ... өз ... ... ... жылы ... айларында барлық негізігі күрттік партиялары
кірген Оңтүстік Күрдістан фронтында бірінші рет күрттік парламентке(ұлттық
ассамблеяға) соайлау жүргізілді. 90% жуық ... екі ... ... мен КПО ... екі ... ... дауыстар теңдей бөлінді. Бұл
партиялардың басшылары - Масуд Барзани мен ... ... ... ... ... ... Үкімет құрылып, Федеративті одақ туралы
декларация қабылданды.
Осылайша күрттік мемлекеттің ... ... ... басқарудың
құрылымы жасаланды. Жаңа билік Оңтүстік Күрдістан немесе «Еркін
Күрдістанның» (74 тен 55 мың кв. км) үлкен бөлігін бақылауға алды.
Багдадтың ... тек қана ... қоры ... және ... ... ... ... территориясы қалып отырды. «Еркін Күрдістан» әскери-
саяси және жарым-жарты АҚШтан экономикалық көмек алып отырды, бәрақ
ешқандай халықаралық ... ... ие ... ... ... оның ... ... немесе толыққанды
автономия алғанын білдірді, алайда бұл күрттердің өзіндік танытудағы
күресінде прогресс және маңызды қадам болды, оған қоса олардың жағында
әлемнің ең мықты ... АҚШ ... ... ... бірінші жылдары қиын түсті. Дұрыс ішкі
саяси климат құруда бірқатар экономикалық, әлеуметтік мәселе мен ... ... ... ... ... ... төмен деңгейі өз
әсерін тигізді. Сондай-ақ Ирактік Күрдістанның дестабилизацяисын көздеп
отырған Түркия мен Иранның ішкі ... ... да өз ... тигізбей
қоймады.
Ирактік күрттердің қол жеткізулерін жоғалту қаупі туды, алайда олар
бұл қауіптерді тез арада байқап, өзара мәселерді шеше білді. Өз ... ... АҚШ ... ... ... қолғабыс жасады. 17 қыркүйек 1998
жылы Вашингтонда Масуд Барзани мен Джалал Талабани арасында конфликтті
бейбіт шешу туралы келісімге келді.
Конфликттің толығымен ... ... ... өтсе де, ... ... ... 4 ... 2002 жылы алты жылдық үзілістен кейін Оңтүстік
Күрдістанның астанасы Эрбилде біріккен күрттік парламенттің бірінші отырысы
өтті. Сондай-ақ соттық жүйені де ... ... және 6–9 ... соң ... сайлауын ұйымдастыру көзделді. КДП мен КПО біріккен,
демократиялық және федеративті Ирак үшін бірігіп күш салуға келісті. ... көп ... ... мен өзіндік тануында маңызды сәттілігі
болды.
Бүгінгі Ирактағы саяси-құқықтық жағдайы оптизмді тудырады. 15 ... жылы ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылымның федеративті формасын қалыптастырады.
Яғни Ирактік Күрдістанда «көппартиялық, плюралистік, парламенттік және
республикандық» саяси жүйе қалыптастырады. [7]
Осыған ... ... ... барлық қиыншылықтары мен қарама-
қайшылықтарын ескере отырып, автономияға тууып отырған қауіптерден
сақтанбаса да болмайды. Ирактың жаңа Конституциясы оның абсолютті ... ... ... ... ... ... ішкі ... жағдай
үлкен уайым туғызады, түрлі конфессия аралық бөлшектеулер, елде бейбіт
даму, заң мен тәртіпті ... кері ... ... сөзсіз.
Бұл Ирактағы «Күрттік революция» басқа да Таяу Шығыста мекендеген
күрттерге осыған негізделіп отырып өзіндік танутыда қандай қателер жібермеу
керектігін көрсетіп берді. Дәл осы, ... күрт ... мен ... да ... ... ... келе жатқан ұлттар үшін тарихи маңыздылық
болып табылады. [8]
Алайда, Ирактағы күрттердің мұндай жетістіктері басқа да күрттер
қоныстанған аймақтардың наразылығын тудырады. Яғни ... ... Иран мен ... ... ... ... келісу үшін
бірігуіне әкелді. Ирактың президенті болып бұрыңғы ... ... ... Д. ... сайлануы, түрік-ирак және иран-ирак
қатынастарына жаңа жағдай туғызды. Анкара күрттік сепаратизм идеясының ары
қарай күрт дамуынан қорқып отырса, ... ... ... сауда-
экономикалық байланыстарын жөндеу мақсатында, оған қаржылық көмек ретінде
10 млн. доллар ... ... ... екі ... ... ... (өз ... мәселесінің шешілмеуі) және сыртқысаяси құрамда (АҚШ-пен қатынас,
амақтағы күш тепе-теңдігі, халықаралық аренадағы жағдай) мұқабалатады.
Осы жылдың ең шулы ақпараты болып Түрік ... ... енуі ... ... ... Туркия елшісі: « Біз Ирак
басшылығымен террористердің әрекеттерін ... үшін ... ... ... ... де ... ... бірге лаңкестікке қарсы күреске
байланысты келісімге қол қойды. Сондай-ақ, АҚШ пен Ирак ... ... ... ... туралы келістік. Бірақ, АҚШ пен Ирак
лаңкестердің әрәкеттеріне төтеп бере алмады. Соңғы айда біз ... ... Соны ... ... ... ... өз ... жылдық мерзімде Күрттік Жұмысшы партиясымен күресу үшін ирактк шекараға
өтуге ... ... ... дәл ... аймақтағы жағдайға байланысты
болады. Операця аяқталғаннан кейін түрік әскерлері Түркияға қайтады.
Ешқандай оккупация және терриотрия басып алу туралы сөз жоқ» деп ... ... бұл ... ... ... сәйкес жасалынып
жатқанын қосып өтті. [10]
Осыған сәйкес осы жылдың 3 қарашасында Стамбулда бұл ... ... ... мемлкеттік хатшысы Кондолиза Райс, Түркия және Ирак СІМ
басшылары Али Бабаджан и Хошияр Зибари бас қосты. Алайда, ... ... ... жоқ. ... не ... Одақ не АҚШ күрт ... қарсылығын білдірді. [11]
Қорытынды
Күрт мәселесі өзіне геосаяси маңыздылығымен, сонымен қатар заманауы
тарихтағы үлкен этникалық кризис ретінде де ... ... Егер ... жыл бұрын күрт мәселесін көбісі білмесе, қазіргі таңда бүкіл
Еуропаның назары осында. Ең алдымен, бұл жер шарындағы ... ... ... ... қызу нүкте болуында.
Күрттік ұлттық қозғалыстар біраз этаптардан өте отырып, өзінің саяси
бағытын ... ХІХ ... ол ... ... ... және партикулярлік-сепаратистік идеялармен, яғни тәуелсіз
күрттік патшалықты(бейлікті) құру идеясымен өмір сүрген. Күрттік
национализмнің пайда болуы (ХХ ғасырда) мен оның дамуы арқасында
қозғалыстың ... ... ... ... біртұтас мемлекет, тәуелсіз
Күрдістан, үшін күрес.
Яғни бұл, күрттердің әрдайым тәуелсіз болуға тырысқанын білдіреді. Ұлт-
азаттық күрестің тарихы ... ... ... бөліну процесінің
нәтижесінің бірі болып, күрттік демократиялық қозғалыстардың көпшіліктік
сипат алып, ұйымдастырушылығы мен күшінің ... ... ... табылады.
Қорытындылай келгенде, күрт мәселесі тек Таяу Шығыста ғана емес, бүкіл
әлемде белгілі бір саяси орын ... және бұл ... ... ... ... өз мүддесіне сәйкес) қалап отыр. Оның соншалықты ауқымды
масштаб алуы, күрт мәселесін ХХ және ХІХ ғасырлардың ең шулы ұлы ... ... ... ... www.regnum.ru., М. Лазаревтің «Курды и курдский вопрос» мақаласы
2 ... М. ... ... и ... вопрос» мақаласы
3 Лазарев М.С. Империализм и курдский вопрос (1917–1923). М., 1989
4 Оджаллан А. Курдистанская действительность с XIX века по ... ... ... РПК. М., 1998.
5 www.regnum.ru/news/905226.html, Фархад Мардини интервьюсы, 18:11
25.10.2007
6 Жигалина О.И. Национальное движение курдов в Иране (1917–1947гг.), М.,
1988
7 Хошави ... ... ... ... государственности. В
сборнике: Курдский вопрос в настоящем. М., 2006, 105 ... ... ... ... ... ... ... Журнал
«Азия и Африка сегодня», №4, 2007г.
9 Мilliet, 17/01/2006
10 ... ... ... 04.11.2007
-----------------------
[1] www.regnum.ru., М. Лазаревтің «Курды и курдский вопрос» мақаласы
[2] www.regnum.ru., М. Лазаревтің «Курды и ... ... ... ... М.С. ... и ... ... (1917–1923). М., 1989
[4] Оджаллан А. Курдистанская действительность с XIX века по настоящее
время и ... РПК. М., ... ... ... ... ... 18:11
25.10.2007
[6] Жигалина О.И. Национальное движение курдов в Иране (1917–1947гг.), М.,
1988
[7] Хошави ... ... ... ... ... ... ... вопрос в настоящем. М., 2006, 105 бет.
[8]М.Лазарев, «Иракский Курдистан- Прообраз курдского государства?», Журнал
«Азия и ... ... №4, ... ... ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алматылифт" ЖШС- нің шаруашылық – өндірістік қызметіне баға беру8 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі11 бет
Қиын балалар туралы түсінік 6 бет
Ұлттық қордың қалыптастырылуы мен пайдаланылуының тиімді перспективаларын анықтау69 бет
Ауданымызда жиі кездесетін паразит құрттар23 бет
Буылтық құрттар типі7 бет
Буылтық құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері4 бет
Жалпақ құрттар типі7 бет
Жылқылардың стронгият құрты11 бет
Интернет – құрттар. Жұмыс істеу принциптері және олардаң қорғану шаралары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь