Цитология лекция тест және бақылау сұрақтары глоссарий оқу құралы

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
2. Клетканың морфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
3. Цитоплазма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
4. Клетканың химиялық құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
5. Клетканың тұрақсыз қосылыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
6. Клетка қабықшасы. Плазмалық мембрана ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
7. Клеткааралық байланыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
8. Эндоплазмалық тор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
9. Гольджи аппараты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16
10. Лизосомалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
11. Рибосомалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
12. Митохондриялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
13.Пластидтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 19
14. Клетка орталығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
15. Интерфазалық ядро ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
16. Хромосомалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
17. Арнаулы органоидтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
18. Клетканың қозғалыс органоидтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
19. Митоз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 23
20. Митоздың биологиялық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
21. Митоз паталогиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
22. Амитоз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
23. Мейоз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25
24. Микротүтікшелер мен микрофиломенттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 26
25. Цитология пәнінің тест сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
26. Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44
27. Глоссарий ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
28. Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55
Цитология – клетканы зерттейтін ғылым. Цитология (гр. цитос-клетка, логос-ғылым) деген мағынаны білдіреді. Цитология жеке ғылым ретінде өткен ғасырдың соңғы ширегінде пайда болған. Клетка жөніндегі ілім ХҮІІ ғасырдан басталады. ХҮІІ ғасырдың орта кезінде «клетка» деген атауды алғаш рет Роберт Гук қолданған. Ол тоздың жұқа кесіндісін өзі жасаған микроскоп арқылы қарап, оның көптеген ұяшықтардан тұратынын көрген, сол ұяшықтарды-клетка деп атаған. Антон Левенгук 1680 ж көптеген жануар- лар мен өсімдіктер ұлпалардың клеткаларда тұратынын ашты. ХІХ ғасыр- дың басында микроскопиялық зерттеулердің кең таралуына байланысты құрылысы жағынан өсімдіктер клеткалары мен жануарлар организмінің клеткасына тән екенін көрсетті. Пуркиньенің шәкірттері Т.Шванн, Я.Генеленің, Р.Ремактың гистологияның негізін салушылардың бірі А.Келиккердің, Р.Вирховтың, Э.Геккельдің, И.М.Сеченовтың еңбектері бүкіл әлемге мәлім. Орыс ғалымы академик Карл Бэр сүтқоректілердің жұмыртқа клеткасын зерттеп ашып, көпклеткалы организмдердің бәрі де өзінің дамуын бір клеткадан бастайтынын және ол клетканың зигота болатынын анықтады. К.Бэрдің бұл жаңалығы клетканың тек құрылыс өлшемі екенін көрсетті. 1838-1839ж немістің ғалымдары ботаник М.Шлейден мен зоолог Т.Шванн клетка теориясын ашты.
Клетка теориясының негізгі қағидалары:
1.Клетка организмінің ең кіші бірлігі;
2.Клеткалар құрылысы жағынан ұқсас;
3.Клеткалар бөліну арқылы көбейеді;
4.Көпклеткалы организмдер клеткалары мен олардың туындыларының жиынтығы.
Ф.Энгельс ХІХ ғасырдың жаңа ашылған ғылымының үш бағытына ерекше баға берді. Ең әуелі Ч.Дарвиннің эволюциялық ілімі, одан кейін энергияның тұрақтылық заңы және клетка теориясы деп:
Цитология пәні бір клеткалы және көпклеткалы организмдердің клеткалары мен құрылысы, химиялық құрамына клетка ішіндегі құрылымының қызметін, клетканың көбеюі мен дамуын, клетканың қоршаған орта жағдайларына бейімделуін зерттейді. Клеткалар бөліну арқылы көбейеді және әрбір жаңа клетка бастапқы аналық клетканың бөліну нәтижесінде пайда болады. Көп клеткалы күрделі организмдер клеткалары өздерінің атқаратын қызметтеріне қарай бағытталып ұлпа түзеді; ұлпалардан мүшелер құралады, олар өзара өте тығыз байланыста және нервтік сондай-ақ гуморальдық реттеу жүйелеріне бағынышты болады. Аурудың себебін анықтауда клетканы зерттеудің маңы- зы өте зор. Өйткені, аурудың басталуына себеп болатын патологиялық өзге -рістер клеткадан басталады.
Негізгі әдебиеттер

1. Алмазов И.В., Сутулов Л.С. Атлас по гистологии и эмбриологии.
-М.: Медецина, 1978.
2. Заварзин А.А., Харазова А.Д. Основы общей цитологии.-Л.:
Изд. Ленингр. ун-та, 1982.
3. Кухтина Ж.М. Руководство к практическим занятиям по
цитологии.-М.: Просвещение, 1971
4.Конофеева З.С, Қазыбаева Г.С. Цитология сабағының практикалық жұмысы: Алматы: Абай атындағы АлМУ, 2001.
5.Конофеева З.С Жалпы гистология және эмбриология негіздері сабағының практикалық жұмысы. Алматы: Абай атындағы АлМҰУ, 2002
6.Конофеева З.С. Жалпы гистология және эмбриология пәнінің тест сұрақтары:Алматы: Абай атындағы Каз ҰПУ,2006.
7.Конофеева З.С, Цитология пәнінің тест сұрақтары: Алматы: Абай атындағы Қаз ҰПУ,2006.
8 Нұрышева А, Нұрышев М.Х. Цитология-Алматы: «Қарасай» 2006
9.Робертис Д.Е., Новинский В., Саэс Ф. Биология клетки пер. С англ.М .; 1999
10.Сапаров Қ.Ә. Жалпы цитология негіздері. – Алматы: Санат, 1999.
11Свенсон К,Уэбстер П. Клетка – М., Мир. 1980
12.Ченцов Ю.С. Общая цитология. – М.; Изд. Москов. Ун-та, 1978.

Қосымша әдебиеттер

1. Зенгбуш П. Молекулярная и клеточная биология: в 3-х томах.- М.: Мир,
1982.
2. Либерман Е.А. Живая клетка. – М.: Наука, 1982.
3. Ленинджер А. Митохондрия. – М.: Мир. 1966.
4Хэм А, Кормак Д. Гистология, 1982.-Т. 1, 2.
5. Юрина. Н.А., Радостина А.И. Практикум по гистологии и цитологии и эмбриологии. – М.: Изд. Ун-та Дружбы народов, 1989.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ.
З.С.КОНОФЕЕВА, ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... З.С., ... Г.С.
Цитология лекция.Тест және бақылау сұрақтары.Глоссарий: Оқу құралы.-
Алматы: Абай ... ... ... ... ... ... оқу ... Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... курсы цитология пәнінің ... ... Бұл пән ... ... физиология, генетика,
эмбриология т.б. пәндердің теориялық ілімдерінің негіздері болып ... ... ... ... Цитология ғылымының даму тарихы, клетканың
морфологиялық құрылысы, химиялық құрамы органоидтардың құрылысы ... ... ... ... тест ... осы пәннің
негізгі мазмұнын қамтиды.Студенттердің оқу процесі ... ... ... ... ... ... ... рет жарық көріп отырған бұл еңбек цитология пәнінің
лекциялық курсына арналған оқу құралы болып табылады.
Ана тіліндегі ... ... ... байланысты бұл еңбегіміз аз
да болса да көмегін тигізер деген үміттеміз.
Пікір жазғандар.
М.Қ. Нұрышев - Биология ... ... ... Керімов - Педагогика ғылымдарының докторы, профессор
Баспаға Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық ... ... ... ... ... ... 2008
Кіріспе.
Цитология – клетканы зерттейтін ғылым. ... (гр. ... ... ... ... Цитология жеке ғылым ретінде өткен
ғасырдың соңғы ширегінде пайда болған. Клетка жөніндегі ілім ХҮІІ ... ХҮІІ ... орта ... ... ... ... ... рет
Роберт Гук қолданған. Ол тоздың жұқа кесіндісін өзі жасаған микроскоп
арқылы ... оның ... ... ... ... сол ұяшықтарды-
клетка деп атаған. ... ... 1680 ж ... ... лар ... ... клеткаларда тұратынын ашты. ХІХ ғасыр- дың басында
микроскопиялық ... кең ... ... құрылысы жағынан
өсімдіктер клеткалары мен жануарлар организмінің ... тән ... ... ... ... ... ... негізін салушылардың бірі А.Келиккердің, Р.Вирховтың,
Э.Геккельдің, ... ... ... ... ... Орыс ғалымы
академик Карл Бэр ... ... ... зерттеп ашып,
көпклеткалы организмдердің бәрі де ... ... бір ... ... ол клетканың зигота болатынын анықтады. К.Бэрдің бұл ... тек ... ... екенін көрсетті. 1838-1839ж немістің ғалымдары
ботаник М.Шлейден мен ... ... ... ... ашты.
Клетка теориясының негізгі қағидалары:
1.Клетка организмінің ең кіші бірлігі;
2.Клеткалар құрылысы жағынан ұқсас;
3.Клеткалар бөліну арқылы көбейеді;
4.Көпклеткалы организмдер ... мен ... ... ... ХІХ ... жаңа ... ... үш бағытына ерекше баға
берді. Ең ... ... ... ... одан ... ... заңы және клетка теориясы деп:
Цитология пәні бір клеткалы және көпклеткалы организмдердің клеткалары
мен құрылысы, ... ... ... ... ... ... ... мен дамуын, клетканың ... орта ... ... Клеткалар бөліну арқылы көбейеді және әрбір жаңа
клетка бастапқы аналық клетканың ... ... ... ... ... күрделі организмдер клеткалары өздерінің ... ... ... ұлпа ... ... ... ... олар өзара өте
тығыз байланыста және нервтік ... ... ... ... болады. Аурудың себебін анықтауда клетканы зерттеудің маңы- зы
өте зор. Өйткені, аурудың ... ... ... патологиялық өзге
-рістер клеткадан басталады.
Клетканың морфологиялық құрылысы.
Клетка тірі материяның ең кішкене бірлігі болып саналады. Адам ... (1018) ... ... Тірі ... клеткаларын екі
топқа бөлуге болады: ... және ... ... ... балдырлар мен бактериялар жатады. Прокариоттар клеткасының көлемі 0.5-
3 мкм. Прокариоттарда ядро ... оның ... ... ... ядро мембранасы ядрошығы болмайды, оның орнында ДНК ... ... ... ... болады; онда АТФ ... ... ... ... ... қозға- лады (1-сурет, 2-
сурет). Бактериялар мөлшері 1-ден 10-мкм-ге дейін жетеді және пішіні алуан
түрлі ... ... ... ... ... ... көбейеді.
Көк-жасыл балдырлар алуан түрлі тұщы су қоймаларында, ... ... ... кең ... ... ... ... қақ жарылып
екіге бөлінуі арқылы көбейеді.
Бактерия мен көк-жасыл балдырлардың ... ... ... ... клеткаға дейінгі тірі формалар деп есептеуге болады.
Бірақ, эволюциялық дамуында бактериялар вирустардан жоғары сатыда ... 1892 жылы орыс ... ... ... Вирустар тірі
организмдердің клетка құрылысы болмайтын үлкен бір тобы ... ... ... у). ... адам мен ... өсімдіктердің көптеген
жұқпалы ауруларын қоздырады. Вирустарды жануарларға да өсімдіктерге де
жатқызуға болмайды. Тек ... ... ... ... ... болады.
Вирустар басқа организмдердің ... ғана ... етіп ... Вирустар тірі организмдер клеткасынан тысқары жерлерде тіршілік ете
алмайды және олардың көптеген ... ... ... ... ... Жануарлар мен өсімдіктер, бактериялардың клетка- ларының ... ... ... ... ... туғызады. Вирус- тардың әрбір
бөлшегі ... ... ... яғни ... ... мен қоршалған
генетикалық материалдан тұрады. Бұл қабықша қорғаныш рөлін атқарады.
Вирустарды ... ... деп ... ... ... ... ... мен жануарлар, қарапайымдар ... ... ... ... ... күрделі келеді.
Эукариоттық клеткалардың органоидтары болады, олар мембранамен ... ... мен ... ... ... ДНК ... ... мен өсімдіктер клеткаларын алып қарайтын ... ... және ... ... ... әр түрлі болады. Жануарлар
клеткасының пішіні мысалы, эпителий ұлпасының ... ... ... цилиндр тәрізді, қанның клеткалары (эритроциттер) сопақша ... ... ... ... ... әр ... ... атқаратын
қызметіне байланысты (3-сурет).
4
1- сурет. Эукариот клеткаларының қиыстырылған үлгісі : а- жануар ... ... ... 1- ... және ядрошығы бар ядро; 2- плазматика
мембранасы; 3- ... ... 4- ... 5- ... ... тор; 6- ... эндоплазмалық тор; 7- пиноцитоз вакуолі; 8-
Гольджи аппараты; 9- ... 10- ... ... ... ... 11- ... ... және центросфералар; 12-
митохондрия; 13- гиалоплазманың полирибосомдары; 14- орталық вакуоль; 15-
хлоропласт.
Өсімдіктер ... ... ... ... ... ... оның
протоплазмасында көптеген шырындар болады.
Өсімдіктер мен жануарлар клеткасының өзіне тән ... ... ... 1) ... болмайды; 2) қатты клетка ... 3) ... ... бөлініп бір-бірімен ажырайды; 4) ... ... ... ... 5) ... клеткасының қозғалу
қабілеттілігі бар; 6) ... ... ... ... 7)
жануарлар клеткасының пішіні әр түрлі болады. Өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... 2) іші
шырынға толы ірі вакуольдер кездеседі; 3) пластидтері болады;
5
2- ... ... ... ... ... 1- ... 2- клетка қабығы; 3- нуклеоид; 3- рибосомдар; 4- ... ... 7- ... 8- полифосфат түйіршіктері; 9- талшықтар.
4) клеткалары бөлінген кезде клеткааралық қабат пайда болады; 5) ... ... ... ... 6) ... ... біркелкі болады. Клетканың морфологиялық құрылысын алып ... ... ... цитоплазмадан және ядродан тұрады да сырты плазмалық
мембранамен қоршалған. ... ... ... ... ... ... түзіледі. Кірінділерге алмасу өнімдерінің жиынты-
ғы - майдың тамшылары белоктардың кристалдары, гликогеннің түйіршік- тері
және ... ... ... ... ... ... ... олар заттар алмасуында маңызды қызмет атқарады. Органоидтарға
эндоплазмалық тор, ядро ... ... ... лизосома, т.б.
органоидтар жатады. Организмді құруға клеткалардан басқа ерекше клетка- сыз
құрылыстар ... ... ... ... синцитий,
клеткааралық зат жатады. ... ... көп ... ... көп ... ... пайда болған ірі құрылым. Синцитий –
клеткалар бөлінген кезде түгел ажырамай дәнекерліктермен байланысып тұратын
жағдайда пайда болады. ... ... және ... органоидтар
кездеседі. Мембраналы органоидтарға эндо- плазмалық тор, Гольджи ... ... ... ядро жатады. Екі ... ... мен ... жата ... ... ... ... клеткалары: 1- аш ішектің цилиндр тәрізді
эпителийі; 2- куб ... ... 3- ... ... 4- бокал тәрізді
безді клетка; 5- қанның клеткалары а- ... ... в- ... ... 6- ... клеткасы; 7- талшықты клетка (сперматозоид); 8- жүйке
клеткасы; 9- тарамыс ... ... ... ... және ... клетка орталығы (центросома), цитоплазманың фибрильді
құрылымдары жатады.
Сыртқы ортадан ... ... ... ... тірі ... ... ... болады:
1. Гетеротрофты
2. Автотрофты
Гетеротрофтыға адам организмі және жоғары ... ... ... Бұл ... ... ... ... молекулалары
үнемі келіп тұруы қажет, яғни көмірсулар, белоктар мен майлар. ... ... осы ... ... биологиялық
7
функцияларына қажетіне жұмсайды. Автотрофтыға ... ... ... ... ... ... ... пигменті күн
сәулесінің энергиясын химиялық энергияға ... және ... қос ... ... ... ... жабайы органикалық
молекуланы (глюкозаның молекуласын) түзеді.
Қорыта айтқанда, ... тірі ... ... күн ... ... ... энергияны тікелей күннен алатын болса, ал
жануарлар оны жанама жолмен алады.
Цитоплазма
Цитоплазма (грек тілі «цитос» - ыдыс ... ... - ... ... ... ... ... ішін толтырып тұратын сұйық
қоймалжың затты цитоплазма дейді. Чех ... ... 1840 ... деген терминді ұсынған. Цитоплазма сыртқы ортадан ... ... ... ... ... ... дік жұмысшы
аппараты. Эукариотты ... ... ядро және әр ... ... ... ... әр ... қосынды- лар клетка
әрекетінен шыққан өнімдер, вакуольдер, сондай-ақ клетка қаңқа- сын құрайтын
өте жіңішке түтікшелер мен ... ... ... ... ... ... ... су 75-85%, белок және амин- қышқылы ... 4-6%, ... ... 2-3%. Осы аты ... ... ... құрайды. Бұл заттар сұйық күйден қатты күйге немесе керісінше
ауысып отырады.
Зат ... ... ... ... ... ол ядро мен ... ... етіп біріктіріп, олардың өзара әрекетін клетка
қызметін біртұтас тірі жүйе ... ... ... Цитоплазманың
маманданған құрылымдарына миофибриллалар, ... ... ... Микроскоппен қарағанда байқалмайтын құрылы- мы жоқ
цитоплазманың ... ... ... ... ... ... ал ... кірінділер орналасқан бөлігін эндоплазма дейді.
Цитоплазманың негізгі матриксін гиалоплазма (грекше hyaline – ... ... ... ... ... ... ... матрикстің ферменттері болады. Матрикстің маңызды
ферменттеріне гликолиздің ... ... ... негіздердің,
аминқышқылдардың, липидтердің және басқа маңызды қосылыстардың ферменттері
жатады. Гиалоплазмада АТФ молекулалары жинақталады. Гиалоплазма клеткадағы
барлық құрылымдарды ... ... және ... ... әрекеттесуін
қамтамасыз етеді.
Клетканың химиялық құрамы.
Өсімдіктер мен жануарлардың әр түрлілігін сипаттайтын ... ... да ... өмір ... ... – зат ... процесі.
8
Онсыз тіршілік жоқ. Тіршілікті анықтай келіп, Ф.Энгельс ... деп ... ... ... белокты заттардың тіршілік ету тәсілі, оның
тіршілік етуінің ең маңызды кезеңі сыртқы ... ... зат ... ... ... зат ... ... кезде тіршілік те тоқтап, белок
бұзыла бастайды».
Клеткада химиялық реакцияларға қатысатын сан мыңдаған заттар ... мен ... ... ... ... құрамы жағынан
өзара ұқсас келеді, мұның өзі органикалық дүниенің біртұтастығын көрсетеді.
Әсіресе клеткада төрт элемент – оттегі, көміртегі, азот және ... ... ... ... – ақ ... да ... кездеседі, күкірт,
фосфор, хлор, калий, магний, натрий, кальций, темір.
Су. Клеткада су ... орын ... Егер ... су ... тоқтатады. Мұндай күйді анабиоз деп атайды. Клетканың 80 % -ке
жуығы судан тұрады. Су ... ... ... түрлі қызмет атқарады.
Клетканың серпімділігі сияқты ... ... ... суға байланыс-
ты. Сондай – ақ судың еріткіш ретінде де зор ... бар: ... ... ... ... ... күйінде енеді және клеткадағы керек
емес заттар ерітінді ... ... ... Суда ... еритін заттар
гидрофильді деп аталады (грекше: «гидрос» - су, «филео» - сүйемін). Суда
нашар еритін немесе ... ... ... ... ... клетчатка, май.
Судың молекулаларымен ... ... ... ... ... ... олармен сутектік байланыс
түзе алатын атомдар тобы бар ... ... мұны біз ... ... заттарға: тұздар, белоктар, көмірсулар, органикалық
қосылыстар жатады. ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, судың клеткаға сырттан ішіне ... ... ... ... шығуына жол бермейді. Клетканың тіршілігі ... да ... зор. К+, Na+, Са2+, Мg2+, Сl-, ... , Н2 РО4-, НСО3-
аниондар клеткада еріген күйде ... ... ... ... ... болса, ал натрийдің ионының концентрациясы аз болады.
Клеткада бейорганикалық заттар еріген күйде емес, ... – ақ қат- ... ... де ... ... сүйек тканіндегі кальций фосфаты.
Белок клеткада маңызды қызмет атқарады. Белок құрылыс ... ... ... ... органоидтары белоктардан құралған.
Белоктар клеткада катализаторлық сондай – ақ қозғалыс қызметін атқарады.
Мысалы, бұлшықеттердің жиырылуы, ... – ақ ... ... ... ... осы белоктар арқылы жүзеге асырылады. Сонымен
қатар ... ... да ... ... ... ... қан
белогы гемоглабин оттегіні дененің бүкіл ұлпалары мен мүшелеріне таратады.
Белоктар ... – ақ ... ... те атқарады. Белоктардың екі тобын
ажыратады: протейндер ... ... ... және ... немесе
күрделі белоктар. Протейн деген термин
9
гректің «протос», «алғашқы» ... ... ... ... ... аминқышқылдарынан тұрады. Бұған жататындар: альбуминдер ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер жануарлар клеткасында кездеседі. Липидтер суда
ерімейді, ал бензинде, ацетонда, эфирде ериді. ... ... ... ... Липидтер клеткада құрылыс материалы болып саналады.
Липидтер клетка мембранасының құрамына кіреді және гидрофобты ... ... ... ... ... ... ... органоидтардан басқа, зат алмасу процесінде бірде пайда
болып, бірде жойылып ... ... ... оны ... тұрақсыз
қосылыстары дейміз. Клетка қосындылары ... және ... ... әр ... ... ... ... жіктелуі (1-үлгі).
ҚОСЫЛЫСТАР
қоректік ... ... ... ... ... көп болады. Гликоген қара бауырда
бұлшықетте жиналады. Белоктар амфибияның сарыуызында жиналады. Май, ... ... ... қара – ... ... жиналады. Липо-фусцин
сары – қоңыр пигмент жүйке және бауыр клеткаларында жиналады. Цитоплазмада
болатын ... ... ... ... ... ... бар.
Клетка қабықшасы
Плазмалық мембрана
Клетка қоршаған ортадан клетка қабығы арқылы ажыратылып тұрады. Кез-
келген организмнің клеткасы біртұтас тірі жүйе болып ... Ол ... ... үш ... : ... ... цитоплазма және ядродан
тұрады. Клетка қабықшасы күрделі құрылысты болады. Клетка қабықшасы сыртқы
қабаттан және оның ... ... ... ... мембранасынан
тұрады. Өсімдіктер мен жануарлар клеткасының қабықшасында айырмашылығы
болады. Өсімдіктердің сондай–ақ бактерия –
10
лардың, көк-жасыл ... мен ... ... ... тығыз қабықшасы бар немесе клетка қабырғасы болады. Өсімдік- тердің
көпшілігінде олар ... ... ... ... ... ... клеткасының қабатынан айырмашылығы - ол өте ... ... ... мен белоктардан тұрады. ... ... ... ... деп аталады. Гликоликс ең ... ... ... ... және ... барлық заттармен
тікелей байланыстыру қызметін атқарады. Жануарлар клеткасы- ның сыртқы
қабаты өте жұқа (1мкм ... ... ... клеткасының
қабырғасы сияқты гликоликсте олардың өз тіршілік әрекеті арқылы түзіледі.
Вирустардың әрбір бөлшегі ДНК-ның ... ... ... ... ... ... қоршалған генетикалық материалдан құралады. Бұл қабықша
қорғаныш рөлін атқарады. ... ... ... деп ... жылы ... мен Даниелли клеткалы мембрана билипидтік қабат-
тан тұрады деген болатын.
1959 жылы ... сол ... ... ... біріктіріп
элементарлық мембрананың құрылысы жөніндегі гипотезасын ұсынды. Бұл
гипотеза ... ... ... ... 7,5 нм ... ... қарағанда үш қабатты болып байқалады; ... ... ... екі ... ... орналасады. Бірақ бұл
гипотеза өзгеріске ұшырады. Мұздатып жару ... ... ... батып тұратын, кейде оны тесіп өтетін белоктық ... ... ... метаболизмдік белсенділігі неғұрлым жоғары
болса, соғұрлым онда белоктық бөлшектер көп болады.
1972 жылы Сингер мен ... ... ... – мозайкалық
моделін ұсынған. Бұл модель ... ... ... ... ... ... ... Бұл моделде липидтік биқабат элементар- лық
мембрана ретінде қарастырылады, бірақта мұнда ол қозғалмалы құрылым болып
алынған; ... ... ... ... қалқып жүреді, ал ... ... ... ... бір ... ... тұрады.
Липидтер өз орнын өзгертіп, жылжып қозғалып тұруы да мүмкін. Элементарлық
мембрана барлық оргаизмдердің клеткаларына тән ... дық ... ... ... ... 10 нм шамасында, оның құрылысы мен
атқаратын қызметін электронды микроскоп арқылы ғана зерттеуге болады. ... ... ... жылжымалы болғандықтан, плазма- лық ... ... ... ... ... ... ... өткізгіштік
3. тасымалдаушы
11
4-сурет. Үлгі; клетка мембранасының құрылысы:
1-липид; 2-билипидті қабаттың гидрофобты зонасы; 3-мембрананың инте- гралды
белоктары; ... ... мен ... орта ... ... зат алмасады. Сыртқы ортадан
клеткаға су, жекелеген ион түрінде әр түрлі тұздар, бейорганикалық ... ... ... ... ... ... ... өте жіңішке каналдары арқылы өтеді.
Сыртқы ортаға клетка ішінде түзілген ... ... ... ... ... ... ... өнімдері, сондай-ақ клеткадан синтезделген
заттар шығарылып отырады. Олар белоктар, көмірсулар, ... ... ... ... және ұсақ ... ... ... сыртқы
ортаға шығарылады. Мысалы, көп клеткалы жануарлар- дың әр түрлі ... ... ... ... ... т.б.) ... мембрана
есебінен бірімен бірі байланысады.
Заттардың клетка ішіне өтуі және ... ... төрт ... ... ... Белсенді тасымалдау
4. Экзо және эндоцитоз
Диффузия дегеніміз – концентрацияның аз жағына қарай ... ... ... әр ... заттар еніп отырады. Клеткалық мембрана-
ның су мен иондарды өткізетін арнаулы тесіктері болады. ... ... ... де, кіші ... жылдам өтеді. Ең жылдам өтетін су және ... ... ... иондардың өту жылдамдығы түрліше. Катиондар
аниондарға қарағанда тез өтеді. Иондардың тасымалдануы қамтамасыз ететін
белоктан тұратын ионофоралар деп ... ... ... ... ... ... градиентіне қарсы тасымал -дау үшін энергия қажет
(АТФ) калий, натрий иондарының ... ... ... ... ... ... ... Плазма -
12
лық мембранада клеткадан натрийді айдап шығатын ... ... ... ... ... ортадан клеткаға калий иондарын жеткізетін калий насосы
болады. Осы екі насосты біріктіріп натрий – калий насосы ... ... ... іске ... ... ... болуы белоктың синтезіне, фотосинтез-
ге және кейбір басқа маңызды тіршілік процесіне қажет. Сіңген калийдің әр-
бір екі ионының орнына клеткадан ... үш ионы ... ... ... натрий өз бетімен қайтадан клеткаға сіңеді.
Фагацитоз (гр. «фагео» -жебір) деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... алу процесін И.И.Мечников фагацитоз деп
атаған. Органикалық ... ... ... полисахаридтердің ірі
молекулалары, тағамның түйіршіктері бактериялары клеткаға фагацитоз жолымен
өтеді. Фагацитозға плазмалық мембрана тікелей қатысады. Клетка- ның ... ... бір ... зат ... жанасқан бетінде мембрана майысып,
шұңқырланады да бөлшекті қоршап алады, сөйтіп бөлшек ішіне сіңеді. Асқорыту
вакуолі түзіліп, ... ... ... ... ... ... ... амеба, инфузория фагацитоз жолы -мен қоректенеді,
ал омыртқалы жануарлар мен адамда лейкоцит клеткасы бактерияларды сондай-ақ
организмге кездейсоқ ... әр ұсақ ... ... -
терді сіңіріп алады. Сөйтіп организмді ауру тудырушы микроорганизмдер мен
бөгде бөлшектерден қорғайды.
Американдық биолог Льюис клетканың сұйықтық ... ... ... бұл ... ол пиноцитоз (гр.ріnеіm- ішу) деп атаған. Пиноцитоз
процесі арқылы клеткаға заттардың ... ... ... ... ... ... саңырауқұлақ- тардан, қарапайымдардан,
тіпті бактериялардан да ... ... ... бен ... бір ... ... деп атаған. Эндоцитоз клетканың
қоректену механизмі мысалы бірклеткалы организмдер (5-сурет).
Плазмалық мембрана заттарды ... ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Мысалы, әр түрлі белок
молекулалар, ферменттер, ... май ... ... ... шығарылады. Клеткадан көп мөлшерде шыққан фермент- тер
клетканың жоғарғы бетінде гликоликс ... ... ... ... және органикалық қосылыстарды мембранадан тыс ыдыратуға
үлкен қызмет атқарады.
Клеткааралық байланыстар
Плазмалемманың маңызды қызметінің бірі ... ... ... ... жеті түрі бар: жай клеткааралық
байланыс, құлып және саусақ тәрізді ... ... ... байланыс, синапстық байланыс, плазмодесмалық байланыс.
13
5-сурет. Эндоцитоз
а- макропиноцитоз; б- микропиноцитоз; 1-шеткі қатпары; 2- ... ... ... қабатымен байланысқан кавеола; 4- микропиноцитозды
көпіршік.
Плазмодесмалық байланыс бұл өсімдіктерде кездесетін байланыс 1881 ... ... ... ... ... ... нерв ұлпасына тән. Жай
клеткааралық байланыс қабат ... ... ... өзара
байланысады, екеуінің арасында 15-20 нм клеткааралық кеңістік болады. Құлып
тәрізді байланыс эпителялды ұлпаларда көп кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... мембранасының ойысына
сәйкес келетін өсінді құрайды. Тығыз байланыста екі клетканың ... ... ... ... 2-3 нм қабат құрайды. Десмосомалық
байланыс аумағы 0,5 мкм шамасындай. Саңылау ... ... ... бір клеткадан екінші клеткаға химиялық заттарды ... ... ... ... бұл нерв ұлпасында кездеседі. Бұл
байланыс екі нейронның ... ... ... мен ... ... Бұл ... 1897 жылы ... ашқан болатын. Клеткааралық
байланыстардың механизмі әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Әйтседе кейбір
мәліметтер бойынша бұларды, байланыстыратын плазмалеммадағы ... ... ... ... ... ... екен (6-сурет).
Эндоплазмалық тор
Эндоплазмалық торды 1945 жылы К.Р.Портер электронды микроскоп көмегімен
ашқан ... ... ... ... жұқа (5-6 ... мембранадан тұрады. Цитоплазманың іші түгелдей ұсақ
14
6-сурет. Клеткааралық байланыстар: 1- жай байланыс; 2-құлып; 3-десмосома; 4-
тығыз байланыс; ... ... ... мен ... ... да, ... ... қабықшасын қалыптас-
тырады. Өсімдіктер мен жануарлар клеткасында кездеседі. Осы каналдар тар-
мақталып, бір-бірімен ... да, ... тор деп ... тор ... ... қарай екі түрге бөлінеді:
1.Гранулярлы (кедір-бүдірлі); 2.Агранулярлы (тегіс)
Гранулярлы эндоплазмалық тордың ... ... ... біткен
рибосомалар болады және олар белок синтездеуге қатысады.
Агранулярлы эндоплазмалық тордың мембранасының бетінде рибосомалар аз
болады, сол ... ... ... ... Рибосомалар цито-
плазмада шашыраңқы орналасқан. Агранулярлы эндоплазмалық тор ... ... ... ... ... Бұл ... ... барлығы каналдар
мен қуыстарға жиналады да, одан клетканың әртүрлі ... ... ... жұмсалады немесе цитоплазмада клетка қосынды- ... ... ... ... ... ... ... байланыста
болады. Эндоплазмалық торда синтезделген ... оның ... дары ... Гольджи аппаратына синтезделіп түскен заттар көпіршік түрінде
сыртқа шығарылады. Сол заттар тасымалдануы ... дың ... ... ... ... ... тор рибосомадағы синтезделген белоктарды тасымалдап,
клетканың басқа бөліктеріне ... ... тор ... ... ... ... қамтамасыз ететін клетканың
циркуляциалық ... деп те ... ... тор секрет бөлуші клеткаларда (бауыр клеткаларында,
15
ұйқы безінің клеткаларында) жақсы жетілген. Сонымен қатар эндоплазмалық тор
маңызды биологиялық процестерге – ... май ... ... ... ... қаңқа бұлшық
еттерінің жиырылуына қатысады.
Гольджи аппараты
Гольджи аппаратын 1898 жылы ... ... ... ... ашқан
болатын. Автордың құрметіне Гольджи аппараты деп аталған. Барлық эукариотты
клеткаларды кездеседі. Жарық микроскобымен қарағанда ... ... ... ... тор ... және диктиосомалық.
Торлық құрылымы ядроның маңында клетка орталығын ... ... ... ... ... ... ... проксималды және дистальді бөлімдерін ажыратады (7-
сурет). Диктиосомалар цистернадан, жазық ... және ... ... ұсақ ... тұрады. Цистерналарда май
көпіршіктерін де алғашқы секрет қалыптасады да, содан соң ірі ... Осы ... бар ... клетканың шетіне қарай ығысып оның
мембранасы плазмалеммамен қосылып, секретті ... ... ... ... маңызды қызмет атқарады: секрет бөлу,
липидтерді түзу, жинау, сіңіру, ... ... ... ... ... ... ... аппараты эндо-плазмалық
тордың мембранасымен байланысты. Лизосомалар осы Гольджи ... ...... ... ... ... П- ... бөлігі; Д-дисталь
–ды бөлігі; В-вакуольдар; Ц- жазық мембраналы цистерналар: ... ... ... ...... ... қапталған 0,2 -0,4 мкм шар
тәрізді құрылым. Бұл ілімді 1955 жылы швед биохимигі Де Дюв ашқан болатын.
Лизосомалар бір ... ... ... және ... ... ... тән ... – онда түрлі биполимерлерді
ыдыратады. Гидролазалар – заттарды ыдырататын катализаторлар, бұған:
16
нуклеазалар, фосфотазалар, протеиназалар жатады (8- сурет).
Лизосомалардың төрт түрі бар: ... ... ... ... ... және қалдық денешіктер. Алғашқы лизосомалар – сырты
мембранамен қапталған, іші қышқыл ... толы ұсақ ... ... ... вакуольдерімен қосылып екінші лизосомаларды
құрайды. Екінші лизосоманың құрамында ыдыратқыш гидролаза ферменті ... ... ... ... мен ... ... ... Ыдыратылған
заттар клеткадағы зат алмасу процестеріне
қатысады. Лизосомаларға түскен заттардың қорытылуы клеткаларда аяғына ... ... ... ... ... бұл ... ... дейді.
Лизосома ескірген органоидтарды, клеткаға енген бөгде заттарды ерітіп
жойып жібереді, бір сөзбен айтқанда жебір клетка деп саналады.
8 – ... ... ... болуын және қызметін көрсететін үлгі:
1-түйіршікті ретикулум; 2- Гольджи аппараты; 3-секрет ... ... ... 6- аутолизосом.
Рибосомалар
Электронды микроскоп арқылы ғана ... ... ... нм. ... ... ... ... бекіген. Рибасомалар
үлкен және кіші суббірліктен құралған. Бұл суббірліктер РНК мен белоктан
тұрады. Эндоплазмалық тордың мембраналарында ... бос ... ... ... ... ... ның
молекулалары бос рибосомаларды біріктіріп, полирибосомалар деп ... ... ... ... ... қозғалыста болады. Рибосома- лар
белоктарды синтездейді.
Митохондриялар
Митохондриялар өсімдіктер мен жануарлар клеткасында кездеседі (mitos-
жіп, choondras-түйіршік). Митохондрия клеткаларда ... ... ... ... кейбір клеткаларда олар ұсақ түйіршіктер, таяқшалар
түрінде жекеленіп орналасады. Бұл ... ... ... ... сом деп ... Ішкі және ... ортаның үнемі өзгеріп
отыратындығынан клетканың ... ... ... ... пішіні өзгеріп отырады. Егер клетканың ... аз ... онда ... ісініп, үлкейеді. Ал керісінше қысым мол ерітін-
ділерде, олар ... ... ... ... мен ... ... сыртқы және ішкі жағдайға сезімталдығын көрсетеді.
Клод митохондрияларды ... ... деп ... Көк – ... мен бактерияларда митохондриялар болмайды. Митохондрияда химиялық
заттардың ыдырауының нәтижесінде энергия бөлінеді. Бұл энер ... ... ... өмір ... өте ... Бұл ... ... сақталады. АТФ–ті синтездеуші органелла сол АТФ–тың ыдырауы -ның
нәтижесінде бөлінген ... ... ... ... ... митохондридің мембранасы екі қабаттан тұрады: ішкі және сыртқы (9-
сурет). Ішкі мембрана қалыңдығы 7 нм. Ішкі ... ... ... ... ... Митохондриядағы кристалдардың орналасуы әр түрлі
кейде тармақталып, ... ... ... Ішкі ... ... қоршап жатады. Ішкі мембранада тыныс ... және ... ... ... ... Ішкі және ... ... арасында
кеңістік болады. Митохондрияның сыртқы мембранасы заттардың ішіне енуін
және ... ... ... ... ... ... ... циклі және май қышқылдарының цикліне қатысатын ... ... ... ... ... ... ... ұқсас
келеді, себебі екеуін біріктіріп ортақ белгі ол – пигментцитохром В5 .
Митохондрия клеткада маңызды ... ... ... ... сұйық
затты сіңіру және бөліп шығаруда, катиондарды жинау. Митохондрияда
иондардың ... оның ішкі ... ... құрылы -сына
байланысты. Затты тасымалдау жүйесіне қатысатын ферменттер мем - бранада
тәртіпсіз ... ... ... ... ... көлденең орналасқан.
Митохондрияның құрамына липидтер 30, ... 70, ... ... ... витаминдер кіреді. Митохондрияны кейде хондриосом, ... деп те ... ... ... ... жас ... митохондрия көп болады.
18
9- сурет. Митохондрийдің ультрамикроскопиялық құрылысы:
1-митохондрийдің сыртқы мембранасы; 2- митохондрийдің ішкі мембранасы; 3-
криста.
Пластидтер
Пластидтер ... ... ... тек ... ... екі мембраналы органоид. Атқаратын қызметіне және
түсіне ... ... үш ... ... Хлоропласттар, түссіз
лейкопласттар, сары және қызыл хромопласттар. Пластидтер саңырауқұлақ -тар
клеткасында кездеспейді. Өсімдік клеткасындағы ... ... ... деп ... ... углеводтың, белоктың синтезделуі
жүреді.
1. ...... ... ... хлорофилл және ксан-
тофилл пигменттері бар (10 сурет). Хлоропласт белокты – липидты, денесі екі
қабықшамен сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... ... құрылымды, стромамен толтырылған. Стромада
жасыл түске боялған түйіршік тәрізді ... ... ... ... ... ... ... тилакоидтардың жиынтығынан тұрады.
Тилакоидтарды кейде ламеллалар деп те атайды.
Грандар аралығында бір – ... ... ... ... ... ... ... пішіні жалпайған қапшықтар тәрізді
болып келеді де, олар хлоропласттардың ішкі мембранасымен тығыз байланыста
болады және олар бір – ... ... ... ... ... шоғырланғандықтан, мұнда фотосинтез процесі жүреді.
Фотосинтез реакциясын былайша көрсетуге болады:
6СO2 + 6H2O 6C6H2O6 ... ... ... лейкос – ақ, пластос – мүсін.) Пішіні дөңгелек,
таяқша жұмыртқа ... ... ... Бұл ... ең майдасы
болып есептеледі. Лейкопласттар ... ... ... ... ланады.
Хлоропласттардан айырмашылығы, бұлардың ішкі мембраналық ... ... ...... ... олар ... өсімдіктертің
түссіз бөлімінде кездеседі. Лейкопласттар арасында жиі кездесетіні
амилопласт.
3. Хромопластар (грекше ... - түс, ... - ... ... ... ... гүлдердің және кейбір тамырлардың сарғыш қызғылт,
19
10-сурет. Хлоропласттың(а), ... ... ... ... мембрана; 2 – ішкі мембрана; 3- матрикс; 4-строма ... ... 6 – ... 7- ... түйіршігі; 8 – пигмент.
қою қызыл түске боялуы, олардың клеткаларындағы хромопласт, каротин,
ксантофилл ... ... ... Каротиндер тобындағы
пигменттердің түрлері 50-ден асады. Хромопалсттардағы зат алмасу проце-
сінің мәні әлі ... ... жоқ. ... әр ... болуының
нәтижесінде жәндіктер мен құстардың гүлдер мен жемістерге ... ... ... ... таралуына мүмкіндік береді. Төменгі сатыдағы
кездесетін өсімдіктерде кездесетін пластидтерді хромотофоралар деп атайды.
Өсімдіктегі барлық пластидтер өзара генетикалық ... ... 1875 жылы ... ... ... ... ... майдалау процесін, зерттеу барысында клетка орталығын ашты.
Клетка орталығын электронды микроскоппен зерттегенде екі тығыз денешіктен,
яғни центриоль және ... ... ... ... 0,1-0,5 мкм, ... 0,3-0,6 мкм цилиндр тәрізді денешік. Бір-
біріне паралель ... ... 9 ... ... бос ... олар ... протоплазмадан тығыз- далып, пайда
болған қосқыштар ... ... Бұл ... центродесмоз деп
аталады. Центролилер және центродесмоздар ... ның ашық ... ... Бұл ашық ... ... ... сфера деп аталады.
Клетка орталығы жануарлар клеткасында кездеседі.
20
Клетка орталығы ядроға жақын орналасқан және олар ... ... ... ... ... ... ... ядро
Ядроны алғаш рет 1833 жылы Броун ашқан. Ядро барлық эукариотты
клеткаларда кездеседі. Ядро ... ... ... ... ... ... ... беріп отырады. Бұл инструкция -ның
барлығы генде жазылған, ал гендер болса ол ядрода кездеседі. Клеткада ... ... көп ... ... да ... ... әр ... болуы
мүмкін: сопақша, таяқша, бөлшектелген (сегменттелген).
Ядроның пішіні көбінесе ... ... ... ... ... күйіне, сыртқы ортаның әсеріне, клетканың жасына байланысты
өзгеріп ... ... ... ядро қабықшасынан, ядро
шырынынан (кариоплазма), ядрошықтан, хроматиннен тұрады ... ... ... ... 1- ядро ... 2- ... гетерохроматин; 4- эухроматин; 5- ядрошық; 6- РНП; 7- ... ... ... ... ... ядро қабықшасы ядроны цитоплазмадан
бөледі және екі ... және ... ... ... ... ... осы екі ... арасында қоймалжың затқа толы
кеңістіктің бар екені байқалады. Ол ... ... ... ... деп ... ... ... қаптап жатқан қабықшада көптеген
тесіктер болады. Осы тесіктер ... ядро мен ... ... екі жақты алмасуы жүреді. Ядроның барлық қуысын толтырып тұратын
қоймалжың затты кариоплазма
дейді. Кариоплазманың құрамында белоктар, ферменттер, ... ... ... пішіні дөңгелек тығыз келген денешік.
21
Хроматин – жіңішке жіпшелер нуклеопротеидтен ... ...... ... бар. ... екі түрі бар: ... ... Хромосомалардың тығыз бөліктерін гетерохроматин ...... ... ... ... ... ... Ядроның құрамына нуклейн қышқылдары мен
белоктардың қосылысынан пайда болатын нуклеопротеидтер кездеседі. Ядроның
белоктік бөлігі гистондар мен ... ... ... ... кездеседі. Протоаминдер – негізгі аминқышқылы орга- нинге өте
бай, сілтілік қасиеті бар жай белоктар. Ядро ... ... ... ... ... ... функциялары ядросыз жүзеге
аспайды. Мысалы, ядросыз амеба қоректік заттарды жұтқанымен, оны ... аз ... соң ... ... ... ... өте аз кездеседі. Мысалы, сүтқоректі жануарлардың эритро- циттерінде
ядросы болмайды. Вирустарда ядро болмайды. Көк - ... ... және ... ... қабықшамен қапталған ядро
болмайды, оның ... ... ішкі ... кездеседі.
Хромосомалар
Хромосомаларды алғаш рет Флеминг (1882) пен Страсбургер ... ... ... chroma – ... somo- дене ) ... ядросының
құрамында болатын арнайы бояулармен боялатын дене. 1883 жылы неміс ғалымы
В.Вальдейер (1888) «хромосома» деген атты ұсынды. Хромосома ... ... ... даму ... ... ... ... қуалайтын
белгілерді, қасиеттерді ұрпақтан ұрпаққа өткізіп отырады. Интерфазалық
ядрода хромосомаларды жарық микроскобымен қарағанда, метафазада ғана ... ... ... 0.2—3 мкм. ... ... ... ... Центромера хромосоманы екі иық- қа бөледі. Иық
дегеніміз ... екі ... ... ... ... ... деп ... Жарық микрос- кобы арқылы
хромосоманың құрылысын зерттегенде оның ... ... ... түсті
гетерохроматинді және әлсіз боялатын, ашық түсті эухроматин- ді бөлімдерін
анықтауға болады. Центромераның ... ... ... ... төрт ... ... ... Олар: метацентрлі, субметацентрлі,
акроцентрлі, телоцентрлі.
Атқаратын қызметіне қарай хромосомалар ... ... ... ... ... ... ... өзара және басқа
хромосомалардан айырмашылығы болады. Дене клеткаларында әр хромосом
жұп түрінде (2п) болады. Ал жыныс клеткаларында гамета тақ ... ... ... ... ... ... миофибрилдер және
22
нейрофибрильдер жатады. Тонофибрильдер – сүтқоректі жануарлардың көп
қабатты эпителийінде тіректік ... ... ... ... ... да, оған ... және серпімділік қасиеттер береді. Миофибриль- дер
- бұл бұлшық ет талшығы. Ұзына бойы ... ... ... рильдерден
тұрады. Көлденең салалы бұлшықет ұлпасында олардың құрылы- сы ... ... және ... ... ... Бұлар сәулені екі түрлі
сындырады. ... ... ... ашық ... екіншісі күңгірт түсті
көрінеді. Нейрофибрильдер – нерв ... ... ... ... ... ... органоидтары
Клетканың қозғалыс органоидтарына талшықтар, кірпікшелер, сұйық орта-
да қозғалуға бейімделген жіпшелер тәрізді өсінділер жатады.
Кірпікшелер мен ... ... ... кеңінен тараған.
Қарапайымдар эвглена талшығы арқылы қозғалады, ал көп клеткалы ... ... ... ... – туфелькалар кірпікшелердің көмегімен су ішінде жылдам
қозғалады. Жоғары сатыдағы жануарлар мен адамның тыныс алу ... ... ... ... ... ... ... Осы
кірпікшелер, мысалы шаңтозаңдарды жібермей ішкі ... ... Бір ... ... мен ... ... жануарлар клеткалары
жалған аяқтарының жәрдемімен қозғалады. Мысалы, амебалар, ... ... ... ... ... ... яғни кеңістікте орын ауыстыра алмайды, тек
жапырақтары қозғалады және клеткасында цитоплазмасы жылжиды.
Митоз
Барлық тірі организмдер тек ... ... ғана ... ... ... және көп ... ... клеткалары бөліну арқылы
көбейеді. Барлық тірі организмдердің көбею ... ... және ... ... де ... бөлінуіне негізделеді.
Митоз (грекше «митос»- жіп) деген мағынаны білдіреді. Клеткалардың
бөлінуі интерфазадан басталады. Интерфаза ... ДНК ... ... ... ДНК ... кейін митоз басталады.
Митоздың төрт фазасы бар: профаза, метафаза, анафаза, телофаза (12-
сурет). Профаза кезінде ядрода жіңішке ...... ... ... бұл ... ширатылады және қысқарады, жуандай бастайды.
Хромосомалар бірнеше бөліктерден құралған, үзбелене бөлінген тығыз ... ... ... немесе центромерді (грекше «мерос» -бөлік) ажыратуға
болады. Хромосомалар спираль ... ... ДНК ... ... ... ... деп аталатын екі жіпшесінен тұрады.
Профаза кезінде әрбір клетка екі центриольден тұрады, ... ... ... және олардың аралығында ... ... ... соңғы кезеңінде ядро қабықшасы еріп, хромосомалар цито- плазмада
бос орналасады, ... ... ... келесі фаза метафаза ... ... ... ... метафаза пластинкаларын түзеді және бұл
кезде әрбір хромосома екі ... ... ... ... ... ... ... бекініп алғаннан кейін, әрбір
хромосоманың хроматидтері клетканың полюстеріне қарай ажырай бастайды: бір
хроматид бір полюске кетсе, екіншісі ...... ... ... ... ... кейін анафаза кезеңі басталады. Яғни, хроматид-
тер клетка полюстеріне ажырай бастайды. Хромосомалардың экватордан по ... ... ... хромосомаларға бекіген центриольдер жіпшелер арқылы
жүзеге асырылады. ... ... ... ... қарама-қарсы
полюстеріне тартылуы аяқталады. Митоздың бұл ... ... ... ... жаңа ... ... ... тең бөлінеді.
Анафаза митоздық бөлінудің өте қысқа кезеңі болып табылады.
Келесі соңғы фаза - ... Бұл ... ... ... ... ... дұрыс пішінін жоғалтып ширатыла бастайды да ұзын
жіпшелерге ... Ең ... ... цитоплазма клеткада
жіңішкеріп ... ... ... де екі жас клетка бір - бірінен ажырап ... Бұл ... ... ... ... ... ... митоз жолымен бөліну үлгісі: 1- интерфаза; 2- профаза;
3-метафаза; 4- анафаза; 5- алғашқы телофаза, ядролардың ... ... ... мәні
Митоз процесінде пайда болған жас клеткаларда хромосомалар ... Осы ... ... саны ... ... ... санына тең. Митоздың биологиялық мәні сол – екі жас клетка- ның
ядроларына хромосомалардың тепе-тең ... ... ... ... ... жаңа
клеткадағы ядроға тұқымқуалау информациясының түгел-дей ауысуын қамтамасыз
етеді. Егер ... бір ... ... зиян ... жас клеткадағы
хромосомалар саны аз немесе көп ... ... ... ... мүмкін.
Митоздың паталогиясы
Көптеген аурулардың пайда болуы паталогиялық митоздармен ... ... ... ... ... ... ... митоз бір қалыпты
жүрмесе хромосомалық аберация (қатерлі ісік аурулары) сәуле ауруларында
және вирустық инфекцияда жиі ... ... ... ... митоз паталогиясының түрлі ... ... ... ... ... кезінде пайда болады. Клеткадағы
митоздың бөгелуі көбінесе ДНҚ синтезінің бұзылу кезінде жүреді. Митоздың
құрылысының толық ... ... және ... да ... хромосомалар
қозғалысының тоқтауына әкеліп соғады. Бұл жағдайда ... ... ... және хромосомалар цитоплазмада тәртіпсіз таралады.
Амитоз
Клеткалардың тікелей бөлінуін амитоз дейміз. 1841 жылы Ремак ... ... ... ... ... Амитозда хромосомалар шира-
тылмайды және бөліну ұршығы түзілмейді. Амитозда клетка ... ... ... ... екі ... көп ... клетка пайда болады. Клетканың
цитопалзмасы, ядросы да бөлінеді. Барлық эукариотты клеткалар екіге ... ... ... ... қарапайымдылар). Амитоз азғында-
ған, өлуге тиіс ... ... ... ... ... ... ... жыныс бездерінің фоликулалық т.б. клеткаларында кездесе- ді.
Мейоз
«Мейоз» деген терминді Фармер мен Мур (1905) ... ... ... - ... деген мағынаны білдіреді. Мейоздың яғни, бұл ... ... ... ... және эукариотты клеткаларға тән.
Ұрықтану процесі кезінде гаметалардың ядролары қосылады, ... ... ДНК мен ... саны екі есе ... ... ... екі хроматид түзіледі. Хромосома санының екі ... ... ... ... ... ... өтеді. Пісіп жетілу аймағындағы
бөлінудің екеуі де мейоздың екіге бөлінуі болып есептеледі. ... ... ... кезеңдерден тұрады: профаза, метафаза, анафаза, телофаза.
Профаза мейозда баяу жүреді, ... көп ... ... ... ... ... бес кезеңнен тұрады: лептонема, зигонема,
пахинема, диплонема, ... ...... ... ... ... жіптердің бірігуші кезеңі, пахинема – жуан жіптер ... ... – қос ... ... ... – оқшауланған қос жіптер кезеңі.
Микротүтікшелер мен микрофиломенттер
Микротүтікшелер мен микрофиломенттер кең таралған клеткалардың ... ... мен ... ... ... ... ... бұлшық ет, эпителий, секрет бөлуші клеткаларда ... ... ... құрылымы болып есептеледі,
клетканың ішкі тірегін құрайды. Микротүтікшелердің ультрақұрылысын алып
қарайтын ... 13 ... ... ... 24 нм, ... ені 15 ... қалыңдығы 5 нм ... ... ... ... Микротүтікшелер клетканың ішіндегі қозғалысқа, цитоплаз- маның
қозғалысына, фагацитоз, пиноцитоз т.б. ... ... ... ... ... арнаулы органоидтардың құрамына
кіреді. Микротүтікшелердің химиялық құрамын алып қарасақ, ... ... мен ... және тубулиндерден тұрады. Актин мен миозин
бұлшықет клеткаларында қимыл жүйесіне жауапты белоктар.
Микрофиломенттер диаметрі 4-5 нм ... ... ... ... ... ... суббірліктерден тұрады. Актин мен миозин жіптерінің
өзара әрекеттесуінің ... ... ... ал ... ... АТФ ... ... Микрофиломенттер плазмалық мембрананың
астындағы цитопалазманың кортикалық қабытында кездеседі. Микрофиломенттер
шек эпителийінің микробүрлерінде, амебаның жалған ... ... ... ... ... ... белоктары болады.
Микротүтікшелер мен микрофиломенттер- де АТФ ферменті кездеседі.
26
Цитология ... тест ... ... ... ашылуымен қандай ғалымдар клетка құрылысын зерттейді ?
А) Р. Гук
В) Р. ... Т. ... Р. ... Р. ... Кім ... рет ... ... арқылы өсімдіктер клеткасын
зерттеп , ядроның суретін түсірді ?
А) Я. Пуркинье
В) Р. Бауэр
С) Р. ... Р. ... Т. ... ... теориясын кім ашты ?
А) Я. Пуркинье
В) Я. Генле
С) Т. Шванн, М. ... Г. ... А. ... ... ... рет кім ашты ... М. ... Н. Грю
С) Р. Гук
D) Ф. Фонтана
Е) Г. ... Қай жылы ... ... ... ?
A) 1949 ... 1950 ... 1953 ж.
D) 1954 ж.
E) 1959 ж.
*****
6. Электронды микроскопты қай жылы ... ?
A) 1930 ... ... 1934 ... 1937 ж
E) 1932 ж
*****
7. Мебрананың сұйықтық мозайкалық моделін кім қай жылы ұсынды ?
А) Давсон мен ... ... ... ... ... мен ... 1972ж
D) Ганновер А 1840
Е) Бемер 1865
*****
8. Тірі клеткаларды зерттегенде, яғни микрохирургияда қандай құралдар
қолданылады ?
A) ... шыны ... ... ... ... ... клеткасының өсімдіктер клеткасынан айырмашылығы неде ?
А) клетка қабығы гликокаликс
В) клетка орталығы
С) клетка пішіні әртүрлі
D) билипидті ... осы ... ... ... ... жоқ организмге не жатады ?
А) балдырлар
В) вирустар
С) бактериялар
D) фагтар
Е) барлығы
*****
11. Аттары ... ... ... мембрана болмайды?
A) ядро
B) митохондрия
C) лизосома
D) микротүтікшелер
Е) Гольджи аппараты
*****
12. Екі ... ... не ... ... ... ... ... митохондрия
E) эндоплазмалық тор
*****
13. Өсімдіктер клеткасының пішіні қандай болады?
А) үш ... төрт ... ... ... ... ... Жануарлар клеткасының пішіні қандай болып келеді?
A) сопақша
B) призма
C) ұршық тәрізді
D) аталғандардың барлығы
E) куб пішінді
*****
15. ... ... ... не деп аталады?
А) кариоплазма
В) цитозоль
С) гиалоплазма
D) плазмалы мембрана
Е) анабиоз
*****
16. Қандай оргоноидта ферменттер кездеседі ?
А) ядро
В) лизосома
С) митохондрия
D) эндоплазмалық ... ... ... ... ... ... белокты, майларда, көмірсуларды,
липидтерді синтездеуде иондарды тасымалдауда және жинақтауда зат алмасу
процесінде пайда болған ... ... ... ... ... Гольджи аппараты
В) клетка орталығы
С) митохондри
D) лизосома
Е) эндоплазмалық тор
*****
29
18. Қандай органоидтарда белок синтезделеді?
А) митохондрия
В) лизосома
С) клетка орталығы
D) ядро
Е) рибосома
*****
19. ... ... ... амин ... ... ... ... 26
С) 40
D) 20
Е) 16
*****
20. Аты аталғандардың қайсысында ... көп ... ... ... ... ... ... жануарлар
*****
21. Жануарлардың клеткасында көмірсулар қандай қызмет атқарады ?
А) транспорттық
В) өткізгіштік
С) нуклеотидтің бөлшегі
D) энергетикалық
Е) қорғаныштық
*****
22. Клетканың тұрақсыз ... не ... ... ... ... ... майлы қосылыс
D) гликогенді қосылыс
Е) А+В+С+Д+Е
*****
23. Аты аталғандардың қайсысы клетканың тұрақсыз қосылыстарына жатады?
A) өзгерген оргоноидтар
B) клетка сіңірген ... ... ... ... ... жоқ ... ... заттар
D) лизосомалардың бір типі
30
E) өзгермеген оргоноидттар
*****
24. Май кірінділері қандай күйде кездеседі?
A) түйіршік
B) ион
C) ... ... ... ... ... не жатады?
A) моносахаридтер
B) полисахаридтер
C) исахаридтер
D) мукополисахаридтер
E) барлығы
*****
26. Аты аталған элементтердің қайсысы клеткада көп мөлшерде кездеседі?
A) оттегі
B) көміртегі
C) азот
D) ... ... ... Мына ... Na, Mg, PO, SO, CI, Ca, Co, No ... ... ... түйіршік
B) иондар
C) қышқылдар
D) оттегілер
E) қатты
*****
28. Белоктар неден тұрады?
A) майлар
B) аминқышықылдары
C) көмірсулар
D) нуклеин қышқылдары
E) секретті ... ... ... қай жылы кім ... ... 1871 ... ... 1880 ж.
C) Фридрих Мишер 1870 ж.
31
D) Г. Мюллер 1859 ... А. ... 1840 ... ... ... ... ... заттардан тұрады ?
А) белок - липид
В) углевод
С) глюкоза
D) майлар
Е) көмірсулар
*****
31. Плазмалемманың негізгі атқаратын қызметі қандай ?
А) қорғаныштық
В) өткізгіштік
С) ... зат ... ... ... барлығы
*****
32. Плазмалемманың сыртында қандай заттар кездеседі ?
А) жіпшелер
В) ... ... ... ... ... сыртқы мембранасының липопротеиндер қабатында «поралар»
болады, осы поралар ... ... ... тез ... ... ... иондар,K катионы, Na катионы
В) майлар
С) Mg
D) микроэлементтер
Е ) көміртегілер
*****
34. Клеткааралық байланыстардың қайсысы берік болып келеді ?
А) жай ... ... ... ... ... ... ... десмосомалық байланыс
Е) саңылаулы байланыс
*****
35. Синапстық байланыс қандай клеткаларда кездеседі?
А) бауыр клеткаларында
В) эпителий клеткаларында
32
С) жүйке клеткаларында
D) эмбриональды клеткаларда
Е) дәнекер клеткаларда
*****
36. ... ... ... ... кім қай жылы ... Давсон мен Даниелли 1935
B) Робертсон 1959
C) Сингер мен Николсон 1972
D) Э. ... ... ... 1921
*****
37. Рибосомалардың құрамыны не кіреді?
A) белоктар, РНК
B) ДНК
C) көмірсулар
D) аминқышқылдары
E) майлар
*****
38. Гликокалис қандай қызмет атқарады?
A) ... ... ... ... ... өтізгіш
Е) өсу
*****
39. Гликокалис қабатының астыңғы жағында не орналасқан?
A) плазмалы ... ... ... ... ... барлығы
*****
40. Плазмалы мембрана неден тұрады?
A) Көмірсулардан
B) нуклеин қышқылдарынан
С) билепидті қабаттан
D) ... ... ... ... ... ... субмикроскопиялық күрделі жүйе екені қай жылы
анықталды?
A) 1957 ж
33
B) 1955 ж
C) 1958 ж
D) 1959 ж
E) 1960 ж
*****
42. Демосомалық ... ... ... функциясы не?
А) клеткаларды өзара ажырату
В) клеткаларды өзара бекіту
С) клеткаларды жартылай өзара байланыстыру
D) клетканы екіге бөлу
Е) клеткаларды үшке ... ... ... ... өтуі мен олардың клеткадан шығуына аты
аталғандардыың қайсысы қатысады?
A) мембрана
B) ядро
C) клетка орталығы
D) лизосома
E) рибосома
*****
44. Осы аты аталғандардың қайсысы эндоцитозға жатады?
A) ... ... ... ... ... ... Қандай оргоноидтардың құрылысы канал қуыстардан тұрады ?
А) лизосома
В) Гольджи аппараты
С) эндоплазмалық тор
D) митохондрия
Е) рибосома
*****
46. Қандай клеткаларда ... тор ... ... ... ішек клеткаларында
В) эротрициттерде
С) көк- жасыл балдырларда
D) вирустарда
Е) лейкоциттерде
*****
34
47. Жазық эндоплазмалық торда рибосомалар қайда орналасқан?
А) мембрананың бетінде
В) шетінде
С) ... ... ... ... оргоноидтарда белок синтезделінеді ?
А) ядро
В) рибосома
С) клетка орталығы
D) лизосома
Е) белоктар
*****
49. Эндоплазмалық торды қай жылы кім ... И.В. ... ... И. Н. ... ... А.А. Максимов 1948
D) А. Фишер 1956
Е) Портер 1945
*****
50. Эндоплазмалық тор ... ... ... ... ... ядро
С) Гольджи аппараты
D) клетка орталығы
Е) митохондри
*****
51. Гранулалық эндоплазмалық тор (кедір-бұдырлы э.т) нені ... ... ... липидті
D) майларды
Е) нуклеин қышқылдары
*****
52. Лизосома қандай қызмет атқарады?
А) клетка ішіндегі заттарды тасымалдау
В) көмірсуды синтездеу
С) майларды синтезідеу
D) ... ... ... ... ... ... алу процесіне қатысу
35
53. Лизосомада қандай заттар кездеседі?
A) гидролаза
B) көмірсулар
C) майлар
D) белоктар
E) липидтер
*****
54. Лизосоманың ішін қандай зат толтырып ... ... ... ... майлар
Е) нуклейн қышқылдары
55. Лизосоманы қандай ғалым қай жылы ашты?
A) Клод 1930
B) Фуллман ... ... ... А.С. ... ... Де Дюв 1955
*****
56. Лизосомалардың қанша түрі бар?
A) бір түрі
B) екі түрі
С) үш түрі
D) төрт ... бес ... Аты ... ... кездесе ме жоқ па?
A) алғашқы лизосомалар
B) екіншілік лизосомалар
С) аутофагасомалар
D) қалдық денешіктер
E) барлығы кездеседі
*****
58. Лизосоманың басқа органоидтардан айырмашылығы клеткада қандай
процестерге ... ... ... ... катаболизмдік
E) синтездеу
36
*****
59. Аутолизосома қандай клеткаларда кездеседі?
A) өсімдіктер
B) жануарлар
С) фагтар
D) ... ... ... Мысалы: бақа ит шабағының құйрығы қандай оргоноидтың қатысуымен
жойылады?
A) митохондрия
B) клетка орталығы
C) лизосома
D) ядро
E) талшықтар
*****
61. Гольджи аппаратын қанша түрі ... бір ... екі ... үш ... төрт ... бес ... ... оргоноидтарының қайсысында АТФ синтезделеді ?
А) лизасомада
В) митохондрияда
С) эндоплазмалық торда
D) ядрода
Е) микротүтікшелерде
*****
63. Неге митохондрияны клетканың жылу станциясы дейді?
A) көмірсуды ... ... ... белокты синтездейді
D) секреттерді синтездейді
E) майларды ыдыратады
*****
64. Төменде аталғандардың қайсысы өсімдіктер клеткасына тән болады?
A) микрофиломенттер
B) ... ... ... ... ... Төменде аттары аталғандардың қайсысында митохондри болады?
A) көк- жасыл ... ... ет ... ... ... фагтар
*****
66. Трофикалық қосындылар неден тұрады?
А) май
В) калий
С) сулар
D) аминқышқылдары
Е) глюкоза
*****
67. Аты аталғандардың ... ... ... қосылыстарына жатады?
А) өзгерген органоидтар
В) клетка сіңірген заттар
С) ... ... ... ... жоқ ... ... ... лизосомалардың типтері
Е) өзгермеген органоидтар
*****
68. Гликолиз қандай процесс?
A) анаэробты
B) аэробты
C) қоректі заттарды ыдырату
D) ... ... ... ... бөлу
*****
69. Спермотозоидтың қозғалуына қандай органоид қатысады?
А) эндоплазмалық тор
В) лизосома
С) митохондрии
D) Гольджи аппараты
Е) ... ... ... ... ... ыдырап бүлінуі
B) гликоген қосылысының түзілуі
С) секреттің түзілуі
38
D) белоктың түзілуі
Е) майдың түзілуі
*****
71. Пероксисомада қандай фермент кездеседі?
A) фосфотоза
B) гидролаза
C) каталаза
D) анафаза
E) ... ... ... ... ... кездеседі?
A) бүйрек клеткасында
B) бауыр клеткасында
C) ішек клеткасында
D) тыныс алу жүйесінде
E) ас қорыту жүйесінде
*****
73. Клетка орталығы неден тұрады?
A) ... ... ... ... ... Центриоль қандай клеткаларда кезедеседі?
А) бактерия
В) көк, ... ... ... ... ... ... ... Рибосомалар қандай қызмет атқарады?
А) көмірсуларды сіңіру
В) гликогенді жинау
С) белокты синтездеу
D) Na сіңіру
Е) К ... ... ... не кіреді?
А) белоктар, РНК
В) ДНК
С) көмірсулар
39
D) аминқышқылдары
Е) майлар
*****
77. Кедір- бұдырлы эндоплазмалық тордың ... ... ... ... ... бір тізбектің бойында
С) шетінде
D) барлығы
Е) ортасында
*****
78. Клетка орталығын кім ашты?
А) Портер
В) ... ... ... ... ... ... организмде кездеседі?
A) туфелька
B) эвглена
C) трипонозома
D) тамыраяқты талшықтылар
E) секрет түйіршіктер
*****
80. Ядроны кім ашты ?
А) Я. Пуркинье
В) Т. Шванн
С) Р. Броун
D) Г. ... Э. ... ... бар ... не ... ... вирустар
В) бактериялар
С) эвгленалар
D) көк жасыл балдырлар
Е) фагтар
*****
82. Қандай оргоноидта гендік информация сақталады ?
А) лизосома
В) ... ... ... ... ... Ядро қашан ашылды?
A) 1825 ж.
B) 1833ж.
C) 1870 ж.
D) 1880 ж.
E) 1844 ж.
*****
84. Ядро қандай ... ... ... ... ... вакуольдер
E) көпіршіктер
*****
85. Ядро қабықшасының ультра-құрылымдық құрылысы қандай?
A) бір мембрана
B) екі ... үш ... төрт ... бес ... Ядро ... қай зат тұқым қуалаушылық қасиетіне жауапты?
A) ядро шырыны
B) хромосомалар
C) ядрошық
D) лизосомалар
E) эндоплазмалық тор
*****
87. Ядроның қандай бөлігінде ДНК ... ядро ... ядро ... ... ... кариоплазмада
*****
88. Ядроға жақын қандай оргоноид орналасқан?
A) лизосома
B) Гольджи аппараты
41
C) эндоплазмалық тор
D) митохондриия
Е) рибосома
*****
89. ДНК ... ... ... (жіпшеден) тұрады?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
*****
90. Ядро қандай қызмет атақарады?
А) клетканың бөлінуі
В) тұқым қуалаушылық
С) ДНК, РНК синтезі
D) ақпаратты ... ... ... жауапты
*****
91. Қарапайым бір клеткалы амебаның клеткасының ядросын алып тастаса
тіршілігін жоя ма?
A) жояды
B) жоймайды
C) бір минут өмір ... екі ... өмір ... үш ... өмір ... ... ... сөлін не деп атайды?
A) эктоплазма
B) кариоплазма
C) цитоплазма
D) эндоплазма
Е) ... ... ... клеткаларында ядро бола ма, жоқ па?
А) болмайды
В) болады
С) екі ядролы болады
D) бір ядролы болады
Е) сегменттелген ядро болады
*****
94. Ядро ... ... не ... ... тесіктер
С) каналдар
D) рибосомалар
Е) көмірсулар
*****
95. Бақаның қанының клеткаларында ядро бола ма, жоқ па?
А) ядро болады
В) ядро болмайды
С) сегменттелген ядор болады
D) екі ... ... бір ядро ... Ядроның пішінінің өзгеріп отыруы неге байланысты?
А) клетканың жасына
В) теріс иондардың әсеріне
С) қышқылдық ортаға
D) белок биосинтезіне
Е) нуклеин қышқылдарына
*****
97. Клетканың қозғалыс ... не ... ... ... кірпікшелер
D) митохондрия
E) лизосома
*****
98. Микробүрлердің жиырыла алатын қабілеті бар ма, жоқ па?
A) жоқ
B) бар
C) кейбір кезде жиырылады
D) кейбір кезде жиырылмайды
Е) жартылай ... ... ... клеткаларының өрбуін тежеп қалай емдейді?
A) рентген сәулесі
B) радий
C) химиялық заттар
D) осылардың барлығы
E) дәрімен
*****
100. СПИД ... ... ... жыныстық қатынас
43
B) қан құю
C) шприц арқылы
D) маникюр, педикюр
E) осы аталғандардың барлығы
*****
Бақылау сұрақтары
1. Клетканы қашан және кім ашты?
2. ... ... кім қай жылы ... ... ... Ф.Энгелельстің клетка теориясына берген бағасы.
4. Клетканы зерттеу әдістерінде не ... ... ... ... мен ... ... ... ұқсастықтары және
айырмашылықтарына мысал келтіріп түсіндіріңіз.
7. Клетка тіршілігіндегі белоктің ролі. Белоктің химиялық құрылысы.
8. ... ... ... ... ... ... ... құрамы, структурасы және қасиеттері.
9. Липидтердің клетка тіршілігіндегі ролі.
10. Клетканың тіршілігіндегі судың маңызы.
11. Цитоплазманың құрылымдық компоненттеріне не ... ... ... ... ... ... ... органоидтар
туралы түсінік.
13. Плазмалема неден тұрады және қандай қызметтер атқарады?
14. Клеткааралық байланыстардың жеті түріне сипсттама беріңіз.
15. ... ... ... түсінік.
16. Мембрананың липидті қабаты қандай қасиетке ие?
17. Мембрананың белокті молекулаларының ... ... ... беріңіз.
18. Клетканың тұрақсыз қосылыстарына не жатады? Классификациясы.
19. Клетканың тұрақсыз қосылыстары қандай ұлпалардың клеткаларында ... және ... ... ... ... ... ... көрсетілуі
керек.
20. Клеткадан клеткаға иондар және ұсақ молекулалар қалай ... ... және ... ... ... ... беріңіз.
22. Гранулярлы және агранулярлы эндоплазмалық тордың ... және ... ... ... ... Эндоплазмалық
торда рибоомалардың қалай орналасқан суретін салыңыз.
23. Гольджи ... ... және ... ... ... ... ... .Жауап суреттер арқылы көрсетілуі тиіс.
25. Экзоцитоз, эндоцитоз , фагацитоз, пиноцитоз дегеніміз не?
26. ... ... ... ... ... ... оргоноидтардың мембраналарында кездеседі?
28. Рибосома нені синтездеуге қатысады?
44
29. Клетканың тіршілігінде митохондриялардың қандай қызметі бар?
30. Митохондриялардың ... ... ... ... ... нені ... ... не жатады?
33. Клеткадағы энергияның алмасуын түсіндіріңіз.
34. Клетка ... ... ... ... ... ... (центросоманың) құрылысын салыңыз және ... ... ... ... ... ... ... атқарады?
37. Клетканың тірек қимыл ... ... ... құрылысы, қызметі.
38. Микротүтікшелер клеткада қандай қызмет атқарады?
39. ... ... ... ... белоктары қандай ұлпаларға
кездеседі?
40. Аралық филаменттер клеткада қандай қызмет атқарады?
41. Тітркену дегеніміз не? Сыртқы ... ... ... көп ... әр ... структуралардың тітіркенуіне мысалдар келтіріңіз.
42. Тірі заттың активті-пасивті қозғалысын айтып беріңіз.
43. Амеба тәрізді қозғалыс.Ет қозғалысы туралы ... ... ... ... қызметі, оның физика –химиялық құрамы.
45. Гендік информация қайда сақталады?
46. Эухроматиннің құрылысы және химиялық құрамы.
47. ... ... ... ... қалай өзгереді
48. Кариотип дегеніміз не? Мысалдар келтіріңіз. Жауаптар мысалдар арқылы
көрсетілуі керек.
49. Клеткалық цикл дегеніміз не, ... ... ... Интерфаза дегеніміз не, интерфазаның әр кезеңіне не тән?
51. Митоздық амитоздан айырмашылығы неде?
52. Профазаның ... ... ... ... ... Бір клеткалы және көпклеткалы организмдердің көбеюі. ... ... ... ... ... ... ... қандай
факторлары әсер етеді. Мысал келтіріңіз.
54. Амитоз және оның түрлері.
55. Рак ... ... ... ... ... жолмен бе әлде
амитоздық жолмен ... ... ... биологиялық маңызы бар?
57. Қандай жолдармен ісік клеткаларының өрбуін тежейді.
58. Клетка цильінің фазасы.
59. Хромосомалардың иықбелдерінің, яғни ... ... ... ... Репликация, транскрипция; бұлардың клеткадағы маңызы.
45
61. Эухроматин ... ... ... Кірпікшелер мен талшықтардың ұқсастығы мен айырмашылығы ... ... ... кездеседі?
64. Аутолиз процесс дегеніміз не?
65. Мембраналы органоидтарға не жатады? ... ... ... ... ... ... энергияның алмасуы. АТФ қызметі.
67. Белок биосинтезі, трансляция, транскрипция, репликация.
68. Клетканың ... ... не ... ... ... ... ... мен Николсонның сұйықтық мозайкалық
моделі.
70. ... ... ... ... ... айтып беріңіз”
71. Плазмалық мембранада иондар мен ұсақ молекулалар қалай өтеді.
72. ... ... ... ... ... қызмет атқарады?
Глоссарий
Анафаза - клетканың митозды бөлінуінің бір кезеңі (үшінші кезең).
Анафаза кезеңінде хромосомдар ... ... ... - клетканың тура бөлінуі. Амитоз кезінде ядро екіге не ... ... ... ... ... соң ... жаңа ... болады.
Атрофия - жануарлар организмі мүшесінің не ... ... ... мүше мен ... ... келіп құйылуы азайғанда не мүше ұзақ уақыт
бойы қимылсыз әрекетте болғанда, мүше мен ұлпаның орталық нерв ... ... ... кездеседі. Атрофияға ұшыраған мүшенің қызметі
бәсеңдейді.
Антидене (антитела) - ... ... ... енгенде түзіліп, оның
зиян- ды әсерін ... ... ... - ... ... «трофо»-қорек, қоректену). Күн энергия-
сын (фотосинтез жәрдемімен) немесе химиялық реакциялардан ... ... ... ... ... қосылыс- тардан
органикалық заттар синтездейтін организмдер.
Амплификация - ДНҚ-ның немесе геннің ... ... есе ...... ... АДФ – ... рибоза және фосфор қышқылының екі
қалдығынан ... ... АМД – ... ... және ... ... ... тұратын нуклеотид.
Аденозинтрифосфат, АТФ – аденин, рибоза және ... ... ... ... нуклеотид.
46
Адреналин – бүйрек үсті безінен бөлінетін гормон.
Аллелопатия – сыртқы ортаға биологиялық активті ... ... т.б.) бөлу ... ... өзара әсері.
Анабиоз - организмдердің уақытша тыныштық күйге ... – адам ... ... ... шығу ... ... ... – клеткалардағы жыныстық хромосомалардан басқа ... - ... ... ... ... ... мен
боялатын түйіршіктері бар бір түрі.
Бластомерлер - жануарлар жұмыртқасы клеткасының майдаланғанында пайда
болатын белоктар.
Бластопор- көпклеткалы жануарлар ... ... ... қуысы,
ұрық осы қуыс арқылы сыртқы ортамен байланыс жасайды.
Бластоцель- жануарлар ұрығының бластула кезеңіндегі қуыс.
Бластула- көпклеткалы жануарлар организімнің дамуының бір ... ... ... бұл ... ұрықтың екі қабат қабырғасы және қуысы
(гастроцель) болады. Қуыс тыс ортамен тесік арқылы қарым-қатынаста болады.
Бактериялар – ... ... ... ... ... – қоршаған ортаның табиғи процестерінің, жағдайла-рының
немесе антропогендік өзгерістердің көрсеткіші болып табылатын ...... ... ... ... – тіршілік нышаны бар жер, су, ауа қабаттары,ең үлкен экожүйе.
Биохор – ұқсас биотоптар жиынтығы.
Вакуольдар - ... мен ... ... ... ... ... әр ... қуыстар. Олар ас қорытуға, қорыту нәтижесінде пайда болатын
қалдық заттарды тысқа шығаруға тырысады.
Вирус- жасуша (клетка) ... ... ... нуклеин қышқылы (ДНҚ
немесе РНҚ) және протейннен тұратын инфекциялық ағза.
Гелиотаксис - ... ... ... бір ... ... ... әсерінен қозғалысқа келуі.
Гемоглабин - қанның белогы және бояғыш зат. Ол қанның қызыл
түйіршігінде (эритроциттерде) болады. Қан дем алу ... ... ... ... оңай ... ... ұлпаға тасушы қызметін
атқарады.
Гетерозис - әр түрлі екі тұқымды ... ... ... өнімділігі, өсімталдығы, салмағы және т.б. қасиеттерінің ата-
анасынан артық болуы.
Гомозигота - гомологты хромосомада белгілі геннің бірдей жұп ... ... ... ағза.
Гистон - хромосомада құрылыс қызметін атқаратын ақуыз.
Гонадалар - жыныс жасушалары қалыптасатын жыныс жүйесінің мүшесі.
Гаплоид - (грекше: «гаплос»-жалқы, ... ... ... ... ... ... жиынтығынан (гаплоидты)
құралған клетка немесе особь.
Гетеротроф - (грекше: «гетерос»-басқа, «трофо»-қорек, қоректену)- тек
қана не ... ... ... ... ... үшін) басқа автотроф-
ты түрлер өндіретін органикалық заттармен қоректенетін организм.
Гибридтеу - ... ... - әр ... ... ... тұқымдарға, линияларға және т.б. жататын генетикалық жағынан әр текті
особьтар жиынтығынан ... ...... ... екі ... организм.
Гомогаметалы – жыныс клеткалары біркелкі болып түзілетін организм.
Гомологиялық мүшелер – жалпы құрылысы мен шығу тегі бір мүшелер,
атқаратын қызметтері ұқсас немесе әр ... ... ... – пішіні, мөлшері ұқсас ... ... жұп ... – ішкі ... ... бөлетін биологиялық активті заттар.
Гемоцитобласт - ... ... және ... қан ... клеткасы, бұл клеткалардан ... ... ... және ... ... ... дамиды.
Гистология - көп клеткалы жануарлар мен адамдардың ... ... Оның ... ... ... құрылымының дамуын және қызме- тін
зерттейді.
Гаметалар - жануарлар мен өсімдіктердің гаплоидты ... ... ... ... диплоидты клетка зигота түзеді.
Гемофилия - ерекше протеинді заттың болуы салдарынан қанның ұюымен
сипатталатын, анасы ... ... ... тән ауру.
Ген - хромосоманың белгілі бөлігіне орналасқан тұқымқуалау ақпараты-
ның генетикалық өлшем бірлігі.
Геном - ... ... не ... ... ... жиын- тығы.
Генетикалық анализ - ағзаның тұқымқуалау қасиетін зерттейтін әдістер
жиынтығы.
Генотип- ағзалардың фенотипінде ... ... ... ... ... әр ... жұп ... гомологты хромосома-
ларда орналасқан әр түрлі гендер.
ДНҚ- (дезоксирибонуклеин қышқылы) төрт нуклеотид өзара байланысқан (А-Т-
Д-Г) қос тізбекке генетикалық ақпарат ... ... ... ... ... ... цитоплазмадағы генетикалық
48
материалдың (бір генінің, кейде түгелдей хромосоманың) бөлініп қалуы.
Дивергенция- (латынша: «дивергерле» - ажырау). Бір туыстас организм-
дер ... ... жаңа ... ... (түрлер, туыстар
және т.б.) пайда ... ... ... ... Бұл термин- ді
Чарльз Дарвин енгізген.
Диплоид- хромосомалардың ... ... ... гетерозиго- талы
ағзаның бір аллелінің ғана ... ... ... бір ... ДНҚ-дан қос тізбек синтездейтін фермент.
ДНҚ- лигаза қос тізбекті ДНҚ-ның біреуі үзіліп қалғанда ... ... ... ... ... ... ... жабысқақ ұшы- ДНҚ-ны әр түрлі рестриктазалармен үзгенде ДНҚ-ның
ұшында пайда болған бірнеше нуклеотидтен тұратын ДНҚ-ның бір тізбегі. ... ... ... әр ... ... ... ... белгілі бір бөлікте бір реттен көбірек біркелкі ... ... ... ... ...... құрылысының қарапайымдану, кейбір мүшелер-
дің жойылуы.
Диапауза – организмдердің көбеюі мен ... ... ... ... ...... ... тұратын қанттар.
Дисбаланс – екі құбылыстың бір- біріне теңелуі.
Зигота - гаплоидты аталық және ... ... ... ... нан
пайда болған диплоидты жасуша.
Зоохория – жануарлар арқылы өсімдіктердің ... ...... ... ... хромосомасы- құрылымы мен қызметі аутосомадан өзге және жынысты
қалыптастырудың генетикалық құрылымы.
Жыныспен тіркескен гендер- ... ... ... ... ... ... ... туыс дараларды, особьтарды шағылыстыру.
Инверсия- хромосома ... ... бір ... 180 ... ...... нақты тіршілік ортасына сәйкес алуан түрлі
бейімділікке ие болады.
Кариотип- жасушаның немесе ағзаның ... ... ... және құрылым ерекшеліктерін бояу арқылы анықтап көрсету.
Клондау (молекулалық) - жасанды ортада (культура) өсіру ... ДНҚ ... ... ... ... ... ... РНҚ-дан тұратын вирустарда
синтезделеді. РНҚ матрицадан ДНҚ синтезі реакциясын катализдейтін фермент.
Комплемент аралық сутегі және басқа байланыстар ... қосы ... ... құрайтын молекулалар. (Мысалы: нуклеинқышқылдарында А-Т, Ц
және Г, сонымен ... ... ... ... ... - ... ДНҚ ... процесі. Бұл жағдайда
ДНҚ беретін жасуша (донор), ... ... ... ...... тізбекте органикалық заттарды тұтынатын
организмдер.
Локус- геннің хромосомада орналасқан жері.
Липоидтар- жануарлар мен өсімдік тектес органикалық май ... ... Суда ... бірақ органикалық ерітінділерде ериді
Ламелла – цитоплазманың тығыздалып ... ...... ... ас ... ... ... жануарлар мен
саңырауқұлақтар клеткалардың оргоноиды.
Макрофаг- жануарлар және адам ... ... тән ... соның ішінде, микробтарды жұтып алатын және қорытып, сіңіретін
дәнекер ұлпалардың клеткалары. И.И. ... бұл ... ... үшін макрофагтар деп атады.
Метафаза- клетканың митозды бөлінуінің кезеңі ... ... ... клетканың орталық аймағында орналасып, ... ... ... ... ... заттар құрамына кіретін белок.
Бұлшықеттің басқа бір белогы актинмен ... ... ... ... ... ... ... талшықтары, ол тегіс және
көлденең салалы ... ... өне ... ... ... ... тікелей емес бөлінуі, басқаша айтқанда, кариокинез
жануар мен өсімдік клеткасының ... ... ... ... ... ақ клеткаларының (агронулоциттердің) бір
түрі. Олар макрофагтық қызмет атқаруға бейімді келеді.
Мутация- ... ... ... ... ... және ... өзгеруі.
Мутагендер- мутация туғызуға қабілетті заттар.
Мутациялық сұрыптау- тежірибелік жолмен алынған мутанттардың көмегімен
жүретін сұрыптау.
Мезосома – ... ... ... жарғақшалық құрылымы.
Мейоз – жыныс клеткасының бөліну ...... ... ... орын ... – организмді энергиямен қамтамасыз ететін эукариотты
клеткалардың оргоноиды.
Модификация – ... орта ... ... ... ...... бір түрімен қоректенетін организмдер.
Морфогенез - организмнің онтогенезі ... ... ... ... пайда болып, түзілуі.
Мутуализм- кездейсоқ пайда болатын тұқымқуалайтын өзгерістер.
Нейрофибрильдер- нерв клеткасындағы және оның сабақтарындағы жіңішке
талшықтары; нерв ... ... ... ... ... ... қышқылдарының қарапайым белоктарымен қосылу
арқылы алынған күрделі белоктар. Клетка ядросының негізгі бөлік- ... - ... ... ... ... етіп, еркін жүзетін организм-
дер.
Овогенез- аналық жыныс клеткасының даму процесі.
Овуляция- ... ... ... ... ... ... ... және өсімдік клеткаларының тіршілігінде белгілі
бір қызмет атқаратын тұрақты бөлігі (хондриосомдар, центросомдар,
пластидтер).
Онтогенез- ... ... ... ... ... соңына
дейінгі жеке даму тарихы.
Партеногенез- жыныстық көбеюдің бір түрі. ... ... ... клеткасы ұрықтанбастан дамиды. Табиғи партеногенез көптеген
омыртқасыз жәндіктердің дамуына тән.
Пигменттер- жануарлар мен ... ... ... ... ... клетка органоиды; клетка цитоплазмасын қоршаған ортадан не
клетка қабықшасын бөлетін жарғақша.
Полиплоидия – ... ... ... ... ... ... - бір түр дараларының оқшауланған шағын түрі.
Продуценттер - өндірушілер; бейорганикалық заттардан органикалық ... ... ... организмдер (автотрофты)
Прокариоттар- клеткасында оқшауланған ядросы жоқ организмдер.
Реактивті функция - организмнің, сыртқы ортаның әсеріне берген жауап
әрекеті.
Репликация немесе ... (ДНҚ) - ... ... ... ... жаңа ... ... Бұл процесті ДНҚ- полимераза
жүргізеді.
Ретровирустар- ... ... ... ... жануарлар вирусы;
кері транскрипкаталаза ферментін кодтайды.
РНҚ ... ...... ... ... вирустардың РНҚ-лары генетикалық ақпараты сақтайды. Ақпарат
РНҚ ( аРНҚ) немесе ... РНҚ ... ... ... ... ... болады. Тасымалдаушы РНҚ (тРНҚ)-протеин
синтездеу үшін аминқышқылдарын рибосомаға тасымалдайды; ... ... - ... ... кіреді.
Рибосомалық РНҚ (рРНҚ) - рибосоманың құрылымына кіреді.
Рибосома - полипептидтер синтезделетін ... ... ДНҚ - әр ... ... екі ... ... ... болады. Рекомбинация екі жолмен жүреді: табиғи және ... ... ... ... - ... нуклеотидтер тізбегін белгілі жерден үзетін
фермент.
Рецессивтік – доминантты белгі ... ... ... ...... және химиялық мутагендердің әсерінен бұзылған ДНК
құрылымының қалпына ...... ... кезінде диплоидты хромосома санының екі
есе азаюы.
Секвинирование – ... ... ... ... ... аминқышқылдарының орналасу ретін анықтау.
Сибстер – адам генетикасындағы монозиготалы ... емес ... - ... мен ... ұлпалары құрылымының бір типі. Бұл
типте клеткалардың шекарасы жойылады, протоплазманың оңашаланған бөлігі
ядромен ... ... ... ... ... - ... өзара пайда келтіріп, ұзақ уақыт тіршілік етуі.
Стенобионт - орта жағдайында талабы жоқ организмдер.
Транскрипция - аДНК- матрицадан РНК – ның ... - ... ... ... хромосома бөлігінің бір локустан
екіншісіне орын ауыстыруы.
Трансляция - аРНК матрицасынан протейннің синтезделуі (көшіріп ...... және ... ... ДНК – ны ... ... ... немесе триплоид - жасушалардағы хромосомалар саны үш, төрт
есе өскен ағза.
Телефаза – клетканың ... ... бір ... ... ... Бұл ... жаңа ... пайда болады, хромосомалар жойылып кетеді,
клетка денесі бөлініп, екі клетка пайда болады.
Тонофибрильдер – ... ... ... ... текті жіңішке
тіреуіш талшығы. Ол клетка формасының сақталуын қамтамасыз етеді.
Тромбокиназа – ұлпа сөлінде және қан пластинкаларында кездесетін ... ... ұюын ... - ... ... ... ол қанның ұюына қатысады.
Трансплантация – бір дараның (особьтің) жасушасын, ұлпасын, т.б. басқа
особьқа тасымалдап ... ...... мен ... гибриді. Бұл гибридті
аналық форма ретінде бидайды пайдаланып алады.
Таксон- жүйкелеу дәрежесінің кез келген ... (түр, ... ... - ... ... тыс ... ... алып, сіңіріп жібере-
тін клеткалар.
Фибрильдер - жануарлар организмінің ... ... ... ... ... ... миофибрильдер.
Фотосинтез – жасыл өсімдіктердің сәулелі жылу ... ... емес ... (көмірқышқылы, су) күрделі органикалық
заттарды түзу процесі.
Фенотип – Генотип пен айналадағы ортаның әсерінен ... ... ...... ... күрделі органикалық заттар. Тірі ... ... ... және ... ... ... ... тобы.
Фауна- белгілі бір аумақта тіршілік ететін жануарлар ...... ... құбылыстары туралы, білім жүйесі.
Фикоцианиндер – көк-жасыл балдырлар мен қызыл балдырларда болатын көк
пигменттер.
Филогенез- тірі организмдер дүниесінің ... ... ... ... ... ... ... тарихи дамуы.
Фитофактор - өсімдіктермен қоректенетін организмдер.
Хемотаксис – ... ... бір ... ... ... ... ... (сперматозоидтардың, лейкоциттердің)
химиялық тітіркендіргіштердің әсерінен қозғалысқа келуі.
Хромосомалар - жасуша ядросында құрылымы жіпше ... ... Олар ... және ... ... бояу арқылы анықталады.
Хроматин - негізінен ДНК мен гистоннан (дезоксирибонуклеопротеид
комплексі), аздаған ... РНК- дан ... ... ... ... ... бөлінген энергияны
пайдаланып органикалық зат түзу.
Хроматида- хромосоманың құрылымдық элементі; хромасоманың екі еселенуі
нәтижесінде клетка ... ... ... қалыптасуы.
Целлюлоза - өсімдіктер клеткасы қабығының негізгі құрамды бөлігі.
Центриоли – клетка ... ... және ... ... ... ... ... бөліну процесіне қатысады.
Цитология – жануарлар мен өсімдіктер клеткасын зерттейтін ілім.
53
Цитогенезис- тұқымқуалаушылықтың ... ... ... - ... ішін ... ... ... қоймалжың зат.
Шизогония – кейбір қарапайым организмдер ... ... ... ... ... ... кезінде ядро бірнеше рет бөлінеді, содаң
соң организм ... ... ... ... бөлініп кетеді.
Штамм – бір жасушадан тараған жасуша линиясы. Штаммдағы ... ... ... ...... тысқа шығарып отыратын ас қорытудың ...... ... қалыптасқан ағзалардан ядродан ДНК
бөлігінде ядро протеині ... ... ... ... (геннің) - ДНК – да кодталған генетикалық ... және аРНК ... ... іске ... орта ... ... организмдер; сыртқы ортаның
әр алуан жағдайларында тіршілік ететін организмдер.
Экзоцитоз- заттардың клеткалардан сыртқа шығу процесі.
Экологиялық суккцессия - ... ... ... бір ... ... ... ауысып отыруы.
Эмбриология- ұрықтың дамуын зерттейтін ғылым.
Эндозоохория- организмнің ішкі паразиттері.
Эндоплазмалық тор- эукариотты клеткаларда кездесетін органоиды.
Эндоцитоз- ... ... ... ... ... өту ... жануарлардың мінез құлқын зерттейтін ғылым саласы.
Ядро- бірклеткалы және көпклеткалы организмдерде кездесетін тұрақты
органоид.
Ядрошық – ядро ... ... ... ... ... И.В., ... Л.С. Атлас по гистологии и эмбриологии.
-М.: Медецина, 1978.
2. Заварзин А.А., Харазова А.Д. Основы общей цитологии.-Л.:
Изд. Ленингр. ун-та, 1982.
3. Кухтина Ж.М. ... к ... ... ... ... 1971
4.Конофеева З.С, Қазыбаева Г.С. Цитология сабағының практикалық жұмысы:
Алматы: Абай атындағы АлМУ, 2001.
5.Конофеева З.С Жалпы гистология және эмбриология ... ... ... ... Абай ... ... 2002
6.Конофеева З.С. Жалпы гистология және эмбриология пәнінің тест
сұрақтары:Алматы: Абай атындағы Каз ҰПУ,2006.
7.Конофеева З.С, ... ... тест ... ... Абай ... ... ... А, Нұрышев М.Х. Цитология-Алматы: «Қарасай» 2006
9.Робертис Д.Е., Новинский В., Саэс Ф. ... ... пер. С ... ... Қ.Ә. ... цитология негіздері. – Алматы: Санат, 1999.
11Свенсон К,Уэбстер П. ... – М., Мир. ... Ю.С. ... ... – М.; Изд. ... ... ... әдебиеттер
1. Зенгбуш П. Молекулярная и клеточная биология: в 3-х томах.- М.: Мир,
1982.
2. Либерман Е.А. Живая клетка. – М.: ... ... ... А. ... – М.: Мир. 1966.
4Хэм А, Кормак Д. Гистология, 1982.-Т. 1, ... ... Н.А., ... А.И. ... по ... и ... и
эмбриологии. – М.: Изд. Ун-та Дружбы народов, 1989.
55
Мазмұны
1. ... 3
2. ... ... ... 8
4. ... ... 8
5. ... ... ... ... қабықшасы. ... ... ... 13
8. ... ... ... ... ... ... 18
13.Пластидтер...............................................................
............................... 19
14. ... ... ... ... ... ... 22
18. ... ... ... 23
20. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
28.
Әдебиеттер..................................................................
........................... 55
56
ЗЕТКАН СӘМЖАНҚЫЗЫ КОНОФЕЕВА
ГҮЛЗИРА ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ж қол қойылды. Таралымы 100 дана.
Көлемі 3,5 б.т. ... 60х84 ... ... ... ... ... 13,
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Іскерлік жиналыстар мен келіссөздер жүргізу4 бет
Байланыс желілері және коммутация жүйелері29 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
"Тест" бағдарламасын құру20 бет
"Физика" пәні бойынша тест сұрақтар7 бет
"Физика" пәнінен тест сұрақтар6 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь