Ортағасырлық ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд мысалында

I Ортағасырлық ислам философиясының бірегейлігі.
1.1 Ислам діні . араб философиясының негізі
1.2 Дін мен фалсафа сабақтастығы
II Ислам философиясы әл.Ғазали, Ибн Рушд пікірталасы
2.1 Әл.Ғазалидің сопылық дүниетанымы
2.2 Ибн Рушдтің «Қос ақиқат» принципі
2.3 Әл.Ғазали мен Ибн Рушд арасындағы «тахаафут»
Орта ғасырда пайда болып, жаңа заманға дейін философия тарихында көрнекті орын алған, еңбектерін араб тілінде жазған, негізінен мусылман елдерінен шыққан ойшылдар тобының ілімін ғылымда фалсафа ден атау дәстүрі бар. Оларды орыс тіліндегі әдебиеттерде «араб тіліндегі философия» немесе «араб философтары» дейді. Анығында бұлар ерекше ойлау менталитетіне ие болған фалсафа өкілдері. Көпшілікке ұсынылып отырған осы хрестоматияның мақсаты — фалсафаның аса көрнекті өкілдерімен жүртшылықты таныстыру.
Фалсафа туралы 1991 жылы Москваның «Наука» баспасынан жарық көрген «Исламның энциклопедиялық сөздігінде» мынандай түсінік берілген: «ал-фалсафиа — термин, которым в средневековой мусулъманской литературе обозначали философию мыслителей, ориентировавшихся на античные модели философствования и называвшихся фаласифа (ед. ч. файласуф), а также саму античную философию».
Бұл түсініктен мынандай жайлардың басы ашылып тұр. Біріншіден, фалсафа философия дегеннің арабшаланған түрі. Демек, араб тілі орта ғасырда философиялық мәдениеттің тіліне айналған. Философияның бір тілдік негізде өрбігені тарихта белгілі, айталық, антиктік философия грек тілі негізінде болса, Шығыс Азия мен Қытайда тибет тілінде, Орта Азия мен Еуразиялық кеңістікте түркі тілінде, Батыс Еуропада ортағасырлардан жаңа дәуірге дейін латын тілінде, қазіргі заманда мұндай міндетті ағылшын тілі игеріп кетуі ықтимал.
Фалсафаның араб тілінде өрбуіне мәдени-тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайлар болган. Бұл жерде еріксіз мойындайтын мәдени-әлеуметтік жағдай: ислам діні, оны таратушы басты саяси күш — Араб халифаты. Халифат мемлекеттік құрылым ретінде Аравияда VII ғасырдың жиырмасыншы жылдары пайғамбарымыз Мұхаммедтің діни реформасы нәтижесінде өмірге келген. Пайғамбарымыз дүние салғаннан кейін Халифат мүлдем ұлан-асыр империяға айналды. Әдетте, мұндай империялардың ғүмыры ұзақ болмаушы еді, халифат болса жеті ғасырдай уақыт өмір сүрді. Бұл имнериялар тарихында болімаған мерзім. Әлемді дүр сілкіндірген социалиизмнің өмірі небәрі жетпіс жылға әзер жетсе, Халифат дүниеге жеті жүз жылга жуық өз өктемдігін жүргізді. Араб тілі осы империяның мемлекеттік тілі болатын. Мұхаммед пайғамбар діни ұстаз, саяси басшы әрі ең жоғаргы үкім шығарушы болғандықтан, оның тілі (араб тілі) дінде, саясатта, шариғатта (заңда) мемлекеттік қызмет атқарған.
Араб тілі — Құран тілі. Бес уақыт намаз мі
1. Цит. Сагадеев А.В. Ибн Рушд. - М.: Мысль, 1973. — С. 38—39
2. Әрекеттіц нотижесіне айпалмай, өздігінен бола берсді. — Ауд. З.Қуранныц сөзбе-сөз магынасын ұстанған мұсылман діни
уагызшылары. — Ауд.
4.Ибн Рушд "ен жуық матсрия" дегендс, "түцгыш материядан"
оқшаулап, нактылы заттар матсриясын айтады. — Ауд.
5.Дәлелді. — Ауд.
6."Философтарды жоқка шығару" — Ғазалидің кітабының дәстүрлі
атауы. Тура мағынасында озі қойган атауындагы "таһаафут" термині
жүйесіз, қойыртпақ деген сияқты мазмұн береді. — Ауд.

Список по запросу: Ибн Рушд
1 Айдаров Ш. Әл-Ғазали еңбектеріндегі этика философиясы// Ақиқат.- 2006. - N 5. 60-63б
2 87.3 (0) Әл - Ғазали (1058-1111): Ортағасырлық мұсылман
0-72 ойшылы, философ және оның "Тура таразы",
"Адасудан арылдырушы" еңбектерінің қазақша
аудармасы берілген//
Ортағасырлық діни философия: 20 томдық/ Құраст.: Ғ.Есім, Н.Байтенова.- Алматы : Жазушы, 2005.- Т.5.- 288-292 б.
3 Дайыр Д. Әл-Ғазалидің Шығыс пен Батыс
философиясына қосқан үлесі// Ақиқат.-
2005. - N 6. - 54-58 б.
4 87.3я7 Есім Ғ. Орта Азияның араб тілді ойшылдары:
Ғұлама ойшылдар Әл-Фараби, Ибн
Е-86 Сина. Әл Ғазали, аттар жайлы// Есім Ғ.. Фалсафа
тарихы.- Алматы : Раритет, 2004.- 47-145 б.

5 Есім Ғ. Әл-Ғазали (1058-1111): Философияның
көрнекті ойшылы туралы// Абай.-
2002.-N4.-11-12 6.

6 Есім Ғ. Ибн Рушд: 1126-1198 жж. аралығында
Кордова халифатында өмір сүрген
философ еңбектері жайлы// Есім Ғ.. Фалсафа тарихы.- Алматы : Раритет, 2004.- 222-231 б.
7 Жүзей М. Әл-Ғазали дүниетанымындағы
философиялық бастаулар// Қаз¥У
хабаршысы. Саясаттану сериясы. Философия сериясы. Мәдениеттану сериясы. = Вестн. КазНУ. Сер. политология. Сер. филос. Сер. культурология.- 2006. - N 1(25).-34-38 б.- Библиогр.: 5 атау.

8 87.3(0) Ибн Рушд (1126-1198): Араб философиясының
көрнекті өкілінің өмірінен деректер
0-72 және оның "Жоққа шығаруды жоққа шығару"
еңбегінің қазақша аудармасы берілген//
Ортағасырлық ДІни философия: 20 томдык/ Қүраст.: Ғ.Есім, Н.Байтенова.- Алматы : Жазушы, 2005.- Т.5.- 439-496 б.

9 Ибн Рушд. Жоққа шығаруды жоққа шығару: Әл-
Ғазали дәйектемелеріне қарсы
пікірі / Ауд. Ғ.Есім// Есім Ғ.. Фалсафа тарихы.- Алматы : Раритет, 2004.- 232-273 б.

10) ( Аль- Газали Абу Хамид) Воскрешение наук о вере. М.
1998. Шах. И. Суфизм М. С. 175- 212)





















Список по запросу: Философия тарихы

1 Иманбекова Б.И. Имам Газали тәрбие туралы:
Сопылык ілімін дамытушы ортағасырлық философ-
ғалым туралы// Білім берудегі менеджмент =
Менеджмент образовании.- 2004.- N 2.-186-191 б.

2 63.3(5)4 Қартабаёва Ерке Тамабекқызы. Орта ғасырлардағы
араб-түрік мэдени
Қ 42 ықпалдастығы: Оку құралы / Пікір жазған.: Алтаев
А.Ш., Көкеева Ф.Т.,
Қожакеева Л.Т.; ҚазМУ.- Алматы: Қазак ун-ті, 2004.-
114 бет; 20,5x14,5 см.
3 Құдайбергенова Г.К. Иранда орта ғасырларда
жазылғын сопылық әдебиет//
ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы = Вестн.
КазНУ. Сер. востоковедения.-
2005.- N 4.- 68-70 б.- Библиогр.: 7 атау.

4 Сарбасова Қ.А. Орта ғасыр ғұламаларының
еңбектеріндегі дидактика
мәселелері// ҚарМУ хабаршысы. Педагогика сериясы
= Вестн. КарГУ. Сер.
педагогика.- 2007. - N 4. 87-92 б.- Библиогр.: 9 атау.
5. Мұқанғалиев Е. Араб дүниесі Ислам әлемі
(Ислам дінінің дүниетанымы) 1996 № 2 7-8 б.


6. Т. Есім Араб философтары жене араб тіліндегі
философия Ақиқат 1998. № бет.
        
        Ортағасырлық  ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд
мысалында
I Ортағасырлық ислам философиясының бірегейлігі.
Ислам діні - араб философиясының негізі
Дін мен фалсафа сабақтастығы
II Ислам ... ... Ибн Рушд ... ... ... дүниетанымы
Ибн Рушдтің «Қос ақиқат» принципі
Әл-Ғазали мен Ибн Рушд ... ... ... ... бірегейлігі.
1.1 Ислам діні - араб философиясының негізі
Орта ғасырда пайда болып, жаңа заманға ... ... ... ... орын ... еңбектерін араб тілінде жазған, негізінен мусылман елдерінен шыққан ойшылдар тобының ілімін ғылымда фалсафа ден атау ... бар. ... орыс ... ... «араб тіліндегі философия» немесе «араб философтары» дейді. Анығында бұлар ... ... ... ие ... ... ... ... ұсынылып отырған осы хрестоматияның мақсаты — фалсафаның аса көрнекті өкілдерімен жүртшылықты таныстыру.
Фалсафа ... 1991 жылы ... ... баспасынан жарық көрген «Исламның энциклопедиялық сөздігінде» мынандай түсінік берілген: «ал-фалсафиа — термин, которым в средневековой ... ... ... ... ... ... на ... модели философствования и называвшихся фаласифа (ед. ч. файласуф), а также саму античную философию».
Бұл түсініктен мынандай жайлардың басы ашылып тұр. ... ... ... ... ... ... ... араб тілі орта ғасырда философиялық мәдениеттің тіліне айналған. Философияның бір тілдік негізде өрбігені тарихта ... ... ... философия грек тілі негізінде болса, Шығыс Азия мен Қытайда тибет тілінде, Орта Азия мен ... ... ... ... Батыс Еуропада ортағасырлардан жаңа дәуірге дейін латын тілінде, қазіргі заманда мұндай міндетті ағылшын тілі ... ... ... араб ... өрбуіне мәдени-тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайлар болган. Бұл жерде еріксіз мойындайтын мәдени-әлеуметтік жағдай: ислам діні, оны таратушы басты саяси күш — Араб ... ... ... ... ретінде Аравияда VII ғасырдың жиырмасыншы жылдары пайғамбарымыз Мұхаммедтің діни реформасы нәтижесінде өмірге келген. Пайғамбарымыз дүние салғаннан кейін ... ... ... ... айналды. Әдетте, мұндай империялардың ғүмыры ұзақ болмаушы еді, ... ... жеті ... ... өмір сүрді. Бұл имнериялар тарихында болімаған мерзім. Әлемді дүр сілкіндірген ... ... ... ... ... әзер ... ... дүниеге жеті жүз жылга жуық өз өктемдігін жүргізді. Араб тілі осы империяның мемлекеттік тілі болатын. Мұхаммед пайғамбар діни ұстаз, саяси ... әрі ең ... үкім ... болғандықтан, оның тілі (араб тілі) дінде, саясатта, шариғатта (заңда) мемлекеттік қызмет атқарған.
Араб тілі — ... ... Бес ... намаз міндетті түрде арабша оқылады. Демек, мұсылмандық жеткен ... хат тану араб ... ... ... Сөйтіп, сауатты адам араб тілін меңгерген адам деп мойындалды. Араб тілін меңгеру — білімділіктің әрі мұсылмандықтың белгісі. Осы жагдайға сай оқу, ... беру ... ... ... ... жерде араб тілі мұсылман өркениетінің тіліне айналды.
Екіншіден, фалсафа мұсылман мәдениетінің туындысы. Бұл, негізінен, мұсылман елдерінің ойшылдарына тән дүниетаным. Фалсафа ... ... ... болсын, мұсылмандыққа қарсы шықпаған, қайта, керісінше, әлемдік мәдениет үлгілерін, әсіресе философтарды мұсылмандық дүниетаным тұрғысынан ... ... орай ... ... осы ерекшелігі кезінде христиан ойшылдарының ашу-ызасын туғызған. Фалсафаның мұндай күйде болуының табиғи-тарихи қажеттілігі болды.
Араб халифтері және ... ... ... ... ... өнерінің деңгейін жоғары көтеру қажеттілігін түсінді. Оның ең басты себебі, ислам діні өзінен алты ғасыр бұрын дүниеге келген христиан дінімен ... ... ... Бұл ... негізінде дүниені бәлу мәселесі тұрды. Сөйтіп, мұсылмандар және кәпірлер деген ұгымдар қалыптасты. ... ... ... ... ... ... күшімен жер-жерге зорлап енгізсе, келе-келе бұы тәсілдің өміршең еместігін халифтер, олардың ... ... ... ... ... ... меңгерудің жолы ғылым, өнер, білім, философия екенін түсінген халифтер осы салалардың өрбіп-өсуіне бар мүмкіндіктерді жасай бастады. Осындай саясаттың негізінде араб ... ... ... ... ол ... ... деген атпен қалды.
Үшіншіден, фалсафа антиктік философияны араб тілінде, мұсылмандық дүниетаным негізінде қайта жандандырған. Бұл жөнінде белгілі ғалым Б.Э.Быховский мынандай ... ... ... из ... ... ... и ... в памяти человечества многогранного учения Аристотеля, обнаружение и распространение затерянного философского клада перипатетизма стали выдающейся заслугой арабской философии ... ... ... ... М, — ... 1979. — С. ... тарихышы арналган алгашқы оқулық-хрестоматия бол-ғандықтан, оның құрылымы туралы бірер сөз ... ... ... ... ... ... Ибн ... аяқталып жүр. Біз де осы тәртіпті сақтауга тырыстық. Одан ... ... ... ... ... болды. Фалсафа тарихының типолоғиясын анықтауда қандай әлшемдерді алу керек деген мәселеге айналды. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық болып келеді. Біз фалсафаның типологиясын анықтауда саяси географиялық әлшем қолдандық. Себебі, фалсафа араб тілі ... ғана ... осы ... ... ... асқан феномен. Осы тұрғыдан оның үш тарихи кезеңін ... ... ... ... ... ... ... ағайындар» еңбектеріне байланысты қарастырылатын тарихи-мәдени кеңістік.
Екіиші кезең. Халифаттан өзге мұсылман мемлекеттерінің пайда болуына байланысты ислам ... ... тыс ... ... ... соның бір көрінісі — Орта Азия мен Казақстан аумағында ... ... ... ... оның ... әл-Фараби, Ибн Сина, ОмарХаям, Аттар, әл-Газали, т.б. ... ... ... ... кезең. Мұсылман Испаниясыидағы Еуропалық фалсафаның тарихи-мәдени кеңістігі, оның өкілдері: Ибн Бадж, Ибн Туфейл, Ибн ... Ибн ... ... үш ... аймақта өніп-өсіті. Сонымен бірге фалсафаны таза күйінде қабылдау да ... ... ... ... ... дүниетанымында мынандай ағымдар, мектептер болған: мутазилиттер, қалам, суфизм, т.б. Бұларды бір бірінен ажырату қиын, ... ... ... ... исламның бір бағыты деп қарастырушылық бар. Мутазилиттер рационализм және білім жагында болып, халиф билігін зиялылық мәнде ... ... олар ... ... болғанымен, Кұран сөзін догмаға айналдыруға қарсы болган. ... ... ... бір бағыты деу де талас тудыратын пікір.
Себебі, қалам ислам қағидаларын логикалық тәсілдермен түсіндіруге машықталған әрі діни беделге ... ... ... ... ... ... грек гностиктерінің әсері мол болған. Мутакалимдер негізінен мутазилиттерге қарсы болганымен, Ибн Халдунның пікірінше, ... ... ... ... мәселелері мен фалсафаның мәселері бір-бірімен араласып кеткені сондай, бұл ғылымдар мүлдем бірігіп кеткен (И.Э.С. С. 129). Фалсафа ... Ибн ... ... білу ... іс ... сондықтан беделге де ғылыми негіз ретінде сүйенген дұрыс болар. Осы ... ... ... ... ... мен ... фалсафаның пайда болуының теориялық алғышарттары ден қабылдау орынды.
Араб тілінің әлемдегі ең кең ... ... ... ... ... ... ... — ислам діні. Басқа әлемдік діндерден ислам бір ғана тілмен барынша тығыз және ... ... ... ... ... ... ... пайғамбар "құдай сөзін араб тілінде — таза, анық тілде жарияладым" деп сенімді түрде айтқан болатып. Ана тіліндегі сөз ... сол ... ... ... анық та түсінікті болатыны белгілі. Алайда пайғамбардың "анық" араб тілі ... ... ... бір ... ... ... Бұл ... пайғамбар өз қызметінің белгілі кезеңінде алға тартқан еді, бұл кезенде ол іс ... ... ... ... ... жаңа дін ... жүргенін дәлелдеуге тиіс болды. Ол үшін өзі уағыздап жүрғен діннің басқа тілдердегі діннен ... ... және ... ... дін ... баса ... ... болған тәрізді. Осылайша араб тілі барынша қатаң монотеисік діннің тілі ретінде ... ... ие ... ... ... ... әр түрлі контекстерде көрсетілген бұл қағида ислам мен араб ... ... ... ... мұсылмандар қауымының тілдік бірлігі, ортақтығы жөнінде ештеңе айтылмаған, алайда ислам арабтардың ғана діні ... ... ... (пайғамбардың уақытында) ол өзінен-өзі түсінікті жағдай болды. Мұхаммед өз халқы арасында ғана ... ... ... ... ... айтылып отырған Алла сөзіне ден қою, оған бағынуға шақыру жалпы барлық адамзатқа арналған үндеу екендігі басынан-ақ түсінікті болды. ... ... ... ... және ... ... конфессиялық және әлеуметтік шығу тегіне қарамастан әрбір адам кіре ... еді. ... ... ... ... ... тұрып, кейін әлеуметтік-саяси бірлестікке, одан бүкіл Аравияға билігі ... ... ... ... ... ортақ тілі бар жаңа діни-саяси негізде біртұтас әлеуметтік-коммуникативті жүйенің қалыптасуы үшін алғы шарттар пайда болды.
Араб жаулап алушылықтары ... (VII ғ. ... — VIII ғ. ... араб-ислам теократиялық мемлекеті - Халифат территориясы үздіксіз өсумен болды. Өздері жаулап алған елдерғе арабтар ислам дінін және өз ... ... және ... алып ... ... бұл ... мен араб ... таралуы араб әскерлерінің жаулап алу қарқынымен бірдей жүрді дегенді білдірмейді. Халифаттың халқы бірден біртұтас бұқараға, ... діни және ... ... ... ... жоқ. ... ... халықтар арасында араб тілінің орнығуы ұзақ уақытқа созылды және әр елде әр ... ... ... өр ... ... өкелді.
Жаулаушылардың әскерлері, олардың гарнизондары, жылжымалы немесе тұрақты қосындары (лагерлері) араб ... ... ... болды, тек келесі кезенде ғана пайда болған кішігірім араб мекендері араб тілінің осындай ... ... ... ... халықтармен салыстырғанда келімсек арабтар аз ғана пайызды құрады. Бірақ оларға өз күшіне деген сенімділік, ... ... тән ... ... бәрі араб ... ... ... болуына ықпал етті. Арабтар жаулап алған елдеріндегі әлеуметтік-саяси және тілдік ... ... ... ... үйренуге, жергілікті халықпен қатынас орнатуға тырыспады. Олардың қосындары, гарнизондары мен мекендері тілдік жағынан да автономиялы, тәуелсіз болды: күнделікті және ... ... ... сот, діни ... астанамен хат алмасу - бәрі де араб тілінде жүрді.
Керісінше, жергілікті халық, әсіресе оның арабтармен тығыз және ... ... ... ... белігі оларға тілдік жағынан икемделуге мәжбүр болды. Бұл, ең алдымен түтқындарға қатысты болды: тұтқындар ... араб ... ... ... ... ... және ... Бұл топқа, сондай-ақ арабтармен бейбіт келісімге келудің немесе олардың алдында тізе бүгудің шарттары туралы келіссөз жүргізушілер; алым-салық телеушілер; мұсылман әскерінің ... ... ... ... ары ... ... ... араб әскерлеріне азық-түлік тасушылар және арабтармен сауда жасаушылар жатты.
Араб тілі күшпен, жазалау шараларының көмегімен немесе жоғарыдан жүргізілген ... бір ... және ... саясаттың арқасында енгізілді деуге болмайды. Алайда қалыптасқан әлеуметтік-саяси жағдай араб тілінің өріс алуына барынша қолайлы жағдай туғызды. Араб жаулап алушылықтары ... ... ... ... ... бұзды, дәстүрлерді қорғап отырған аз ғана әлеуметтік топты - ... мен ... ... етушілерді артықшылыктарынан айырды. Керісінше, араб тілін білетіндерге артықшылықтар берді. Араб тілі жеңімпаздар тілі ретінде анағұрлым ... ... ие ... сондықтан да жергілікті халық олардың діні мен қауымына кіруге асықты.
Ислам тек араб ... ғана ... ... ... ... ... ... ешқандай талпыныс жасалмады. Құранның қандай да болмасын басқа тілге аударылмайтыны туралы догма жасалды, осы догма басты ислам тілі ретіндегі араб ... ... одан ... нығайтты.
Араб тілінің мемлекетгік басқару ісінде барынша кең кәлемде қолданылуы халиф Әбд ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, іс-қағаздар жұргізу мен теңге шығару араб ... ... ... араб тілінің анағұрлым кең қолданылуы араб орфографиясының реттеліп, жетілдірілуін қажет етті, бұл іс ... ғғ. ... іске ... ... ... аясының одан өрі кеңеюі аббасилер билігі дәуірінде іске ... ... ... тек ... ғана ... келген артықшылықтарға қарсы бағытталды. Шынында да VIII ғ. ортасында араб үстемдігі айтарлықтай әлсіреп, бұған ... ... ... болған арабтардың тайпалық жасағы өзінің бұрынғы маңызын жоғалтты, арабтар мемлекеттік табысты иемденудегі ерекше құқықтарынан ... ... ... ... ... өмірдің барлық салаларында арабтармен тендікке қол жеткізді. "Арабтар" деген үғымның өзі өзгеріске ұшырап, тек тууы бойынша арабтар ғана емес, сондай-ақ араб ... ... ... ... осылай аталатып болды. Билеуші топтар, шенеуніктер мен армия құрамында үлкен өзгерістер жасаған аббасилік төңкеріс жергілікті ... ... Иран мен Орта Азия ... ... ... ... ... бірге жүрді. Ислам дінін жаппай қабылдау өз кезегінде араб тілін жаппай меңгеруге ұмтылушылықты ... ... ... түсіндірудегі ерекше бір бағыттың (шафиизм) негізін салушы аш-Шафи (820 ж. ... ... араб ... ролі және оны ... ... ... өз ойын ... жеткізеді: "Араб тілі — басқа тілдер арасында ойды жеткізу тәсіддері мен сөздік құрамы жағынан да ең бай тіл және ... ... бұл ... ... құрамын толық білетін адамды біз білмейміз. Алайда бұл ... ... ... ... ешқандай сөз жоқ. Пайғамбар тілін білетіндер ғана қандай да болмасын артыкшылықтарға лайықты. Және оның тілінде сейлейтіндер басқа ... ... ... ... Керісінше барлық басқа тілдер пайғамбардың тіліне еліктеуі тиіс.
Әрбір мұсылман өз зердесіне орай араб тілін үйренуге міндетті, өйткені ол осы тілде ... ... оның ... ... жоқ, ал ... оның елшісі" деген сөзді айта алуы және ... осы ... оқи алуы ... ... ... ... атақты қайраткерлерінің араб тілі жөніндегі ойлары мен пікірлері бұл тілдің өрісінің ... ... роль ... ... ... тілінің, поэзиясыиың нығаюына және оның баска тілдерге әсер ету мүмкіндігіне ықпал еткеп факторлардың ... бұл ... аса бай ... ... және ... әдебиеітің болуын, УШ-ХІ ғғ. араб грамматикасының, лексикографиясының елшемі мен шешендік өнерге қатысты ғылымпың жасалуын атауға ... ... өзі ... ... мен ... ... ... сондай-ақ тілдің ғылыми терминологиямен байытылуына ықпал еткен еді.
Алайда ислам дінін қабылдау өзінен өзі араб тілінің үстемдік алуына алып келді деп ... ... ... дінін қабылдаған кепшілік иран және түркі халықтары өз ана тілін ... ... ... және ... ... тілі болып жергілікті тілдер қала берген мұсылман мемлекеттері мен кауымдарында араб тілі көбіне жазбаша түрде ... Оның ... ... ... ... яғни әдет-ғұрып, намаз, құранмен байланысты болды. Мұның өзі халықтың белгілі бір бәлігінің араб ... ... ... сауат ашуын талап етті, ал дінбасылары мен заңгерлерге келетін болсақ (қади), олар араб философиясы, мәдениеті мен ... ... ... ... ... кең білім алып отырды. Олардың іс жүзінде араб тіліндегі еңбектердің ... ... ... ... және ... ... араб ... елдердегіден бірде-бір кем түспейтін білімпаз кісілер де, сондай-ак атақты ғалымдар да шығып ... ... араб ... ... ... әр түрлі саяхаттар, атап айтқанда, білім жолындағы ... ... ... ... ... ету және ... араб ... бару т.б. ықпал етіп отырды.
Арабтардың келуімен және ислам дінінің таралуымен халифаттың басқа да ... ... ... ... да ... өмірінде араб тілі белең алды. Бұл тіл - сол кездегі ғылым тілі еді, ... ол ... ... халықтардың мәдени жетістіктерімен алмасуына ықпал етуші прогрессивті тіл болды. "Түріктерді ... ... ... ... ешқашан болған емес, және түріктер өз тілдерін ешқашан жоғалтқан емес, бірақ араб мәдениетінің әсері күшті болғаны соншалықты, ... тілі ... ... және ... тіл ... емес", - деп жазады академик В.В.Бартольд 15]. Орта ... ... ... араб тілі ... ... ең алдымен ислам дінінің тарауы әсер етті. Ислам дінінің мемлекеггік дінге айналуымен бұл ... да араб тілі мен ... ... ... ... жазуы ығыстырылды, ал түрік лексикасына араб сөздері енді [6]. Ислам діні идеясының халық арасына тарауымен ... осы ... ... ... ... де тарай бастады. Құдайға құлшылық ету (құран, ... ... араб ... іске асты. Ал дін қызметкерлері мен заңгерлер тек ... ... ашып қана ... жоқ, ... ... ... ... кең білім алуы қажет болды.
Араб тілінің Орталық Азия халықтары арасында тарауына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі - Орта Азиямен, яғни ... ... келе ... тығыз тарихи байланыстары еді. VIII ғ. басында бүкіл Орта Азияны арабтар жаулап алып, әкімшілік-басқару ... өз ... ... Олар бұл жерде ислам дінімен бірге араб жазуын да ... Осы ... ... ... ... парсы (тәжік) тілі енді араб тіліне орын берді. Барлық қалалардағы діни білім беретін бастауыш және басқа да дәрежедегі оқу ... ... араб ... жүрді. Жергілікті ақсүйек өкілдері араб мәдениетін тез қабылдап, араб тілін үйреніп алды және арабтармен бірге елді ... ... Дін мен ... ... араб ... ... тілі деп және оны ... — Құдайға жағымды іс деп білу Орта Азиядағы араб тілінің позициясын барынша нығайтты.
Арабтар Орта Азияны жаулап алғанға дейін-ақ бұл ... ... ... еді. ... VII ғ. ... ... 50 мың араб өз отбасыларымен Орта Азияға қоныстанады. Ал елді жаулап алғаннаи кейін тұрғын ... ... ... беру ... ... міндеттелді. Арабтар билігінің алғашқы дәуірінде ислам дінін қабылдаған жергілікті халық барлық салықтар мен ... ... Осы ... бәрі аз ғана уақыт ішінде араб тілін бірінші орынға шығарып, ... ... ... және ... ... ... және иран тілді халықтың белгілі бір бәлігі үшін ол ... және ... ... ... ... Араб тілі ресми тіл болды - арыздар мен өтініштер осы тілде жазылды және бұйрық-жарлықтар мен ... да осы ... ... ... ... ... бәлігі (Оңтүстік Қазақстан, Жетісу) Орта Азия мен ... ... ... ... ... болғанын жоғарыда айтып кеткен едік. Мұсылман дәуірінде бұл аймақтар, алдымен Самани мемлекетінің (ІХ-ХІ ғғ), кейінірек Қарахандар мемлекетінің қол ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына саманилік дәстүрлердің ықпалы жеткілікті бағаланбай келген еді. Соңғы жылдардағы зерттеулерде осы олқылықтың ... ... ... алға ... ... ... ... иран-түрік (самани-түрік) мәдени синтезі мәселесіне ерекше назар аударылып, парсылардың (тәжік) түркі ... ... ... ... ... күрт ... жөнінде айтылады. Дәл осы саяси байланыстар мен өзара мәдени ықпалдастық Орта Азияда ... ... ... араб ... Орталық Азия түріктерінің ортасына да бірте-бірте енуіне ықпал етті.
«Схоластика деген атаумен ... ... ... ... ... және ... ... белінеді. Алайда, оның дәл осы мұсылмандық саласы қалған екеуінің бастау кезі болды. Әсіресе, иудейлік схоластика ... ол ... араб тілі ... гүлденді. Мәселен, иудей философияеының кейінгі Спинозага дейінгі ... ... дем ... Мұса ибн-Маймунның аса маңызды шығармалары осыган кез жеткізеді. Спинозаның өзінен де ... ... ... шаң ... ... отыруы тегін емес».
Мұсылман схоластикасы, дәлірск айтсақ, фалсафа араб ... ... ... қабылдаган елдердің галымдары ғана емес, тіптен еврей философтары да араб тілінде жазган. Оган дәлел ибн-Маймун (еврей) философиясы.
Еуропаның грек философияеын ... ... ... еш ... жоқ еді. ... грек ... әкелген — арабтар немесе араб тіліндегі философия өкілдері. Евроцен-трист Гегель бұл шындыкты мүлдем мойындамаған. Оның ... ... екі түі бар — олар грек ... және неміс философияеы. Ал грек филососфы Сократ, Платон, әсіресе, ... грек ... араб ... одан ... ... ... ал-Кинди, ибн-Рушд, тағы басқалардың еңбектерінің тарихи маңызы бүгінгі күннің өзінде өз құндылығын жойған жоқ.
Мұсылман схоластарынан (фалсафадан) эстафетаны алған христиан ... ... ... ... Олардың тарихи қызметтері, екінішке қарай, оқулықтарда дұрыс айтылмай жүр. Алғашқы схоластар — араб тіліндегі философия мен латын тіліндегі ... ... ... ... Егер олар ... ... ... Ф. Бэ-коннан бастап Б. Спинозаға дейінгі аралыктағы жаңа дәуір филосюфияеы ... еді. ... Д. ... Д. Юм, Д. Беркли, Фихте, Кант, Гегель, Фейербах, ... ... ... ... ... ... ... осы философтардың талқыға салған көптеген проблемаларын араб тіліндегі философтар еңбектерінен кездестіреміз. Алайда, бұл жерде біз діни ... ... ашып ... ... Араб ... философия мұсылмандық шеңберде болса, жаңа заман философиясы кейінгі (ағылшын, Француз, неміс филососфиясы) христиандык дүниетанымға ... ... ... ... ... діни ... дегеннен аулақпыз. Олар филосфия жәие теология мәселесін нақтылы қарастырған. Бірақ, дүниетанымдық шеңберде олар христиан ... ... ... ... дін ... ... ... болған Дидро, Вольтерлердің өзі Жаратушы деген идеяға қарсы шықпаған. Араб тіліндегі философияға қарсы ... ... оны ... ... да діни ... ... анык. Сенымен бірге араб тініндегі филосфия, негізінен, Еуропада есіп-өнгенін баса айту керек. Бұл мәнде араб тіліндегі философияда еуропалық сана, оның ... ... бар. ... ... қазіргі христиандык Испания кезінде мұсылман елі болған. Арабтар бұл елде 710 жылдан 1492 жылга ... ... ... Жеті ... ... кандай әлшемімен алсаңыз да ете ұзақ мерзім. Ондаған ұрпақтар өмір сүрген ... ... ... Испанияда араб тілі, мәдениеті, өнері мейлінше гүлденді. Осы тарихи дерек, өзінің тиісті бағасын алмай келеді. Демек, сол ... ... ең ... елі осы ... ... Сол ... ... араб тілін білмеу білімсіздік, надандық саналатын. Осы мәселе туралы И. Г. Гердер кезінде былай деп жазған: «Арабтар ... ... ... ... де, ... Новалык Арнольд та, Роджер Бекон да, Луллия Раймунд та болмас еді. Олардың бәрі ... ... ... ... солардың шығармаларын оқыды. Тіптен Фридрих II-нің езі араб кітаптарына аударуда қамқор болып, ғылымдардың ... ... ... Жүздеген жылдар бойы Испанияға, Африка, Шығысқа деген құмарлық өте күшті болды. Реформация дәуіріне дейін философиялық және ... ... ... ... ... арап тіліндгі философия немесе мұсылман философиясында кептеген халықтың өкілдері болған. Біздің айтпағымыз, күні бүгінге дейін ... ... араб ... деп ... бар. Мұсылман философиясының аса маңызды бір құрамын түркі жұртынан шыққан ойшылар құраған. Жалпы, араб ... ... ... үш ... ... айту ... олар: арабтар, парсылар және түркілер. Сондықтан мұсылмандық дүниетаным мен түркілік дүниетаным ерте заманнан бері синтезге ... ... — араб ... ... мен ұлттық философиянын ұғымдар табиғаты жағынан байланысы. Біздің айтпағымыз, араб тіліндегі философияның көптеген үғым, түсініктерінде қазақтың дүниетанымын ... ... ... болуында яғни арабтар мен қазақтар философиясына ортақ дүниетанымдық ... бар. ... ... ... ... мансұқ еткен кездерде) қазақ тіліне енген араб ... деп ... Енді ... олар ... ... суфизмдегі ұғымдар мен түсініктер екен. Демек, араб тіліндегі философияны қайтадан карап, зерттеу, тану дегеніміз — ... ... ... мен ... ... бір ... ... айта кететін жай Аристотельге қатысты болып түр. Біз күні бүгінге дейін грек ойшылын Батыс Еуропа философияеы арқылы танып келдік. ... ... ... ал-Кинди (XIX г), әл-Фараби, тағы басқалар, салған тура жол бар екен және де бұлардың айқтқандары түркі жұртына, оның ... ... ... ... ... ... ... араб және қазақ философиясына ортақ ұғым, түсініктер бар, ал Батыс Еуропа философиясымен ешқандай тілдік ... ... ... ... тіліндегі философия дегенде бірден айтатынымыз — ал-Кинди. Бұл ғұлама туралы мынандай ... ... ... ... атап ... есімі Абу-Юсуф Якуб бну-Исхак ал-Кинди — Иеменде Кинди аймағының басшыларының ұрлағы. Әкесі Куфының өмірі қызметін атқарған. Оның ... жылы 800, ал ... жылы ... екі ... пікір бар — бірі 800 жылы десе, екінші деректерде 879 ... ... не 60, не 79 жыл ... ... ... жері — Басра, білімді Бағдатта алып,есейгенгедейін осы қалада болған.
Арабтың алғаш философы атанған ал-Кинди, сол ... ... ... ... және оның ... халиф ал-Мутасимнің ұнатқан адамы болған. Халифтермен мұндай жақындастықтың басты себебі, ал-Кинди мутазилиттер ілімімен тығыз байланыста болған еді. Тарихтан белгілі, ал-Мамун ... ... ... қатарлы зиялы адамы ретінде мутазилиттерді барынша қолдап, ... еді, Діни ... ... өш ... ... білімді, терең ойлы ғұлама. Оның қалам тартпаған білім саласы жоқ десе де болғандай. ... ... ... оның ... ... 238-ге ... Ал-Кинди еңбектері: метафизика, логика, этика, математика, астрономия, медицина, метеорология, ... ... және ... ... ... арналған. Мұның бәрі бір төбе іс болса, ал-Киндидің ерен ... ... ... грек ... арабқа аударып, оларға түсінік, яғни меневтикалық талдау беруінде, Ол Ариетотельдің «Метафизикасын», Поэ-тикасын», «Категориясын» және, «Екінші Аналикасын» аударып, ... ... ... Одан өзге ... ... ... ... түсінік жазған.
Ал-Кинди еңбектері Еуролада Х-ХІ ғасырда латын тілінде аударылып, оны ғалымдар (италян ғалымы Корден) ... аса ... ... ойшылдың бірі деп мойындаған. Алайда, оның шығармалары бізге дейін жетпеген, жоғалған деп есептелген. Отызыншы жылдары неміс шығыстанушы X. Риттер Стамбулдан ... 29 ... ... ... ... орысшаға аударылғандары:
1. Аристотель кітаптарының саны және философияны меңгерудегі қажеттілік туралы ;
2. Алгғшқы ... ... ... ... болу және жанылудың ішкі орекеттік себептерін түсіндіру туралы трактат;
4. Дүнненің бес мәні ... ... ... қолымызда X ғасырдың философия ал-Киндидің өзірге орыс тілінде төрт трактаты бар. Ендігі мәселе осыларды ана тілімізде сөйлету. Әрине, ... ... тек ... аудармай, түпнұсқаға зер салып барып қазақ ... ... орыс ... ... ... ... ... еді. «Араб философиясының шығармалары Египетте жарық көрді Мәселе, осы екі бәлімнен тұратын кітапты алғызып, ... ... ... ... аса ... ... яғни ... орыс тіліндегі төрт трактатына қысқаша жеке-жеке тоқталайык.
Аристотель кітаптарының саны және философияны меңгерудегі қажеттілік туралы трактат.
Ал-Кинди философ ретінде Аристотельді аса ... ... оның ... ... ... ... адам Аристотель енбектерін танудан бастауы керек. «Әрине, әрбір істің басшысы Алла,— дейді ал-Кинди, — ал ... ... ...... ... ...» Ол ... ... төрт түрге бәліп, топтаған. Бұл философ еңбектерін оқу үшін жасалған ... ... ... ... ... екінші топтамаға физика туралы кітаптар енген. Үшінші топтама — өздігінен өмір сүріп, нактылы нәрселерді қажет етпейтін, бірақ ... ... өмір ... ... ... ... болатын білімдер туралы кітаптар. Төртінші топтама — нәрселерді кажет ... және ... ... ... емес ... туралы кітап..
Логика туралы кітаптар — сегіз. Алғашқысы «Категориялар" деп ... ... ... ... ... және ... (атрибуттар) туралы. Субстрат дегеніміз, субстанция (зат). Сипат (атрибут) дегеніміз, акциденция. Сипат деген заттың ішінде болып не өзінің аталуы, не өзіндік ... ... Бұл ... ... ... ... ... ұғым бар, олар: сан, сапа, қатынас, орын (кеңістік), уақыт, әрекет, өзгеріске түсу, қабылдану (обладание) және орын алу ... ... ... ... ... деп аталады. Бұл еңбекті кейбір кейінгі зерттеушілер "Герменевтика»- деп те атап жүр. ... ... ... және ... яғни ... және ... туралы айтылған дейді.
Үшінші кітап —«Аналитика» деп аталған яғни ... ... ... басынан бастау».
Төртнші кітап —Екінші Аналитика» немесе «Аподейктика» яғни ... ... ... ... ... кітабы —«Топика», ол деген сөз— «Орын туралы», яғни пікір айтудағы ортақ мәселелері.
Алтьшшы кітап ... ... ақыл ... ... ... кітабы —«Риторика», яғни шешендік сөз туралы;
Соңғы, сегізінші кітап «Поэтика», яғни поэзия туралы;
Міне, осылайша, ал-Кинди грек философы Аристотельдің ... ... ... кітабын атап өткен.
Физика туралы кітаптар ал-Кинди айтуынша жетеу: біріншісі — «физика», екіншісі — «Аспан туралы» ... ...... болу және ... ... ... — «Ауадагы және жердегі құбылыстар», бесіншісі — «Минералдар туралы», алтыншы — «Өсімдіктер туралы», жетінші — «Жануарлар туралы».
Үшінші ... ... ... ... ... ... саны ...
Алгашқысы «Жоқ туралы», екіншісі — «Қабылдау және қабылдану», үшінші — «Түс көру және ояу ... ...... ... және ... топтағы кітапқа «Метафизиканы» жатқызған.
Одан әрі ал-Кинди этика мәселелеріне тоқталып, Аристотель өзінің ұлы Никомахқа арнаган кітабы туралы әңгімелейді де, ... аты ... ... талдау жасаган.
Ал-Кинди айтып отырған Аристотель шығармаларының бәрі грек ... ... ... ... ... ... ... Аристотельдің төрт томдық шығармалар жинағы басылып шыққан. Осы жинаққа енген «Саясат» деген еңбекті ал-Кинди сөз етпеген. Оның екі ... ... ... бірі — ... ... ... ... жетпеуі, екіншіден «Саясаттың» араб философына беймәлім болуы.
Ал-Киндидің бұл трактатының құндылығы сонда, ол ... ... ... араб тілінде түсініктеме берген. Яғни Аристотельдің барлық ... араб ... сол ... аударылған. Шіркін, осы дәстүрді біздер қазақтар атқарсақ, яғни Аристотельдің бар шығармаларын ана тілімізге аударып, ал-Киңди сияқты оған ... ... ... ... тіл ... ... ... еді. Себебі, Аристотель философияның барлық мәселелерін көтерген. Сондықтан да XVII гасырга ... ... ... ... ... ... жинақтай айтсақ, IX гасырда Аристотельдің негізгі шығармалары түпнүскадан (грек тілінен) араб тіліне аударылган. Ендігі жерде еуропалық арабтар және еуропалықтар Аристотель ... араб ... ... ... ... Сөйтіп, Аристотель Еуропаға арабтар арқылы жеткен. Аристотельтануды тұңғыш бастаған араб философы — ал-Кинди, оныц дәлелі — жоғарыда айтылған трактат.

1.2 Дін мен ... ... ... бәлімді дін мен фалсафа сабақтастығы деп қарастырудағы себебіміз, жалпы Ислам философиясын тарихи тұрғыда зерттегенде көптеген ғалым ... ... ... ... дін мен ... ... ... Сондықтан бұл бәлімде ортағасырлық мұсылман философтарын і және Ислам философиясының мектептерін және олардың негізін салушыларды қысқаша ... ... ... деп ... ... ... махаббат», «ғылымға ғашықтық» деген мағынаға келетін философия сөзінің түбі Гректен шығатыны белгілі. Сол үшін «философ» деп ... ... ... ... ... ... ... мұсылман кәләмшылардың, салафиттертердің, сопылардың дүние танымы есімізге түсіуі тиіс. Құранмен хадиске сүйенетін Ислами көзқарастың негізі осылар құрайды. Алайда Ислам ... ... ... мен ... ... ойшылдық емес, Ежелгі грек философиясына сүйенген философиялық жүйе есімізге оралады.
Бұл жерде ... ... ... ... Ислам қоғамындағы алатын орны болғандықтан, тақырыптың Исламмен болған қатысын, былайша айтар болсақ, Салафи, Кәлами, Тасаууфи көзқарасты назарға ала отырып, солармен ... ... ... қарастырамыз. Мұсылман философтардың Ислам дініне, сондай-ақ Исламнан шыққан салафи, ... ... ... ... ... ... оларды қалай бағалағанын қысқаша қарастырамын. Сондықтан Ислам елдерінде дамыған, негізін салушылары көпшілігі мұсылман философтары ... ... ... ... ...
Мешшай(Аристотизм) философиясы.
Яхиа б Маскауайх (өн 243/857), Хунейн б Исхақ (өн263/876), Матта б Юнус (өн ... Яхиа б Ади (өн ... ... б ... (өн ... ... б ... (өн 220/837), Георг Бухтиши, Ескендір Афрадоси, Яхия б ... және ... ... ... мұсылмандардан басқа кісілердің грек философиясына қатысты еңбектерді арап тіліне аударуы ... ... және сол ... зиялыларының назарына ілікті. Қысқа уақыт ішінде Александрияда, Антакияда, Харранда, Урфада, ... ... ... діндегі философ ұстаздардан сабақ алған ірі мұсылман кісілер шыға бастайды. Мұсылман емес философтардан философия үйренген мұсылман философтар аз уақытта ... ... ... ... ... қол ... ... философиясының өкілдері:
Кинди.Мешшай философиясының ең атақты өкілдерінің бірі Әбул ... және ... араб ... ... ... б. Исхақ Кинди (800-873).Оның қалам тарпаған білім саласы жоқ десе болғандай. Зерттеушілердің айтуына қарағанда, оның ... ... 238-ге ... ... ... ... этика, математика, астрономия, медицина, метеорология музика теориясы және оптика сияқты білім-ғылымға арналған.Мұның бәрі бір төбе іс болса,әл-Киндидің ең үлкен ... ... ... грек тілінен арабшаға аударып, оларға түсінік, яғни герменевтикалық талдау ... Ол ... ... ... ... және ... аналитикасын», аударып оларға түсінік берген. Ол дін философиясын «діни(ислам) білімдердің шындығы ақыл таразысымен әлшенуінде» деп ... ... ... ... кейінгі келген шығыс-мұсылман философтарының бірі. Кинди толығымен Аристотелшіл болса, Фараби Платонның идеялистік философиясымен Аристотелдің рационалистік философиясын ұштастыра жазуға тырысып, өзінің ... ... ... ... Оның ... сабақ) философиялық энциклопедия мәндегі еңбегі, оған «Муаллиму-с-Сани» (екінші ұстаз) атануына негіз болды.
Музыка туралы еңбек жазған ... ... ... ... ... ... «хал» ғылымы деген орынды деген. Оның психологиядағы бағыты сопылыққа бейім болған. Ол өзінің «Фусус» атты еңбегінде жиі-жиі философияның шеңберінен асып ... ... ...
Фараби пайғамбарлықты философиялық тұрғыда түсіндіріп, пайғамбарлықтың шарттарын былайша тізбектейді.
) ... ... тат ... үшін ... ... ... ... жолмен ғайып әлемінен хабар алу;
) Белгілі бір періштелерді( нұрды) көріп, олардан Аллаһтың ... ... ... ... тыс ... ... ... көрсету.
Адамның денесін рух басқарып тұрғанындай, мына әлемді де пайғамбарлардың рухы басқарып тұр. Осылайша пайғамбарлық, рухтық қасиет болып есептеледі. Бұны ... ой, ... ... ... деп ... ... ... жеткен кісіге қасиетті рух иелері делінеді. Нәтижеде Ол ... көп ... ... қол ... ... деп ... қылады. Бұл болатын болса кейбір сопылардың пайғамбар болуға ... ... ... әкеп ... ... ... ... сопылардағы «кәміл адам» ұғымымен сәйкескен еді. Адам ақылының жетпеген мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... біле алады. Осындай көзқарастары арқылы Фараби мұсылман кәләмшыларға, сопыларға үлкен ықпал еткен. Фарабидің ... ... ... және ... ... біледі, философтар болса ғамали және теориялық білімді біледі. ... ... ... ... ... болмақтығын айтқан.\6.29\
Фарабидің пікірінше Құранда кездесетін бұйрықпен тиымдардың және жәннатпен тозақтың символдық мағыналары бар. Ол дін ... ... дін мен ... уахи мен ... ... ... ... Араларында ұқсастықтың бар екендігін айтады.
Ибн Сина (980-1037). Ол, шығыс-мұсылман әлемінің ең үлкен ақиқатшы философы ретінде танылады. Оның «райсул-фалсафа»(фалсафаның басшысы), ... ... ... ... да бар. Ибн Сина ... ... арсындағы дінге ең жақын философтардың бірі.саложия кітабына түсіндірме жазуы және «Әл-Хикматул Мешрикия»(ширак философиясы) атты еңбегі оны мешшай(аристотизм) философиясынан ишракилік(жаңаплатоншылдық) философияға ... ... ... ... ... дін философиясымен қатысы бар еңбектері мыналар: «Рисала фи маһиятил ашқ»(Ғашықтықтың ... ... ... ... ), «Әлфайзул иләһи»(Құдайы сый ), «Исбатун нубуввет»(Пайғамбарлықтың ... ), ... фи ... ... жыр) ... еңбектерін жатқызамыз.
Ибн Сина өзінің «Хай бин Якзан» атты философиялық еңбегінде діни ... ... ... ... ... ширак күшіменен түсінуге болатынын айтқан Ибн Сина адам бойындағы қасиетті қуаттардан да сөз ... Ол ... ... ... ... сене ... ... психологиялық, философиялық тұрғыда түсініктемелер жазды. Ибн Синаның пікірінше иләһи(құдайы) ақиқаттарды, рационалдық тұрғыда рәміз немесе мысал арқылы ... ... ... ... кітаптар философияға сүйене отырып тәпсір, тәуил жасалынуы керек.\7.25-27\ ... ... ... ... үш үлкен философ Кинди, Фараби, Ибн Сина екендігін ... Енді ... ... әлемінен шыққан үш үлкен философқа тоқталамыз. Олар: Ибн Рушд, Ибн Туфейл,Ибн ... ... ... ... ... ... және ұста болған. Ол Мешшай философтарының қатарына жатады. Негізінде, оның сопылықта да орны ... Ибн ... ... ... атты діни-философиялық мәндегі еңбек қалдырған.
Ибн Туфейл(1106-1185).Ол өзінің атақты еңбегі «Хай бин Яқзанда» үш мәселені шешуді алға қояды:
) Адам рухын және ... ... ... және ... ... жолы және оны шешу.
) Таза ақиқатты түсіну, аз болған күшті және ... ... ... ... дәлелдеу.
) Философиямен шариғатты біріктіре жазу. Олардың араларындағы қайшылықтарды емес, үйлесімділіктерді ... ... ... жоқ жалғыс бір аралда туып өскен адамның, сырттан ешқандай әсер, ескерту болмастан Аллаһтың ... ... ... ... ...
Ибн Рушд(1126-1198) Батыстағы Ислам әлемінің ең үлкен философтарынан болып саналады. Мұсылман философтарының арасында Аристотелге ол сияқты берілген философ болмаған. Жаратылыстану ... кең ... ие ... айтылады. Ол мешшай философиясымен Ислам сенімдері арасында негіз тұрғысынан сәйкестік бар екенін ... ... ... ... ... және олардың дінмен байланысты көзқарастары осылар. Мешшай философтары ... өте келе ... өтсе де, ... ... ... ... ... Әрине олардың дін жайындағы пайымдауларында өзгешеліктер бар. Алайда Мешшай ... өз ... ... ... ... ... сәйкес келетін болған.
Пайғамбарлардың үйретіп, жеткізген діни және иләһи(құдайы) ақиқаттарымен Мешшайи философиясының ... ... ... негіз тұрғысынан ешқандай өзгешелік және қайшылық жоқ. Керісінше араларында үйлесімділік, сәйкестік бар. Араларындағы келіспеушіліктер негіз тұрғысынан емес екенін білгеніміз ... ... ... ... болған иләһи, діни ақиқаттарды ап-ашық философиялық жолмен түсіндірген. Бұл мәселелер дінде тек символдық түрде көрсетілген. ... ... ... ... ... ... түрде түсіндірген. Мысалы, діни ақиқаттар рәміздік жолмен түсіндіріліп отырады. ... ... ... және ... ... ... адам Құран мен философия арасында үйлесімділіктің бар екенін көреді. Араларында айырмашылықтың, қайшылықтың жоқ екендігіне көзі ... ... саны аз, ... ... өз ... ... таңдаулы кісілерге түсіндірген метафизкалық ақиқаттарды, пайғамбарлар рәміз және мысалдармен қарапайым халыққа түсіндірген. Сондықтан дін ... ... ... ... ... ... ... Соның үшінде бұл мәселеде бірін-бірі толықтырады. Ислам философтарының бұл тақырыпта жазған көптеген еңбектері бар. Бұл ... ... оның ... ... жазу ... емес.
Ишрақи(Жаңаплатоншылдық) философиясының өкілдері:
Ишраки философиялық ағымға келетін болсақ, Платоннан кейін Александрияда Платинустың бастауымен пайда ... ... ... ... философиясымен тығыз байланысы бар жаңаплатоншылдық философиясына Ишрақия аты берілді.\10.11-12\
Мешшай философиясы барлық нәрсені ақылмен ... ... ... ... философтары болса нақты илаһи(құдайы) ақиқатты ширақ жолымен (пантейстік) және ішкі дүниесінің ... ... жете ... ... еді.
Ишрақи философиясын дамытқан Жамидің еңбегінде: «Машшай мен Ишракиде данышпандылық теңіздей мол» деп танытқан Сухрауарди Мақтул (1153-1191)болды.
«Шейхул-ишрақи» және ... ... ... ... ... ... өзінің «Хикматул ширақ» деген еңбегінде: « Ежелден бері Иранда шыншыл, ақиқатшыл үкім ... ... ... ... Біз осы ... солардан қалған мұраны қайта жандандырмақпыз» деп Ежелгі Греция мен Иран арасындағы ... ... ... ... Ибн Себин(әл 1270), Садруддин Ширази(әл 1640), және Шамсуддин Шахразари сияқты ғалымдар Ишрақи философиясын жалғастырды. Бұл ... ... ... ... кең ... ... ... шыққан кәләмшылар көбіне мешшай философиясына сүйенсе, Кәләмшылармен пікір қайшылығына түскен сопыларда ... ... ... ... ... әсер алған.
Бұл дүниелерді төрт негізге байланыстыра түсініндірген дұрыс болар: ... ... ақыл ... ... шешуге қабылетті. Адамзат тура жолды табуда ақылдан өзгеге мұқтаж емес. Мешшай философиясының жалпы ... ... ... ... бірақ белгілі бір әлшемдерде Құранмен хадистің аясынан шықпауы шарт. Кәләмшылардың көзқарасы осыған ... ... ... ... пен ... ... ... танып, түсініп, біле алады. Ишрақи философиясының көзқарасы осындай.
Кәшф пен илхам негізге алына отырып, негізгі әлшемде Құран-хадиске жүгінуі ... ... ... осыған негізделеді.\11.11-12\
Кәләмның мешшай философиясына, сопылықтың ишрақи философиясына ... ... түп ... ... ... ... ұқсастығы болып табылады. Кәләмда да, Мешшай философиясында негізге алғандары ақыл және теория болып табылады. Алайда ... ақыл ... мен ... ... ... ал, ... ақыл толық болмаса да, Құранмен хадиске бағынышты болып табылады. Сондықтан толық ... ... ...
Ишарақилікте Сопылықтың да негізге алғандары кәшфпен ... жолы ... ... Бірақ ишрақиліктегі илхам Құран мен хадиске тәуелді емес, толық ерікті.Сопылықтағы илхам болса настарға ... мен ... ... байлаулы. Осы себепті болар Кәләм системасы настардан аластатылған және еркін әрекетпен Мешшайлікке ... ... да ... ... ... Бұл жақындық кейде Салафиттерге және сопыларға қарсы дұшпандық сияқты әрекет еткен кәләмшылардың мешшайлікке; Салафиттермен Кәләмшыларға қарсы ... ... да ... көңіл бәлулеріне себеп болған.
Сопылық дүние танымының биік шыңы саналатын Ибн ... ... бұл ... ... ... ... ... деп ойлаймын:
Ол, нағыз хәкімдер (философтар) Аллаһты білетін, Аллаһты қабыл еткен адам дейді. ... «Бір ... ... ... болса оған көп қайыр берілген» /Бақара сүресі.269аят/.
Хикмет - пайғамбарлықты білу. Дәуіт(с.ғ) ... ... оған ... және ... ... ... сөзі даналықты сүйуші кісіге айтылады. Ақылы толық кез-келген адамның даналықты сүйетіндігі белгілі. Философия сөзіде ... сүйу ... сөз. ... хал және ... иесі болған Платонды сүймеуі, философия сөзінің түп ... ... ... ... ... ... ... жайында; «Бір философтың көзқарасын терістегенде олардың көзқарасын қате ... ... ... ... ... сөзі қате болмауы әбден мүмкін. Философтың айтқан пікірлерінің шындық болуы да мүмкін. Себебі оның айтқан сөзін пайғамбарымыз ... ... ... ... ... ... ... Философтың ... ... ... ... тәрбиеге толы. Сондықтан бұлардың бәрі дұрыс әрі шариғатқа сай.
Ибн Араби: Әй достым! Осы ... ... ... қарсылық білдірмей, біраз салмақтап қара. Философтардың сөзін ... ... ғана ... ... ... хақ ... және ... қайшы еместігіне көзің жетеді. Өйткені бұл сөзді пайғамбарлар мен ғалымдардың бірі айтқан еді. «Пәленше ғалым осы мәселені ... ... ... кітаптарынан үйренді, деген сөзге келетін болсақ бұл білімсіздік әрі өтірік. Өтірік, өйткені көрмеген ... бұл ... осы ... ... философтан үйренді немесе оның кітабынан оқыды деу бұл сөзді нақты бір дәлелге сүйендірмейсің. Бұндай көзқарас білімсіздіктің белгісі. Өйткені бұл ... ... ... ажырата алмай отыр. Бұл қарсылығымен ғылым шеңберінен шығып, білімсіз,өтірікші атанады.
Ей, бауыр! Философ және Мутазила ғалымының сөзін ал. Оның ... ... ... азда ... ... ... Бұл ... бәлкім, айтылған сөз сен үшін айқын түсінікті ... ... ... күні ... қинап,бұлардан ғапыл едім, тіпті бұған орынсыз сөздер айтқан едім, деп айтудан бұл жақсырақ емес пе?
Философтар, философ болғаны үшін жамандалмақ ... ... ... мәселелерде шектен шыққандықтары үшін жамандалмақ. Философ даналықты сүйуші деген сөз. ... ... ... ... ... сүйетіні рас.
Философтың діні жоқ дегенге келетін болсақ, ... ... ... ... әр ... ... ... негіз бола алмайтынын саналы адамның түсінері анық.\12.11-12\
Ислам ойшылдары арасында ең көп әсерлі болған Мешшай философиясымен ... ... ... ... ... ... ...
Табиғат (натурализм) философиясының өкілдері:
Барлық нәсенің бастауын табиғат деп білетін ... ... ... ең үлкен өкілі Әбу Бәкір Закария Рази(әл 923). Ол Аристотелге қарсы өзінің философиялық консепциясын жасаған кезде Сократтан ... ... ... ... ... ... ... философтарға негіздеді. Құдай тағала мекенге, денеге, нәпсіге, уақытқа тәуелді деген түсінікке ие Разидің ... ... ... табиғаттан бәліп қарау емес, табиғаттың ішінен іздеу керек дейді. «әл-Хави» атты медицинаға қатысты еңбегі ... ... ұзақ ... бойы ... келген болатын. Разидің философиясы атеистік мәнде емес, деистік мәнде болған. Пайғамбарлармен діндерді терістеген еңбектерінде «Хийелул ... ... ... « Нақзул әдиян» атты еңбектерінде былай дейді: ... ... тең ... ... ... ... немесе рухани жағынан артықшылықтары жоқ. Муғжизалар болған нәрселер емес, шындыққа теріс аңыз әңгімелер. Соғыстардың ... ... ... ... ... себеп болып жатыр. Дін адамдары философияның, ғылымның, өнердің жауы деген. ... үшін дін ... ... деп ... ... философтардың еңбектерінен пайдалы боларлығы шамалы. Дінде еру, ... ... ... ... ... ... ... ең атақты дәрігері аталған Разидің философиялық көзқарасы, Х ғасырда пайда ... ... ... Сафа және ... ... келіп шығуына ықпал еткен.
Материялистік(дехриун, ... ... ... ... ... материялистік философиясының ең ірі өкілі Ибн Рауанди(әл 910). және Бассар бин Бурд, Салих бин ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде әлемнің, материяның мәңгілігін айтады. «Фаранд» атты еңбегінде ол, Хз ... ... өте ... ... алған. Оның ойынша, пайғамбарлар көз бояушылық жасап халықтың ақиқаттарды біліуне кедергі болып жатыр. Ол өзінің «дамия» атты ... ... және ... ... ... ... ... бұндай пікірлері Ислам әлемінде ортаға шыққан әртүрлі ағымдардың пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... одан кейінде мулхид(дінсіз) болған Ибн Рауанди бұл еңбектерді Яһудилер тарапынан ақшаменен жаздырылғандығы туралы ... ... ... ... ... ... көзқарастан шығатын материялистік уахдетул ужуд түсінігі бар. Уахдетул меужуд немесе Ужудие ... деп ... бұл ... ... ... коммунизм ретінде көрінді. Исламнан бұрын Иранда пайда болған Муздектің дініне жақын көзқарастарын ішіне қамтыған Симауна Қадысұлы Шейх Бедреддиннің (әл 1420) ... ужуд ... де ... ... ... бар болған.\15.167\
Ихуану-Сафа (Энциклепедист)ағымы:
Ихуану-Сафа, шамамен 970 жылдары пайда болған, жас еркін ойшылдар тарапынан құрылған философиялық ағым ... ... ... көзқарастары «Рисалатул Ихуан Сафа» (Мысыр,1928 де басылған) деп аталатын энциклопедиялық еңбектежиналған.
Олардың мақсаты ғылыммен өмірді, философиялық көзқарастармен діни сенімдерді ... ... ... Олардың пікірінше Хз Мухаммед өте білімсіз адамдарға алғашқы қауымдықтардағы пайғамбар ... ... ... осындай қоғамдарға айтылған аяттардың сыртқы, сезімдік және сөздік мағыналары ... ... ... ... және діни ... Құран хадистердің негізі ішінде бар екені белгілі. Нағыз ғылым адамдары ... ... ... ақылға сай мағыналарды түсініп сырларды шешеді.
Ихуану-Сафалардың пікірінше дін, аңызбен теріс пікірлердің араласуынан ... ... ... ... ... аңыздармен бұрыс пікірлерден тазартылса дінмен ғылым, Исламмен философия ... еш бір ... жоқ ... ... едік ... ... пікірінше Исламның түсіндіргеніндей Құдай- мейірімі, жарылқауы өте көп болған Аллаһ. Ашуы келсе адамдарды ... ... ... ... ... ... адамдардың ожданына мұң қайғы береді. Құдайтағала бұндай ұсақ істермен шұғылданбайды. Құлына азап бергеннен ... ... ... ... бұл ... ... ... жазасын тартып жатыр. Бұл дүниеде өзін тәрбиелей алмаған кісілерлардің рухтары бұл дүниеге қайта келеді.\16.167\
Ихуану-Сафа білім теориясы жайында мистикалық ... ... нұр, ... ... ... айтқан. Құран мен хадиске символдық, эзотерикалық мағына беріп, табиғат философтары арасынан көп орын алған. Бұл ағымды Батинилермен байланыстырғандар болған.\17.11-12\
Тарихи ... ... ... философиясы мен әлеуметтік философияның Исламдағы жалғыз өкілі Ибн Халдун(1332-1406) болып саналады.Ибн Халдун негізінде жаңа ... ... ... ... ... қатар, философия тарихында үлкен өзгерістер әкелген кісі. Ол философиядағы метафизикалық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қарым-қатынастар арасында үстем болған заңдарды(социологияны) зерттеуді дұрыс деп ... Ибн ... ... ... ... ... ... жатқан жәдігерлердің мәнісі, зерттеу, ойлау, іздестіру, себебін қарау, мұқият ұғыну, оқиғалардың ішкі рухын түсінуден тұрады. Сол үшін тарих құрметке лайық. ... ... ... ... ... рухани құндылықтарының барлығын қамтиды. Сондықтан тарих барлық әлеуметтік жүйелердің ... өз ... ... ... Әл-Ғазалидің өзге мұсылман философтарынан ерекшелігі және
оларды сынға алу мәселесі
Исламның ... ... ... ... ... ... пікірталастың басы, Әл-Ғазалимен бастады дей алмаймыз. Негізі ақыл мен Уахиді салыстырудан басталған, Әл-Ғазалиден бұрын ... ... бар бұл ... ... ... білімдермен сырттан енген білімдер немесе жалпы алғанда жергілікті салт дәстүрмен, сырттан енген дәстүрлердің өз ара бәсекесінен бастау алғандығы, соңында ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы кәләмшылардың(мұсылман теологтар) қауіпті деп қараған және ... ... ... ... ... ұғынбастан, белгілі бір деңгейде әдіс қалыптастырмастан жарым-жартылай біліммен оған ... ... ... ... ... ең алғаш Әл-Ғазали өз дәуірінде кең тараған Аристотелшілдік – жаңаплотоншыл Ислам философиясына тікелей зерттеу ... оны ... ... дейін түбегейлі қарастыруға қайрат танытты. Өйткені, Әл-Ғазали, ескі кәләмшылардың философтарға қарсы бағыттағы сындары кереғарлығымен қатесі ... ... бас ... айтылғн сөздер екенін, бұл айтылғандармен білімді адамды былай қойғанда, қарапайым кезкелген бір адамның өзін сендіре білу, нандырудың өзі мүмкін ... көз ... ... ... ... ұстанымдарын, олардың өздерінің әдіс-тәсілдерімен үйренбесең қателескен ... ... ... ... ... және ... зерттеушіні үлкен қателікке ұрындырары анық еді. Мысалы, Әл-Ғазали өзінің зерттеу әдісінің арқасында, классикалық философияның ... ... ... ... және әртүрлі тәжірибелік алаңды, әсіресе логикадағы дәлелдеу методының Сунни кәләмында қолдануына басшылық қылды.
Әл-Ғазали ұстазы Әл-Жүвайниден сабақ ... ... ... бір ... ... оқып ... де, ... философияны салихалы түрде зерттеуін х484 жылында Бағдат ... ... ... ... ... Бұл жерде Әл-Мунқиз еңбегіне жүгінсек, шамамен 2 жылдың ішінде философияны жүйелі түрде меңгеруге мүмкіндік тапты. Айрықша, ... ... ... ... наным-сенімінің арасын біріктіретін, яки ара жігін ажырататын тұстардың не ... ... ... 1 жыл ... ... ол ... ... оның обьективтік анықтамасы ретінде «Мақасидуль-фаласифа»(философияның мақсаттары) еңбегін жазды. Автордың бәсекелес ағымдарын дұрыс тану керектігін ... ... ... шебер жазылған, ІХ ғасырдағы латынша аудармасында еңбектің кіріспе беті болмағандықтан, бұл еңбекті Батыстың схолостик ғалымдары біраз жылдар бойы Ибн ... ... ... ... еңбек деп келді.\20.217\
Әл-Ғазали өзінің «Мақасидуль-фаласифа» атты еңбегінде айтқанындай, осы еңбегінің артынан кейбір мағлұматтарға қарағанда х484 ... (21 ... 1095 жыл) ... ... мен ... есептесу кезеңінің ең маңызды жемісі болып табылатын «Таһафатуль-фаласифа» еңбегін жазып шықты. Оның бұл еңбекті ... асыл ... ... ... бір ... ... сыни ... назарға ала отырып, фәлсәфалашыларды Ислам сенімдері тұрғысынан олардың алар ... ... еді. ... еңбектер өз тілімізде болмағандықтан аудару барысында түсініксіздеу ... ... ... мүмкін.\21.218\
1. Философтардың, «Ғаламның (әзәли) бастауы мен(қадим) соңы жоқ»- деп айтулары теріс, құдайсыздыққа апарады. Ғалам бастаусыз емес, ол (махлұқ) ... және ... ... дейді.
2. Философтардың, «Аллаһ ұсақ-түйек нәрселерді(жүззият) егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... ... да ... .
3. «Хашир (әлгеннен кейін қайта тірілу) материялды түрде емес, рухани түрде, яғни рух қана тіріледі» деген сөздері де Құдайсыздыққа ... ... ... ... Философтардың, «Аллаһ (мүжибун биззат) не қаласаң соны орындаушы, (фағилы мухтар) яғни өз ... ... ... ... де қате, дейді.
5. Философтардың, Ғаламның мәңгі екендігін білдіретін көзқарастары шындыққа жанаспайды.
6. Философтардың, «Аллаһ әлемнің жасаушысы, ... ... оның ... ... деген сөздері, негізгі көзқарастары мен наным-сенімдерін жасыру мақсатында айламен айтылған.
7. Философтар, Әлемнің саниғын (жасаушысын) және жаратушысын дәлелдеуге дәрменсіз. ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті емес.
8. Аллаһтың бірлігі жайында философтардың дәлелдері жоқ. Бұл тақырыпта берік, нақты дәлелдер ұсына ... ... ... сипаттарын қабылдамаулары да дұрыс емес, хақиқатқа еш жанаспайды, -дейді.
10. ... ... ... жинс ... тән,) және фасылға (бәлшектерге) тәуелді емес» деген пікірімен келіспейді
11. Философтардың, «Әууәл (алғашқы), маһиетсіз (мәнсіз) саф вужуд (дене)» ... де ... ... ... Аллаһтың материя болғандығы туралы ойларын дәлелдей алмайды дейді.
13. Философтардың көзқарастарының нәтижесі, Аллаһты жоққа шығаруға әкеп соғады ... ... ... ... ... ... ... алмайды.
15. Аллаһтың өзінен басқаларды білетіндігін дәлелдеуге философтардың шамалары жетпейді.
16. Философтардың «Сәмә (ғарыш) өз ирадасымен ( ... ) ... ... деп ... да қате ... ... ... өз қалауымен әрекет етуінің бір мұраты, мақсаты бар» деген пікірлері негізсіз.
18. ... ... ... иелері мына әлемдегі барлық нәрселерді егжей-тегжейлі біледі» деулері теріс.
19. Философтардың, таңғажайып жағдайларды, яғни ... мен ... ... дұрыс емес.
20. «Адам, өзінен өзі (нәпси) пайда ... бір ... ... ... ... ... нақты дәлелдері жоқ.
21. Философтардың, «Адам мен рухтардың пәнилігі мүмкіндік сыртында» ... ... ... ...
Әл-Ғазали, осы жиырма бір мәселенің алғашқы үшеуін қабылдаған философтарды дінсізге теңейді. Қалған он ... ... ... апармайтынын, алайда, бұл пікірлердің де Муғтәзилә (мутәкәллимшілерден)-ның көзқарасындай адасушылыққа жетелейтінін айтады.22.218
Әрине, бұл жерде Әл-Ғазалидің ... ... ... ұмытпауымыз керек. Оның барлық философиясы Құран мен сүннетке негізделген. Фарабитанушы Ақжан Машани өз еңбегінде, Әл-Фараби мен Әл-Ғазалидің еңбектерін зерттеген Ш. ... ... ... ... ... ... Әл-Ғазали ғылымда, адамдық жолында, ғадалатта, шындық іздеуде біріне-бірі ұқсас, бірін-бірі толықтыратын ғұламалар. Екеуі де бағыттары басқа бола ... да ұлы ... ... ... тым қатаң сөздер айтуы, оның жеке тұлғасына емес, философиясы атына деп білу ... ... ... ... ... әлшемі)атты еңбегіне кіріспе жазған Сүлеймен Дүния өз сөзінде былай деген. « Әл-Ғазали, еңбектерінде философтардың кейбір пікірлерін ... ... ... «Әл ... атты ... ... апарады деген жоғардағы қатаң пікірлерін жұмсартқанын көруге ... ... ... ... ... ... ... те, ол философияға деген ынтаны оятып, Сүнниттіктердің философияға ынталы ... ... ... ... ... ... философияны барлық нәзік жақтарымен бірге Сүнниттік ғалымдар тарапынан өте қарқынды түрде зерттеу қолға ... ... ... оған ... бола отырып философияға зор қызмет көрсеткен, деп жазды А.Машани.\24.88-89\
Қандай ... да ... ... және «Әл-Мунқиз» кітабында Ислам философтарының дінтану және метофизикаға қарасты ... қате ... ... ... және бидағатшылдықпен айып тақса да, бұл жердегі «күпір» ұғымы діни мағынамен бірге, философтардың салт-дәстүрге қайшы санадағы көзқарастарымен, ... ... ... ... ... ... бір ... білдіреді. Аталмыш «Әл-Мунқиз», «Таһафатул-фаласифа» еңбектерінің соңындағы қорытынды ... ... бұл ... ақыл ... ... ... ... жоғары қойған, соның үшін Ислам сенім саласында теріс пікірлерге ... ... пен ... ... ... санап, жамандаудан тайынбаған, ермелікті көзқарақтылық деп есептеп, ескі атақты философтардың ізбасарының жолына қызығып, ... ... ... алу ... ... ... пен ... арасында жүруді қор санап, ата-бабаның дінін ұстануды ар санаған, түйіндеп айтсақ, өз ортасының наным-сенім дәстүр-салтына мұрнын шүйіріп қарауды ... ... деп ... ... терістеу мәнде жазылған.
XII ғасырдағы мұсылмандардың әлеуметтік тұрмыс тіршілігі реформаға мұқтаж екеніне шүбә жоқ. Әл-Ғазалидің ойынша, бұл ... ... ... ... мен ... ... жоқ ере берумен, солардың сөзін қайталай берумен бітпейтін еді. Өйткені ... ... жері ... дінінен шалғай жатқан қоғамнан болған. Сондықтан бұл жөндеудің жөні, зерттеушіні шындықты табудан ұзақтататын, ақылды ... ... ... ... ... болар еді.
Әл-Ғазали Ислам қоғамын наным-сенімде, итағат-құлшылықта жеке және ... ... ... алғанда моралдық өмірдің барлық саласында жөндеудің жолын мұсылмандардың өз білімін, ақыл, зейін, санасын және мәдиниетін қалыптастырып ... ... ... мирасында деп тапты. Аталмыш мирасты және оның қамтыған жөндеу жолдарын кейіннен жазған «Ихияу-Ғұлумуддин» атты еңбегінде егжей-тегжей баяндаған болатын.
Осы ... ... ... ... ... - ... фәлсәфышылардың нәрсенің шындығы туралы танымға қатысты ойларын нақты айғақтармен дәлелдеп беруге шамалары жетпейтінін алдарына жайып ... ... ... ұстамындары хақында күдікке түсіру мақсат болған. Ең атақты жетекшілер Фараби мен Ибн Сина болып саналатын фәлсәфаны сынға алумен ... ... бұл ... оның осы екі ... ... ... қою арқылы, Аритотель фәлсәфәсын сынға алған еді. Бұл ... ... күн ... ... келе жатқан пікірге қарсы, жалпы алғанда фәлсәфаға қарсы дұшпан болмағандығын білдіру жағынан өте маңызды. Әл-Ғазали ... ... ... көзқарасты» аз топтан басқа фәлсәфашылардың барлық пайғамбарлардың ортақ үйреткені Аллаһқа, ахирет ... ... ... ... ... тек айырмашылықта екенін тұжырды.25.37-39 Барлық пайғамбарлардың ортақ ... ... ... ... сенім мәселесінде түйісетінін, кереғарлықтың тек айырмашылықта екенін тұжырды ... ... ... сыни ... сол ... тәртібі жағынан шектеулі болатын. Өз сынының теориясын жасағанда бұл ... ... ... ... немесе сынға қажетсіз бәлімдерін былайша анықтайды:
1) Логика және математика дін тұрғысынан толығымен бейтарап және нақты дәлелдерге ие ... бір ... ... ... ... ... ... жатқызып бұлардың сынға алынуы дінге жасалған жауыздық болып дінді әлсіреткеннен басқа ешқандай нәтиже де жоқ.
Тегінде, бұл білімдер нақты дәлелдерге ... ... ... мақсатымен бұлар жайында күдік оятуға тырысқан кісі, соңында ... ... ... ... Жаңылыс жолмен дінге сүйеу боламын дегендердің дінге тигізген зияны, жөні дұрыс әдіс тәсілмеен дінді сынға алғандардың ... ... ... зиян ... қатар Әл-Ғазали философтардың дін тұрғысынан зиянсыз болған білімдердегі жетістікке иланып, олардың метафизикалық тақырыптарда да еш жаңылыс ... тиіс ... ... ... бір ... ... керектігі жөнінде оқушыларына ерекше ескертеді. Себебі бір салада маман кісінің басқа бір салада да маман болуы қиын іс. ... ... ... ... ... метеорология, зология, өсімдіктану секілді позитифтік білімдерді теріске шығару дұрыс болмайды.\27.21-22\
Себеп-салдар(иллат маьлүл) қатынасы және сондай-ақ мұғжиза ... жан мен тән ... ... мәңгілігі және әлімнен кейін қайтып келмейтіндігі сияқты классикалық философияда «табиғат» тәртібі негізінде қарастырылған метафизикалық мәселелермен илаһиятқа бейімді мәселелер ... ... ... һәм діни һәм ... ... пікірталасқа жол ашады.
Әл-Ғазалидің түп мақсаты, қорғаушысы Низамул Мүліктің, міндеттеген ... ... ... философтардың Әһлі-Сүннет наным-сенімімен ұйқаспаған жоғарыдағы мәселелерге қатысты ғылыми ... ... еді. ... ... ... дінсіздік, бидғатшылық бейнесіндегі діни айып, кінә таққанмен де, ... ... ... ... ... қарасты сындарын олардың айғақтарымен, яғни логикадағы жасаған әлшемдермен философиялық негіздерге сүйене отырып жүргізді.\28.27-28\
Әсіресе, филорсофтарды өздерінің жасаған ... ... ... ... ... ... ... бола тұра, дінтану мәселелерінде ойша жорамалдар жасап, қате шешім шығарғандықтары үшін айыптайды.\29.40-53\
Қандай болған күйде де, алғашқыда оның осы ... ... ... ... ... ... ... үшін терістеді дегендей мағына шығатын болса да, «таһафатул фалсафа» ның негізгі ұстанымы, философтар дінтану мәселелерін рационалды дәлелдермен шеше алмайды ... ... ... ... ... дінтану саласындағы білімдері матиматикадағыдай нақты дәлелге сүйеніп, ойша жорамалдаудан аулақ болғанында араларында кереғарлықтар болмас еді. Демек бұл ... түп ... ... ... ... үшін ... қылған рационалды нақты әлшемдерін дінтану мәселесінде қолдануға келгенде мүмкіндіктері шектеулі болғаннан деуге болады. Мысалы, Әл-Ғазали ... ... ... ... ... мәселенің кезкелгенінде, олардың дәлелдерін жиі-жиі бос қиял, теріс, батыл деген секілді ұғымдармен атап, бұл дәлелдердің нақты еместігін, дәл сол ... ... ... шығатынын айтады; бұл секілді мәселелер адам ақылымен шешім таба салатын нәрселер емес, сондықтан ... ... және ... кәшіф ішкі сезімге қажеттілік бар екендігін ескерткен.\30.180-185\
«Таһафатул-фәлсафа» еңбегінің негізі ұстанымы ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі себепті, бір мұсылман үшін ең жақсысы бұл мәселелердің шешімін табуда діни ... ... ... ету ... айтады. Бастауын осындай тұжырымнан бастап, философтардың ең бірінші дінтану мәселелерін шешуде ұсынған спекулатифтік ұстанымдары нақты қанағаттанарлық дәлелдерге сүйенбегендігін айта ... ... ... ... ... ... ... айғақтармен дәлелдеу мүмкін болмаған бастаусыз эволюция, бастаусыз уақыт теориясының Исламның еркін жаратушы ... ... ... ... білімін адамзат білімімен алмастырып өзгерген болмыс атаулы ... ... ... оны білгенге де өзгешелік әкелетінінен бастап Құдайдың жалғыз өзін ғана ... және де ... ... ... барлық нәрсені жалпылама біліммен білгендігін(Ибн Сина) айта отырып Аллаһтың білімін шектегендіктерін; Платоннан ... ... ... ... және ... емес ... пікірге сүйеніп, ахирет өмірінің текқана рухани бір өмір, ахирет бақытында ақли немесе қияли(спиртуальный) ләззатқа бату деп тәнмен тірілуді ... ... ... ... ... немесе қайғыға қатысты Құранның суреттеулерін адамдардың тәрбиесін мақасат қылған символдар түрінде ... ... өз ойын ... ... ... бұл ... Құрандағы ашық аяттарға кереғар болғандығын, пайғамбарларды жалғаншы етіп көрсету мағынасында болғандықтан философтардың күпірлікпен айыпталуы керектігін айтады; Бұл ... ... діни ... Ислам мәзһаптар арасында да пікірталаста екендігін назарға алып философтардың ... ... ... ... ... ... ... алдыға тартқан.\31.254\
Әл-Ғазали, философтардың Аллаһтың барлығы, бірлігі,дене еместігі, нәпсінің рухани субстанция болғандығын қабыл етумен қатар, олардың ... ... бұл ... ... еш ... дәлелденуі мүмкін еместігін баса айтады.
Айрықша айта кететін мәселе, оның, «Таһафат фәлсафа» дағы түрлі айғақтары мен Құранның ... ... ... ... етіп ... ... ... ешқандай оғаштықтың жоқтығын айтуы. Тегінде бұл түсіндірмелерді рационалды әдіспен дәлелдей алмауы олардың ақылға қайшы ... ... ... ... ... ... симау мен ақылға терістің араларына нақты айырма жасайды.
Қандай болмасын, Құрандағы дінге қатысты түсіндірулердің ... ... ... ... ... ... етілу керектігін, қиын еместігін айтады. Алайда нақты білім іздеген адамға бұлармен ғана ... аз ... ... ... ... ... те емес. Сол себепті Ол кәләммен Аристотизм философиясының ... ... соң ... бет бұрған болатын. Сөйтіп сопылардың мұрасын зерттеу арқылы, іздеген қанағаттандырушы білімге ... ... ... емес ... хәл және ... сипаттарды өзгерту арқылы мүмкін болатынына көз жеткізді.\32.44\
Осылайша зауықтың көзбен көріп қолмен ұстағандай нақты білімнің кілті екенін,ал, бұл тек ... ... іске ... деген қанағатқа жетті.Оның ғылыми философиялық жиған тергені өзін бұрынғы сопылардан мүлде ерекше етті. Осы себепті Николсон былай ... ... ... сопылық үлгісінің арқасында Исламның тасаууфи жорамалы, мүлде жойылмайтындай ақыл мен нақылдың ұстанымдарымен жарастық тапты. Бірақ осыған байланысты Әл-Ғазали, ... түп ... не ... ... келгендер үшін сопыларданда біршама анағұрлым пайдалырақ». деген тұжырымына қосылған жөн.\33.217\
Осы сияқты Әл-Ғазалидің көзін көрген Әбу ... ... ... ... ... ... бір рет ... кірген одан кейін одан шыға алмаған. Бұрынғы тасаууф кітаптарының барлығынан бәлек және ... ... ... ... ... ... философтардың өзін шаңына жуытпайтындай қуатты қисынның, терең ойдың және даналықтың нәтижесі іспеттес.».\34.56\
Бір жағынан Әл-Ғазалидің тасаууф ойшылдығына қосқан үлесі,оны, Ибн ... ... ... ... ... ... дегізерліктей құнды жазылған.\35.56\
Әл-Ғазлидің ең бірінші «Ихия» болып еңбектерінің ауқымды бәліктерінде жиі-жиі,айтуға болмаған «Мүкәшәфә білімі» нің сырларын өзіне түсіндіруде ... ... ... Алаһтың нұрына ашылған, досына жазған «Мишкатул Әнуар» атты еңбегі Ибн ... мына ... ... ... ... нұры. Оның нұрының мысалы: Ішінде жарық бар қуыс(немесе қуыста жанған жарық) сияқты.Жарық ... ... Ал ... бейн інжу бір жұлдыз.Шығыста Батыста болмаған берекетті зайтун майымен тамызылады. Тіпті от тимей-ақ оның майы ... ... ... деп ... ... ... берген, шағын кітабын еске түсірумен бірге, үлкен мүмкіндікпен осы еңбектен илхам(аян) алып жазылған деуге саяды.\36.56\
Аллаһ тағаланы ... мен ... нұры ... ... аталмыш аяттың ғылыми жорамалы болып есептелген еңбек, «Мақасидул Фалсафа» да, Машшауи философиясын ... ... ... философияның жаңылыстарын және жеткіліксіздігін дәлелдеумен қанағат еткен ойшылдың анталогиялық және эпистомологиялық қортындысы ретінде есептеледі.
Бұнда да ... әдіс ... ... ... ... ... де тоқталған бұл философияға қарағанда; барлық – нұр, жоқтық – ... деп ... ... шын ... ... нұр - ... ... табылады; Аллаһтан басқа нәрселер болса түп негіздері жағынан жоқтық атаулыға жатып, Аллаһқа ... ғана ... ие ... ... ... ... бәрі ... /Әл-Қасас 88/ деген аятқа жорамал жасағанда, арифтердің ғылыми ... ... ... зауық(..) хәл жолымен бұл аяттан, Аллаһтан өзгенің барлығы негіздер жағынан әзелден әбәдқа дейін ... ... ... ... ... ... ... болса, «әрнәрсе оның нұры екен; тіпті барлық нәрсе сол дей аламыз; өйткені одан басқаның барлығы тұрлаусыз мағынада болмыс(һүвиет) қа ие ... ... ... ты еске ... бұл ... негізінде Ибн Синаның «өздігінен мүмкін болу» теориясының тасаууфи әдіс пен айтылған ... деп айту ... ... ... ... ... «Мен хақпын» деген сорақылықтарын, «Мишкатуль-Әнуар»еңбегіндесүйгеніне деген ғашықтықтан өзіменен сүйіктісін шатастырған ... ... ... ... ... ... Құдай менен адамның болмыста бірлесуі, Аллаһты қөзбен көру, вужуд ... ... мен ... ... ... сөздерді шындықтың бір бәлігі және қатардағы кезкелген адам үшін зиянды сөздер ретінде қарастырады.\38.60\
Әл-Ғазали «Мишқатул-Әнуар» еңбегінде айтылатын ... ... нұр, ... шағылысу, сияқты символикалық сөздерді Ихия-у ғулумуддинде де қолданады. Бір қызығы, мына соңғы ... ... жаны ... бір ... ... ... ... нұрларынан бір нұр» болғандығын ескертеді.\39.407\
Бұл айтылғаннан, «Мишқатул әнуар» да ашып айтқанындай Аллаһтан басқа ... ... ... ... ... ... ... танымының Ихияда да ұнатылғандығы жайында нәтижелер шығаруға болады. Бұған қарағанда, бар болған жалғыз ол(Аллаһ); жалғыз ол хақ, одан ... бәрі ... ... ... сол; ... сол; ... ... көзқарасы мынадай: Мына болмыста одан басқаның бәрі жоқ,одан басқаның бәрі жоқ болуға тән, ... ... ... ... ... ... ... Өйткені жаратылыс атаулының тек қана Аллаһтың себебімен, оның ... бар ... ... ... ... ... ... тапқан жүректе(болмыс) жаратылыс қандай болса ап-ашық солай ұғынылады.Субьектінің(кісінің) әртүрлі ақли дедукция(истидлал) немесе құрылымдар(теркип) дан бағымсыз болып, өзінің ішкі ... қол ... бұл ... тек қана ... және жоғары бір ахлақи тазарынған әулиелерге берілген, сезімдік және ақылдың арғы жағына аса алған пайғамбарға лайық рухтың ... ... ... ... қандайда бір рационалдық немесе догматикалық қайнарға байланыстырмаған, бұл фәлсәфә жаңаша атаумен айтсақ субъективизм болып табылды.\41.111\
II Ислам филасофиясы әл ... Ибн Рушд ... ... Әл- ... ... ... әл-Ғазали суфизмнің аса көрнекті ойшылы. Ол тек шығысқа ғана емес батысқа да белгілі болған. Ислам әлемі оған көзі тірісінде ... ... аса ... атақ ... ... ... жылында (қазіргі 1058 жыл, кейбір деректе 1059 жыл) Хорасанның Туси қаласынан 20 шақырым ... ... ... ... ... делінген. Ол осы Тусидегі Ахма ар Радгонийден, кейін Нишапурдегі әл Жуванийден тәлім ... 484 ... ... ... кейін Бағдатта мұгалім болып 1095 милет жылында ... ... ... ... ... Дамашық - Сурия қаласьшда да мүғалім болады. Хижраның 505 жылы дүниеден ... ... ... саны ... ... Бұл ... ... философия, логика, теология, суфизмніц теориясы және тәрбиенің өзекті мәселелеріне арналған. Суфизмнің көрнекті өкілдерін халыққа танытушы белгілі ғалым Ғ.Есім: "әл-Ғазалисіз суфизм ... ... ... ... ... ... ... Ғалым Ғазалиды ислам философиясын ғылыми дережеге көтерген аса мол ... ... ... ... ... ... христиан мен ислам арасындағы діни партикуляризмді шешудің құралына айналған" дей ... оның ... ... ... ... "Нұрды" орын алу тәртібі"; "Жұмыс әлшемі"; "Інжілді бұрмалаушыларға нақтылы жауап" жене төрт томдық ... ... ... ... атты еңбектеріне сүйене отырып дәлелдейді.
Имам Ғаззали -"Адасудан арылу" атты кітабында өзінің философиялық ішкі сырын ашып, тану-білу теориясы саласындағы толғаныстарьш ... ... ... ақыл-ой қабілетін сын кезімен қарап бағалайды. Әдістемелік күмөндану ... ... жолы деп ... ... мәселе қояды.
Имам Ғаззалиді" жазған шығармаларының ішінде халық ... кең ... ... ... ... ... "Мұстафа", "Жас шыбық", "Философтарды" бекерге щығаруы", "Адасудан арылу", "Қозқарасты анықтау", "Ілім әлшемі", "Әдемі әсімдер — Алла ... ... ... пен ... аралығында", "Құстар жайлы кітапша", "Хақ жолының бастамасы", "Ей, перзент", "Діни ілімдерді" тірілуі", "Алла есімдерінің мағынасы", ... және т.б. ... ... ішінде Т.Айнабекұлы өзбек тілінен аударған "Бақытқа жету ... атты ... ... ... ... зор болуымен құнды. Осы еңбегінің "Сөз апаты және тілдің зияны" атты 1-тарауында өмірдегі ... іске ... ... ... — тіл, оның ... пайдасынан, зиянының зор екендігі ... ... да осы ... ... ... мысал келтіріп ... Оның бұл ... ... ойшылы Ж.Баласағүннын пікірлерімен үндесіп келеді.
Келесі тарауында өсекшілдік сияқты кесапат туралы ... ... ... ... Ол: "Өсекшілер — жетімнен де қор" деп мұндай қасиеттен жирендіреді және оның адамға тигзетін үш зиянын: !) көңілсіздендіру; 2) ... ... 3) ... ... ... ... Өсекшілік — үлкен апат, оның себебінен нақақтан қам да төгіледі деп, оған өсекші құл ... ... ... ... ... Үшінші тарауының қүндылығы сол, ол тәрбиедегі ең маңызды моселенің бірі -перзент тәрбиесіне арналады. Ғұлама жақсы перзентті - жаны таза, ... ... ... және ор ... ... ... ... деп сипаттайды. Жақсы перзентті ата-ана қолындағы аманатқа теңейді. Сонымен қатар отбасы торбиесіндегі ата-ананың ролінс де жете мон бсреді. Ол ата-ана ... ... ... ... болады дей келе перзентіне жақсы онеге, ғибрат корсетіп, жақсылыққа жол сілтеумен қатар жаманнан ... ... ... ... да ... тікелей парызы екеніне тоқталыл өмірден алынғап жагдаяттардан мысалдар келтіреді. ... ... ... ... ... ... ... шыдамдылық сияқты жағымды қасиеттеріи корсетіп үлгі-онеге болуы тиіс деп тербиеде ата-ананың жеке бас ... де зор ... ... "Баланың торбиешісі сыпайы да адал болуы шарт. Сонда ол дөйім ... ... ... ... ... пікірлері бүгінге дейін менін жоймағандығымен бағалы. Ата-ананың баласының кімдермен араласатынына жете мон беруінің мөиі зор екенін дс ескертеді. Өйткені, И.Ғазали ... " Бала ... ... жамандык, — нашар мінез-құлықтьг адамдармен сүхбаттас болудан пайда болады"- ... Оның Бұл ... ... ... ... ... жатыр. Өйткені, қазіргі ата аналардың отбасы торбиесінін потижесіздігінің бір үшы олардың балаларынын араласатын ортасына мән ... ... ... ... ... ... ... бала кезден сонді киім кию мен тагамды талғап ішуге үйір Қшлудап сақтандыруын да да терең мэн ... ... олар ... ... ... ... басқа қызығушылық жоқ деп түсініп өмірін босқа откізуге дағдыланбақ. Мүндай дағдының аяғы жақсылыкка окелмейтіні туралы Абай атамыз да: "Тамагы ... ... ... — аздырар адам баласын" дси сақтандырған.
Ал оның балаларга тамақ ішу одебін үйрсту, оларды тамаққа ыисапсыз болудан сақтау қажет, өйткені ол ... мен ... ісі, ... үйықтаудан сақтандырып, түнде жүмсақ тосекке жатудан сақтандырса бала қуатты болып оседі деген пікірлсрі баланы ... ... ... ... ... тарауында адамгершілік торбиесініц негізгі міндеттерінің бірі жаксылыққа шақыру, жамандықтан жирендіру моселелері жеке-жеке өрі ... ... ... ... ол егер адам ... ... жасаса, уәдесіне она қылмаса, жалған сойлесе, Аллаға қашиа құлшылық стсе де текке кеткенмен бірдей болмақ. Сонымен қатар біреуге бірнәрсе ... ... ... ондіріп алуға тырысу уәдеге опа қылмаудан да жаман дей келе пайғамбар ... ... "оз қиын ... итке бағалаған" деп бала санасьшда оіппестей із қалдырарлықтай осерлі ... ... ... ... пен коре алмаушылықтың аса қауіптілігін, "Егер күмонданушылық пайда болса — алдымен өз ... ... ... ... ... ... пейіл жаныңнан жай ала бастаса — оны жүзеге асырмауға өрекеттен. Күншілдік, коре ... ... ... - тіл мен ... ... ... деп одан ... жолдарын корсетеді, отірік айтқан пенденің ризық несібесі кемиді деп жастарды жағымсыз қылықтан жирендіреді.
Еңбектің II бәлімі — "Бақытқа жету ... деп ... ... ол ... ... ... моселелерінің бірі — озін озі тану оліппесі туралы ... Ол адам ... екі ... тән жоне — ішкі ... ... ... ... түсіндіреді. Ғалым: "Ақиқатында адам денесіне тон торт ... бар. ... ... ... және ... пен ... - ... бәрінің мөн-мағынасьш толық білгенде ғана өзіңді-озің таныдым деп есептсуіңе болады дейді. Сонымен қатар ... діл ... ішкі ... ... рух деп ... Егер ... білсең озіңді танырсың. Ділді кокірек көзімен ғана коруге болады. Ділдіц мұрат-мақсаты, ақиқаты — тек ... тон. ... діл бола ... ... ол ... да, олген әлікте де бар,- дейді. Оны" пікірінше, діл де —ақыл-ой, ар-үят жауһарының сәулесін қажет етеді. Бүны кокірек көзімен ғана ... ... ... ақиқатты коруге болмайды. Сенің бар ақиқатыңның озі осы ішкі жан-дүниеңде. Қысқасын айтқанда, діл -барлық дененің падишасы дей келе орі ... оның ... ... ... ... Ділге де қажетті нәреслер бар. Бұлардан сыртқы көзге көрінетіндері бес сезім — бес ... ол: көз, ... ... ... ... ... ... кормектік. Бұл түйсіктердің ішкі жан-дүниеге қатысы да бесеу болар: 1. Қияддау, 2.0йлау қуаты, 3. Еске сақтау — зейін қуаты, ... пен ... ... ... мен ерік қуаты. Бұл бес қасиетті" түрақты жайын ми деп ... Осы ... ... ... озіне ғана тән атқаратын іс-орекет амалдары бар. Діл -Бұлардыц өмірші падишасы.
Адамдардың биік бақыты, ой-пікір санасын жетілдіругс багытталган — толім-торбие, оның ... деп ... ... ... де ділдің мэн- мағынасын аша тұседі.
Діл — адамдардың биік бақыты. Әр ... ... - сол ... ... мен ... ... Көздің қалауы — келісімді
сулу сурет, корікті, табиғи одемілікті қалар. Құлақтың қалауы - осем он, әсерлі ... ... ... Осыларга ұқсас ділдіц қалауының да озінс тон қасиеті болар. Ділді сол үшін қүрметтер. Діл — адамның ардақтайтын ... ... ... қалауы- ақиқат жақсы істерді білу болар. Қай норсенің ... ... ... жөнс ... іс ... оның ... да толық екенін білгейсің, — ділді сол үшін ... деп адам ... ... үшін озін озі ... ... ... озекті ойды тұжырымдайды. Ал он сегізінші тарауында адам тәнінің жаратылысы мен оны ... ... ... ... жан жақты жатық тілмен түсіндіреді. Мәселен, Ол: "Біліп алғын, діл сииаты бір таяныш тіреу болса, тән сипаты да бір ... ... ... ... ... ... тәнімінде неше мың сіцір мен тамыр жопе сүйектер, орбірі бір ... бола ... ... ... ... ... ... перзент, білгенің жөн, тысқы жоне ішкі агза мүшелерін зерттейтін ілімді "ташрих" ... деп ... Ол ... халықтын кобі хабарсыз. Оны дорігер, тоуіп болу уіпін оқиды. Ал дорігерлік емдсу ілімі ксремет ... ... Оны ... болу үшін ... ... үқсас, ал діл-атқа мінетін шабандозға үқсайды. Әр кісі оз жаратылысые танымай, озге нәрселердің ақиқатын білуді қаласа, ол-кедейлерге үқсас: озі ... нан ... да ... ... ... нан ... деп, бостан-босқа оуреленср" — деп адам Алланы тануды оз ділін танудан, ал оны тәнін танудан бастауы ... ... ... ... ... ... тарауында айтылган бүкіл галамныц жаратушысы Алла тагаланың сипаттары мен ғаламның түзілісі туралы ... оның ... ... ... және оган гылыми талдаулар жасаута тырысқанын ... ... ол: ... хақ тағаланыц сипатын танымақ-әрбір адамның міндетті парызы. Оның сипаты ... ... ... жоне ... ... ... мен табиіат жонс аспан күмбезіндегі жүлдыздар, күннің жылдық қимыл-әрекст жолып бойлап жайласқаны он екі скен. Ғарыш Бұлардап оз ... ... ... ... ... ... ... " Адамдыктың бар бақыты — Хақ тағаланың ілімін үйренбек пен оган ... ... ... ... ... ... адам ... отсе, яғни қайтып баратын жер-Хақ тағаланың кеңшілігі ғана" — деген пікірлері коптеген ... адам ... ... неде ... ... қысқа да нүсқа жауабы секілді. Сондай-ақ оның ақыл еркіндігі қателіктері туральг пікірлерінің де полсапалық моні оте терең. Мысалы: "Білімсіздіктен Хақ ... да ... ... ... ... ... талап қылар. Оның мекенсіз де түлгасыз да екенін білместен, ... ... ... ... ... ... ... мен табигатқа байланыстырар. Олардыц айтуынша адам мен жан-жануарлар-барлық жаратылыстагы қүбылыстар оздігінен жаралған, озінше пайда ... ... Иө бәрі де о ... ... ... болар және біреудің себебімен пайда болар деп бар дауысымен жариялар.
Екіншісі - акыретті қаламаушылар. Олардың ... адам ... жоне ... ... ... жетіп олсе, жоқ болар. Оган сауап та, азап та болмас. Ал Бұл ... өз ... ... ... ... жондік немесе осімдік қатарында санар. Ол топтагыларда адам ақиқаты жайында айтылғанмен, оиы танымайды, ол рух мэңгі-бақилық ... ... ... ... ол ... ... оны олім деп атайды.
Үшіншісі —Құдай тағала мен ақыретке иманы ... ... ... ... ... ... емес. Олардың айтатыны-гибадат және күнә оның кеңдігіне барабар.
Төртіншісі — Бұл топтың өкілдері шариғат үкімдерін ... ... ... ... ... үкімі ділден-шаһуат пен ғазаб ашуды және екіжүзділікті босату шарт дейді. Ал Бұл создер дұрыс деуге болмайтын жоне орындалмайтын қиын ... ... ... ... Бұл ... қара ... ... агарту керек дегенге үқсайды. Бұл болмайтын соз, Бұл ... және ... ... ... ... ... іске жарлық бермейді. Ал шариғаттың жарлығы "шаһуат пен ғазаб-ашуды -ақылдың ... ... етіп ... ... ... Шариғатқа ақылға басым болмасын және косемдік жасамасын дейді. Ал пенде шариғатты ордайым есінде мақтағаны лөзім жоне күноһарлыктан ... ... — Хақ ... ... ... ... айтатыны: Құдай тагала сақы да мейірімді, рахымды да. Қандай жағдайда да біздерге рахым етушіден жоне Хақ ... Бұл ... ете сақи ... жүрт біле ... ... қатар қатты газап беруші де, біле бермейтіндер де бар. Алла тағала адамдарды коп жағдайда кеселдік коңілсіздікте, ... ... Бұл ... да ол ... ... және ... жасамайынша, мал-дүние таба алмас жоне қиыншылықпен орекетті істемегенше, ілім үйрене алмас.
Алтыншысы - ... ... ... массаттанатындар. Олар оздерінше, мөртебеге қолы жетіп қалғандардан сиякты болып корінер. Біздерге ешқандай күнә да зиян да әсер ете ... ... ... амалымыз бен дін жолымыз екі тау сияқты. Бұл амалдарымыз ... ... ... ... Сонымен Бұл ақымақтар айтқанынан қайтпастан оз дегенімен ... Егер бір кісі ... ... ... ... ... қалса бар өмірінше ол адамды дүшпаным деп етер. Егер доме ... бір ... ... ала ... оларга барлық дүние тарлық жасар, қараңғыда болар. Бұл опасыздар -жомарттық кемерін беліне байламайтындардан...
Жетіншісі — шаһуат ... ... ... болар. Бұл топтағылар білімсіздерден емес. Бұл топтағылардың істеген шүбәлі істері ... ... ... ... Бұл ... — сырт ... еркіндік жолында жүруші, осек-аяңцы айтып айла-қулық пен сүлу ... ... ... ... сопылық дәреже сипатында сопылық ... ... ... Бұл ... ... пеп ... ... жалкаулык, бос создік үстемдік етер. Бұл топтағыллрдыц кылган істері ... ... ... болып, кылгаи істерінің анаггы салдарынан қорықпайтындар" - деген пікірлері ор кімге-ак ... ... ... ... багыт-багдлр сілтер оіі тастары сө.зсіз деп ойлаймын.
Имам Ғазалидың тон меп ... ... ... ... ... де ... тірек боларлық. Мәселен: "Дене — Бұл дүниеде үім норссні кажет етпеуі мүмкін емес: жемек, кимек жоне мекен-жай. Ішпск-жсмсктік-тағат-ғибадат кылу үшін қуат ... ... Лл киім ... сақтауға қажет, мекен-жай ыстык-суықтан сақтап, басыңа пана ... Ал ... ең ... — Хақ ... ілім-біяімі болар. Егер бүдап айрылса, жоғалғаны деуге болады.
Жүз жыл білім үйрепіп, мың кітапты оқып ... да ... ... іске ... ... мейірім-шапағатыпан үміт етугс хақың жоқ. Олгеннен соң халім мүшкіл болмасын десең, бугіп ой.іап' Түптеп ... ... ... ... ... үшін смес Алла үшін ... отырғапдыгы есіңде болсын..." —дейді.
Сонымен мақсатымыз Имам Ғазали сияқты ойшылдың енбегі туралы шағын мақалада өз мәнінде ... шығу ... опың ... тек философия, теология ғылымдарының ғана емес торбме саласының да зерітеу нысаны боларлық екенін корсету. Ғалым жалпы адамзатгық құндылықтар, адамгсршілік ... озін өзі тану ... ... ... ... ... ... адамның танымдык қабілеттері, діпнің тәрбие күралы екендігі туралы келслі ойлар мсп қүнды пайымдаулар жасаган, сол себептен ... ... ... Жоне Имам ... ... ... озінен кеііінгі доуірдс өмір сурген қазақ ойшылдары Баласагүн, ... ... ... А.Байтурсынов бабаларымыздың пікірлсрімен, бүгінгі көзқарастармеп үндесіп келе жатқан өміршеңдігімен де багады. Бүрып соңды ғылыми айпалымға түспеген ... ... ... оз ... ... педагогика ғылымының басты міндеггсрінің бірі деп есептейміз.
Философиялык және сопылық ілімі.
Философиялык ... ... және ... фәлсафасы. әл-Ғазадше байланысты барлык деректерде оның фыкь. кәлэм, фило-софия. педагогика. ... әдеи ... діни және ақли ... да сөз ... ... ... жэнс ... тарихында уқсасы аз кездесер бір галым және бір фи.тософ ... ... ... ... табу және ... талабы жаратылысынан келген бір ерекшелігі бар. Сол себебтен о.т бала ... ... пэк ... және Ибң Сина ... ... ислам философтарына карсы шыккан әл-Ғазали
олардың көзкарастарының исламга сай келме-гендігін айта отырып. пікірлеріне карсы шықты. ^илософтардың Пайгамбарларда кабілет және Іеріштелік бар деп. ... ... ... бір ... емес деген пікірлерін жокка шығарган. гҒазали философтарга карсы шығуымен бірге Ашари Мутазилаға карсы шыгуы араларбінда жакындык, ... ... ... ... ала ... ... ... зерттегЬі бір мұсылман галымды кез/іестір-мегенін үйтқан әл-Ғазали олардың пікірлеріне карсы іАыққан кәлэмшілардың кітаптарына карапайым, ... ... ... ... ... алмаііды дейді. Замандасы Әбу $экір Ибн Араби әл-Ға\алидің философтарга ө/з дәлелде-рімен қарсы цкіғып, оларды ... ... ... ... ойлау еркіндігі және аЫкатқа жетуде кү)(іэннің маңы-зын айтқан; Атаяішының, ұстаздарының немесе халықтарының жйлына тұракт/і ... ... ... ... ... ... ... қараДіп, қогам^'ык-саяси үстем-дікке қол жеткізу қалауыньпг. қызганыштын және мен-мендік сезімдері б/лган үлтшыл. ру-шылдарга үқсатып, халыість/ң ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі басшыларга еліктеуден алас-тауга, акиқатты ойлау ... ... ... Өз ... акли ... ... жолдарын озі табуы керектігін айтадьі/
Имам әл-Ғаза:ш/ислами кішам филосо-фиясын үйрену үиП%, екі ... ... ... атты ... ... Имам ... кейін философия қалам кітаптарына емцг діилософиялык еңбектерден ажьіратьілмайтьіндЧП халге келеді. Оныуен ғана шектеліп коймай/ ислами мектептерде діни ілімдермен қатар/"Хикмет" ... ... пэні ... ...... филосос^ дагы кейбір ау^ітку.тарлы қалам мектебінін өк\іі ретінде кеңіиоН талкылап, сынға алды. Имам : Ғазали алғаціында ... ... ... ... ... "Макасидул фәлэсифэ" атты еңбегі/і жазды. Бірак әл-Ғазали кейінірек ... ... мен ... болган жерлерін сыига ала отырып, "Тахафутул фәлэсифа*' атты енбегін жазды. Ол осы шыгар-масыме/ философияга қатты ... ... ... айтылган сындары орынды болгаңдық-тан, ейікандай философ қарсы шыга алмады.
Имам әл-Ғаза.ти ... ... ... ... ... ... түсы бар екендігін айгады. э.т-І азали үшін осы жиырма ... ... оте ... ... ... ... философтарын күпірлік стгі деген. Қалган он жеті ... ... ... ... алып барады дейді. Ис.іам филөсофтарының аса қате кеткен үш мэселесін атап отсек:
1. Әлем Аллаь сияқты эуелден бері бар. Әлем ... пен ... ... ... оітың негізгі затыи Аллан жаратпаған. Бұл зат (материалы) ззәли, ягни эуелден бері бар. \
Бүны йслам дінінін сенім жүйесі аркылы галдаганда іиатериалистік ... ... ... және ... айтқан жагдайда Құран аятын жокка шьіғару күпірлік деген сөз. Себебі Құранда аспан »(ен жерді, ягни ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз әлем Аллаь сиякты эуел. бастан болмагандыгының, ... ... ... ... ... \з ғана ... нәрсені білмейді. Аллаь жараЧъілыс әлеміне үстем болгандыктан, тек жалпышл (кулли) біледі дейді ислам философтары. \
Имам әл-Ғазали бұл \іэселенің ... ... ... келетіндігін айтады. Мысалы, аятта былай деп келтіреді: "Ол\ ... ... және ... ... А/ ... ... білгенінен тыс онын бі/і- мінде болган нәрсені толық пайымдай алмайяы" (Бакара сүресі, 255-аят). Міне. осындай )гаттар болгандықтан. Аллаь тек ... ғаңа ... деу, Имам ... ... ... ... табылады. / \
3. Адамзат тіршілігі гоқта.іганйан кейініі о дүниедегі өмірде адам баласы /зін жараткан Ұлы жаратушының алдына есеп беру үшін барганда тек жаны ғана ... тэні ... ... адам ... соң рухтйі өмір сүре береді. Бірак бұрынғы тэніне қайтып бармайды. Сон-
дыктан о ... ... ... болады дей.ті ис.там философтары. /
Бұл мэселе Құран аятымен са.чыстыріанда ... алып ... ... ... ... ... ... бізді олардың сүйектерін бір арага жинаіЧ алмайды деп ойлайды ма? Олбетте, біздід оны саусактарының ... дейш ... ... ... ... к\шіміз жетеді!" (Қиямсг сүресі. 3-4 аят). Бү;іан шыга-тын/ мағына адамдар о дүниеде әрі жанымеі^ яғни бұл ... ... ... о ... ... ... ... соз.
Йслам философтарынын сынга ұшыраган озге он жеті мэселесінің ен маныздыларына кыскаша токталсак:- әлем мэнгілік. жок бо.тмайды (шариіат оойыиша тек ... қана ... езгс ... жок болады);
■ табигат заңдылыгы ешқашан озгермейді:- адам жаны мэңгілік. Мінс, ол ис.там философіарына каггы сьін ^на.іі,!. Сондай-ак кез ке.іген ... ... ... ... күмэнмен гексерс бі.ту ^срек деген ой корытады.
Осылайша, күмэндар ақиқатқа шыгады. О.таіі болса. күмэидаибагандар ойдана алмайды. °іітаиа ... ... жете ... ... ... дамуына және кең тарауына еңбегі сіңген бірегей сопы ойшылы болган. әл-Ғазалидің заманында ... ... ... етек ... Ол Мұхаммед бин Хусейн және Әбдулкәрім әл-Кушайр сияқты атақты сопы ... ... ... ... ... ... Одан соң Ирак және Сириядағы сопылар өмір сүрген жерлерді аралаган. Ол жердегі сопылармен танысып, олардан ... ... ... жазған "әл-Мункиз минад-далал" кітабында алдын ала сынап көрген кәләм кейін ... жоне ... ... ... жетуді сынап корген, бірақ көздеген мақсатына жеге ... ... ... және ... сол ... ақиқатты тапқандагын айтады.
Бұл кітапта сопылық жолындағы тәжірибе-сіндегі саяхатқа оннан астам жыл жүретін тазалаумен шүгылданғандығын айтады. әл-Ғаза-лидің қырық жасында ... бет ... айта ... ... ... оның ... тануы және оған деген сүйіспеншілігі жастайынан басталған. әл-Ғазали 27 жасына келмей тұрып, ... ... ... бір сезімі болғандағы анықталған. әл-Фармадидің сұхбат-тарына қатыскандарын әл-Ғазалидің өзі де айтып кеткен.
әл-Ғазали сопылықты жастайынан тануы фыкһ және қалам философиясымен ... ... ... ... ... кедергі болмаган. Қырық жасына дейін әр түрлі білімдерді үйреніп және ... ... ... жұмыстар жазған. Бірақ бұл ізденістері оны толық ... ... ... ... акикатын таппаған соң, сопылыкты тереңірек іздеуге бет алған. "әл-Мункиз"-де айтқанына ... ... ... ... байлаыысты көзқарастарды үйрену үшін Баязит Бестани, Жүнейд Бағдади және Шибли сияқты сопылардың пікірлерін, кітаптарын зерттеген. Бұлардың ... ... ... ... ... ... ... келген: жаман сипаттарды жақсы сипаттарға ауыстыру-мен сопылык өмір ... ... ... ... және ... ... ... ерекшелік-терді түсіну мүмкін емес. Еш ауырмаган бір кісі мен ауру ... ауру ... ... қалайша езгеше болса, сопы мен сопы емес кісілердің ле сопылық туралы ... сол ... ... Ягни ... сөзбен түсіндіру арқылы емес, іске асыру арқылы белгілі болады. Олай болса, сопылық ілім тэжірибе етілген білім болуы керек. Іздеген ... ... ... өмір ... табамын деген ойға келген әл-Ғазали, сопылықты карастырады. әл-Ғазали Бағдаттагы ұстаздық жүмысын тастап. Меккеге баруды ... ... ... ... барды. Шамда өмірінің соңғы жылдары Тусс қаласындағы үйінің қасында согылған медре-седе шәкірттеріне фыкь сабағын берді. әл-Ғазали ислам ... өте көп ... ... ... ... ... Оның пікірлері және зерттеулері нэтижесінде жаңа ғылым салала-рына жол ашылған ... Бұл ... ... мұсылман философтарының атақты ғалымдары ішінде әл-Ғазалидің философиялық көзқарастарын жазу. Себебі имам э-Ғазалидің ... ... ... өте ... эсер ... "Күмэнданбаган адам ойланбайды, ойланбаған адам ақикатты көре алмайды, ... көре ... ... ... ... ... ... ең маңызды нәрсе -күмэндану екені көрінеді. Ол өз көзқарасында Ислам сенім негіздерін әр түрлі қате түсінік-терден қорғауды мақсат ... және осы ... ... ... ... жүргізеді. Міне. имам әл-Ғазали осылайша ислам дініне өте коп көмегін тигізіп, XI ... ... әрі ... ... ... ... ... ұлы философы болады...
2,1
Орта ғасырларда Орталық Азияда сопьшық ілім Жайында парсы тілінде жазылған еңбектер, трактаттар – ... ... ... ... шыңы ... есептелген. Араб тілінде жазылған суффизмнің теориясы және парсы тілінде аса шеберлікпен жазылған көрнекті әлең -жыр ... ... ... ... ағым ... бағалы, қүнды деректер береді. Ал осы тілде жазылған еңбектердің, трактаттардың, әлең -жырлардың ішінде парсы тілінде жазылған дүниелер ерекше бағаланып, көпшілікке ... ... ... ... араб тілінде сопылық ілім теориялық, философиялық негізде жазылған, тігіі оте күрделі, түсіну өте қиынға ... ... ... ... араб ... гөрі ... тілі кең ... Орталык Азия халықтарының әдеби тіліне айналды. Көпшілік ... ... ... сопылық ағым жайында парсы тілінде жазылған еңбектерден, трактаттардан оқып білді.
Ал араб ... ... ... ... ... шығармалар парсы сопыларының арасында қарама-қайшылықтарды туғыза бастады. Суффизм – бұл Хақ ... ... ... ... ... осы ... ... яғни ежелден парсы тілінде Жаратушыны мадақтау, мақтау ... ... ... аз ... Хикаяттар, әңгімелер, хаттар, естеліктер, монезере (қасиданың бір түрі, насиб), түсіндірмелер, сопылардың таңқаларлық, өзгеше, әдеттен тыс ... ... ... ... ... ... көп жазылған. Сонымен қатар соғшлық ілімді өздерінің ұлттық, салттық нақыштарына келтіріп жазылған дүниелер де жетерлік. Ал осы ілімді үйренушілер, шәкірттер өз ... ... ... ... өз ана ... өздерінің ұлттық, салттық дәстүрлері жайында жазылған әдебиеттерді, еңбектерді талап етті. Сондықтан өздерінің салт ... ... ... ... ... ... ... ережелері жазылған дүниелер пайда бола бастады.
XI ғасырда өмір сүрген Қожа ... ... ... ... ... болды. Кейбір деректерге сүйенсек Мінажатнама Ансаридың өз қаламынан шықпаған деседі. Бұл еңбекті Ансаридің шәкірттері жинастырып, бір ізге ... де ... ... ... ... ... бере алмаған 1. Дегенмен қазір Иранда Мінажатнаманы Ансаридың өз еңбегі деп есептейді. Мінажатнама әлең аралас ... ... Иран ... ... ... Бұл ... Иранның алғашқы прозалық шығармасы қатарына жатқызады. Мінажатнамада Алла тағалаға зікір салу, Алла тағаланы мақтау, мадақтау және оған мінажат ету ережелері ... ... фәни мен ... ... сырларын дін заңдылықтарына сүйене отырып ашып, мистикалық діни жақтарын баяндаған.
Ансаридың парсы ... ... ... бір ... иран ... ... Бұл ... парсы тілінде жазылған ежелгі ескерткіштер қатарына жатқызады. Ансаридан кейін шыкқан жазушылар, ақындар Бұл еңбекті түсіндірме энциклопедия ретінде ... ... ... ... Құран болғандықган Қожа Абдулла Ансари қасиетті Құранды парсы тіліне аударып, оған түсіндірме (тафсир) де ... ... ... ... ... да, ирфандық-сопылық жағынан да түсіндірме береді. Мұхаммед пайғамбардың хадистерін тура, дәлме- дәл жаза ... ... ... ... ... ... ... жайында қамтылған. Суффизм және сунниттік бағыттағы еңбектерімен Абу Хамид Мұхаммед ибн Ғазали (1111- 1158) әйгілі болды. Яғни Хақ тағаланы тану үшін - осы ... ... ... ... Ғазалидің Бұл еңбегінің негізгі бәлімінде Аллаға мадақ, оның қүдіретіне тамсану. табыну жазылған. Сонымен бірге мұсылмандық шарттар, мұсылмандардың орындайтын ... ... ... ... ... ... жағынан зерттеу барысында көптеген қарама-кайшылықтарға кездеседі.
Мысалға: "Рух" жаратылған ба, жоқ па? Осы сұраққа көп уақыт бойы ... ... ... ... өмір сүрген, сопылық ілім жайында зерттеп, өз
еңбектерін қалдырған ғалым- жазушылардың, ұстаздарының еңбектерін қарастырады. Сөйтіп, өзін мазалаған бір сұрақтың жауабын бір ғана ... ... ... ... ... (он ... мың ... мен адам) жаратылуы Аллаға келіп тіреледі, Алла тағаласыз ешнәрсе ... ... ... ... ... ... ... Ахмад Ғазали (1126 ж дүниеден өткен). Оның еңбектері сопылық ... ... ... және ... иран ... ... де оның еңбегіне баска сопылык жазушылардың еңбегінен қарағанда жоғары баға ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, өз ойын, тұжырымын соңынан әлең жолмен беріп отырған. Жинағының негізгі тақырыбы - ... ... ... жан еркіндігі, әдемілік, нәзіктік, махабзат, ғашығының бейнесі және оған берілетін сипаттар. Ахмед Ғазалидің айтуынша "әдемілік" жаратушының белгісі. Бұл әдемыік ... ... ... нұр ... аркылы түсіреді. Ғазали оны "ғашығының нәзіктігі" деп түсіндіреді. Алла тағала А. Ғазалидің ойынша бай. ешнәрсеге мұқтаж емес, әрі ... ... Бұл ... пен ... екі құндылықтан шығады. Басқаша айтқанда мұқтажсыздык пен талапты (қажетттік) екі ... кара ... Алла ... ... ... болмыс дәрежесінде және оның талапкерлігі ... ... ... ол ... ... мен ... ... мұқтаж емес. Оның болмысында еш өзгеріс болмайды. Ал бірақ есімдер дәрежесінде бұл ... ... ... ... талабы пайда болады.
Құдайдың аттары нағыз (шынайы) аттар, одан басқа ештеңе ... ... ... өзінен келетін ақикдтты талап етеді. Талап ететін ақиқаты - Әлем, - деп ... ... ... ... жазған еңбегі сопылық әдебиетте жоғары бағаланып, оның ... ... ... ... ... суффистік әдебиетінде есімі көп айтылатын ұлы сопылардың бірі -Абусаид Абулхайр. Абусаид хижра жылының 357 жылы Мехна ... ... Жас ... ... ислам ілімі - Құранды жаттап, үйрене бастайды. Әкесі оны ... ... ... жиналатын жиындарына көп апаратын. Сол кезден бастап ол сопылық
ілімге әуестене бастайды. Абусаид ... ... ... ибн
Мунаввар өзінің "Асрар ат-таухид" кітабында жазып калдырған.
"Асрар ат-таухид" Абусаид Абулхайрдың өмірбаяны және ... ең ... ... ... ... ... ... кітап. Бұл еңбек
- суффизмнің шығу тарихын баяндау түрғысынан, монғол ... ... Иран ... ... ... ... тұрғысынан маңызды болып саналады. Парсы тілінде ерте уакытта
жазылған әлең -жырлар және ертеде өмір сүрген ... да ұлы ... осы ... ... ... бола аламыз. Мұхаммад ибн
Мунаввардың "Асрар ат-таухид" еңбегіне талдап зерттеген Иранның ... ... ... ... дейді: Мунаввардың өмір сүрген кезеңінде
парсы тілі гүлденіп, кемеліне келген кез болатын. Алайда Асрар ат-таухид XII ғасырдың ... ... ... болса да тілінің стилі X ғасырда, тіпті IX ғасырларда жазылған шығармалардың жазылу стиліне, жазылу ерекшеліктеріне жақын. ... ескі ... көп ... ...... ... ... шығармаларын көп қолданып, тіпті көп бәлігін көшіріп алғанға ұқсайды. "Асрар ат-таухид" алғаш рет 1899 жылы орыс В.А.Жуковскийдің жинастыруымен
Санк-Петербургта басылып шықты. Кітаптың ... ... 1934 жылы ... ... ... ... - ... Кирмани шығарды. Кирманидың жинағында көптеген бәлімдері қысқартьшып, ал калған бәлімдерін Жуковскийдің жинағына аз өзгерістер енгізіп жазған. ... Бұл ... ... ... ... ... ... Тегеран университетінің профессоры З.Сафа өзінің "Иранның әдебиет тарихы" деп ... ... ... ... ... ... ... 1987 жылы Иранның ғалымы, профессор Шафии Кадкани жинақтап, баспадан шығарды.
Қорыта айтканда Иранның сопылық әдебиеті орта ғасырларда жазылған ... ... ... ... тез ... тез көтерілді. Сол замандарда ақын-жазушылардың негізгі тақырыптары суффизм және ирфан болды.
ақиқатқа жете алмаған болса, кері және адасуда ... ... ... әр ... күмән және қате болуынан алын болу керек. әл-Ғазали оз бойында осындай накты білімдердің бо.тган-дығына және олар күмән әкелмейтініне көзі ... ... ... де ... еді. ... ... кұмәнданбайтынын накты білмеген ешбір білімді нақты бітім деп есептемейтін. Хіысалы, біреу "үні оннан үлкен" деп, оны дәлелі мен таякты ... ... ... ... да онды ... ... екендігі /гуралы білімін, акикат деп коргап. ағашты/жыланга айналганына тек таң қалар еді 14/. /
Имам әл-Ғазали тарих ... ... ... ... ... ... кезең деп аталса, одан кейінгі кезеңге Мутаххирун/(кейінгі) кезең деп аталады. әл-Ғазали ... ... ... мен ислам философтарынын пікірлерін зерттей келіп. қалам әдісіне кейбір өзгерістер енгізді:
- логика негіздерін кабыл етті. Сол кезеңге дейінгі қаламшылар логика ... ... ... ... ... айтылған дәлелді жоқка шығарумен онын әдісін жоққа ... ... емес ... пікір айтты.
Кинди, әл-Фараби және Ибн Сина секілді философтардың кұрған философиятық жүйесі чқаламга карсы келгендіктен, мұсы.тмандар ек: ... ... еді. ... Имам әл-Ғазали алдымен философияны үйреніп. артынан философиянын артык кеткен жиырма мәселесін әшкерлегеннен соң қаламга философияны енгізіп жібереді.
әл-Ғазайден кейін Фахреддин ... ... әл- ... ... ... кеңейтіп. философия мен қаламды бір-бірінен ажырата алмайтындай халге келеді.
Имам әл-Ғазал( мұсылмандарға өз өсиетін қалдырғанда былай деген екен:
"Бір ... ... бір ... Бір ... ... ... сол секілді бір кадамшының болуы да шарт. Егер Дәрігер болмаса, сол әлкенің тұргындары осы ... ... ... ... ... ... әр кезеңде қаламшыларды дайындауы тиіс". Міне, коріи отырғанымыздай. Ислам философиясы үшін қалам ғылымының алатын орны ... ... ... ... ... ... әдіс тен ... аз ғана. Неге десеңіз, қаламның атғашкы негізін қалаушылар араб текті мұсылмандар емсс. ис.там дінін кабылдаган өзгс үлт окілдері ... ... ... ... әдіс тен бейхабар болагын. Сондықтан өзге дін өкілдеріне философиялык әдіс пен жауап беру тэсі.іін колдану барысында әрі діни әрі ... ... үн ... Бұл әдіс дами ... ... деп ... РУШД
(1126-1198)
Еуропадағы Кордова халифаты саяси күш ретінде қуатын жоя бастағанда, XII ... ... осы ... ... ... қарсы әрекет күшейе түсті. Алайда Еуропаға Платон, Аристотель еңбектерін таратушы әрі түсіндіруші араб тіліндегі философияны (фәлсафаны) мүлдем ... ... ... ... Сондықтан араб тіліндегі жазылған еңбектерді латынға аудару мәселесі сол замандағы ғылымның өрістеуі үшін зәру іс ... ... бұл ... араб ... есімдерін бұзып жаза бастады. Ибн Рушд еңбектерін латынға аударғанда, ол ... ... ... ... болып сан-саққа кетіп, ақыры Аверросд дегенге тоқталып, оны күні ... ... ... ... атау ... ... Ибн ... Батыс мәдениетінде арналған еңбектердің ішінде ең көрнектісі Э.Ренанның "Аверросд және аверроизм" ... ... ... ... ... оның тек араб фәлсафасының аса көрнекті өкілі болғандығында емес, оның ілімі өзінен көп ... өмір ... ... ... ... ... ... Латындық аверроистер (олар туралы томенірек айтамын) Ибн Рушдтың ілімін католиктікдүниетаным негізінде XVI ... ... ... ... ... аверроистері насихаттап келген.
Ибн Рушд фәлсафаның аса корнекті соңғы окілі. Зерттеушілер Ибн ... ... ... ... Ибн ... ... Оған ... бір тарпхи дерек дәлел: Кордово халифатының қуатты кезінде, халиф Абу-Якуб Жүсіппен араласы бар Ибн ... ... Ибн ... ... ... Ибн Рушдты сынамақ болып: "Дүниенің басталуы уақыт ішінде болған ба, қалай, бұл туралы философтар не ... — деп ... ... Осы ... ... Ибн ... озі ... деп әңгімелейді: "Мұндай сұрақты күтпегендіктен, қатты састым, бір ... ... ... деп, ... ... ... — дей беріппін. Менің қысылғанымды сезген халиф Ибн Туфейлмен маған қойған сұрақты екеуі талдауға кірісті. Мен ... ең ... таң ... ... үрей сезімінен арылып, әңгімеге араласып, бұл мәселе туралы білетінімді жайып салдым.
Халиф маған ризашылык. білдіріп, қымбат иім мен астыма ат ... және ... ... Аристотель еңбектерін арабшаға аударып, оларға түсініктеме жазу ісін тапсырды" (1). Халифтың айтқанын Ибн Рушд тек орындап қана ... жоқ, өзі де аса ... ... ... жазып қалдырды.
Абу-л-Валид Мұхаммед ибн Ахмед ибн Рушд 1126 жылы ... ... оның ... ... бас ... әрі ... болған, ол өз еңбектерінде философия мен діннің бірлігі туралы жазған. Ибн Рушдтың ... де ... ... ... бір ... ... ... түскенде, Ибн Бадждың көмегі арқасында одан босап шыққан. Ата дәстүрді сақтап, Ибн Рушд жас ... ... заң ... араб ... меңгеріп, медицинаға ерекше ықыласын танытқан. 1153 жылы Ибн Рушд Абу ал-Мумин тапсырмасымен Мароккоға барып, онда Андолусиядағы сияқты оқу орындарын ... ... ... жоғарыда айтқан халиф Абу-Якубпен кездесуі 1169 жылы болған. Ғұлама өміріндегі тағы да бір айшықты мезет туралы өзі ... ... ... бір ... бар: "Бір күні мені Ибн ... ... ... "Мен бүгін әміршіміздің Аристотель шығармасын оқып отырып, ... бір ... ... оның ... ... ... ... ма әлде аудармашылардың жіберген қателігі ме, сондықтан осы кітапты бір білетін адам түбегейлі оқып түсініп, соны ... ... ... ... ... ... ... Осы іске сен лайықтысың, білімің жетеді, мен өзім айналысайын десем, бір ... жас ... ... ... ... қол тиер ...... Ибн Рушд орындап шықты. Осы қызметін бағалаған халиф оны Севилге қади етіп тағайындаған. 1171 жылы Ибн Рушд ... ... ... ... бас қади болып қызмет атқарды. Мемлекет ісі көп уақытын алғанына қарамай, ол ғылым мен фолсафаны ... алып ... 1182 жылы Ибн Рушд Ибн ... ... ... жеке ... ... тағайындалады. 1184 жылы Абу-Якуб дүниеден өткен соң, орнына баласы Абу-Жүсіп-Якуб халиф болады. ... ... Ибн Рушд ... де өте ... ... олар сағат бойы әңгіме дүкен құрумен талай ... ... ... бұл ... Ибн ... ... бұлт ... бастаған еді. Ондай оқиға 1195 жылы болды. Халиф Абу-Жүсіп өзіне жақын болған Ибн Рушд шығармаларын өртетіп, өзін ... ... ... ... мекенге жер аудартады. Бұл үкімді халиф Кордоваға соғыстан оралып келе ... ... ... Бұл оқыс болған үкім сырын зерттеушілер әртүрлі мағынада түсіндірген. Біреулердің айтуынша, ол өз ... ... ... ... марапаттамай, бойын тым еркін ұстағаны үшін десе, екінші біреулер Ибн Рушдтың халифтің туысы, Кордованың губернаторы ... ... ... ... ... ... тамұқ туралы талас болғанда: "Ол ойдан шығарылған, жоқ нәрсе", — деуі болса, тағы бір ... ... ...... ... ... нақ ... деген Ибн Рушд сөзін текстен бәліп алып, халифке көрсеткен екен дейді. ... ... ... ... деп айып ... Араб фәлсафасының білгірі А.В.Сагадеев халифтің бұл үкімінің сыры діни ... ... ... ... ... ... еді дейді. Шынында да, әскери жорықтан жеңіспен оралған халиф әл-Мансур (Жеңуші) атанған соң, Ибн Рушд және өзге ғұламаларды Мароккоға ... ... ... ... ... жер ... ... көрген азап Ибн Рушд денсаулығына әсер етіп, Мароккода 1198 жылы 10 ... ... ... Үш ай ... соң, ... ... оның ... Кордоваға жеткізіліп, сонда жерленеді.
Ибн Рушдтың ғүмырын зерттеушілер екі мәселеге аса назар аударған: біріншіден, оның ғажайып әділеттілігі өрі зор ізгіліктігі, ... оның ... ... ... ... Ибн Рушдтың үнемі кешкілікте не кітап оқып отырғанын, не жазу жазып отырғанын көретін. Тек екі ... ғана ол бұл ... ... бірі — ... ... тойында, екіншісі — әкесінің қазасында.
Ибн Рушдтың шығармалары фолсафа (философия), жаратылыстану ғылымдарына, медицинаға, заң ... ... ... ол оның ... формалары: түсініктер және арнайы шығармалар. Ибн Рушдтың барлығы 38 шығармасы болған, оның 28-і араб тілінде, 36-сы коне еврей ... 34-і ... ... ... ... ... ... шығармаларына герменевтикалық талдау. Ол тек Аристотельдің "Саясатына" ғана түсініктеме ... ... бұл ... сол ... ... ... ... Рушдтың еңбектерінің ішіңдегі ең көрнектілерінің бірі — ... ... ... ... шығаруды жоққа шығару" трактаты. Еңбектен үзіндіні осы ... ... ... беріп отырмыз. Екі ойшыддың пікір таласының мәнін оқырман сол ... өзі ... ... ... осы ... ... туралы. Орыс тілінде трактат "Опровержении опровержения" деп аталады, ал шындығында ... ... ... ... ... ... ... жоқ, оның пайымдауынша, мәселе фәлсафашылардың (философтардың) негізгі мәселелердегі бейтараптылығында. Әрине, діни философияға қарағанда фәлсафа құрылымы бір текті емес, оның үстіне, ... тек ... ... ғана ... ашық ... жоқ. Фәлсафада Платон әсерлері бар. Ал бір фәлсафаға Платон мен Аристотельді сыйғызуға тырысу байқалса, әрине, мұндай философияда ... ... ... ... ... ішкі қайшылығын айтқан және сонымен қатар ол грек ойшылы Аристотельдің кемшілігін ашқан. Ибн Рушд ... ... шаң ... ... Рушд ... мен дін ... ... терең ойлар айтқан, оның "Әрбір пайғамбар — данышпан, ал әрбір данышпан — пайғамбар емес" деген қанатты сөзі бар .
Ибн Рушд ... ... ... ... ... ... ... діни фанатизмнің халифатта саяси үлесі аз болмағанын мойындау керек. Алайда ғұлама діни ... ... ... ... ... оның ... үшін ... шамалы. Талас діни дүниетаным мен (яғни теология) "шығыстық перипатетиктер" арасында болган. Сол ... ... ... ... де басты проблемасы — дүниенің мәңгілігі немесе оның пайда ... ... Осы ... ... апаратынын білген әл-Ғазали езінің "философтарды жоққа шығару" ... ... ... ол ... деу түптің түбінде атеизмге бастайтынын көре білген. Ибн Рушд дүниенің жаралмағандығына үш ... ... ... ... ... ... Бірінші тәсіл бойынша, ол Аристотельдің дәлелдерін қолданған, яғни ол — ... ... ... ... Екінші тәсіл — Құранды аллегориялық түсіндірудегі дәлелдер. Үшінші ... ... ... ... ... дін ... ғұламалардың дәлелдеріне қарсы дәлелдер айту арқылы пікір білдіру.
Ибн Рушд "Жоққа шығаруды жоққа шығару" трактатыңда осы үшінші тәсілді қолданған. ... ... ... ... ... ... ... төрт дәлелдемесіне Ибн Рушд өз дәледдерін келтірген.
Бірінші дәлелдеме. Алғашқы принципке құрылған әлдененің уақытша ішіндегі ... болу ... ... ... ... Егер әлем жаратылған болса, онда оның пайда болуын мүмкін еткен әлдененің ... ... таза ... ... ... өзге амалы жоқ, және де, Бұл Жаратқаннан сұрау қажет: ол жаратылыстың басында жаратылғандардан өзгеше күйде болды ма ... Егер олай ... ... тағы да таза ... ... қала ... еді, егер дәл ... болса, бұл жаратылыстың басталуына қатысты күштен сұрау қажет: ол ... жаңа ... ... өзінің детерминанттық тұрпатын көрсете алмақ және неліктен бұл іс дәл осы сәтте мүмкін болды, неге әлемнің пайда болу ... өзге ... іске ... Мұндай жағдайда біз шексіз пегресске түсер едік.
Әл-Ғазали бұл дәлелдемеге екі түрлі мәндегі қарсы пікір айтқан. "Біріншіден, — дейді ол, — ... ... ... ... өзі ... ... ... ол құдіретті күштің жаратқанынан болуына қарсы дәлел айтушылар нендей ... ... ... айтуда? Бұл жерде философтарға теологтер кезқарасымен қарасақ, олар белгілі бір аксиомаға сүйенген, ... ... ... жок, егер ... ол ... ... ... еді. Алайда дүниенің жаратылғаны туралы айтушылар толып жатыр. Бұл ... бір жағы ... ... ... ... дәстүрге сыйымсыз Құдайдың әмірі мен адамдардың шектеулі еркін салыстырады.
Екіншіден, философтар әлемнің ... ... ... ... ... ... олар болмыстың себептілігін мойындайды, ал себептілік шексіз регрессияны ешқашан бастамайды. Себептілік уақыт жағынан тек алға, кешеден бүгінге, одан ... ... ... ... бастайды.
Әрі қарай Ибн Рушд қарсыласы әл-Ғазалиге өз дәлелдерін айта бастайды.
Екінші дәлелдеме. ... ... ... ... әлем ... оларды оны жаратушыға дейінгі уақытпен шектелмеген мән мағынасында қабылдау керек, себебі, олай болмағанда, уақыт ішінде өзгеріске толы әлемге дейін шектеулі ... ... ... еді. ... ... соңы ... оның ... болары хақ. Ал басталу туралы анықталмаған уақыттың аяқталуы туралы әлдене айту мүмкін емес. Егер уақыт дегеніміз қозғалыстың ... не ... ... онда оның ... ... ... ... қозғалыс болмаса, уақыт — қозғалыс әлшемі, бірақ мәңгілік деген қозғалушының қасиетіне, яғни өзгермелі дүниенің қасиетіне айналмақ. ... ... ... ... ... ... ... ақиқатқа сай құрал өзінің жарату қабілеттері мүмкіндіктері жаратылған нәрселерден ... ... ... жылдар бұрын болған, ал мұндай қағиданы теріске шығару жаратушының қүдіретін жоққа шығару болып табылады.
Ғазали бұл мәселеге қарсы дәлел келтірген. Егер ... ... және ... дейін болса, оны былайша түсіндіруге болады: Құдай әлемде ... және ... ... әлем және ... бірге өмір кешкен. Уақыт ішінде жаратылмаған әлеммен Құдай осы дүниеге дейін болды деу — адамзат қиялындағы ... ... ... тағы да осы ... тыс әлем ... деу ... ... келмек?!
Ибн Рушд болса, "дейінгі" және "кейінгі" деген айтысқа қарсы, себебі, мәңгіліктің әлшемі жоқ, әлем ... сол ... тыс ... Философтар мұндай пікірден қашқақтамаііды, ейткені олар өзгермелі ... ... жоқ, ал ... ... ол ... ... қатысты болмақ?
Үшінші дәлелдеме. Философтар әлемнің мәңгілігі мүмкін болса, оның болуы да мәңгілік ... ... ... ... ... оның мүмкін болмауы мүмкін емес. Егер әлемнің болуының басталуы болса, одан шығатын қорытынды — ... ... ... болғандығын мойындау, мұндай жағдайда әлемнің болмысының реалдығы ... айту қиын әрі ол ... ... ... шек келтірудегенге саяды.
Ғазали ойша белгілі уақыт ішінде әлемнің пайда болуын мойындай отыра, әлемнің басталуы қашан болсын басталмаған, себебі, ... пен ... ... келмейді. Ғазали айтуынша, дүниенің пайда болуының мүмкіндіктері көп, оның бәрін бір нақтылы әлемнің пайда болуымен түсіндіруге болмайды.
Ибн Рушд әлемнің мәңгілігін жеке ... ... ... деген кезқараспен Ғазалидің әлемнің пайда болуының шексіз кептігін бір-бірінен ажыратқан. Ғазали айтқандай, қазіргі нақтылы әлем езге әлемнің белігі, ол ... ... ... боп кете ... Бұл ... ... ... Бұл ақылға сыйымды емес. Егер бұл шексіздікті үзсек, онда түсінік нақтылы бар әлем туралы ... Бұл ... ... ... тек Ибн Рушд ... ... ... қиын. Әлемнің кепшілігін жоққа шығаруға бізге нақтылы дәлел жоқ. Сонымен бірге бар әлемнің болмысы арқылы оның ... ... ... және де ... ... ... Ғазалидің Жаратушы идеясын ұстануы түсінікті.
Төртінші дәлелдеме. Философтар пікірінше, қандаій болсын нәрсе — езінің пайда болуына дейін мүмкіндігі бар мән ... ... жоқ мән ... ... мон. Пайда болмақшы нәрсе мүмкін емес мән мүмкін емес. өйткені мүмкін еместің бар болуы мүмкін емес жоне де ол ... де мән ... ... ... қажегтілік ешқашан емір сүрмейтін нәрсе емес, демек, қарастырылып отырған нәрсе — мүмкіндігі бар мән. ... бола ... ...... философтар, — материядан басқа субстратболмагандықтан, алғашқы материя ешқашан пайда болмаған. Пайда болу ... өзі, ... ... ... бар ... ... ... бұл шкіріне наразылык білдіріп: "Мүмкіндік деген — ақыл арқылы болатын түсінік. оның объективтік дүниеде орны ... ... ... айқындалмаған, — дейді. — Мысалы, егер мүмкіндік ... ... ... етсе, не болғаны. ал осы қисынмен мүмкін емес әлдебір нәрсе мүмкін емес істі каже етсе, біз ... ... ... ... ... ... Бұл жерде Ғазали аса бір терең мәселе туралы сөз қозғаған. Шындығыңда, мүмкіндікдеген шындықемес қой, ... оның ... ... ... ... айыру қиын болса, екіншіден, оның іске асқан, яғни актуальдыланғандығы мүмкіндікті ешқашан адекваттылық мәнде ... Оның ... ... ... ... дейтіні де сондықтан. Біз, әсіресе маркстік ілімінде, мүмкіндік шындыққа айналады деп мәселені тым ... ... ... ... әрине, Ибн Рушд қарсы болған. Ол Ғазалиді софизмге салынған деп сынайды. Менің түсінігімде, Ибн Рушдқа қарағанда Ғазалидің ой-түсінігі ақылға ... ... Рушд ... қарсыласы әл-Ғазалиге қарсы келтірген дәлелдерін қорытындылай келіп, мынандай түйін жасайды: әлдебір нәрсенің басталуы болса, оның аяқталуы да болмақ, ал ... жоқ ... ... ... ... Ибн ... аяқтауға болмас, алайда ол ойлау мәдениетінің осы бір ... ... ... ... ... Ибн Рушдтан кейін фәлсафа, бір жағынан, Ибн Хаддун айтқандай, мутакаллимдермен біте ... ... ... бұл ... ... ... ... ұзақ жылдарға созылды. Ибн Рушд дүниеден қайтқаннан кейін, Еуропа университеттерінде "аверроизм" ... ілім ... Бұл ... ... ескерілетін мәселе, Ибн Рушдтың ізбасарлары мұсылман дініндегі ойшыддар емес, діні католиктер ... ... ... ... ... ... да Ибн Рушд әсері айтарлықтай болды. Ол әсіресе Моисей Маймонид сияқты ірі ойшыл еңбектерінде нақтылы аңғарылады. Еврей философтары Ибн Рущц ... ... ... ... ісімен XII ғасырда Толедо қаласында айналысты. 1217—1256 жылдары Михаил Скот және Герман Немең Ибн Рушдтың Аристотельдің ... ... "Жан ... ... ... ... ... болу жәнежойылу", "Никомахова этика" сияқты шығармаларына жасаған комментарийлерін латын тіліне аударды. Бұл істі ... ... өзге ... яғни ... ... ... да ... Сөйтіп, Ибн Рушд христиан әлеміне есімі кеңінен тарай бастады. Христиан ... ... Ибн Рушд ... тани ... ... қызмет мұсылман дүниесшде әл-Фараби есімімен байланысты болды.
Еуропада Ибн Рушд есімі ... рет ... ... ... ... Бұл 1230 жылдар оқиғасы еді, оның Аристотелъ шығармаларына берген комментарийлері латын тілінде жарық көре ... Бұл ... ... ... зерттеу, анығын айтсақ, оны мұсылман философиясының (фәлсафаның) ықпалынан аршып алып, католицизм дүниетанымына сәйкестендіру ісі қызу ... ... ... ... ... Аристотельді, тіптен оның ұстазы Платонды, жалпы антиктік философияны Еуропаға таныстырған өрі танып, оларға ... ... ... ... еді.
Мұндай жағдай жаңа-жаңа қуаттанып келе жатқан христиан діни ... ... ... тек ... ... ... айтқанымыз, олар "мұсылман" деген сөзге аса бір жеккөрушілікпен қарады.
1209 жылы Француз епископтарының Париждегі жергілікті синоды Аристотель ецбектерін оқуға тыйым салды. ... алты жыл ... ... ... оқылып жатқан аристотелизм іліміне тыйым салынды. Аверроистердің Аристотельді таратуы католик дініне зиян деп түсінген папа Григорий IX арнайы комиссия құрып, ... ... ... ... ... жеті жыл ... істеп, ең акыры мынандай қорытындыға кедді: Аристотель ілімін жою мүмкін емес, демек, оны фәлсафа ықпалынан тазартып, католицизм қағидаларына ... ісін ... ... деп тапты. Осы миссияны Доминикан орденінің оқымыстыларына ... Бұл істі ... ... ... ... Фома ... сөйтіп, Фома және оның жақтастары Ибн Рушд еңбектерін теріске шығару ісімеп түбегейлі ... осы ... ... Ибн ... ... ... Олардың есімі философия тарихында "латындық аверроистер" деген атпен қалды. Демек, Париж университетінде Аристотельді тануда қарама-қарсы екі ... ... ... ... (1128—1193) мен Ф.Аквинский-лер (1274 ж.о.) бастаса, екінші ... аса ... ... ... ... (1282 ж.о.) болды.
Сигер Брабантский дүниетанымының негізгі арналары: ол әлемнің мәңгілігін мойындаған; Құдай жеке порселер мен құбылыстарды білуі ... емес ... және ... ұлы ... ... мен адам ... ... бірлігі туралы. Білім мен дін мәселесіне келгенде, философиялық қисындары ... ... ... ... әрі оларды түсіндіру дәрменсіздігін мойындаған Сигер Брабантский Еуропа философиясында түңғыш рет "ақиқаттың қос сипаты" концепциясын насихаттаушы ... идея ... ... тез ... ... таралғанынан қауіптеніп, 1256 жылы Папаның тапсыруымен Альберт Великий "Аверроэсқа қарсы ақыл бірлігі" деген трактат жазған. 1270 ... ... осы ... Фома Аквинский де трактат жазып, бірақ ол Аверроэсқа ғана елес аверроисттерге қарсы ... Олар ... мына ... ... болды: аверроистер адам жанының әлмейтініне, ақыретте адамның рухы және тәнінің қайта қалпына келетініне, Құдайдың бақи ... ... мен пәк ... ... ... ... ... Бұл, әрине, христиан дүниетанымына қарсы пікірлер.
Фома Аквинский аверроизмнің ... ... ... қарсы шыққан. Олар: әлемнің мәңгілігі және жоқтан бардың пайда болмауы, адам ... ... және де ең ...... ... ... болуы.
ХШ-ХІУ ғасырларда Ибн Рушд мұрасына, оның ізбасарларына өршелене қарсы шыққан ... ... Ол Ибн Рушд ... ... ... деп ... оның еңбектерін оқуға тыйым салып, тіптен Еуропадағы ... ... жою ... ... жүйе ... онда ... араб ... оқытып, Аверроэсты және оның христиан дініндегі жолын қуушыларды қуғынға салу қажеттілігін 1311 Вена ... ... У-ге үш рет ... түсіреді.
Парижден кейінгі аверроизм белгілі орталығы Италиядағы Падуан университетінде ұйымдасты, оның өкілдері: Павел ... (1368 — 1428 ... ... ... ... ... Александр Ахиллини (1520 ж.ө.); Марк-Антонио Зимара (1460—1523); Цезарь Кремонини (1550—1631). Сонымен, Ибн Рушд ілімі Еуропада XVII ғасырға дейін жеткен. ... ... ... таралуы тегін емес-ті. Сол заманда Италия мәдени орталыққа айналған. Қайта өрлеу, онымен қоса гуманизм ... осы ... ... ... Осы ... ... мен атақты ақын, гуманист Франческо Петрарканың (1304—1374) арақатынасы туралы мәселе өте құнды. Себебі, ... ... ... ... А.Лосев), Батыс Еуропалық қайта өрлеудің теориялық негіздерінің бірі — осы Ибн Рушд ... ... ... ... ... Петрарка өзінің бір әңгімесінде былайша баян еткен. "Бірде, — дейді ол Венецияда ... ... ... ... кездесіп қалдым. Мен оған қасиетті Паведдің бір сөздерін оқып едім, ол жақтырмай: "Мұндай ғалымсымақтарды жайына қалдыр", — ... Мен ... ... болып едім, аверроист күліп: "Жарар, сенімді бұзбай, христиан ... қала бер, ... ... ... Павелің мен Августиннің айтып отырғандарының бәрі ертегі. Мына сенің қадірлеп отырған адамдарың — бозокпелер. Егер сен Аверроэсты ... оған ... ... ... еді. Сонда түсінер едің оның Бұлардың бәрінен биік екенін".
Мен ашуланып, әзер оны қуып шықтым. Келесі бір жағдайда тағы бір ... ... ... ... оқып беріп ем, ол: "Осындай данышпан адамның бос ертегіге сенетіні ... ... ... ... сен де ... ... қосылатыныңа сенімдімін", — деді.
Петрарканың өз аузынан шыққан ... ... ... сол — Ибн Рушд ... ... ... ... әсерінің болғандығы. Себебі, аверроистер өз заманының алдыңғы қатарлы еркін ойлаушылары боп саналған.
Ибн Рушд идеялары және аверроизм жаңа ... ... ... бастағанда Еуропадағы басты бағыт ретінде өмір сүруін тоқтатты. Жаңа заман ... ... ... ... ... ... жаңа философиялық ойлау типін өмірге әкелді. Бұдан әріде Еуропадағы мұсылмандық дүниетаным, яғни ... ... ... ... ... ... ... ой толғауымыздың мақсаты – « Жоққа шығару» кітабында (сөз Ғазалидің «Философтардың жоққа шығаруы» деген ... ... ... ... ... қанщалықты жанасылымдығы мен нанаымдылығын талдап, түсіндіру және олардың басым бәлігіне нақтылық пен дәлелдің жетпейтіндігін көрсету.
Дүниенің әлімсақтан барлығына қатысты ойлар
Философтардың дүниенің ... ... ... ... тізе ... Әбу ... ... былай дейді: "Осы бәлімге қатысты дәлелдердің ішінен біз ақылға ой ... ғана ... ... төрт ... ... ... айтады: уақыт тұрғысынан бастауы бар әлдененің мәңгібақи жасап келе жатқан әлденеден шығуы мүлде мүмкін емес. Мәселен, әлімсактан бар және ... одан ... ... шыға ... ... бұл үшін ... ілгеріде айқындаушы бастаудың болмауы себепті оның одан бұрын пайда болмағаны және дүниенің бар болуы таза мүмкіндік қана ... ... ... Егер ... уақыт бастауы болса, айқындаушы бастаудың жаңа болуы ... ... ... ... Егер ол ... болса, дүние осыған дейін қандай күйде болса, сол күйінде, таза мүмкіндік күйінде қала берер еді. Ал егерде ... ... жаңа ... ... ... ... осы сұрақты оған қатысты қайталап қояр едік: ол не ... ... ... "дәл ... ... ... ... отыр? Сөйтіп, біз (бастаулардың) шексіз тізбегінің болуын мойындаған немесе мәңгілік анықтаушы бастауға барып тірелген болар едік".
Мен айтамын:
Бұл — дәлелдеулерге тән ... ... ... ... ... ... ... Өйткені мүнда негізге алынып отырғандар жалпылама түсініктер, ал жалпылама түсінік дегеніміз — ... ... екі ұшты ... ал ... ... ... — субстанциялық, біржақты түсініктер.
Қараңыз, "мүмкін" деген бір термин болмауынан горі жиірек болатын ... да, ... ... ... ... ... да және ... тең жағдайда да бірдей қолданылады, бұл жағдайлардың орқайсысында айқындаушы бастауға кажсттілік бірдей мөлшерде емес, өйткені болмауына ... ... ... мүмкін нәрсенің болу-болмау мүмкіндігі тең нәрседен айырмасы — ол әдетте оған айқындаушы бастаудың сырттай қатысымен емес, ездігінен болады деп саналады. Одан ... ... ... ... иесінің қолында болады — бұл әрекет жасау ... ... ол ... ... өзіне тән болады — бұл әрекетті қабылдау мүмкіндігі. Айкындаушы бастауға қажеттіліктің пайда болуы екі ... екі ... ... біз ... өзгеріске үшыраушының өзіндегі мүмкіндік сырттан әрекет жасайтын жаңа бастауды қажет ... ... ... және көптеген табиғи заттарды байқай отырып айқын көз жеткізуге ... ... ... қатысты кейбір дұдамалдың тууы мүмкін, өйткені көбінде олардың өзгеруінің бастауы өз құрамында болып келеді. Сондықтан табиғатта бар заттардың көпшілігі ... ... ... сонымен бірге қозғалушы да болады деп саналады. Турасында да, барлық қозғаушының оған қатысты сырт қозғаушысының бар екені және заттың қай ... да ... ... ... өзі ... деп ... ... Мұның бәрі түсіндіруді қажететеді. Көнедегілер Бұл мәселені сондықтан да мұқият үңіліп зерттеген. Әрекет иесіндегі "мүмкінге" келсек, оның ... ... ... ... ... бастауды қажет етпейді деп ой тұжыруға болады, ейткені әрекет жасаушының әрекетсіздіктен әрекетке көшуін көптеген жағдайларда өзгертуші бастауды қажет қылатын ... емес ... ... ... ... ... геометрдің геометриямен шүғылданбаудан шүғылдана бастауы немесе шәкірттің оқуды оқымауынан оқи бастауы тәрізді.
Өзгертуші бастауды ... ... ... ... ... субстанцияда, кейде сапада, кейде кәлемде, ал кейде мекеніне қатысты болады.
Сол сияқты "мәңгібақи" да көптеген оқымысп.ілардың ... ... ... және өзге бір ... ... ... тұрғысында сөз болады. Кейбіреулер мәңгібақида белгілі өзгерістер болуын ықтимал санайды. Мәселен, каррамиттер пікірінде (Әбу Абдолла Мұхаммад бну-Каррам, 869 жылы ... ... ... концепциясын қолдаған) мәңгібақида уақыт қалауыныц болуы мүмкін саналған, ал көне тердің түсінігінде мәңгібақилығына қарамай, түңғыш материяның пайда ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша ақыл мәңгілік саналғанымен, мүмкіндікте бар ақыл түсінігі туралы істің жағдайы дәл осы іспетті. Сонымен қатар ешқандай ақылға сыйымсыз өзгерістер де бар (бұл ... ... бәрі ... да, көне ойшылдар ден қояды).
Одан әріде, әсер етушілердің бірі өз еркімен, өзгелері өзінің табиғатына сай әсер етеді. Соның ... осы екі әсер ... ... ... ... айналу тәсілдері бірдей емес, өйткені әрекет етушінің екіншісіне жаңа айқындаушы негіз қажет болып ... ... ... ... осындай екі түрге жіктелуімен тұжырымдала ма әлде дәледдеу барысы ... ... ... ... екі ... ... да — не ... табиғатына байланысты, не өзінің еркімен әрекет жасаушыға ұқсамайтын басқадай бір әрекет иесінің (барын) айқындай ма? Бұл ... біз ... ... ... ... да, сол ... олар ... көнедегілердің айтқан пікірлеріне байланысты да ерекше зерттеуді қажет ететін көптеген күрделі мәселелермен ұшырысамыз. Толып жатқан мәселелер тоғысы болып табылатын нәрседен ... ... алу — ... жеті софистиканың бірі, ал жоғарыда айтылған негіздердің біріңде кеткен қатенің дара болмыс туралы ой толғамдарының соңыңдағы қатенің себебі болуы ... ... ... ... екі түрлі пікір бар. Біріншіден, былай деп сұрауға болады: дүниені әддебір мәңгілік ерік жаратты, ол дүние қай уақытта өмір ... ... сол ... өмір ... деп үйғарды, бұл оның жоқ болмысы сол жоқ болмыстың өзі өмір сүруін тоқтатқанға дейін ... ал өмір ... дәл ... сәтінен басталады деген сөз. Мәңгібақи еріктің әлемді одан ерте жаратқысы келмеді, ... ол өмір ... ... жоқ, ал ол өмір сүре ... сәтінде түңғыш мәңгілік өмір оның өмір сүруін қалады, — ... ... ... ... неге ... ... Бұл ... қандай қарсылығыңыз бар және бұдан қандай сорақылық көріп отырсыз?"
Мен айтамын:
Бұл — софистика: Әбу ... ... ... ... ... иесінің қимылынан және оның әрекетке кірісу шешімінен ... ... ... қалуы мүмкін деп деп басып айта алмауы ... ол ... ... осы әрскет жасаушының ниетінен кейін келуі мүмкіндігі жағына
шықты. Әрекеттің нәтижесінің әрекет ... ... ... қалып келуі мүмкін, бірақ әрекеттің нәтижесінің әрекет жасаушының қимылының өзінен кейін түруы ешқандай мүмкін ... сол ... оның өз ... езіндегі әрекет иесінің әрекетке кірісу туралы шешіміненқалып отыруы да осы сияқты мүмкін емес. ... ашық күйі ... ... ... ... мойындау қажет не әрекет жасаушының әрекеті онда оған қатысты сырттай өзгертуші бастауды қажет етерлік өзгеріс тудырмайды немесе ... өзі ... және ... ... ... ... өзгеру түрлері бар, демек, мәңгілікте өзгертуші бастаудың қатысынсыз езгерістің болуы мүмкін. ... ... ... бұл ... Әбу ... ... ... екі нәрсеге табан тірейді: бірі — әрекет жасаушы әрекет жасай отырып өзгеруі тиіс, өзгерудің қандай болсын ... бар және ...... ... ... жолмен өзгеруі жоқ. Бірақ мұның бәрін түсіндіру өте ауыр.
Ашариттер ... ... ... ... ... ... ғасыр) не бірінші әрекет иесін немесе осы әрекет иесінің түңғыш (өрекетін) соөзсіз мойындауға тиіс еді, ... олар ... ... ... ... ... ... де, оған кіріспегенде де бірдей дәрежеде қатынаста болуына жол беруі мүмкін емес. Сөз жоқ. бұл жерде не бір жаңа ... ... ... ... ... ... ... тиіс, бұл қажеттілікпен не әрекет жасаушыда немесе өзгеріске түсушіде әлде ... ... ... ... ... жағдайда, егер біз нәрсенің әрбір жаңа халі қажеттілікпен әрекет иесіне ие болып отыр десек, онда оның жаңа халі үшін тағы бір өзге ... ... ... ... еді, сөйтіп, бірінші әрекет тудырушы бірінші болып қалмай, өзінің жасаған әрекетіне үстемдік жағдайында болмай ... еді де, ... бір ... ... қажет болар еді немесе озінің әрекетінін шарты болып табылатын осы жаңа қалыпты дүниеге келтірулі ... иесі осы ... ... ... ... ... ... еді. Ондай жағдайда біз әрекет жасаушының алғашқы қимылы ретінде қарастырып отырған қимылымыз алғашқы болмай ... ... ... ... осы ... ... ... болып табылатын басқа әрекет тұрды. Коріп отырсың, егер әрекет жасаушыда өзінің пайда болуына себепті кажет етпейтін жағдайдың пайда болуын ықтимал ... ... ... ... тиіс. Мұның нанғысыз болып көрінуі мүмкін, тек өздігінен пайда бола ... ... ... ... ... үшін емес. Әрекет етушінің барлығын жоққа шығару барысында көнедегі фәлсафашылар дәл осы байламға табан тіреді. Мүның дәйексіздігі өзінен өзі ... ... ... ... — көп ... ... ... "мәңгі жасайтын ерік" және "уақытқа тәуелді ерік" деген сөздердегі "ерік" омоним емес, сонымен қатар қарама-қарсы ... ... ... ерік ... өзі, өз ... ... ... белгілі болғанындай, екі қарама-қарсы әрекеттің бірін жасауға деген тең ... және ... ... ... тағы бір өзге ... ... тең дәрежелі ұмтылыс қабілеті. Одан әріде, ерік дегеніміз — әрекет жасаушының сол әрекетке ұмтылысы әрекет жасалған соң тоқталатын, тілегі орындалатын ... ... ... та, сол сияқты әрекет иесінің қимылы да қарама-қарсының екеуімен тең байланысты. Бірақ еріктің анықтамасы "үнемі екі қарама-қарсының біреуін қалайтын ерік иесі бар" ... ... ... ... оның табиғатының мүмкіндіктен қажеттілік күйіне ауыстырылып қарастырылуы себепті жалған болып шығады. Ал егер "мәңгібақи ... ... ... ... бар ... себепті шексіз, өйткені мәңгілік еріктің бастауы болмауы ... онда оның ... ... жетуін айқындайтын уақыт елшемі де жоқ" десе, біз былай жауап береміз: бүған көзіміз айқын жетпейді, тек, егерде, сырт қарағанда бір-біріне ... ... ... іс ... ... емес, затаралық (мәселен, біздің әлемнен тыс та емес, оның ... де емес бар болу ... ... ... ... нақты дәлелдермен анықталғаны тәрізді, ерік те емес, табиги қабілет те емес (бірақ шариғат мүны да ерік деп ... ... ... ие ... ... бар ... ... долелдер арқылы айқын болып отыр деген болмасақ.
Фәлсафашылар көзқарасын айта келе, Әбу Хамид былай жауап береді: "Фәлсафашылар нақты былай дейді: Бұл ... ... ... олай ...... бәрін (оддене) қажеттілікпен болдырады және озініңсебебі бар, сондай-ақ болдырушы бастаусыз әрі себепсіз ... ... ... мүмкін болмаса, оны тудыруға қажетті барлық жағдай, оның себелтері мен әлементтері қоласты түрғанда әрекеті ... ... ... ... ... ... ... керісінше, себеп озінің барлық шарттарымен қоса бар болып отырған жерде әрекеттің жасалуы қажет және әрекеттің ... ... ... ... болмаса, оның кешігуі де сондайлық мүмкін емес. Дүние жаратылғанға дейін ... оның еркі және оның езі ... ... ... болады. Жаңадан не ерік, не ерік иесі, не қалаулы ... ... ... ... жоқ, ... оның бәрі өзгеру дегенді біддірмек. Сонда жаңа қалау немесе ерік қайтіп ... ... орі ... одан ... ... ... не бөгет жасады? Өздігінен алғанда жаңадан пайда болу шарттарының пайда ... ... қай ... ... да еш ... жоқ, керісінше, бұрын қалай болса, бәрі сол күйінде қалды. ... ... ... ... жоқ, бәрі ... қалпында болды, сонда да белгілі уақыіта қалағаны (зат) өмір сүре ... Бұл ... ... ... қисынсыздық емес пе?"
Мен айтамын:
Мұның бәрі мейілінше басы ашық дүниелер, бірақ біз осыған дейін көдденең тартқан негіздемелеріміздің бәрін ... ... үшін ... ... Әбу Хамид осы дәлелдерден екінші нәрсеге — адамдардың тожірибесінен баян табатын заттарды мысалға келтіруге ауытқып кетеді де. осының салдарынан ... ... ... өз ... ... ... оның ... Әбу Хамид айтады:
"Осы текті мүмкін емес нәрсе қажетті және субстанциялық себеп пен қимылға ғана емес. кездейсоқ және ... ... пен ... ... да ... ері ойелін талақ етсе, бірақ олардың ажырасуы осы сотте тынып болмай, араға уақыт ұзатып орындалуы миға қонымсыз болар еді, ... ол ... ... ... ... ... орныққан достүрге сүііеніп, ажырасудың формуласын ("талақ" деген созді) озінің ... ... ... Ажырасу үшін ертең күшнц піыгуын күту немесе үйге ... ... ... шарт болмаған өзге жағдайда орекеттің кейінге қалдырылуы мига қонымсыз болар еді, ажырасу ... ... ... ол не күн ... соң ... үйге ... біреу енген соц ғана орындалған санатады. Бұл жағдайда некенің бұзылу формасы олар үшін болатын оқиғамен байланыстағы ... ... ... Ал ... ... дәл осы ... олі жок болса, яғни осы сотте күн шықпаса немесе үйге ... ... ... ... ... ... әлі жок ... болуына тәуелді күйінде қалады. Тек жағдай өзгергенде ғана, яғни үйге біреу енгенде немесе күн шыққанда ғана әрекет ... ... ... Олай ... ерік ... ... ... шығатын әрекетті сонымен қатар одан соңғы оқиғаларға тәуелсіз кейінге қалдырғысы келсе де, біздің пікірімізше, ... өзі ... оның ... ... өз ... ... да бұл ... болмаған болар еді. Егер бұл адамдардың өздері анықтаған қағидаларға негізделген заттар турасында түсініксіз әрі ... емес ... ... оны ... және қажеттілік түрғысындағы субстанциялық заттар турасында қалайша мүмкін ... ... ... ... ... өмір ... келсек, ниетімізден оның орындалуы -бір кедергі, бөгет болған жағдайда ғана кешігеді. Егер айқын ниет, айқын қабілет ... және ... ... ... тасталса, ниетіміздің орындалуының кешігуі ақылға сыйымсыз. Біз ниетіміздің ... ... ... кейін болуын ғана көз алдымызга келтіре аламыз, өйткені әрекеттің орындалуы үшін жалғыз шешім жеткіліксіз, жазу жазайын ... ... оны ... ... ... ... ... дейінгі аралықта, яғни адамның әрекетке кірісуге ынтасы оянғанға дейінгі арада ештеме болмайды, ягни жазу бірден жазыла бастамайды. Егер ... ... ... біздің еркіміз тәрізді болса, ниеттің орындалуы кедергі ... ... ғана ... ... және ... ... күнілгері болуы да ақылга қонбайды, өйткені мен тек шешімге келіп, содан кейін ғана қимыл жасаймын. Мәселен, ... ... ... ... келеді, содан кейін ғана түрамын. (Яғни менің ертең ерте түру әлі үйғарымым ғана). Демек, еріктің орекетінің бұрын ... ... ... Егер ... ерікте істің жагдайы біздің әрекеітеріміз тәрізді болса, жалан шешім өзіміз жасауды ойға алган істің орындалуы үшін жеткіліксіздігі сияқты болса, ... ... ... оған ынталы жаңа қимылмен үстемеленуі тиіс, сөйтіп, оңгіме тағы да кұбылу туралы болмақ. ... онда сол ... ... тагы алдымыздан шығады: неліктен ынта, ниет, ерік, жігер, тағы қалай ... та, ол ... ... дәл ... ... ... ... немесе әлдене себепсіз пайда болады, немесе біз шексіз тізбектердің ... ... ... Осы ... ... ... ... шарттары түтасымен орындалатын себеп бар, бірақ күтіліп отырған өрекет басталуына қиял ойы арқылы жете алмайтын, мың жыл да түк емес ... ... ... ол ... (2), сөйтіп келіп, ешқандай жаңа жағдайдың әсеріпсіз және ... да ... ... орыңдалуынсыз әрскет туады. Мұның бәрі орашолақ, ақылға қонымсыз дүниелер"-
Мен ... ... ... ... ... негізге алған осы неке бұзу туралы мысал фәлсафашылардың дәлелдеріне дәлел ретінде келтіріліп, нақтылай түсетін тәрізді, ... ... бұл ... ... дәлелдерін одан әрі солғындата түседі, өйткені ашариттердің мынадай үйғарымға келуінс жол ... ... нақ ... талақ еткен соң белгілі шарттардың орындалғанына дейін, мейілі ол таңның атуы, мсйілі үйге кәлденең адамның келуі болсын, кешігетіні тәрізді Хақ ... ... ... ... ... осы ... тәуелді шарттар орындалғанға дейін, яғни дүниенің бар болуын жаратушының өзі қалағанға ... ... ... ... ... ... ... негізделген заттар тұрасында қияли ойлау дүниесіне қатысты заттардағыдан ... ... ... ... ... заттарды ой дүние есіидегі заттармен шендестіре қарастырған захириттер (3) айтты: талақ дегеннен сон, ... іле ... ... ... неке ... деп ... ... орындалуымен біржола бұзылмайды, мұндай жағдайда бұл ажырасушының әрекетінен тыс шындыққа айналатын ажырасу болар сді. Осы ... ... ... ... ... ... түсініктер мен адами қағидаларды айкындаушы түсініктер арасында ешкандай байланыс жоқ.
Әбу Хамид ... ... одан ... ... дейді: "Жауап мынадай: мәңгілік ерік пен қандай да болсын заттың жаратылуының арасында байланыстың болуы мумкін еместігін сіз қалай, ... ... ... ма әлде логикалық ойлау аркылы білдіңіз бе, немесе сіздің логикалык тіліңізбен айтсақ, осы екі ... ... ... ... ... ... ... мәлім болды ма әлде онысыз білдініз бе? Егер сіз аралық термин арқылы білемін десеңіз, екінін, логикалық тәсілдің мәні де ... онда осы ... ... ... керек, ал егер бұл сізге қажеттілік аркасында мәлім болды десеңіз, сіздін шегелеп айтқандарыңызды қарсыластарыңыз неге мойындамайды? Тегіне келгенде, ... ... ... ... ... ... жаратқанына илаушылар соншалықты көп, тіптен олар ешбір қалага сыймас еді, оларға сан жетпейді емес пе? Олардың логикалық жолмен ойлаушы-ларға ... ... мүны ... ... ... ... отырғандықтарынан қарсы төрізді. (Мәңгілік ерік пен жаратылудың арасында ... болу ... ... ... ... үшін ... ережелеріне сай келетін дәлел түзу керек еді, бірақ сіз ... ... ... ... ... ... еместігі туралы ұйғарым жасалады және біздің келген шешіміміз бен сіздің осылай болса деген тілеуіңіз ... Бұл ... бәрі ... ... ... ерік ... бастауы бар ерікке ұқсамайды, мүмкін еместік турасыңдағы жалаң пайымдауларға келсек, ол айқындаушы дәлелдер болмаған ... әлі ... ... ... ... ... ... шарттарымен қоса себептері де көз алдында тұрғанда әрекеттің ... ... емес ... ... мұны ... немесе алғашқы нұсқадан білетіндігін бірге мәлім етуі тиіс деген тұжырымға келіп саяды. Егер ол силлогизмнен шығарып отырмын дейтін ... оны ... ... ... бұл ... ... ... жоқ. Ал егерде қандай болсын бір түпкілікті нәрсені басшылыққа алып, содан шығар болса, онда оны ... — оның ... да, өзге ... да мойындауға тиісті. Бірақ бұл дәлел тағы дұрыс емес. Себебі, барша жұрттың жаппай ... ... ... ... бола ... Жалпының мойындауы бар болғаны жалпы көпке мәлім болу деген ғана. Әлденені көптің мойындауынан осы әлдененің ақиқаттығы ... ... озі ... соң Әбу ... ... ... жауап беріп, былай дейді:
"Егер әлдекімдер: барлық шарттары орындалган жағдайда, себептің әрекетсіз калуы мүмкін емес екенін біз қажетті ойлау ... ... мұны ... деп ... ... ... таласқа салу болар еді дейтін болса, біз оларға: егер сіздердің қарсыластарыңыз, дара болмыс озінің дара күйінде қалып отырын-ақ, өз ... өзге ... ... қажет етпейшше, сол қалпымен барша ғаламды тани алады және танылатын ғаламның шексіздігі шексіз білімді қажет етпейді дегендердің ... ... ... ... ... ойлау арқылы біліп отырмыз десе, сіздердің оз карсыластарыңызбен араңыздағы айырмашылық қандай деген болар едік. ... Хақ ... ... ... сиқы осы, ол ... ... және ... біліміміздің дәрежесіңде мейлінше ақылға қонымсыз. Бірақ сендер мәңгілік білім мен ... ... ... еш ... ... деп жалтарасыңдар. Сендердің қайсыбірің мүнын соншалықты дәйексіздігін іштеріңмен сезіп, Хақ тағала тек озін ғана таниды, ол һәм ... ... һәм ... һәм ақылмен танылушы, осының бәрі (онда) біртүтас дегенді айтасындар. Онда олдекімдердің ақылдың, ... ... ... бірліп, әрине, мүмкін емес нәрсе, өйткені өзінің жаратқанынан беймахрүм әлемнің әлдебір жаратушысы бар деген көпе-көрнеу ойға қиянат деуі мүмкін ғой. Егер Хақ ... ... және тура ... ... ... соз етуіне тым ұлығы) озін ғана танушы болса, өзінің жараткандарынан мүлдем бейхабар болып шығар ... ... ... ... ... ойға ... тоғысады; олар (матаккалимдер) силлогизм арқылы әрекеттің себептен кейін қалуы мүмкін емес дегенге тоқталды және ... ... ... өздерінің айқындағандарына қарсы ештеменің болуы мүмкін емес деген үйғарымға келді, бірак олар дүниенің бір ... ... ... ... ... ... ... дейін-ақ осындай пиғылда болды. Дәл осы тәрізді философтар да, өздерінін айтуына қарағанда. Білімдердің жаратушы Хақтың ... ... жәнс ... ... ... көп ... ... өздерін мәңгібақилық туралы осы білімдерін дәлелдсгенге дейін де ешқашан жоққа шығарган емес. Бұл құдіретті Хақ ... өзін ғана ... ... суйеніп, жаратушының өз жараткандарын міндетті білуі қажеттігін жоққа шығарушы философтарға одан да гөрі ... Бұл ... ... ... ... салыстырып қарағанда, карсы пікір қапиталықты зиянды десек, мұның да сондайлык. зияндыдыгы көрінеді. Өйткені кезкелген болмыс тұрасындағы қандай болсын деректі және ... ... ... жоққа шығаратын дәлел жоқ. Логикалық дәлел арқылы жоққа шығарылуы мүмкін нәрсе пікір ғана, бірақ ақиқат емес. ... егер тау және ... ... ... де, ... таса ... де ... құрайтыны өздігінен және айқын белгілі болса, олардың жаратушы Хақ тағалада бірлігі туралы философтардың дәлелдері жоқ деп нық ... айта ... ... ... мен ... ... көп деген пайымдау ғана болса, философтар оз қағидаларына дәледдер таба алады. Дәл осы тәрізді, әрекеттің әрекет иесінің қимылынан ... ... ... өзі ... ... ... ашарийлер мұны жоққа шығаратын дәлелдер келтіре аламыз дейді), онда олардың осыған ... жоқ ... ... ... Осы (немесе осыған ұқсас) мәселеде келіспеушілік бола қалғаңда, бәрі ... ... ... ... ... ... ... шынды жалғаннан ажырату ережелері негізінде дұрыс ойлау арқылы шешіледі. Мәселен, екі адам бір сөз ... ... ... ... бұл әлең ... ... ... екіншісі: жоқ, бұл олең емес, қарасөз деген болса, ақтық шешім олең әлшемі барды ондай әлшемі ... ... ... және ... буын сандарының қатынасын білуге негізделген дұрыс ойлау арқылы жасалады. Осындағы бір ... жоқ ... ... бар деп ... (дәлелсіз) еш бөгет бола алмайтыны тәрізді, біреудің бір пікірді кабыл алмауы екіншісінің сол пікірді қабыддауына бөгет бола ... ... ... ... ... дәрменсіз әрі берік тиянағы жоқ, егер ол озінің алдына оқымысты ғұламаларды иландырмақ мақсатын қойса, бұл сиякты дүниелерімен кітабын ... да ... ... ... ... қатыссыз пайымдаулар жасай келіп, былай жалғастырады:
"Бірақ бұл ... ... ... ... өтуге болмайды. Біз оларға былай дейміз: сендер оз қарсыластарынды қалай жоққа шығара аласындар, егер олар: дүниенің мәңгібақилығы мүмкін емес, ... Бұл ... ... ... да, ... де, ... де боліне беруі мүмкіндігімен бірге, олардың сансыз көптігі мен ... ... ... ... ... ... Осы ... оның "демек, сендер бұл сандардың, тақ та, жүп та емес ... ... ... ... еді" ... ... біз кейінірек толық келтіреміз).
Мен айтамын:
Бұл қарсы пікірдің софистикалық тәсілі. Оның мәні төмендегідей: егер дүние кесімді ... ... ... ... ... ... айналым саны тақ та, жүп та болмаған болар еді дегенге тірелетін дүниенің кесімді уақытта жаралғаны туралы дәлелімізді сендердің ... ... ... ... біз де ... ... үшін ... барлық шарттары бар жерде қимылдың нәтижесі әрекет иесінің әрекетінен кейін бола ... ... ... ... ... ... шығара алмаймыз. Бұл дәлел күманді одан әрі терендетуге һәм күшейтуге бағытталған, Бұл софистердің мақсаттарының бірінен.
Бірақ сен, осы кітапты қолыңа ... ... ... ... ... ... де, мүны тәркі қылған ашарийлердің пікірлерін де естідің. Енді осы мәселе жөніндегі ашарийлердің ... және ... ... ... жоққа шығарған пікірлерін осы ғұламаның аузынан есті.
Әбу Хамид айтады:
"Біз оларға былай дейміз: сендер оз қарсыластарыңның пікірін қалай жоққа шығара аласындар, егер ... ... ... ... ... өйткені Бұл аспан коктерінің алтыға да, тортке де, ... де ... ... ... ... ... сансыз көптігі мен айналуының шексіздігін мойындауға әкеліп тірейді десе? ... Күн ... ... бір жыл ... ... шығады, ал Сатурн отыз жыл жол жүреді. ... ... бір ... Күн ... ... бір ... келеді. Ал оз сферасында он екі жылда бір толық айналып шығатын Юпитердің бір айналымы Күн айналымының алтыдан бір және жартысына ... ... ... қатынасы отыздың бірге қатысындаіі болуына қарамастан, Күннің ... саны ... ... де ... Бұл аз болса, отыз алты мың жылда бір донгеленіп шығатын қозғалмайтын ... ... саны да ... бір рет ... Күннің айналу саны тәрізді шексіз. Енді әлдекім түрып, мүның айқын миға қонымсыз десе, осы долелден сіздің дәлеліңіздің не ... ... еді? ... ... мынадай сұрақ қояр болса ше: осы айналымдардың саны тақ па әлде жүп па, немесе екеуі де ме, не екеуі де емес пе ... Егер сіз орі тақ, орі жүп ... ... де емес ... бұл ... ... жоқ екені көрер көзге айқын болар еді. Ал егер тақ немесе жұп десеңіз, әр жұпқа бірді қоссаңыз — тақ, әр ... ... ... — жұп сан ... ма, ... ... ... қалай кемітілмекші? Демек, сіз бұл санның жүп та емес, тақ та емес екенін мойындауыңыз қажет ... ... ... ... ... ... саяды: егер сен бір уақыт аралығында болатын екі айналмалы қозғалысты және осы ... тең ... ... ... бәлшектерін көз алдыңа келтірсең, олардың осы бәлшектерінің ... ... осы ... ... ... ... ... болып шығады. Мәселен, біз жыл деп атайтын уақыт үзігіндегі Сатурнның айналмалы қозғалысы Күннің осы уақыт әлшеміндегі айналмалы ... ... бір ... ... және сен Күннін барлық айналып қозғалуын Сатурнның сол ... ... ... ... ... көз ... келтірсең, қозғалыстардың тұтас алғандағы біріне бірінің қатынасы қажеттілікпен олардың болшектерінің қатынасына тең ... ... бұл ... тұтас алғанда, екеуі де потенциалды, яғни не басы, не аяғы болмауы себепті салыстыруға келмесе, ал олардың бәлшектері екеуі де ... ... ... ... ... онда ... ... бәлшектердің қатынасты әлшеміндей болуы қажеттілік емес (кейбіреулер дәлелдер келтіріп, осылай дейді). Өйткені әрқайсысы шексіз деп қабылданған екі ... ... ... арасында қатынас жоқ. Мәселен, көнедегілер Күн қозғалысының, сол сияқты Сатурнның да не басы, не аяғы жоқ деп ... олар Бұл ... ... ... ... ... жоқ. Әйтпегенде, бұл екі қозғалыстың тұтастай алғанда да,болшектер күйінде де соңы бар деп ... тура ... еді. Бұл ... өзі ... Әбу ... ... егер ... бір-біріне үлкеннің кішіге қатынасындай болса, тұтастар да ... ... ... ... ... деген жалған ойға тірейді. Бұл осылай болар еді, егер Бұл тұтас ... аяғы ... Ал шегі ... ... де жоқ, кіші де жоқ. Егер осы ... әлшемдер бір-біріне үлкеннің кішіге қатысы тәрізді әлдебір қатынасты қабылдасақ, бұдан тағы бір миға қонымсыз, атап айтқанда, бір ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деген қорытынды шығады, Екі актуальды шексіз нәрсенің салыстырылуы ақылға қонымсыз, себебі, мұндай жағдайда олардың арасыңда белгілі бір ... ... еді. Ал екі ... ... нәрсе қарастырылып отырса, олардың арасында мүлде ешкандай қатынас жоқ. Қойылған сұраққа дұрыс ... осы, ... ... айта ... Әбу ... ... ... емес.
Бұл мәселені талдаудағы қарсы жақтардың бар күдігі, міне, осы жолмен шешіледі. Бұл күдіктердің ішіндегі тартыстысы мынау: қозғалыс ... ... ... еді, ал дәл осы сәтте тегіс аяқталып болмаған бір де бір шексіз қозғалыс жоқ. Бұл ойдың ... деп ... ... ... ... ... ықтимал, егер ілгерідегі қозғалысты одан соң болатын қозғалыстардың шарты, яғни бір ... ... ... ... оның алдындағы шексіз себептер қажет деп қабылдасақ. Бірақ дахрийлерден (ортағасырлық араб әлеміндегі дүниенің мәңгібақилығы түрғысында тұрған ойшылдар) озге ойшылдардың ... ... ... ... ... ... ... ол (шексіз себептерді мойындау) себепсіз харекеттің және қозғаушысыз қозғалыстың барлығын мойындау болар сді. Алайда біреулер логикалық пайымдау ... не ... не аяғы жоқ ... қозгаушы бар жоне оиын харекеті бар болған уақытынан кейін болуы мүмкін емес деген тұжырымға кедді. ... ... ... ... ... қозғаушының) харекетінің бастауы жоқ, сол сияқты оның өмір сүруінің де бастауы жок, керісінше жағдайда оның ... ... ... ... түрғысында болып, ол түңғыш бастау бола алмас еді. Демек, озінің өмір сүруінің бастауы жоқ ... ... ... де, сол сияқты өмір сүруініц де бастауы жоқ. Олай болса, осыдан сөзсіз қорытынды шығады: оның түңғыш ... бір де бірі ... ... тууыиыц шарты бола алмайды, өйткені олардыц ешқаіісысы да өздігінше ... ... емес жоне ... ... шарты акциденталды. Философтар шексіздіктіц акциденталдығын мүмкін санағанымен, оиыц болмыстыгын қабылдаған жоқ, оның ... ... ... ... ... түңғыш қозғаушыныц болуының қажетті салдары болып табылады. Бұл бірінен соң бірі келетін немесе үздіксіз қозғалысқа қатысты жағдайда да, сонымен ... ... ... ... ұқсаған тағы бір адамды өмірге әкелуі тәрізді ... одан ... ... ... қарастырылатын жағдайда да дұрыс. Өйткені кесімді уақытта бір адамнын екінші адамды ... ... ... ... ... ... ... қажеттілікпен өзінің бар болуына қатыстылығынан да, сол сияқты бір адамның екінші адамды ... ... ... да ... ... харекет иесіне алып барады. Бір адамның басқа бір адамнан туып, осылай шексіз жалғаса беруі — акциденталды да, ... одан соң ... ...... ... Өзінің бар болуының да, әлдебір мүшенің көмегінсіз жасайтын харекетінің де бастауы жоқ харекет иесінде сол бастауы жоқ харекет ... үшін ... ... ... ... ... мүше де ... мутакаллимдер акциденталдыны барлық деп қабылдады да, осы мәңгілік харекет иесін жоққа шығарды. Бұл ... ... өте ... ... ... олар ... ... кажетті ойлаудан шығады дегенмен кәлегейленді. Бірақ философтардың пайымдары айқын. Олардың көсемі Аристотель: егер қозғалыс қозғалыстан туса (осылай шексіз кете ... ... өзі ... еді, егер ... ... ... (осылай шексіз болса) әлементтің өзі болмас еді деп мәлімдеді. Философтар Бұл ... ... не ... не аяғы жоқ деп санайды. Сондықтан дәл осы ... ... де, не ... ... тіптен өткен туралы да, ол аяқталып бітті немесе өмір сүре бастады деп айта алмайды. Өйткені басталуы бар нәрсенің барлығыныц ... соңы бар ... ... ... ... Бұл ... да ... басталу мен аяқталу шын мәніне келгендс салыстырмалы түсініктер. Сондықтан кім де кім аспан ... ... ... ... ... ол осы сфералар қозгалысының басталуы бар деп айта алмайды, себебі. ... ... ... соңы ... басталуы болады. "Түцгыш" және "ақырғы" туралы мәселе де осындай — ... бар ... ... ... бар нәрсенің "түңғышы" бар. Бірақ "ақыры" жоқ (нәрсенің) ешбір ... ... соңы да, ... ... да болмақ емес. ал бастауы бар бір де бір бәлігі болмаған (нәрсенің) айқын соңы да жоқ.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... ба деп сұрағанда, соңғылары аяқталған жоқ деп жауап береді. Себебі, олардың айтуы бойынша, жоқ нәрсенің аяғы да жоқ.Осы ... ... ... бұл қозғалыстың соңы болуын мүмкін санайды деп иландырмақ болуы жалған. Өйткені соңғыларының пікірінше, басталуы бар нәрсе ғана аяқталады.
Сен осыдан түсінген ... Әбу ... ... етіп келтіріп отырған мутакаллимдердің дүние белгілі уақытта жаралды дегендеріне нанымдылық пен дәлелділік, сол сияқты оның осы ... ... ... ... ... қайталап айтыл берген философтар пайымдауларына да дәледділік жетпейді. Біз өзіміздің кітабымызда дәл осыны түсіндірмекпіз. (Жаратушы) ... ... нені ... ... ... ең ... ... мынау: ол озі қалай бар болса, соны ... ... ... жаратушының не харекетінің, не болуының бастауы жоқ. Әбу Хамидтің философтардың аспан сфералары қозгалысы шапшандығының әртүрлі болуына негізделген дәлелдерді ... ... ... келтіре отырып, соңынан оларды жоққа шығара қайтарған жауабындағы пайымдауларга келсек, ол төмендегідей.
Әбу Хамид ... деуі ... ... ... қателік — сіздің осы аспан қозғалыстарын бірліктердің жиынтығы ретінде қарастыруыңыз, бұл қозғалыстар іс жүзінде жоқ, өткен жоғалды, болашак әлі келген жоқ. ... ... бар ... бірлігін білдіреді. бірақ Бұл жерде олі ештеме жоқ".
Ілес осыны жоққа шығарып, былай ... "Біз ... ... ... тақ пен жұпқа бәлінеді. Ғхеіпелетінніи бәрі, мейлі қазір бар болсын. мейлі өмір сүруін тоқтатқан ... ... ... ол не тақ, не жұп ... ... ... біз қай ... алайық, саналатын затты бар дейі, жоқ дейік, бәрібір, оған байланыссыз, ол ... ... не жұп. не тақ ... ... зат өмір ... тоқтатқанның өзінде. ол сандық әлшемін көрсететін санымыздың не жұп. не тақ екендігі туралы пікіріміз жоғалып ... еді жоне ... әлі". Мен ... ... ... бары осы. Оның пікірі (заттың), жаңда әлде одан тыс болсып мейлі, басталуы мен аяқталуының болуына қатысты ғана әділ (мен әділ ... де. оның зат ... я ... ... ... ... не жұп, не тақ болуы туралы пікірін айтып отырмын). Ал потенциалды ғана бар, яғни не ... не аяғы жоқ ... ... ол не жұп, не тақ санмен айқындалады, я болмаса ол басталады немесе аяқталады деген орынсыз: ол не ... не ... ... жоқ, ... дәл ... алып отырған жағдайымызда потенциалды бар зат та, мүлде жоқ зат та бір. Философтар өткендегі және болашақтағы ... ... ... ... ... дол осы пікірде бодды. Бұл мәселенің шешімі мынаған саяды: басталуы және ... ... ... ... бәрі Бұл ... ... тыста басы мен аяғы болуы себепті немесе оның жаннан тыс емес, соның ішінде болуы себепті жатады. Өткенде актуальды және ... ... ... ... ішінде я одан тыс болсын, қажеттілікпен не жүп, не тақ санмен көрінуі тиіс. Бірақ жаннан тыс тагы бар шектеусіз ... ... деп ... ... ғана ... ... ... жан шексіз барды озіне елестете алмайды. Міне, сондықтан да бұл ... ... не тақ, не жүп ... ... ... түрінде корінеді. ол жаннан тыс бар болуынан не жүп, не тақ ... ие бола ... Осы ... ... ... және ... ... тыс өмір сүруші, ягни бастауы жоқ ретінде қарастырылып отырған нәрсе не тақ, не жұп санга ие бола алмайды, тек егер оны ... ... яғни ... жоне ... бар ... деп ... Бір де бір қозғалыс, ол жанда, мәселен, уақыт мысалындағы ... ... өзге ... бәрінде не тұтастық, не қатар құра алмайды, яғни оның не басталуы, не аяқталуы жоқ. Айналмалы ... ... ... — ол ... деп ... жағдайдан өзге жағдайлардың бәрінде не тақ не жүп ... ... ... ... ... жаңсактықтардың себебі — жан әлденені бір калпында қабылдайды, осыдан кейін осы олдене жаннан тыста да осы ... бар ... ... орнығады, ал жан өткендегілердін борін аяқталған әлденелер деп қабылдайды, осыдан ... ... тыс ... осы ... ... де аягы бар ... осер туады. Болашақтағы айналмалы қозгалыстар бізге бәлшектердің бірінсн соң бірі келуі торізденіп. шексіз болым елестеуінен Платон мен ... ... ... ... ... ... ... болуы мумкін деп ойлады. Бірақ мүның бәрі дәлелге ... ... ... пайымдаулар. Сондықтан көптеген мутакаллимдердің жасағанындай соңырағы күні дүниенің ақыры барын тану үшін оның бастауы да бар деп ... ... ... жүйелірек орі негізге алған ережелерге сыйымдырақ.
Осыдан соң Әбу Хамид айтады:
"Философтарға бұған қоса былай дейміз: сендердің негізге алып ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, сапалық әр сатыдағы монадтардың, мен тәннен әлім ажыратқан адам жандары туралы айтып отырмын, бар ... ... ... Саны не жүп, не тақ ... шын бар заттар, міне, осылар. Егер біреу түрып: Бұл қағиданың жалгандығы сіз жалгандыгын ... ... ... ерік пен ... ... ... жаралуы арасындағы байланыстың болуы туралы пікір сияқты қажетті (ойлаудан) туып отыр десе, оны қалай жоққа ... ... Ибн Сина ... осы ... ... көбірекден қойды, болкім, Аристотель де оз ілімінде осы көзқараста болғаны неғайбіл.
Мен айтамын:
Бұл ең ... ... Ол ... ... ... ... яки философтар, қажеттіліктің оздерің үшін шын мәнінде қажеттілік емес екені жоніндегі біздің пікірімізді жоққа шығаруға тиісті емессіңдер, өйткені сендер оздеріңнің ... ... ... ... емес деп ... ... ... түрғысынан карастыра аласыңдар. Бұл дегеніміз — карсыластарың мүмкін еместі мүмкін дегендері сияқты, ... ... ... қажетті емес дегенін қажетке санайсындар. Сендерде екі ... ... ... ... әлшем жоқ. Дәл осы ойлау — пікір таласындағы жігерсіз, риторикалық немесе софистикалык тәсіл екенін ... ... ... ... Бұл жерде жауап мынадай болуы керек: ақиқат қажет деп бекемделген нәрсе — ... ... ал ... қажетгі жалган деп отыргандарың шындығында сендер айтқандай емес. Моселен, ... ... ... әлеңгс сай әлшемі бар десе, екінші біреу жоқ деп талас жасаса, мәселе әлең табиғатын білушінің төреліп арқасында ғана шешіледі.
Материалды емес ... ... ... ... пікірге келсек, біз оны ешбір философиялық еңбектен ұшырата алмаймыз, өйткені, философтардың пікірінше, материя болғандықтан саны көп болса, формасы ... ... ... ... ... материя жоқ жерде сансыз көп және формасы жағынан тектес нәрселердің болуы мүмкін емес. Өйткені жалқы зат тағы бір ... ... ... ... ... ... ғана өзгеше болады, сондай-ақ бір жалқы заттың екінші затпен ортақ белгісі болуы да ықтимал, бірақ олар шын мәнінде материя болуынан ... өзге ... Оған тағы ... актуальды заттар, мейілі олар дене болсын я болмасын, шексіз бола алмайды, Бұл — философия ілімінде жалпы көп ... ... ... Біз осы ... орынға ие және ие еместі ажыратқан Ибн ... өзге ... ... өзге ... ... ... ... біддірген ешқайсысын тағы білмеймін. Бұл олардың арқа сүйеген қағидаларының ешқайсысына ... әрі ... ... ... ... дене ... я ... актуальды шексіз емір сүруін жоққа шығарады, әйтпегенде, Бұл бір ... ... ... ... нәрседен үлкен (көп) дегенге алып барар еді. Бәлкім, Ибн Сина бүқараны өздерінің жан туралы ... ... ... ... ... ... ... қайткенде де, Бұл пікір иланымсыздау. Өйткені актуальды шексіз заттар бар болса, олардың бәлшектері түтасқа үксас болар еді, ... қақ ... ... ... екі бағытқа созылған актуальды шексіз түзу немесе сан болсын және олар қақ бәлінсін, мүндайда олардың бәлшектері сияқты түтасы да ... ... ... еді, бұл ... ... ... бәрі ... шексіздің орнына актуальды шексізді мүмкін санаудын қажетті салдары.
Әбу Хамид айтады:
Егер Платонның көзқарасы, атап айтқанда: жан мәңгілік, ... ол ... ғана ... одан ... ... соң, өзініц бастапқы қалпына оралып, қайтадан біртүтас болады деген дұрыс па ... біз ... бұл одан да ... одан да түршігерлік қажетті ойлауға қарсы келетін нәрсе ретінде қарастыруға одан бетер тұрарлық дейміз. Өйткені біз Зайдтың жаны Әмірдің, ... ... тағы ... жаны емес ... егер ол сол бір жан ... ... ... тұрғысынан ақылға қонымсыз болар еді, өйткені оркім оз жанын сезінеді, оныц озгенікі емес, ... ... ... егер бұл жандар ұқсас болса, жанның мәндік қасиеті болып табылатын әрі олардың жандары түсетін ... ... ... білімдері де бірдей үқсас болар еді. Егер сендер олардың жаңдары ... тек ... ... ... себепті ғана жеке-жеке түр десеңдер, біз былай жауап береміз: келемі не бір езгедей сандық елшемі жоқ ... ... ... ... ... ақылға сыйымсыз. Қалайша тұтас нәрсенің екеу, тіптен мың бәлек болып, соңынан ... ... ... ... тұтас болуы мүмкін? Бұл кәлемі бар аумақты нәрселерге, мәселен, озен, Бұлақ болып тарап ағып кетіп, қайтадан бір арнаға жиналатын ... ... ... ғана ... қонымды, ал колемі жоқ нәрсенің қалай белшектелуі мүмкін? Біздің мұнымен мынаны көрсеткіміз келеді: философтар өз ... ... ... ... ... ... ... женіндегі сенімін тек қажетті ойлауға сүйене отырып кана қозғалта алады. Істің нақтысына келгенде, осы философтардың сол қажетті ойлауға сүйеніп ... ... еш ... жоқ. Біз ... тығырыққа тірелеміз".
Мен айтамын:
Зайд пен Әмір екі кісі, бірақ олардың оркайсысындагы жанның формасы бір (ұқсас). Егер, моселен, Зайд пен ... екеу ... ... өзге ... ... ... ... да сандық олшемінен аііырмашылық болса, Зайдтыңжаны мен Әмірдіңжаны саны ... ... ал ... жағынан бір болар еді, соіһіп, бір жан екінші бір жанға ие болар еді.Осыдан Зайдтың жаны мен Әмірдің жаны ... ... ... ... ... ... Ал формасы бір нәрсе саны жағынан коп бола береді, яғни материяларға ... ... ... ... жан дене олгенде онымен бірге олмесе немесе оган моагі ... ... тән ... ... ... шыққанда ол сандық түрғысынан біртүтас болуы керек. Бірақ осы ... ... ... көсілетін жер басқа.
Мұнда Платонныц көзқарасын жалган еітп шығару үшін қолданылган нәрсе — ... ... Ол ... жаны Әмірдіц жанымен не ұқсас, не одан басқа дегенге тіреледі. Шындығы — Зайдтыц жаны Әмірдіц жанымен бір емес, ... ... ... ... ... ... Дәл осы ... "өзге" деп аталатын бірталаіі заттар хақында "уқсас" делінеді. Зайд пен ... ... бір ... ... ... екінші жагынан коптікті қүраііды.Осыдан сен: олар формасы жағынан түтас, субстраты жағынан көп дей ... Әбу ... ... бар ... ғана ... елестетуте болады дегеніне келсек, ол толық шындық емес: ол өздігінен бәліне алатын нәрсеге қатысты шын, акцидентадды бәлінетін, яғни өздігінен ... ... тән ... ... ... ... ... Мәселен, өздігінен бәлінеді, ал оның түсі акциденталды бәлінеді, ... ол ... ... затпен байланысты.Осы сияқты форма мен жан да ... ... ... ... субстраты боліне алады. Жан жарыққа үқсаңқырайды: ол өзі ... ... дене ... ... ... дене ... ... айналады. Жан мен тәннің қатысы да осы сияқты. Мұның бәрін ол білмейді емес, сондықтан ілгергідей софистикалық ... ... Әбу ... ... мін. Оның ... ... ... замандастарының алдында кәлгірсуі, ақиқаттың шымылдығын ашамын деген адамның бойына Бұл қылық лайық ... ... оның ... ... және қандай ортада тұрып, ғүмыр кешкенін ескерсек, ақтауға да тұрарлық. Оның ... кім ... ... ... де, бұл тәрізді пайымдаулар кепілді білім жинаймын дегендерге кесімді ... ... ... ... өз ... мәңгібақилық еріктің (дүниенің) уақыт арасында жаратылуы туралы сенімін тек ... ... ... ... ... Істің нақтысына келгенде, осы философтардың сол қажетті ойлауға сүйеніп кері ... ... еш ... жоқ. Біз ... тағы ... ... айтамын:
Қандай болсын басы ашық ақиқаттың езінің өңін айналдырып алушылармен тіл табысу мүмкін ... ... ... дәлелдің болсын айтысушы екі жақ тең қабылдайтын белгілі жүйесі болуы керек. Бір жақ әр сөзі ... ... бүра ... ... ... ... мәні кетеді, ол мүмкін болмай қалады, соыдықтан ондай адамдарды адам санауға ... ... ... салу керек. Ал егер таласқа түсушінің бірі басы ашық ... ... кей ... ... ... ... үсынатын ем — түсінбегенін түсінуге шақыру. Басы ашық ақиқатты озініңтумысындағы кемшіңдігінен мойындамайтындарға ... ... еш ... жоқ, әлденені үғындырамын деген бос әурешілік. Өйткені Бұл соқырды заттың түсін ... ... деп ... ... ... Хамид философтардың дәлелдерін келтіріп, былай дейді:
"Философтар мынадай қарсы дәлел айтуы ықтимал: сендердің Бұл дәледцеріңнің өздеріңе қарсы бүрылуы мүмкін, өйткені ... ... шек жоқ: ол ... осы жаратылғанынан бір-екі жыл бұрын жаратуы мүмкін еді. Осылай жаратушы сәл ... ... ... ... оның осы ... ұзақтығы шексіз бе, шектеулі ме деген сұрақ туады. Егер шектеулі болды десендер, жаратушының ... ... ... ... ... ... десендер, шексіз мүмкіндіктер сыйып түрған ұзақтық аяқталған болады. Біз оған, біздің пікірімізше, ұзақтық пен уақыт жаратылган деп ... ... ... Бұл ... нақты жауапты философтардын екінші дәлелін талдағанға дейін кейіпге калдыра тұрамыз".
Мен айтамын:
Дүниенің бір уақытта жаратылуын жақтаушылардың көбі уақыт ... ... ... ... оның жаратушының бөгелісінің ұзақтығы не шектеулі, не шексіз болуы тиіс ... ... ... ... ... жок нәрсе өтіп кетпейді де, аяқталмайды да. қарсы жақ тыныстың ... бір ... бар ... жол ... Осы пайымдаулардан шығатын қорыгындыларга қатысты мынаіай сүрақ қоюға болады: дүниенің бір ... ... ... ... ол жаратыла бастаған шекара біз жасап отырган "қазірден" кашық болуы мүмкін бе еді олде ... емес пе? Егер кім де кім бұл ... емес ... ол ... одан әрі өте ... әлдебір шектеулі қашықтықтың болуы мүмкіндігін мойындағаны. Ал мутакаллимдердін пікірінпіе. бұл мүмкін емес, ... ... Егер ... ... ... "қазіргіден" шалғай болуы мүмкін десе екінші ... соң одан да алыс тағы ... жоқ па деп ... ... еді. Олар "бар" ... ал олардың басқадай жауан қагуы мүмкін емес, біз айтамыз: осылай ... ... ... ... ... ... ... оздеріңнің сфераллрлын айналуына қатысты дәлелдеріңс сәйкес, осы қашықтықтардың аяқталуын ... ... ... келс ... ... ... бар ... шарты деп мойындауға тиіссіңдер. Егер сендер шексіздік тұйықталмайды десеңдер, ... ... ... алып, карсыластарыңа қолданған дәлелдерің пайда болған уақыт бәліктерінің мумкіндігі мәселесінде өздеріңе қарсы қойылуы мүмкін. Егер, бұл екі жағдайдағы ... мәні — ... ... ... ... қашықтықтарға жатады, ал сфералардың айналу мүмкіндігі осы ... ... ... ... ... ... ... айтса, оған мынадай жауап береміз: заттардың мүмкіндіктері, ... ... ... осы ... алдында келсін, мейлі сонымен бір уақытта келсін, бәрібір, оның қажетті атрибутына жатады. Демек, сфералардың дәл қазіргі жүріп жатқан айналуының ... ... ... айналысы мүмкін болмаса, сфералардың айналуының шексіз мүмкіндігінің де болмағаны. Бірақ қайсысың болсын, баз ... ... ... ... ... қарай, уақыттың (мен дүниенің бар болған уақытын айтып отырмын) белгілі кәлемі бар және одан не ... не ... ... бір ... болуы мүмкін емес дей аласың ба? Мүндай тұжырымдар дәлелсіз, сондықтан дүниенің әлдебір уақытта жаратылуын мойындаушы уақытты ... ... бар ... ... ... және ... мүмкін нәрседен ілгері келетін әлдене деп қарамаса, дәйектірек болар еді. Ол осы сияқты кеңістік ... де ... деп ... ... ... еді. Бірақ кеңістік кәлемі тұтас әлдене бола алады, ал ... ... ... бола ... Хамид мәңгібақи жаратушы харекетінің жаратушының өзінің бар болуынан кейін келуі мүмкін еместігі бастапқылықты ақиқаттардан ... ... ... қарсыластарына кейбір философтардың қарсы дәледдерін айта келе, былай дейді:
"Сендер басқадай, қажетті ойлауга негізделген дәлел келтірушілерге не деген болар едіндер? Олар ... ... ... еріктің уақыт тандауына ойысқан жерде, барлық уақыт бірдей емес пе, қазірді ілгері соңғыдан ажырататын бәрібір ештеме жоқ дегеннен шыға отырып, ... ... ... ... жасайды. Ерте немесе кеш уақьпты қалауда тұрған еш оғаштық жоқ. Сендердің ... де ақ псн ... ... пен ... ... ... ақ ... еріктің қалауымен пайда болады, бірақ оның субстраты ақты қалай қабылдаса, қараны да солай қабылдай алады демейсіндер ме? Сонда не себепті ... ерік ... ... ... байланыста болып шықты және ерік басқамен емес, дәл сонымен байланысты болатындай бір мүмкіннің екіншісінен ... не? ... біз ... ... арқылы білеміз — бір зат өзі сияқты екінші заттан ажыратушы белгісімен ғана ажыратылады, егер ... ... ... дүние бар және жоқ болу мүмкіндіктеріне бірдей ие бола отырып, бар бола ... және өмір сүру өмір ... тең ... бола түрып, ажыратушы бастаусыз ажыратылған болар еді.Егер сендер ажыратушы бастау мәңгібақи ерік еді деп ... ... ол неге ... ... болды деген сұрақ туады. Егер сендер мәңгібақи турасында "неге" деп сұрауға болмайды десендер, ондай сұрақ қоймай-ақ қоялық, мейлі ... ... ... оны ... ... да, оның өмір сүру ... туралы да сұрамайық. Егер мәңгібақидың қалауы екі мүмкіннің біреуіне кездейсоқ еді деп есептеу мүмкін болса, дүниеге мүмкін болған өзге формалардың ... ... ... форма берілді деп тұжыру мейлінше огаш болар еді, Бұл жагдайда ... ... ... бір ... қарағанда екінші бір уақытты немесе бір формаға қарағанда екінші форманы артық ұнатуы сәйкестіктен дегендерің сияқты, Бұл да ... ... ... ... ... ... ... болар еді. Егер сендер сүрақтын Бұлай қойылуы орынсыз, өйткені ол Хақ тағаланың ерік ... және ... ... шараларындағы күллі норселерге қатысты десендер, біз жауап береміз: жоқ, бұл ... ... ... ол ... баршасына қатысты жоне біздің қарсыластарымыз Хақ тағаланың болжамды шарасына қатысты жауап қатуы тиіс. Біз жауап береміз: қүдіретті еріктің ... ... ... бар ... солаіі бар, қай уақытта болса, сол сәтінде, қасиеттері қан.іаіі болса, сол қасиеттерімен, қай мекенде болса, сол мекснінле о.мір сүреді, ал ... бір ... ... ... ... ... бір ... ерекшелеп ден қоюдың тон болуы, тіптсн моңгібақи ерікте Бұл ... ... ... оның ... ... ... жатар еді. Бірақ қүдіреттің екі (қарсы) норсеге қатынасы ... ... ал бір ... ... ... үшін ... ажыратушы аса қажет, мәңгібақи құдіретімен қатар тағы бір қасиетке — бір затты соған ұқсас екінші заттан ажырату қасиетіне ие ... Ерік ... ... екі заттың неге біреуін срекшелейді деп сүрау таным затын білім неге қамтиды дегенмен бірдей, өйткені оның жауабы бұл ... ... ... табиғатында болуы. Сол сиякты еріктің өзі сапалық қасиет, оның табиғаты немесе болмысы десе де болады, бір ... ... ... ... ... ... білуінде. Былай деуі мүмкін: кей қасиет өз табиғатынан бір затты соған үқсас басқа бір заттан айыра біледі ... өзін ... ... бұл тіптен қайшылық болады, өйткені ұқсас болу деген — ... ... сөз, ... ... ... ... Екі ... қара түсті барлық жағынан үқсас деп айта алмаймыз, өйткені оның бірі бір субстратта, екіншісі екінші ... ... ... озі ... дәл осы тәрізді бір субстраттың әр кездігі қаралығы да абсолютті бірдей ... ... ... уақыт ажыратып түр, осыдан олардың барлық жағынан ұқсас болуы мүмкін бе? Біз екі қара ... ... ... ... ... ғана ... ... деп абсолютті мағынада емес, бір-біріне қатыстылық мағынасында ғана айтамыз. Әрине, егер ... пен ... ... ... ... және олардың арасында еш айырма қалмаса, екі ... да, ... ... ... де болуы мүмкін емес. Бұл "қүдіретті ерік" деген түсініктің біздің озіміздің еркімізбен салғастырудан шыгарып алынғанының дәлелі. Бір-біріне үқсаған екі ... ... ... оз ... қалай артық орынға коятыны-мызды ешкім көз алдына ... ... ... ... ... шоліркеді делік, алдына су қүйылған екі ыдыс қойылады. Шәлін қандыруға екі ыдыстағы су бірдей. Шәліркеген адам ... ... ала ... Ол ... көзі ... не жеңіддеуін, не қол асты тұрғанын алады. Оның қалауына немесе баскадай бір не ... не ... ... ... ... ... екі заттын біріне артықшылық жасауды басқадай елестету мүмкін емес".
Мен айтамын:
Осы бәлімде келтірілген және мәңгібақи әрекет етушінің харекетінен белгілі уақытта әлдененің ... ... ... еместігін негіздеген философтардың дәлелдері мәңгібақи қозғаушыда ерік ... ... емес ... ... ... Бұл ... тек сол ... ғана жүгіне алады, егер барлық қарама-карсылықтар (өткен мен келер уакыт, ақ пен қара т.б.) ... ... ... тең ... ... ... ымыраға келсе. Осылар, олардың пікірінше, өмір сүру мен сүрмеудің мәні ... ерік үшін ... ... ... осы пікірінің ақиқаттығын толық мойындамағанмен, мүмкін санап, оларға былай дейді: ажыратып ... ... және бірі ... ... екі ... бірінде бар белгі екіншісіңде жоқ болган жағдайда, ерік өзінің табиғатына сай бір затты соған ұқсас екінші заттан артық коре алмайды, ... екі ... ... ... ... байланысты. Бұдан философтардың оздерінің тұжырым-дауларында мәңгібақида ерік болса, ... ... бар ... ... ... алар еді дегенге орын қалдыратынга сыңай корсетеді. Мутакаллимдер накты жауап бере алмаганда, мәңгілік еріктің табиғаты оның ... ... ... ... ... ... ... қатысты жасамаган харекеггі екіншісіне жасауга итермелейтін ажыратушы бастаусыз ажыратуында, жылудың табигаты — жылу беру, білімнің ...... ... ... ол да сол ... оның ... ... норселерді ажыратып тани білу деген байламға келді. Бірақ олардың қарсыластары (философтар) былай жауап береді: Бұл ... емес орі ... ... ... ... бірі үқсас екі норсе ерік иесі үшін бірлеіі. ... онын ... ... ... ... ... екеуінің үқсас еместігінен, яғни бірінде жок қасиеттің екіншісінен табылуынан. Екі зат барлық жагынан ... ... жоне ... ... ... ... ... ерік соның екеуімен бірдей байланыста болады, ал егер ол ... тең ... ... оның ... өйткені оның еркі — қимылдың себебі, бір затнен екіншісіне қарағанда байныстырақ бола ... ... ... ерік иесі қарама-қарсы екі орекеттін екеуімен бірдеі: бір уақытта байланыста болады не.месе бір де біріне қатысы болмайды. Бұл екі жорамалдың ... де ... ... Осылайша философтар өздерінің бірінші пайымдауларында бірінші әрекет етушіге қатысты барлык заттардың тең дәрежелі екендігі ... ... ... мәмлеге келген сияқты болады да, соцынан оларды одан ілгеріде ажырататын негіз бардыгын мойындауға мәжбүр ... бүд ... ... ... ... табиғаты онын ұқсас затгарды бір-бірінен ажыратуыңда дегенде, философтар: бұл түсініксіз әрі ерік идея тұрғысында миға ... деп ... ... ... ... ... деп шамалағандарын түбірімен жоққа шығарлап тәрізді болады.
Бұл бәлімнің кысқаша мазмұны осындай. Мұнда бастапқы пайымдауларға қатысты ... орны ерік ... ... ... бірақ бір мәселені екінші мәселемен алмастырып қарау — софистикалық тәсіл.
Мутакаллимдердің ерік туралы ... ... ... Әбу ... былай дейді:
"Бұл жерде екі түрлі қарсы (пікір) айтуға болады. Біріншіден, сендердің мұны елестете алмаймыз дегендеріңе қарсы сұрағымыз: ... ... ... ... ... ... ме әдде ... жолмен келдіңдер ме? Сендер не біріншісі, не екіншісі деп нық айта ... Біз ... ... салыстырып отырғандарың сендердің қүдіретті білімге қатысты қолданатындарын сияқты салыстыруға болмайтын нәрсе. Хақтың білімі осыған дейін атаған қатынаста ... ... ... ... ... еріктің біздің еркімізден озгеше екендігінде де еш оғаштық жоқ. Тіптен сендердің айтып отырғандарың дүниеден тыс та емес, оның ішінде де ... ... ... байланыста да емес, одан бәлек те емес нәрсенің ... ойға ... ... ... ... Бұл ... қатысты ғана ақылға қонымсыз нәрсе. Бұл жердегі дұрыс жауап сол — ... ... ... ... ... ... ... болса, ақылды адамдарды жоғарыдағы қағидаға жетелеп алып келеді. Ақылдың тәжірибесі Хақ тағаланың бір-біріне ұқсас заттарды ажырату қабілетін мойындауға жеткізеді дейтіндердің ... ... ... ... ... ... Егер "ерік" деген сөзді оған қатысты қолдануға болмаса, оны басқаша атаңцар. Атаулар ... ... ... ... ... ... оны ... біздің өзіміз бердік. Әйтпегенде, "ерік" сөзі тілге белгілі мақсатпен енгізілген болып шығады, ал Хак ... ... ... ... ... ... бұл жерде бізге создің өзі емес, оның мәні ... те, ... адам еркі ... ... да, біз елестету мүмкін болмайтын қорытындыға келуге тиіс емеспіз. Айталық, адамның алдында бірдей екі кұрма түр. Ол құмарта ... қолы ... ... ... ... ол бір ... екіншісінен ажырату қабілеті бола отырып, соның бірін ғана ... ... ... ... ... ... — әдемілігі, жақын тұруы, алуға оңтайлығы жақтарынан еш айырғысыз. Және олардың біреуін ғана алу
мүмкіндігі қалып отыр. Сонда екінің ... ... бұл ... ... ... мүндай тең мүмкіндікті елестету мүмкін емес дейсіндер. Бұл — ақылсыз жауап. Өйткені мұндай жағдайдың болуы әбден ықтимал. Немесе, ... ... ... ... құрмаға кұмартушы адам шешімге келе алмай, оның бір де ... ... жүз жыл бойы ... ... ... өйткені ол қалаған затымен байланыссыз ерікке және таңцау еркіне ие болса ғана әрекетке бара алады ... Бұл да ... әрі ... ... ... көрініп тұр.Сонымен, тандау еркінің іске асуын оздігінше байқау немесе қияли ойлау жолымен зерттейтін әркім бір затты соған ұқсас озге заттан ... ... бар ... ... ... тиіс".
Мен айтамын:
Бұл қарсы пікірдегі тұжырымды екі бәлімге белуге болады. Біріншісіңде Әбу Хамид адам ... ... ... ... ... ... заттардың бірін бірінен ажыратуға қабілетсіз екенін, бірақ ақыл тәжірибесінің ... ... ... ... ... барлығьш мойындауға мәжбүр еткенін мойындайды. Мұндай қасиеттің болуын жоққа шығару дүниеден тыс та емес, оның ішінде де емес нәрсенің ... ... ... ... ... Осындай пайымдауға сәйкес, Хақ тағалаға және адамға тән делініп отырған "еріктер" уақыт бастауы бар ... ... ... өзге ... болатын білім, тағы баска қасиеттер тәрізді омоним болып табылады да, оны біз кұдіретті заң ... ғана ерік деп ... ... ... ... ... қарсылык екені түсінікті. Өйткені осы қасиеттің, яғни бір затты жаратуға ... ... ... бір ... ... қарағанда басымырақ пейіл беретін бастаудың барлығын мойындауға бастайтын дәлел қалауы түсетін заттардың бір-біріне үқсастығының таныдуын кажет етеді. ... ... ... ... болуы былай тұрсын. тіптен бір-біріне карсы, өйткені барлық қарама-қарсылар ... ең ... түрі ... ... ... пен жоқ ... қарама-қарсылығынан жиынтык корініс табады, ал қарама-қарсы өзіне ұқсасқа қарсы тұрады. Мутакаллимдердің ерік байланысты бәлініп отырган заттар бір-біріне ұқсайды мыс ... ... ... Олт ... біз әлі сөз ... Егер олар ... десе: заттар бірінші ерік иесінің алдында ғана үқсас, ол ... ... ... ... бұл үшін ол аса ... һәм ұлылығы. Ал бір-біріне ұқсас заттар дәл осынысымен — бір мақсаттың болуымен актуальды ажыратылады. Біз ... ... ... ... ... ... мақсаттар турасында: оған жеткенде ерік иесінің болмысы ... тиіс ... ал ... ... соның арқасында еркіміз затгармен байланысқа енеді екен, енді осыны Хақ ... ... ... ... ... ... бұл ... ерік кемеддікке жетудің құралы болмақ, демек, ерік иесінің ... ... ... ... ... ... ғой, ... заттың болмысына қатысты мақсаттарды алсақ, оған жету ерік иесіне ешқандай жаңалық қоса алмайды. Ол қалауы түсіп отырған затқа ғана ... ... ... ол жоқ болмыстан барға айналады, ал осы зат үшін жоққа қарағанда бар ... ... ... ... ... ... бар заттарға қатысы сондай — ол осы заттар үшін екі қарама-қарсылықтың ... ... ... және ол мұны ... ... мәнімен жасайды. Бұл — екі қарсы пікірдің ... ... ... жігінде адамның еркі мүндай қасиеттерге ие бола алмайды дегенді тұжырып ... ... ... ... ... ... заттарға қатысты ерік бар, ол ұқсас заттарды бірінен бірін ажыратады дегенді дәлелдеуге әрекет жасап, мысалдар келтіреді. Мәселен, адамның ... екі ... ... ... ... адам ... ... ала алмайды дегенді айтып келіп, оның көз алдында олардың бірінен бірінің еш артықшылығы жоқ, дегенмен, бірін алса, соған ... ... ... ... ... ... ... Бұл — адамдарды алжастыру, өйткені адамның құмарлық итермелеп, екі құрманың бірін алғаны әлі оның ... ... ... көргені емес. Бұл — бар болғаны бір-біріне үқсас затгардың тендігін мойыидау, адам оның ... алса да, оның ... ... ... ... Оның еркі бұл жерде екі құрманың бірін алуына немесе екеуіне ... қол ... ... ғана ... оның дәл осы ... ... ... осы әрекеті арқылы ажыратуға еш қатысы жоқ (егер екі ... ... ... ... ол екі қүрманың қайсысын таңдасам демейді, оның тандауы осылардың әйтеуір бірін алсам дегенге қатысты, ол ... ... ... ... ... артықшылықтың моні осында ғана. Бұл көзге ұрып түрған нәрсе. Бір-біршен ажырату — біреуін екіншісіне қарағанда артық санау, ал адам ... бірі ... екі ... ... ... ... көре алмайды, бірақ олар әрқайсысы өз алдына жеке нәрселер болуынан бірі біріне ұқсас емес, өйткені жеке екі ... ... ... тән ... ... ... біз ... біреуінің осы артық қасиетімен байланысты десек, жеке заттардың ... ... ... сол екі жеке заттың біріне қарағанда екіншісі ерік назарын ... ... ... ... көз ... ... болады. Бірақ мүндай жағдайда ерік біріне бірі үқсас екі ... ... ... тәрізді қатынаста емес. Оның қарсы пікірінің біршші парасының мәні осы.
Әбу Хамид осыдан соң озінің қарсы тұжырымдарының ... ... ... Ол ... ... бірін екіншісінен ажырататын белгілердің болуын жоққа шығаратындарға қарсы бағытталған.
Ол былай дейді:
"Біздін қарсы пікіріміздің екінші парасы мынадай.
Сендер өздеріңнін білім жолдарында бір ... ... ... ... ... ... негіздерді зерттемей, аттап өткен жансындар, дүнне оган осы ерекше ... ... ... себеппен өмір сүреді, осы себептің қалауы неліктен өзгесіне емес, дүниенің осы тәртібіне түсті? Біріне бірі үқсаган екі ... ... ... ... ... де, табиғи қажеттілікке де, қажеггі ойлауға да бірдей қатысты. Бірақ ... ... ... ... ... қазір қандай болса, одан басқа болуы мүмкін емес, егер дүние ... я ... я кіші ... осы орналасуы кемел болмас елі, сфералар мен жұлдыздардың ... ... да соны ... ... дей аласындар. Соган қарамай, қатаулы затгар үлкен-кіші, көп-аз болып ажыратылады, осыдан олардың бір-біріне ұқсастығы емес, ... ... ... ... ... ... ... кәлемі мен қасиеттерін анықтауы турасындагы Хак тағаланың кемеңгерлігін түсініп, қабылдауға адам қабілеті ты.м дәрменсіз, бул ... ол ... ... ... ... ... жер ... қарай ойысуынан немесе нәдір мен эксцентрик сфералардың керемет жасалуынан аңғарады. Көптеген жағдайларда құпия ашылмай, жасырын ... ... ... ... ... ... бір заттың екінші заттан оның әлем құрылысына байланысы ... ... еш ... жоқ. Уақыт бәліктеріне келсек, дүниенің жаратылуы мүмкіңдіктеріне және ондағы тәртіпке ... ... бөрі айна ... ... сондықтан дүние бір сәт не ерте, не кеш жаралса, оның (орналасу) тәртібі басқадай болар еді ... ... ... бәлшектерінің бірдей екендігі бізге қажетті ойлау арқылы белгілі.
Бұған біз былай жауап береміз: біз осындай пайым-дауларды сендердің әр түрлі уақыттар туралы ... ... ... алар едік ... емес пе, Хақ ... дүниені сәтті уағында жаратты деп), бірақ біз осы жоққа шығарумен шектелмей, сендердің ... алып ... ... ... тіке ... ... ... келіспеушілік жоқ екі мәселеге (қатысты) айырмашылық бар делік. Олар: бірінші — сфералардың ... ... ... ... ...... ... барысындағы полюстердің эклиптикаға қатысты орналасуы. Полюстердің белгілі ... ... ... ол ... ... ... — бейне қозғалмайтын екі полюсті айнала жылжымайтьш сфера. Аспан сферасының бәлшектері біртекті. Ол ... Бұл ... ... ... ең ... ... сфераға қатысты. Сфералар оңтүстік және солтүстік полюстерді айналып қозғалады. Осыдан біз, философтар көзқарасы тұргысынан, ... ... ... ... ... ... ... ретінде көз алдымызға келтіруге мүмкін болмайтын қос нүкте жоқ. Солардың ішінен ... пен ... екі ... не ... ... ... және ... нүктелер деп қабыданған, не себепті эклиптика қазіргі кіндіктер соның қарама-қарсы нүктелері ... екі ... ... ... ... ... мен формасы кемеңгерлік корінісі болғанда, кіндіктердің орны озге нүктелерде ... дәл ... ... олардың орнының қалауын не анықтайды? Былайынша қараганда, барлық нүктелер біріне бірі ұқсас және сфераның бәліктері мәндес. ... біз ... ... ... ... ... кіндігі орналасқан нүкте озге мекендерден, бәлкім, кіндіктің орналасқан тұсы болуы мағынасында дараланады, ол үнемі ... ... ... еш ... қозғалып кетпейді, озінің орнын ауыстырмайды, сфераның озге боліктері айналған уақытында өздерінің жерге және ... ... ... орнын өзгертіп отырады, тек кіндік қана таггжылмай, оз орнында қалады, осы мекен тыныштык қалпын сақтауға өзгелерінен гөрі оңтайлы болуы ... деуі ... Біз оған ... ... ... ... бұл жерде бәрін бірінші сфераның табиғи өзгешеліктерімен түсіндіріп отырсындар, Бұл сфера оздерінің ... ... ... ... бұл ... басты қағидаларыңа қайшы, өйткені аспанның жүмыр болуының қажеттігін ... ... бірі — оның ... ... ... және айырмасы жоқ, ал ең қарапайым форма — сфера, өйткені ... ... ... алты ... одан көп ... ... ... болса, олардың қырлары шығып түрады, мүндай формаларды қарапайым дей алмаймыз. Сендердің бұл пайымдарың ездеріңнің ілімдеріңмен қарсылықта ... ... ... ... ... ... бәрібір дәрменсіз, қалай болғанда да, осы қасиет туралы сұрақтар қалады, атап айтсақ, осы қасиетке ... ... ие бола ала ма, жоқ па? Егер ие ... ... ол ... ... үқсас бәліктердің неге қайсыбіріне ғана тән? Егер Бұл қасиет осы мекенге ғана тән, өзге бәліктерінде жоқ десе, біз былай дейміз: озге ... ... ... денелер болуынан бір-біріне қажетті үқсас жоне осы мекен осы қасиетке дененің немесе аспанның бәлігі болуынан ғана лайық деуге еш ... жоқ, ... бұл ... ... өзге ... де бар. ... осы себепті Бұл мекеннің ерекшелігі (Хақ тагаланың) өмірімен немесе бір затты ... ... ... заттан ажырату кабілетімен анықталады. Демек, егер философтар дүниенің жаратылуына қатысты уақыттың бері бір деген көзқарасты ұстанса, ... ... ... барлық бәліктері озгеріп тұруға қарағанда түрақтылық қалпын сақтауга бейімдік қасиеті жағынан тең дәрежелі деп толық тұжырым ... ... ... біз таұы ... ... ... ... ой мынаған саяды: философтар әлемді жарагушының бір затты соған ұқсас басқа заттан айырып тану қасиетін ... ... ... ... ... ... осындаіі болмай, басқа болар еді. Колемі де озге болар еді. Онын қазіргіден ие үлкен, не ықшам ... да ... ... ... ... ... ... катысты бұл мүмкіндіктердіц дәрежесі тең. Екінпі жағынан, егср философтар дұние бір ғана ... ... бір ... денелер санына ғана ие бола алатын еді және осы тең дәрежелікті оның жаратылған уақытына қатысты ғана көз ... ... десе (ал ... ... ... ... еш ... өзгесінен артық санаған жоқ), дүние ең қолайлы болған уақытында жаратылды деп жауап беруге болады. Бірақ философтарға мұның ... ... ... бар деп айта ... бірдей екі құбылысты көрсеткіміз келеді: бірінші — сфералар қозғалысының ерекше бағыты, екінші — полюстердің сфераларға қатысты ерекше орны, өйткені бір-біріне ... ... екі ... ... ... ... өтетін түзудің бойында десек, олар полюс бола алады. Бірақ бұл екі ... сол ... ... болу ... бар ... ... ... нүктелерден ерекшеленуі ұқсас екі заттың бірін ерекшелеңдіретін белгісінің арқасында ғана мүмкін. Егер философтар ... ... ... ... ... ... санамаса, оларға бұдан сфераның боліктері бір-біріне үқсамайды деген қорытынды шығады, бірақ осыдан ілгеріде сендердің өздерің сфераның табиғаты қарапайым, осыдан ол ... ... ие, яғни шар ... ... деп жауап беруге болады. Философтар, сондай-ақ, сфераның бір-біріне үқсамайтын бәліктері бар ... бұл ... қай ... ... ұқсамайды, оған олардың (жалпы) дене болуы себеп болды ма әлде олар ... ... ... ... ... ма деп ... болады. Бірақ екі жағдайда да біртектіліктің болмауы хақында сөз ету дұрыс ... ... ... Әбу ... ... ... ... қатысты барлық уақыт бірдей деп тұжыруға негіздері болса, олардың ... да ... ... боліктері кіңдік бола алады жоне полюстердің не ерекше орынға ие болуы, не ... бір ... ... ... ... өзіе ... ерекшеленуі байқалмайды деп тұжырым жасауға негіздері бар.
Әбу Хамидтің қарсылығының мазмүны қысқаша осындай. ... Бұл ... ... ... ... ... ... нәрселердің көбі сырт көзге ғана солай. Философтардыц жауабы олардың өздері дәлелдеп берген ... бес ... ... ... ... бес ... түрады, не ауыр, не жеңіл емес, яғни айналып жүретін аспан денесінен жоие тағы горт денеден дейді олар. Осы ... бірі — ... ... ауыр ... ... айналмалы дененің ортасы; екіншісі абсолютті жеңіл дене — от, ол айналатын сфераның ең ... ... соң ... — су, ол ... ауыр, топырақтан жеңіл; судан соңғы — ауа, ол сумен салыстырғанда жеңіл, отпен салыстырғанда ауыр. Топырақтың ең ауыр ... ... ол ... ... ... алыс ... сондықтан ол тиянақты орталық. Оттың ең жеңіл болуы — ол ... ... ... ... От пен ... арасында жатқан денелерде екі қиырдың арасыңда болғандығынан, екеуі де, яғни ауырлық қасиет те, ... те бар. Егер ... дене ... ... ... де, ... түрде де табиғатынан не ауыр, не жеңіл, не жоғары, не төменгі болмас еді. Сол сияқты, топырақтың оз орнына, оттың өз ... ... ... ... ... денелердің өзіндік ерекшеліктері болмас еді. От пен топырақтың арасындағы денелер туралы да соны айтуға болаДы. ... шегі бар, ... ол ... ... ... дене ... ... да, табиғи жаратылуынан да шектеулі, өйткені оны бір ғана ... ... ... ... ... емес ... ... болмысынан тыс шектеулі, ейткені олар ұзаруы немесе ... ... ... ... ... денелердің ішінде орналасқан. Блай болса, әлемді қоршап түрган дене де тек сфера түрінде болады. Өйтпеген жағдайда, денедеи соң дене ... ... ... кете ... еді ... бос ... ... еді, бұл екі жорамалдың да қателігі осыған дейін анықталды.Осының бәрін жақсы ұғынған адам ... ... — сіз ... деп елестетсеңіз де, кезкелген олем тек денелерден тұрады, Бұл денелер не жүмыр болуы тиіс, онда не ауыр, не ... ... не ... емес ... ... онла олар не ауыр, не жеңіл болады, яғни оттан. ... жоне ... ... ... тұрады, Бұл денелер не айналып жүреді, болмаса айналып жүретін (нәрсемен) қоршалады, өйткені кез-келген дене не ортадан, не ... ... ... ... ... денелерінің оң-солды қозғалуынан денелер сапырылысып, қарама-қарсылықтар пайда болады, осы қозғалыстың арқасында дене яғни ... ... ... ... ... жойылып отырады. Шынында, осы қозғалыстардың бірі тоқтаса, әлемнің қазіргі құрылым тәртібі ... еді, ... ... ... осы ... осы ... ... олшемдік санымен қажетті байланыста (егер ол не. аз, не көп ... ... ... дүние тәртібі өзгерген болар еді, немесе жаңа дүние орнатылар еді), бұл қозғалыстардың саны әлде бізді қоршаған дүниенің өмір ... ... әдде осы ... ең ... дүние болуынан осындай.
Бөрі осылай болғанда, оның дәлелін сүраса, дәлелді білім ... ... оны ... ... ... Мутакаллимдердің пайымдауларынан әддеқайда иланымды ойларға қүлақ сал. Олар сені бірден шын білімге алып бармаса да, ғылымдарды талмай іздену ... ... жол ... Оған сен әр ... ... ... ... мен формасы бар және кезкелген жаққа тарта бермей, белгілі бір бағытпен жүретін дене түрғысынан тірі ... деп ... ... Осындай қасиеттерге ие нәрсе — сөзсіз тірі нәрсе, басқаша айтқанда, белгілі қасиеттері мен ... ... бар, ... ... ... ... ... жасалатын қысымсыз, өздігінен және бір уақытта қарама-қарсы бағыттарда қозғала алатын денелерді кергенде, біз нық ... ол ... ... деп айта ... Біздің "сыртқы ықпал" дейтініміз — жақын жатса, ... де ... ... ... ... Мейлі қандай жерде жатсын. Олай болғанда, аспан денелерінің полюсі болатын табиги орыңдары бар. ... ... ... да ... бар ... ... емес. Тіптен жер бетіндегі хайуандардың да қозғалыс мүшелерінің өз орындары бар. Олар әрқайсысының өмір сүру тәсіліне сай орындарында орналасқан. ... ... ... мүшесі осы полюстер десек, олардың да тиісті мекендері ... ... ... және ... емес ... ... ... мүшелерінде бір ғана айырмашылық бар. Сфералық денелердің қозғалу мүшесіне тән нәрсе — күш. Ал сфералық емес ... ... ... ... қоса ... бар. Және ... осы мүшелері қозғалуларына ең оңтайлы, белгілі жерлеріңде. Сырт қарағанда адамдар осы екі түрлі денелердің қозгалу ... осы ... ... ... да, ... ... екі нүктесі полюс бола алады деген үйғарымға келді. Егер біреу жер бетіндегі ... ... ... ... ... ол арқасында болса да, жүре береді десе, ол жүрттың мазағына қалар еді, ... оның ... ... ... сол қозгалысты жасауга ең үтымды жерінде және үйлесті ... ... ... полюстерінің орналасуы да осындай. Бұл жерде көпше айтылып отыруы — аспан денелері саны көп, түрі ... ... ... ... ... ... ... көп, бір өзгешелігі — әрқайсысы дара.
Аспан қаптары неліктен әр бағытта қозгалады дегенге де осылай жауап беруге болады: олар ... ... ... себепті, барлық жанды нәрселер тәрізді белгілі бағыттарда — ... ... ... оңға, алға-артқа жүруі тиіс. Тек жер бетіндегі түрлі хайуандардың қозғалуы ... ... да, күші ... да әр түрлі келеді, ал аспан денелерінің қозғалуындағы бір-бірінен ерекшелік күшінде ғана. Осы себептен де ... ... оң және сол, ... және артқы, төменгі және жоғарғы жақтары бар деп жорамалдады. Аспан ... ор ... ... ... түр ... ... ... дараландырып түрған осы қозғалыс бағыттары. Бірінші аспан денесін (әлде қажеттіліктен, әлде осы ең дұрысы болғандықтан) барлық өзінің бәліктерімен, табиғатының ... ... ... ... ... бара ... тұтас бір жан иесі деп көз алдыңа келтір. Дол осы уақытта езге денелер өз ... сай кері ... ... бара ... ... денесінің оз табигатына саіі жүруге мәжбүр бағыты — ең ... ... ... ... өзі — ... ... ал ең ... дененің бағыты да ең дұрыс бағыт болуы тиіс. Бұл жердегі пайымдауларымыздың негізі — сенім, бірақ ол ... ... ... ... Хак ... ... ... пара-пар жоқ" және "Алланың жаратқанына тең жоқ" деген сөздерінің біздің көзіміз жеткен айғағы осы. Егер сен ... ... оны ... ... ... сен ... бәрін түсінсең, Әбу Хамидтің қарама-қарсы қозғалыс әрбір жеке аспан денесіне қатысты да, Ай астындағы әлем үшін де ... ... ... зияндылығын еш қиналмай түсінесің. Сырт қарағанда шығыстан батысқа қарай қозғалу ... ... ... ... да тон торізді жоне бірінші сфера да батыстан шығысқа қарай қозғала алатындай көрінеді. Бұл, ... ... ... шаян да адам ... қозғалатын сияқты болып көрінетініндей (обес нәрсе). Адам мен шаян ... ... ... ... жоқ. ... олар ... жағынан әртүрлі, ал аспан сфералары туралы айтылып жүр, оған себеп — сфералардың формасының ұқсастыұы. Әлдекім бір керемет ... ... ... ... сыры оның ... ... ашылмас еді, ондағы айтылмақ данышпандық құпиясы оған жария етілмесе. Бұл өнерге кәнігі болмаған жанға оның ... ... ... не, қиуы ... ... ... әлдебір нәрсе не — бәрібір. Мутакаллимдердің аспан денелеріне қатысты айтқандары да ... ... ... Бұл аса ... Шын ... ... қарайтындар сол өнердің өзін де, оны жасаушыны да танымағандар. Олардың пікірлері жалған. Қудіреттің пәрменімен туған өнер тарапында да осылай. Осы ... ... ... ... жаратқаңдары туралы үстірт пайым жасама, сонда мына айтылғандарға үқсамайсың: "Сен оларға айт: біз сендерге ...жалғандағы ғүмырында харекеттері зая болғандарды, жақсы ... деп ... ... ... пе". Аса ... Алла ... надандық перделерінді алып, зерделеріңді ашсын. Ол аса қамқор, аса мейірімді. Аспан денелерінің ерекше қозғалыстарын тамашалау Ибраһим (оған нұр ... ... ... аспан патшалығын тамаша-лаумен бірдей. Ол туралы айтылған: "Біз Ибраһимге аспан менжер патшалығын көрсетеміз, ол ... Енді Әбу ... ... туралы ойларына көшейік.
Әбу Хамид айтады:
"Дәлелдердің екінші парасы сфералар ... ... ... ... ... әр ... ... жаратылуы үшін) тең делінді. Сол сияқты сфералардың қозғалуының себептеріне қатысты олардың қозғалыс бағыттары да бірдей. Солай болғанымен, олардың кейбірі шығыстан ... ... кері ... ... ... деуі ... ғарыш қозғалысы бір багытта ғана болса, сфералардың ... еш ... ... еді, ал ... шырақтарының арасында олар біріне бірі шоқжулдыздың үштен бір, алтыдан бір қашықтығындай немесе одан да жуық келгеніндегідей қатынастар ешқашан болмас еді де, ... ... бір ... ... ... еді, ... барлық пайда болатынның басы осы әртүрлі қатынастар. Біз бұған былай ... ... ... дәлеліміздің қозғалыстар бағытына қатысы жоқ. Біз еңжоғарғы сфераның шығыстан батысқа, ал одан төменгі ... кері ... ... ... ... ... осы төртібіндегі жағдай, ол мүлде керісінше болса да, яғни жоғарғы сфера батыстан шығысқа, өзгелері шығыстан батысқа ... да еш ... еді. ... ... ... сол ... қалар еді. Біз егер Бұл қозғалыстарды айналмалы және қарсы бағыттардағы қозғалыстар дел ... ... екі ... мәні ... ... ... бір бағытты соған үқсаған екінші бағыттан өзгеше деп қалай ажыратамыз? Егер екі бағыт бір-біріне қарама-қарсы болса, олардың қалай бірдей ... ... ... деп ... біз ... жауап береміз: Бұл бұрынғы және соңғылар дүниенің бар болуына қатысты қарама-қарсы болғанда олардың үқсастықтары туралы қайтіп сөз болуы мүмкін дегенмен ... ... ... ... жаратылу мүмкіндігі және оны жаратуға деген ниет үшін уақыт бәліктерінің мәні ... ... ... ... ... тұрғысында мәлімдеді. Біз сфералардың қозгалысына және осы қозғалыспен байланысты әрекеттердің қандайына қатысты болсын қозғалыс бағыттарының ... ... да ... ... нәрсе деп санаймыз. Демек, философтар ұқсастық бар жердегі айырмашылық туралы соз етер болса, олардың қарсыластары ғарыш қүрылымындагы аііырмашылықтар ... айта ... ... ... ... Әбу ... Бұл ... дәлелдеуге емес, сендіруге ұмтылып отыр және оған қалай ... беру ... ... озі айқын. Аспан денелерінің асқақ табиғаты мен олардың ұлы мақсаттармен ... ... ... биік ... ... ... ... оресімен қатар қойған адам ғана осындай мысалдарға бара алады.
Әбу Хамид айтады:
"Екі бағыт бір-біріне қарсы болса, олар қалай ұқсас болады деп ... біз: бұл ... өмір ... ... ілгергі мен кейінгі қарама-қарсы болса, олардың ұқсастығы туралы қалай сөз етуге болады кейіен тәрізді ден жауап береміз. Бірақ философтар ... ... ... жоне оны ... алған ниетгің қандайына қатысты болсын уақыт болектерінің үқсастығы жонінде олдеқалай мәлім норсе тәрізді мәлімдейді. Біз де сфералар ие ... ... және осы ... ... ... ... ... болсын (сфералардың) орналасуы, мекен турагы және көзғалу багыттары біріне бірі ... ... ... ... ... ... аламыз".
Мен айтамын:
Бұл — қате екені көзге ұрып тұрған нәрсе. Егер әлдекім адамның бар болу-болмауы ... әуел ... ол өзі ... ... тән, соның бойыңдағы нәрсе және Бұл харекеті жоқ болуға емес, харекетке бағытталған айқындаушы бастаудың болуын ... ... ... ... ... көру немесе көрмеу мүмкіндігі бірдей дегенді көз алдымызға келтіре алмайтынымыздай болар еді. Өйткені қозғалушы дене үшін қай ... ... да ... ... екі ... ... де тең нәтижеге жеткізеді деп бағамдауға болғанымен, ешкім де қарама-қарсы қозғалыстар бір-біріне ... деп нық ... айта ... емес пе. ... және ... турасында да осыны айтуға болады: олар тең дәрежелі емес", өйткені бірі ... ... ... ... ілесіп отырады, олардың өмір сүру мүмкіндіктеріне қатысты тендігі туралы ғана сөз ... ... ... ... бәрі қате, өйткені қарама-қарсылар субстратта өмір сүруі тиіс және бір субстраттан бір уақытта қарама-қарсы харекеттердің ...... ... ... ... бір уақытта қатар өмір сүруі мен сурмеуін мүмкін деп санамайды, ... олар оның өмір ... ... ... өмір ... уақытынан басқа деп санайды. Олардың пікірінше, уақыт пайда болатынның пайда болу және жойылатынның жойылу ... Егер ... өмір ... мүмкін уақыты мен өмір сүрмеуі мүмкін уақыты ең жуық материяға (4) қатысты бірдей болса, оның өмір ... өмір ... ... ... ... еді де, өмір сүру және ... мүмкіндіктері субстраттан емес, тек әрекет жасаушыдан ғана тәуелді болар еді.
Сондықтан харекет иесінің барлығын осы жагынан келіп дәледдемек болғаңдардың пайымдаулары ... емес (5), ... ... ... ... ... Әл-Фараби мен Ибн Сина қозғалыстың қозғаушысы бар дегенде, осы жолмен ... деп ... ... Бұл — ... ... жол ... басқа жол. Ғұламалардың екеуі де осы жерде ... ... ... ... ... жүрді. Ғарыштың уақыт ішінде пайда болуына келсек, осылай жаратылуға сенетіндердің пікірінше, ілгеріде болу мен одан кейін болуды елестету мүмкін емес, ... сөз ... ... ... ілгергі мен соңғыны
дәл осы "қазірге" қатысты ғана көз аддымызға келтіреміз. ... діни ... ... ... жаратылғанға дейін уақыт деген болған жоқ, олай болғанда, дүние жаратылғандағы анау "қазірден" ілгергіні көз алдыңа қалай келтірмексің? Дүние осы уақытта ... деп оған ... ... ... ... оған дейін уақыт не мүлде болған жоқ немесе шексіз уақыт ... осы екі ... да ... ерік байланыста болған ерекше уақытты анықтауға келмейді. Сондықтан Бұл кітапты "Философ-тардың жүйесіздігі" емес, "Жүйесіздік кітабы" деп атаған дұрыс ... еді (6), ... Бұл ... өз ... ... ... сол — оларды жүйелі жолынан жаңылдырады.
Әбу Хамид айтады:
"Философтар үқсастық бар жерде айырмашылық туралы сөз ете ... ... ... ... құрылымындағы айырмашылықтар туралы неге айта алмайды".
Мен айтамын:
Оның айтпақ болып отырганы мынау: философтар сфералар қозғалыстары багыттарының әртүрлі болуын айта алса, олардың ... дәл соны ... ... ... тең ... сенімдеріне қайшы болуына қарамастан, уақыт бәліктерінің айырмасын сөз ете аіады. Бұл түрлі багыттар мен түрлі уақыттардың ... ... бар ... ... істің мәні турасында пікір жарыстыру емес, әншейін соз ... сөз ... ... Бұл ... уақыттардың арасындағы айырмашылықтар мен бағыттардың арасындағы айырмашылықтардың өзара еш үқсастыгының болмауымен-ақ жоққа ... ... ... ... ... ... ... болуын мү.мкін санауға можбүр болуы, оның озінін тұжырымынша, олардың ... де ... әрі ... де ... ... ... бәрі ... пайымдаулар.
Әбу Хамид айтады:
"Философтардыңнегізгідәлелдеріне карсы екінші пікірді мына түрінде жеткізуге болады: сендер уақытта пайда болғандарды мәңгібақижаратканын мойындау ... емес деп ... ... ... мүны ... ... дүниеде түрлі оқигалар болып жатады, олардың бәрінің себептері бар. Бір ... ... ... ... ... кете ... деген оғаш болар еді, ойлы адам ондайға сенбейді. Егер мүндай іс мүмкін болса, сендер жаратушыны мойындамас едіңдер және ... бар ... ... ... қажетті бар туралы сөз етпес едіңдер. Бірақ оқиғалар тізбегінің шегі болатын ... ол шек осы ... ... ... ... ... бұл жағдайда уақыт бастауы бар нәрсені мәңгібақи жаратқанын мойындауы тиіс".
Мен айтамын:
Философтар уақыт ... бар ... ... ... ... ... санаса, олар осы мәселеге байланысты күдіктерден арыла алмаған болар еді. Бірақ сенің білуің керек: философтар уақыт бастауы бар бір затгың ... ... ... ... осы ... болу ... акциденталды шексіздікке кететіндей жағдайда, егер олар шектеулі, соңғы материяда қайталанып отырса, мәселен, ауысатын екеу заттың бірінің екіншісінің қажетті өмір сүру ... ... ... ... деп ... ... бір ... тағы бір адамды дүниеге әкелуінің қажетті шарты, ... ... ... ... ... үшінші адамның жаратылатын материясына айналуы. Біз екі адамды көз алдымызга келтірейік, олардың біріншісі екіншіні ... ... ... ... ... адамның материясынан дүниеге келтіреді, екіншінің өзі адам болғанда бірінші әледі, одан тағы бір адам ... ... одан соң ... ... ... ... ... екі материя үздіксіз харекет жасай береді. Мүнда мүмкін емес дейтін ештеме жоқ. Бұл — харекет иесі бар болғанша ... ... ... ... өмір ... не бастаусыз, не аяқсыз болса, осыған дейін түсіндірілгендей, харекеттің де не басы, не соңы болмайды, өткендігіні де осы секідді кез ... ... ... егер адам болса, оған дейін оны өмірге әкелген және онын алдында әлген адам болуы керек, осындағы ... ... ... тагы да оны ... ... және ... адам болады, осы төсілмен пайда болатындардың борі, ол мәңгібақи харекетке төуелді болса, шеңбер сипатында болады да, біртүтас әлденені тағы ... ... Егер адам ... ... ... ... ... немесе шексіз қосыла беру болса, ақылға қонымсыз бірдеме болар еді, онда шексіз материя мен шектеусіз түтастық пайда болар еді. Егер ... бір де бір ... ... ... дейін кобейе беретін ақтық түтастык болса, Данышпан өзінің "Табиғат туралы сабақтарында" (Ибн Рушд Данышпан деп ... ... Сөз ... отырған кітап — соның "Физикасы") атап корсеткеніндей, шексіз тұтастық ... ... еді. ... ... ешқашан озгермейтін бастаудың өмірін уакыт бастауы бардан таратқанда, соңғысының уақыт бастауы бар болуы себепті емес, оның түр ... ... ... ... Олар Бұл ... ... беймәлім мәңгілік харекет иесі болуының қажетті нәтижесі дегенді ақиқатқа ең жуық санады, өйткені уақыт ... бар ... өзі тағы ... уақыт бастауы бар нәрсе болуы себепті өмір сүреді. Конелер мәңгібақилық, дара, ешқашан озгермейтін ... ... ... екі ... ... ... олар осы ... көзғалатын барды мәңгілік деп түсінуге машықтанған. Өйткені олар дара заттың ... ... оның ... дара ... ... ... ... дара заттың жойылуы одан кейінгі дара заттың пайда болуы ... ойга ... Бұл ... ... ... ... мен озінің субстанциясында озгермейтін, тек орнын ғана ауыстырып.отыратын мәңгі ... ... ... болады. Бұл дене кошпелі заттардың біріне жуықтап, екіншісінен алыстайды, жойылатынның жойылуына және пайда болатынның ... ... осы ... болады. Осы аспан денесі "қайда" дегенге қатысты ғана озгереді, онда басқа өзгеріс болмайды. Оның харекеті уақыт ... өтуі ... ол ... ... бар ... ... себебі, оның харекеті үздіксіз, яғни не басталуы, не аяқталуы жоқ болуынан озі де не басталуы, не ... жок ... ... ... мүлдемденесіз, материалды елес бастаудың болуын таратуларының екінші негізі мынау: олар қозғалыстың барлық түрлерінің ... ... ... ... ... ... Ал орын алмасуы — өздігінен де, акциденталды да мүлдем тапжылмайтын бірінші қозғаушының қозғауымен болатын өзінше қозғалыс, әйтпегенде, заттар бір уақытта ... де ... ... де ... ... сан ... еді, бұл мүмкін емес. Осы бірінші қозгаушы моңгібақи болуы ... ... ол ... ... Олай ... ... қозіалыс қозгалысты акциденталды емес, өздігінен келтіретін осы қозғаушыдан тарайды. Бұл қозғаушы әрбір қозғалатын зат қозғалысқа
түскенге дейін сонымен ... ... ... ... дейін болатын қозғаушы болса (мәселен, адамды өмірге келтіруші адам), қозғалысқа өздігінен ... ... ... ... ... адам болып қалыптасуынан ең соңына дейін, немесе, дұрысын айтқанда, өмір сүре бастағанынан өмір сүруін тоқтатқанға дейін өмір сүруінің ... ... ... қозғаушы — сол бірінші қозғаушының өзі. Осы тәрізді, оның өмір ...... ... аспан мен жердің және олардың ортасындагылардың өмір сүруінің шарты болып табылады. Бұл жерде мүның бәрі аподиктикалық ... ... біз ... ... ... ... ... қарағанда, біздің қарсыластарымыздың пікірлерінен әлдеқайда нанымды ой толғамдарымен дәлелденіп отыр.
Бұл түсінікті болған жерде, осы мәселеде қарсы пікірлер ... ... ... қарсыластарын қорғаштамақ болған Әбу Хамидтің қулықтарының саған қажеті жоқ. Шын мәнісінде бұл зиянды. ... ... ... ... философтардың қалай жеткені түсініксіз қалса, олардың уақыт бастауы бардың мәңгібақидан пайда болуы турасында мәселені олардың қалай шешетіні де комескі күйі ... еді. ... ... ... ... бұл ... ... субстанциясынан моңгілік және жалпы айналмалы қозғалысында емес, дара қозғалыстарында пайда болып, жойылып отыратындардың немесе түрі жағынан ... ягни ... басы да, аяғы да жоқ ... ... ... ... ... көзқарасын келтіріп, былай жауап береді:
"Олардың айтуы мүмкін: біз уақыт бастауы бар әлдененің, ол ... ... да, ... шыға ... ... емес деп ... ... біз уақыт бастауы бар әддененің бірінші мәңгібақидан шығуын мүмкін емес деп есептейміз, ... оныц шығу ... ол ... болганға дейінгінің шыққанынан өзге емес, тегі, олардың өмір ... ... ... жаңа ... ... ... уақыт белігіңде, қүралында, табигатта әлде бір кездейсоқ нәрседе озгерістің болуы мүмкін еді. Егер осы ... ... ... ол ... ... ... осы үшін қолайлы уақыттыц тууына, олде басқадай бір себеппен байланысты өзге әлдене ... ... ... ... ... ... ... келтіріп, оларга жауап береді:
"Мейлі уақытқа әлде озгедей бір жаңа жағдайға қатысты болсын, соңғы пайда ... ... ... ... қалады, осыдан біз не шексіз қатарларга, немесе уақыт бастауы бар әлдене түңғыш жаратылып шығатын әлдебір мәңгібақи ... ... ... ... тиіс".
Мен айтамын:
Бұл — философтардың алдына оның осыған дейін де ... ... ... ... ... жасаған қорытындысы да сол баяғы қорытынды. Атап айтқанда, уақыт бастауы бардың мәңгібақидан таралуы. ... ... ... осы ... мәселенің мәніне үйлесімсіз, өйткені уақыт түрғысынан басталуы бардыц моңгібақидан бірінші пайда болған (нәрсесіз) тікелей таралуы мүмкіндігін мойындайды. Енді айналып ... сол ... ... алдына тагы колденец тартады. Бұл моселе турасында осыдан бұрын дұрыс жауап ... ... Ол ... ... ... бар нәрсе бірінші моңгібақидан уақыт бастауы болуы себепті ... өзі ... ... ... яғни ... ... бастауы болғанымен озінің түр ретінде мәңгілігі себепті тарайды. Өйткені, олардын пікірінше, уақыт бастауы бар нәрсе тараіітын ... ... әлі ... ... емес, бірақ, дейді олар, оның харекеті бірінші моңгібақиға ... Бұл ... — олгі ... мәңгібақи емес моңгібакидың харекетке кірісу жағдайы уақыт бастауы бар заттардың ... ... ... ... ... мәңгібақиға тәуелді, ал бұл жалпының емес, дараның тәуелділігі.
Осыдан соң ол философтардыц жауаптарын келтіріп. олардың ілімінен кейбір мәліметтер берелі. Бұл ... мәні ... ... ... ... бар жоне ... таралатынды мәңгібақимен не бастауы, не соңы болмауы тұрғысынан ұқсас, ал уақыт бастауы бар мен оның орбір бәлегін олдебір отпелі ... деп ... ... ... ... ... ... ғана көз алдымызга келтіруге болады. Осылайша Бұл көзғалыс, оның бәліктері уақыт ішінде пайда болғандықтан, уақьпта жаратылгин заттардың бастауы, ал ... ... ... ... ... ... ... болып табылады
Ол одан өріде философтар айтты-мыс ... ... ... бар ... ... ... бардан тарауы тұрғысындағы бұл пікірге қарсы шығады да, оларға былай дейді: "Айналмалы қозғалыс ... ... бар ... ме әдде ... ма? Егер ол мәңгібақи болса, қалайша уақытта басталатын нәрселердің басы болады? Егер оның уақытта бастауы болса, ол ... ... ... тағы бір ... ... етер еді де, біз ... ... қатарларға келер едік. Егер сендер ол шамалап мәңгібақиға, шамалап басталуы уақыт шеңберінде жатқанмен ұқсас ... ... әр жолы жаңа ... ... келуімен пайда болғанға) десендер, біз оның уақытта ... ... ... басы болуы тұрақтылығынан ба әлде әр жолы жаңарып отыруынан ба деп ... Егер ... ... ... пайда болатын нәрсе әлдебір өздігінен түрақты нөрседен қалай тарайды? Егер әр жолы жаңа болуынан десек, ол оны әр жолы жаңа етіп ... ... ... ... еді де, біз ... ... келер едік".
Мен айтамын:
Бұл — софистикалық ойлау. Уақыт бастауы бар нәрсе одан тұрақты болғандығынан емес, әр жолы жаңа болуы ... ... ... ал әр жолы жаңа ... үшін ерекше себепті қажет етпейді, өйткені оның осы жаңғыруы ... ... ... мәңгілік харекеті, яғни не басталуы, не аяқталуы жоқ харекет. Сондықтан харекет жасаушы мәңгілік ... ... ... ... харекеттің мәңгібақи харекет иесі, ал пайда болатын харекеттің пайда болатын харекет иесі болуы керек. Тек ... ... ... ... ... ғана ... не басы, не аяғы болмауын, осы мағынада түрақты, ал өздігінен тұрақты емес, өзгермелі екенін түсінуге болады.
("Жоққа ... ... ... ... ... тарауы өзі қарастырған мәселелеріне қарай төрт дәлелден, яғни төрт бәлімнен тұрады, ұсынылып отырған соның бірінші ...... ... А.В. Ибн ... - М.: ... 1973. — С. 38—39
Әрекеттіц нотижесіне айпалмай, өздігінен бола берсді. — Ауд. З.Қуранныц сөзбе-сөз магынасын ... ... ...... Рушд "ен жуық ... дегендс, "түцгыш материядан"
оқшаулап, нактылы заттар матсриясын айтады. — Ауд.
5.Дәлелді. — Ауд.
6."Философтарды жоқка шығару" — Ғазалидің кітабының ... ... Тура ... озі ... атауындагы "таһаафут" термині
жүйесіз, қойыртпақ деген сияқты мазмұн береді. — ... по ... Ибн ... Ш. Әл-Ғазали еңбектеріндегі этика философиясы// Ақиқат.- 2006. - N 5. 60-63б
2 87.3 (0) Әл - ... ... ... ... ... ... философ және оның "Тура таразы",
"Адасудан арылдырушы" еңбектерінің қазақша
аудармасы берілген//
Ортағасырлық діни ... 20 ... ... ... ... Алматы : Жазушы, 2005.- Т.5.- 288-292 б.
3 Дайыр Д. Әл-Ғазалидің Шығыс пен Батыс ... ... ... ... - N 6. - 54-58 ... Ғ. Орта ... араб тілді ойшылдары:
Ғұлама ойшылдар Әл-Фараби, Ибн
Е-86 Сина. Әл ... ... ... Есім Ғ.. ... ... ... : Раритет, 2004.- 47-145 б.
5 Есім Ғ. Әл-Ғазали (1058-1111): Философияның ... ... ... ... ... Ғ. Ибн ... ... жж. аралығында
Кордова халифатында өмір сүрген
философ еңбектері жайлы// Есім Ғ.. ... ... ... : ... 2004.- 222-231 ... М. Әл-Ғазали дүниетанымындағы
философиялық бастаулар// Қаз¥У
хабаршысы. Саясаттану сериясы. Философия ... ... ... = ... ... Сер. ... Сер. филос. Сер. культурология.- 2006. - N 1(25).-34-38 б.- Библиогр.: 5 атау.
8 87.3(0) Ибн Рушд ... Араб ... ... ... ... ... оның "Жоққа шығаруды жоққа шығару"
еңбегінің қазақша аудармасы берілген//
Ортағасырлық ДІни философия: 20 ... ... ... ... Алматы : Жазушы, 2005.- Т.5.- 439-496 б.
9 Ибн ... ... ... ... ... Әл-
Ғазали дәйектемелеріне қарсы
пікірі / Ауд. Ғ.Есім// Есім Ғ.. Фалсафа тарихы.- Алматы : ... 2004.- 232-273 ... Аль- ... Абу ... ... наук о вере. М.
1998. Шах. И. ... М. С. 175- ... по ... ... ... ... Б.И. Имам ... ... ... ... ... дамытушы ортағасырлық философ-
ғалым туралы// Білім берудегі менеджмент =
Менеджмент ... 2004.- N ... ... Ерке ... Орта ғасырлардағы ... ... ... Оку ... / ... ... ...
А.Ш., Көкеева Ф.Т.,
Қожакеева Л.Т.; ... ... ... ... 2004.-
114 бет; ... ... Г.К. Иранда орта ... ... ... ... ... ... Шығыстану сериясы = Вестн.
КазНУ. Сер. востоковедения.-
2005.- N 4.- 68-70 б.- Библиогр.: 7 атау.
4 Сарбасова Қ.А. Орта ... ... ... ... ... ... хабаршысы. Педагогика сериясы
= Вестн. КарГУ. Сер. ... 2007. - N 4. 87-92 б.- ... 9 ... ... Е. Араб ... ... ... ... ... ... 1996 № 2 7-8 б.
6. Т. Есім Араб ... жене араб ... ... Ақиқат 1998. № бет.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 113 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Банктердің несиелік тәуекелдерін басқару (Алматы қ. «ЦентрКредит Банкі» АҚ мысалында)»76 бет
«корпоративтік табыс салығы және Қазақстан Республикасында компаниялар қызметіне оның әсері (ауезов ауданының салық басқармасы мысалында)»85 бет
«Таза Мұнай Ақтөбе» ЖШС-нің мысалында кәсіпорынның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау және бағалау27 бет
«Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің дамуы және тиімділігін арттыру» (ЖШС «АРЫС» мысалында )77 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
«ҚР-ның екінші деңгейлі банктерінде тәуекелдерді басқару жүйесі (банк мысалында)»66 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь