«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»

Кіріспе

І. Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер
а) Ұлттық тілді меңгеру

ІІ. Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың өзге тілдерді меңгерулері.
а) Қостілдік және көптілдік

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының территориялық аймағында көптеген ұлттық өкілдердердің мекендейтінін айтарлықтай білеміз. Еліміз Егеменді халық болғандықтан оны көп ұлтты мемлекет қатарына жатқыза отырып, мақтан тұтамыз.
Ерте түркі халқы – көптеген түркі тектес халқының ата тектері болып санала отырып, тарихтың тағылым беттеріне сүйене отырып, тарихи шынайылыққа сезініп, ерте заманнан мекен етіп отырған татар халқының Қазақстан жеріндегі тарихи тағылымдарымен танысу үлкен маңызды рөл атқырып отыр.
Қазіргі заман талабына сай таңдап зерттеуге алған “Оңтүстік Қазақстандағы татар халқының салт дәстүрі мен әдет-ғұрыптары” деп аталынып отыр. Осы тақырыпты зерттеуге құлшыныс танытып отырған мәселемнің өзектілігі ол, осы татар халқының қазақ халқының қатарына қашан, қандай мезгілде, қандай негіздерде пайда болып, қазіргі кезеңдегі Оңтүстік аймақтағы татар халықтарының ұстанып отырған салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары қандай маңызды орын алып отырғандарын анықтаудағы қызығушылықпен өзекті етіп отырмын. Осы уақыттың өзінде бұл татар халқы аз болсада қазақ тілін меңгеріп, олардың өз салт жүйелерін қандай дәрежелерде сақталынуы деген сауалдар туындап отырады.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтің татар халқы туралы айтқан сөзі бар “бізді татар халқымен өте ертеден мәдени рухани өмірмен және шынайы экономикалық себептер байланыстырған” деп атап айтып кеткен.
Көптеген жылдар бойы Қазақстан жеріне татар халқының азаматтары көшіп келген. Олар өздерімен қатар қазақ жерлеріне өз салттарымен дәстүрлерін, өзіндік сана сезімдерін, материалдық және рухани жетістіктерін алып келген болатын. Олар қазақтармен мейірімді қарым-қатынастарды ұстанып, қазақ халқының бір тұтас халық болып қалыптасуына бір кішкене болса да жағдай жасады деп айта аламыз. Осындай мұқтаждық жасай отырып, олар өздерінің салт санасын дәстүрлерін әрдайым сақтап оны ұрпақтан ары ұрпаққа жалғастырып отыр.
Қазақстан Республикасының аймағында дүниеге келіп осы жерде өсіп, өніп және одан әрі дамып ұрпақтан ұрпақ жалғастырып жүре тұра олар Қазақстанды өз Отанымыз, ал жері туған жеріміз деп санап отыр. Бір уақытта татар халқы қазақ халқымен бірміз деп өздерін санай отырып, өз ұлттық дәстүрлерімен жанасады дейміз. Сондықтан қысқаша түрде тарихымен және мәдени сыбйластықтарын таный отыра зерттейміз. Қазақстан жерінде мекен етуші тұрғылықты халықтың тұмыс тіршілігімен айналыса отырып, татар халқының қызметінің ерекшеліктерімен танысамыз.
1. Сулейменова Ә. Сұхбат: Қазақ тілі – Казахский язык., А., 1996, 23-28 бб.
2. Хасанов Б.Х. Языки народов Казахстана и их взаимодействие. А., 1976, 5-7 стр
3. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 67 бет.
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 94 бет.
5. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 130 бет. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 166 бет.
6. Татарлар. Қазақ даласына қалай қоныстанған? //Егеменді Қазақстан. Ред.Әлисұлтан Құланбай/. Алматы, 2005. 5 ақпан, 2-3 беттер.
7. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 178 бет.
8. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 214 бет.
9. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 238 бет.
10. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 262 бет.
11. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 6 бет.
12. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 7 бет.
13. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 8 бет.
14. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 6 бет.
15. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 7 бет.
16. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 8 бет.
17. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 9 бет.
18. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 11 бет.
19. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 15 бет.
20. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 13 бет.
21. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 16 бет.
22. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 17 бет.
23. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 18 бет.
24. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 19 бет.
25. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 20 бет.
26. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 21 бет.
27. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 22 бет.
28. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 23 бет.
29. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 24 бет.
30. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 25 бет.
31. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р. тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі //Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. Статистикалық жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 26 бет.
32. Хайруллин А.С. Татары. М., 1997, стр. 3-8
33. Хасанов Б.Х. Казахско-русское художественно литературное двуязычие. А., 1990. 54 стр
34. Хасанов Б.Х. Казахско-русское двуязычие. А., 1987, 13 стр
35. Хасанов Б.Х. Национальные языки, двуязычие и многоязычие: поиски и перспективы. А., 1989. 48 стр.
36. Хасанов Б.Х. Социально-лингвистические проблемы функционирование казахского языка в РК. А., 1992, 21-23 стр
37. Сулейменова Ә.Д. Актуальные проблемы Казахстанской лингвистики: 1991-2001гг. А., 2001. 11 стр.
        
        Тақырыбы: «Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың
арасындағы этнотілдік үрдістер»
Жоспар
Кіріспе
І. Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер
а) Ұлттық тілді меңгеру
ІІ. Оңтүстік ... ... өзге ... ... ... және ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... ұлттық өкілдердердің мекендейтінін
айтарлықтай білеміз. Еліміз Егеменді халық болғандықтан оны көп ... ... ... отырып, мақтан тұтамыз.
Ерте түркі халқы – көптеген түркі тектес халқының ата тектері болып
санала отырып, тарихтың тағылым ... ... ... ... ... ерте заманнан мекен етіп отырған татар халқының ... ... ... ... ... ... рөл атқырып отыр.
Қазіргі заман талабына сай ... ... ... ... ... ... салт дәстүрі мен әдет-ғұрыптары” деп аталынып
отыр. Осы ... ... ... ... ... мәселемнің
өзектілігі ол, осы татар халқының қазақ халқының қатарына қашан, қандай
мезгілде, қандай ... ... ... ... ... ... татар халықтарының ұстанып отырған салт-дәстүрлері мен ... ... ... орын алып ... ... қызығушылықпен
өзекті етіп отырмын. Осы уақыттың өзінде бұл татар халқы аз болсада қазақ
тілін меңгеріп, ... өз салт ... ... ... сақталынуы
деген сауалдар туындап отырады.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтің татар халқы туралы айтқан сөзі бар ... ... өте ... мәдени рухани өмірмен және шынайы экономикалық
себептер байланыстырған” деп атап айтып кеткен.
Көптеген жылдар бойы Қазақстан жеріне татар халқының ... ... Олар ... ... ... ... өз ... дәстүрлерін,
өзіндік сана сезімдерін, материалдық және ... ... ... ... Олар ... ... ... ұстанып,
қазақ халқының бір тұтас халық болып қалыптасуына бір ... ... ... ... деп айта ... ... мұқтаждық жасай отырып, олар
өздерінің салт санасын дәстүрлерін әрдайым сақтап оны ұрпақтан ары ... ... ... ... дүниеге келіп осы жерде өсіп, өніп
және одан әрі дамып ... ... ... жүре тұра олар ... ... ал жері ... жеріміз деп санап отыр. Бір уақытта татар ... ... ... деп өздерін санай отырып, өз ұлттық дәстүрлерімен
жанасады дейміз. Сондықтан ... ... ... және ... таный отыра зерттейміз. Қазақстан жерінде мекен етуші
тұрғылықты халықтың тұмыс ... ... ... ... халқының
қызметінің ерекшеліктерімен танысамыз.
Татар халқының Қазақстан Республикасының жерінде ... етіп ... ... ... ... ... өз салт ... ерекшеленуіне
байланысты бола отырып, өткен тарихымыздан және өзге ... ... ... қарастыра отырып, мәселенің бүгінгі таңдағы актуалды
мәселелердің бірі ... ... ... ... Татар халқының тарихи беттеріне көз
жүгіртерлік болсақ, Қазан хандығы жаулап алынғаннан кейін, Орыс патшасының
орыстандыру ... сай ... ... ... мен өмір ... ... енді. Ең алғаш В.В. Верещагиннің 1867-1868 жылғы
жолдда жүріп жазған ... ... ... ... ... ... ... қалаларынан ерекшелененді онда ... ... ... ... олар Қазанды бейнелеп есіңе түсіреді. ... ... ... ... өте әсем түр беріп тұр” деп атап кеткен екен. ... және село ... ... ... ұйымдары ашылды және
белсенді жұмыс атқарды атайтын болсақ , олар
Татар халқы өз заманының өткен тарихымен бай ... бірі ... Олай деп ... ... бір ... ХХ ... ... бастап Г.Тұқай татар халқының мыңдаған жылдық тарихын зерттеп оны
әдеби ... ... ... ... татар халқының ақын зерттеуші
ғалымдарының бірі бола ... ... ... ... айна ... ... қалдырған. Оның шығармаларынан татар халқының өмір ... ... ... ... осы ХХ ... ... ширегінде Гаяз Исхакый, Ғалымжан Ибрагимов,
Мажит Ғафури, Шариф Камал татар халқының өмір тіршіліктерін баяндайтын
қымбат және ... ... ... ... ХІХ ғасырдың бас кезінде ғана татар халқының ... ... оны ... ... ... алған болатын. Ең алғаш болып, Ғабделл
Ғазиз ... ... ... өз ... ашып, енді татар халқының
әдеби туындыларымен танысып, оны ... ... бел ... Ең алғаш
Уфада, Симбирскіде, Санкт-Петербургте ашылған типографияларда Абай
Құнанбаевтің ... ... ... ... болатын. Татар халқының соншалық
қазақ халқының ... ... ... ... олар ... тән ... ... толығымен дәстүрге айналдыра отырып,
соның тарихын зерттеуге және оның тарих айнасын тамашалауға белсенді ... ... ... ... зиялыларымен қатар бірге байланыстары жоғары
ғылыми дәреде туыстық қатынаста дами ... сол ... ... мақсаты мен міндеттері. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының
он жылдан астам уақыт ішінде ... ... өмір ... ... ... Осындай жетістіктер нәтижесінде Қазақстан көп ұлтты халық
қатарына қосыла отырып, ұлттар мен ... ... және ... ... ұстана отырып, бүгінгі білім, ғылым, мәдениет пен өнер діни-
рухани саладағы ... ... оның одан әрі ... ... оның барысы мен болашағын және халықтар, ұлттар
арасындағы қатынастарын реттеу алға қойылған мақсаттардың бастапқысы болып
отыр.
- Қазақ - ... ... ... ... жаңа тарихи көзқарасымен пайымдау болып отыр;
- Тәуелсіз Қазақстан Республикасның егеменді ел ... ... ... ... бергі кезеңнен
бастап қазіргі кезеңге дейінгі қазақ ... ... ... мен даму ... ... ... Оңтүстік Қазақстан аймағында меке ететін
татар халқының ... ... ... қатар мәдениет,
өнер, білім, ғылым, ақпарат алмасу салаларыдағы ... ... оның ... ... саралау болып
отыр;
- Екі ел ... ... ... ... ... қабылдауға және проблемаларын айқындау
болып отыр;
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... еліміздің көп ұлттылығына ... ... ... ... халқының мәдениеті мен салт дәстүрлерін 1991-2007 жж.
аралығында туындаған кезеңінің бет перделі кезеңі алынып отыр.
Жұмыстың теориялық-методологиялық ... ... ... ... ... ... ... және жалпы
адамзаттық құндылықтар тұрғысынан ... ... ... ... ... ... екі ... арасындағы мәдени
байланыстарының нәтижелерін сыни тұрғысынан талдау әдістері алынды.
Сонымен қатар зерттеу барысында ... ... ... ... ... қатар қоғамдық ұйымдар, мәдениет
мекемелері, ... ... мен оқу ... ... ... іске ... шаралардың пәрменділігі мен дәйектілігін
пайымдау, жинақтау, салыстыру, ... ... ... және ... принциптері мен әдістері қолданылды.
Жұмыстың деректік негізі. Егемендік алғалы бері татар халқының
тарихымен айналысқан және тату қарым-қатынас ... ... ... көре ... ... ... 1996 жылы айтқан
сөзінен біле аламыз: “Тарихтың анықтама беруіне байланысты татар-қазақ
халықтарының ... ... 400 ... ... деп ... ... Осы көрсеткіш санынан татар халқымен қазақ халқының
тарихи сыбайластығын анықтан айқын болып отыр.
Қазақ ұлттарымен ... ... ... ... ... ... ... жетіп отырған Хусаин ... ... ... ... деректік хаттарды баян ете аламыз.
Осы ... ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұлан былай
деген екен: «Тағыда тарихи бет пердесі ашылған шоқанның досы Хусаин
Файызханов және олардың хаттары» деген өз ... ... ... Бұл ... ... қысқаша мәліметтер жиынтығын айтатын
болсақ, Хусаин Фаиызаллах кім ... ол ... өзі ... татар
халқының ағартушы, ақын, дарынды жазушы ақыны екенін біле отырып, ол
да Шоқан секілді аз ... өмір ... осы ... ... ... ... өшпес әдеби мұра қалдырып, мәңгілік ізін қалдырған ... ... Осы өз ... бұл ... ... Қазан
университетінде оқып жүрген уақытында атақты ... ... ... ... ... мысалы ол жайлы жылы лебізбен
еңбекқорлығын айтқан адамдар: ... ... және ... қатар өз заманымызда Абай атамыздың орны ерекше деп
білеміз осы жағдайларға байланысты ... ... ... осы Абай ... кіші кезінен бастап көптеген әдеби
шығармалар мен қатар ... ... аңыз ... тарихымен
өлеңдеріне деген қызығушылық танытқанын білеміз. Осы тарихта татар
халықтарының көптеген жұмыстарына ... ... ... ... ... ... ... сол өткен заманымыздан жалғасқан
дәстүр деп тани ... біз одан бас ... ... Мына ... ... ... байланыста болып, солар жайлы жазғандар да болып
отыр. Олар:И.Қашқынбаев, Хатиб Усманов, Б.Қаратаев, ... ... ... ... ... және ... ... Жұмыс кіріспеден, әр қайсысы екі тармақшадан
тұратын екі үлкен тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен, қосымшалардан тұрады.
І. Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ... ... ... меңгеру
Қазақстан Республикасы өз егемендігін алғаннан бері қазақ тілі
ұлттық тіл деп меңгеріліп, оның жанына ортақ халықаралық байланыс ... тілі ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің түп
тамыры тереңде орналасып, түркі тілдері ... ... ... тобына жатады. Кең байтақ өлкеге тарай қоныстанғанына қарай
қазақ тілі – жеке ... ... ... тіл болып
сақталынып отыр. Әліпбиі негізінен ерте кезден бастап, араб ... Ал, ... ... бір ... ол, қазақ тілін латын
алфавитіне көшу ... ... ... ... ... үстінде
болып отыр. Қазақ тілі қазіргі кезеңде Қазақстан ... тілі ... ... ... ... ... ... әдебиет шығаруда, публицистикамен күнделікті ... ... мен ... ... оқу-ағарту
істерінде кеңінен ... ... өз ... ие ... ... тілге айналды.
Осы сөзімізді тамамдайтын болсақ қазіргі таңда Қазақстан көп
ұлтты ... бола ... оның ... ... тілі ... тілі бола
тұрып осыны қоштап, бірге халықпен белсене ... ... ... ұлт ... деп айта аламыз. Осы таңнан бастап, қазіргі кезеңге
дейін біздің қазақ тіліміз көптеген ұшқын ... ... ... ... қарамастан өз беделіне ие болуда. Ал ... ... ... отырғаны, ол Қазақстан Республикасындағы
Оңтүстік Қазақстан аймағын мекендейтін татар ұлтты ... ... ... ерекшелік терімен олардың қазақ халқымен қарым-
қатынастарын зерделейміз. Мұнда Оңтүстік ... ... ... облысын, Жамбыл облысын, Қызылорда облысын және Алматы қаласын
қарастырамыз./1/
1 ... ... ... ... жүйесі бойынша әлеуметтік
социологиялық зерттеу бойынша тағайындалынып, зерттелініп алынып отыр.
Осы көрсеткіштер бойынша әрбір ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Жалпы социологиялық зерттеулер бойынша
тұрмыста, үй ... ... ... ... тілінде 40,9% пайызы
сөйлейді екен, 54,7% пайыздық көсеткіші орыс тілінде сөйлейтініне
алып келіп отыр. Осы салдар ... өзге ... ... 4,4% ... ... Осы ... ... бойынша пайыздық
көсеткіштер бойынша тағы да қазақ ... өз ... тән орын ... жол ... тамамдаймыз.
Ал көрсетілген статистикалық жеке мәліметтер бойынша әр Оңтүстік
Қазақстан облысына ... ... ... ... ... ... тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі
(салыстырмалы) түрде:
|Ұлт атауы |Екі ... |Ер ... ... |Тілді |
| ... ... ... ... ... ... |
| | |1 |2 | |
| ... ... ... ... |Қала |Ауыл |
| | | | | | | |
| | |1 |2 | |1 |2 |
| | |1 |2 | |1 |2 |
| | |1 |2 |
| | ... ... |О-ң ... |
| | ... ... ... | |
| | | |дер | |ың % ... ... |926137 |918196 |3529 |7941 |99,1 |0,4 |10037 ... |15647 |11728 |3038 |3919 |75,0 |25,9 |4061 ... |363 |258 |120 |105 |71,1 |46,5 |88 ... | | | | | | | ... |28187 |19544 |5480 |8643 |69,3 |28,0 |7006 ... ... ... облысын алып, қарастыратын болсақ мұндағы
көрсеткіштер деңгейі ол былай сипатталынады, ... ... ... Алматы
облысындағы саны 15647 адам болып отыр, осы ортақ көрсеткіштердің ішінде
қазақ тілін меңгергендер 11728 татар ұлт ... ... ... осы көрсеткіш
бойынша тілді әлсіз меңгергендерді көретін ... ол 25,9% ... ... Ал ... ... білмейтіндер саны 75,0% пайызын
құрайды./6/ Бұл Алматы облыстық тұрғындарының ішіндегі татар ... ... ... бар ... ... ... ... мәліметтер бойынша тағы бір тартылыс, ол қазақ тілін
меңгеріп, үйреніп жүрген ... ... ... ... да кем де кем ... көрсеткіштері 4061 санын көрсетеді.
Бұл статистикалық көрсеткіштер бойынша салыстырмалы түрде алынып
отырған ... Крым ... ... ... болсам, олардың
ортақ көрсеткіштері 363 адам санын көрсетеді, менің ойымша бұл бір ... үшін ... ... Осы ... ... ауыз толтырарлықтай
Ұлттық тілді меңгерген дер саны 258 адам санын құрап отыр ... ... 105 адам ... ал ... ... үйреніп жүргендер саны88 адам
санын көрсетеді. Мұндай көрсеткіштік дәрежелерді көре отырп, оның ... ... үлес деп ... Өзі аз ... Крым ... ... жеріне де келіп, оның ұлттық тілін меңгергені ол қазақ тіліне деген
үлкен ізет пен құрмет деп ... ... ... ... ... ... ұлттық тілді меңгеруіне байланысты санақ
тізімі (салыстырмалы) түрде:
|Ұлт атауы|Барлық |Ұлттық тілді меңгеру дәрежесі ... |
| ... ... |ар | ... |
| | ... |білмейтін|Білетін |О-ң ішінде| |
| | ... ... | |
| | | |дер | |ың % ... ... |640346 ... |115 |100,0 |0,3 |1527 ... |12576 |9712 |2710 |2864 |77,2 |27,9 |4122 ... |70 |45 |21 |25 |64,3 |46,7 |31 ... | | | | | | ... |248 |19281 |5319 |5542 |77,7 |27,6 |7088 |
8 ... ... тұрғындарының ұлттық тілді меңгеруіне байланысты санақ
тізімі (салыстырмалы) түрде:
|Ұлт |Барлық |Ұлттық тілді меңгеру дәрежесі ... ... ... ... |ар | ... |
| | ... |білмейтін|Білетін |О-ң ішінде| |
| | ... ... | |
| | | |дер | |ың % ... ... ... |197 |100,0 |0,1 |219 ... |1919 |445 |390 |83,1 |23,1 |291 ... |4 |4 |1 |- |100,0 |25,0 |- ... | | | | | | ... | | | | | | | ... |214 |39 |70 |75,4 |18,2 |37 ... ... ... етіп ... татар халқының жалпы
көрсеткіші 12576, бұл ... ... ... аймағымен салыстырғанымызда
3000-ға жуық аз екендігін көреміз. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... 2309 адам ... көрсетіп
отыр, бұл көрсеткішті Жамбыл облысымен ... бұл ... ... көрсетеді. Жамбыл облысы бойынша қазақ тілін меңгерген татар
халқының саны 9712 адам ... ... ал ... ... ... ... адам ... құрап отыр. Осы көрсеткіштердің ішінде тілді ... ... саны 77,2 % ... сан ... ... Осында тағы әлсіз
меңгерген тұрғындар саны 27,9% пайызды құрап отыр./8/ Мұнай көрсеткіш
жақсы көрсеткіш деп ... ... бұл ... ... қазақ тілінің
қажеттілігін арта түстіреді деген ойдамын.
Ал, Қызылорда облысы бойынша ... ... ... ... саны аз ... да ... жоқ. Өйткені Алматы облысы көп
ұлттардың араласып тұра беретін ... бір ... Ал, ... ... ... бұл аймақтар тіптен қазақтанған таза қазақтар тұратын
аймақтар деп айта ... ... ерте ... ... осы ... тіл
үшін ұлт-азаттық тартыстар көп болған аймақтар. Осының салдарынан қазақтар
көптеп мекен ... ... деп ... отырмын. Қызылорда аймағы бойынша
қазақ тілін әлсіз деңгейде меңгеріп отырған ... ... ... ... пайыздық көрсеткішін көрсетіп отыр. Ал, әлсіз бірақ ... ... 291 адам ... ... ... ... қазақ тіліне толықтай ауысады деген ойдамын. /9/
9 таблица
Оңтүстік Қазақстан тұрғындарының ұлттық тілді меңгеруіне байланысты санақ
тізімі (салыстырмалы) ... ... ... ... ... ... дәрежесі ... |
| ... ... | | ... |
| | ... ... |О-ң ... |
| | |дер ... |тұрғындард|әлсіз | |
| | | |дер | |ың % ... ... |1340889 |1340836 |72 |53 |100 |0,0 |175 ... |23672 |18482 |5152 |5190 |78,1 |27,9 |4052 ... |14 |13 |5 |1 |92,9 |38,5 |6 ... | | | | | | | ... |18665 |15125 |3902 |3540 |81,0 |25,8 |3637 ... Қазақстан облысы бойынша тамамдайтын болсақ қазақ тілінің
меңгерілуі мұнда жоғарғы үстемдікті көрсетеді деп айта ... ... ... ... ... көрсеткіші 23672 адамды құрап отырса, оның 18482
адамы қазақ тілін жетік ... ... ... көрсетеді. Ал, қазақ
тілін меңгеріп, бірақ әлсіз меңгерушілер саны 5152 ... ... отыр ал ... ... ... 27,9% ... ... отыр. Мұндағы қазақ тілін меңгеріп үйреніп жүрген татар ... ... 4052, ал ... ... ... қалған, білмейтін
адамдардың саны 5190 сандық көрсеткішке ие деп айта ... ... ... ... ... қазақ тілін тез жетік
меңгеруіне олардық таза ... ... ... әсер етіп отыр деп ... ... ... халқының ықпалы өте жоғары басқа облыс аймақтарымен
салыстырғанда ең көп шоғырланған аймақ бола отырып, ... ... ... ... ... жол ... ... Мұндағы қазақ тілін меңгерген
татар ұлтының адамы әрбір қазақ ұлтының қазақ тілде өмір бойы ... ... да ... деп ... таблица
Қазақстан Республикасындағы жергілікті тұрғындардың тілді меңгеруі
Барлық тұрғындар
Екі ... ... ... ... |
| | |Бір ... ... |
| | ... |% ... ... |6906532 |46,2 ... |7985039 |2012759 |25,2 ... |248954 |72865 |29,3 ... ... |1006 |249 |24,8 ... |75933 |11921 |15,7 ... ... барлық татар халықының саны статистикалық мәліметтер
бойынша 248954 адамдар ... ... оның ... ... ... ... ... көрсеткіші 72865 адам құрап отыр. Ал ... ... ... ... онда оның ... 29,3 ... құрайды./11/ Мұндай дәрежелі көрсеткіш төмен де, көп те деп ... ... ... ... әлі осы күнге дейін өсу шамасында.
11 таблица
Қазақстан Республикасындағы жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... |Барлық халық ... |
| | |Бір ... ... |
| | ... |% ... |7201785 |3254169 |45,2 ... |3947476 |985139 |25,0 ... |113794 |36589 |32,2 ... ... |467 |136 |29,1 ... |38441 |5976 |15,5 ... тұрғын халықтардың ішінен ендігі ... ... ол әйел ... ер ... Ұлттық тілді меңгеруіне
байланысты көрсеткіштермен ... ... ... таңда оларда қандай
өсімге байланысты ұлттар арасындағы тілдің даму салдарын анықтап табуымыз
болып отыр. Ер ... ... ... ... ... 113794 адам ... отыр осының ішінде бір тілді ғана меңгерген татар ... ... 36589 ... ... ... Ал ... көрсеткіштерге бөліп
қарастыратын болсақ 32,2% пайызын құрап отыр. Бұл көрсеткіштердің бірден
бір жоғары ... ... ... жақсару салдары,
татулықтың белгісі дей отырып, ... ер ... ... ... ... да ... меңгереді деген ойдамыз./11/
12 таблица
Қазақстан Республикасындағы жергілікті тұрғындардың тілді меңгеруі
Барлық ... ... ... ... ... |
| | |Бір ... ... |
| | ... |% ... |7751341 |3652363 |47,1 ... |4037563 |1027620 |25,5 ... |135160 |36276 |26,8 ... татарлары |539 |113 |21,0 ... |37492 |5945 |15,9 ... ... ... ... өмір ... ... отырған
татар ұлтының ішіндегі олардың да әйел адамдары ерекше орын алады
сондықтан олар ... ... ... ... ... ... алып жүруші топтардың бірден бірі болып отыр. ... ... ... қазіргі заманның татар ұлтының
әйелдері Ұлттық ... ... ... ... ... ... көрсеткіш саны 135160 көрсеткішін тамамдайды. Ал, жалпы
бір тілді ... 36276 ... ... ... Пайыздық
көрсеткіштерге шаққанда 26,8% пайызын құрап отыр./12/ Бірақ ... саны одан әрі ... ... ... ... ... ... халқының тарихымен айналысқан және тату ... ... ... ... көре ... Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтің 1996 жылы айтқан сөзінен біле аламыз: “Тарихтың
анықтама беруіне ... ... ... ... 400 ... қамтиды”/13/ деп айтып кеткен болатын. Осы
көрсеткіш санынан татар халқымен қазақ халқының тарихи сыбайластығын
анықтан ... ... ... ... қатар татар ұлттарының ... ... ... ... ... ... ... Файызханмен Шоқан
Уәлихановтың достығын баяндайтын деректік хаттарды баян ете аламыз.
Осы достық жайлы қазақтың ... ... ... Ә.Х.Марғұлан былай
деген екен: «Тағыда тарихи бет пердесі ашылған ... досы ... және ... ... ... өз мақаласын жариялап шығарған
болатын. Бұл мақала бойынша ... ... ... ... ... ... кім ... ол Шоқанның өзі сияқты ... ... ... дарынды жазушы ақыны екенін біле отырып, ол
да ... ... аз ... өмір ... осы уақыт арасында татар халқы
үшім өшпес әдеби мұра қалдырып, мәңгілік ізін ... ... ... Осы өз ... бұл ... Файызханды Қазан
университетінде оқып жүрген уақытында атақты шығыстанушы ғалым
академиктер көздеріне түсірген ... ... ол ... жылы ... ... ... И.Н.Березин, А.К.Казембек және т.б.
Сонымен қатар өз заманымызда Абай атамыздың орны ерекше деп
білеміз осы ... ... ... ... қарай
отырып, осы Абай атамыздың кіші кезінен бастап көптеген ... мен ... ... ... аңыз әңгімелерімен тарихымен
өлеңдеріне деген қызығушылық танытқанын білеміз. Осы ... ... ... ... ... ... өнерде татулық
сезщім халықтар, ұлттар арсында сол өткен заманымыздан жалғасқан
дәстүр деп тани отырып біз одан бас ... ... ... Қазақстандағы татарлардың
өзге тілдерді меңгерулері.
а) Қостілдік және көптілдік
Адамзат баласының осы ... ... ... ... ... - ... ... ой дүниесі әлемінің жалғыз бейнесі
ретінде қабылданады. Ойлау ... ... ... ... ... Тілдің философиялық мәні рухани дүниенің күші ... ... ... ірге тасы ... ... қоғамының қоғам қайраткерлері
өте маңызды орындарға ие болған, атап ... ... ... ... ... және атай беретін болсақ олар өте
көп. Олардың әрқайсысы тамшы болып тамып ... өтсе ... ... өте ... деп ... ойлау объектісі тіл емес десек онда ол өтірік болып шығар ... ... ... ... қарастыратын болсақ, онда олардың
барлығын жекелеп қарастыруымыз қажет. Екі мың жылдан астам уақыттың ... ... ... ... ... ... философиялық және
эмпирикалық теорияларын қатаң ажырату болған жоқ. Тек ... екі ... ғана ... ... ... да, ... да зерттеудің дербес объектісіне айналып отыр. /13/
Сондықтан да қазіргі заманғы талаптарға сай және ... ... ... Республикамыз көп ұлтты мемлекеттердің
қатарында бола тұрып, осы қоғамымыздағы өзге де ... бір емес ... ... ... меңгерулері кем де кем емес ... ... ... ... ... ... екі ... меңгерген татар ұлтты
қандастарымызды атаймыз.
Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... ... ... ... айтарлықтай білеміз. Еліміз
Егеменді халық болғандықтан оны көп ... ... ... жатқыза отырып,
мақтан тұтамыз.
Ерте түркі халқы – көптеген түркі тектес ... ата ... ... ... тарихтың тағылым беттеріне сүйене отырып, тарихи шынайылыққа
сезініп, ерте заманнан мекен етіп отырған татар ... ... ... ... ... ... маңызды рөл атқырып отыр.
Қазіргі заман талабына сай таңдап зерттеуге алған ... ... ... салт дәстүрі мен әдет-ғұрыптары” деп аталынып
отыр. Осы тақырыпты зерттеуге құлшыныс танытып ... ... ол, осы ... халқының қазақ халқының қатарына қашан, ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
аймақтағы татар халықтарының ұстанып отырған салт-дәстүрлері мен әдет-
ғұрыптары қандай ... орын алып ... ... ... етіп ... Осы ... өзінде бұл татар халқы аз болсада қазақ
тілін меңгеріп, олардың өз салт жүйелерін ... ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтің татар халқы туралы айтқан сөзі бар ... ... өте ... ... ... ... және ... экономикалық
себептер байланыстырған”/14/ деп атап айтып кеткен.
Көптеген жылдар бойы Қазақстан жеріне татар халқының азаматтары көшіп
келген. Олар өздерімен қатар қазақ ... өз ... ... сана ... ... және рухани жетістіктерін алып
келген болатын. Олар қазақтармен мейірімді ... ... ... бір тұтас халық болып қалыптасуына бір кішкене болса да
жағдай жасады деп айта ... ... ... ... ... ... салт санасын дәстүрлерін әрдайым сақтап оны ұрпақтан ары ұрпаққа
жалғастырып отыр.
Қазақстан Республикасының аймағында дүниеге келіп осы ... ... ... одан әрі дамып ұрпақтан ұрпақ жалғастырып жүре тұра олар ... ... ал жері ... жеріміз деп санап отыр. Бір уақытта татар халқы
қазақ халқымен бірміз деп өздерін санай отырып, өз ... ... ... ... қысқаша түрде ... және ... ... ... ... Қазақстан жерінде мекен етуші
тұрғылықты халықтың ... ... ... ... татар халқының
қызметінің ерекшеліктерімен танысамыз.
Татар халқының Қазақстан Республикасының жерінде мекен етіп ... ... ... ... олардың өз салт дәстүрлерімен ерекшеленуіне
байланысты бола отырып, ... ... және өзге ... ... ... ... ... мәселенің бүгінгі таңдағы актуалды
мәселелердің бірі болып танылады.
Татар халқының ... ... көз ... ... Қазан хандығы
жаулап алынғаннан кейін, Орыс патшасының орыстандыру саясатына сай татар
халқының қонысы мен өмір ... ... ... ... Ең ... ... ... жылғы жолдда жүріп жазған жазбаларынан білеміз.
Мысалы былай айтылған: “Орынбор қаласы Ресей қалаларынан ерекшелененді онда
тұратың жарты татар түрді ... олар ... ... есіңе түсіреді.
Минареттермен мешіттерге қарай отырып қалаға өте әсем түр ... ... атап ... ... ... ... және село ... татар
қоғамдық ұйымдары ашылды және белсенді жұмыс атқарды атайтын болсақ , ... ... өз ... ... тарихымен бай халықтың бірі болып саналады.
Олай деп айтуымыздың бірден бір себебіміз, ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... ... зерттеп оны әдеби
шығармаларда баяндаған. ... ... ... халқының ақын зерттеуші
ғалымдарының бірі бола тұрып, ... ... ... айна ... ... ... Оның шығармаларынан татар халқының өмір салтын, дәстүрін,
қызығушылықтарымен жетік танысамыз.
Ал, осы ХХ ғасырдың үшінші ширегінде Гаяз ... ... ... ... ... ... татар халқының өмір тіршіліктерін баяндайтын
қымбат және бағалы шығармаларын ... ... ХІХ ... бас кезінде ғана татар халқының жазбаша ... оны ... ... ... ... ... Ең ... болып, Ғабделл
Ғазиз Бурашев Қазан қаласында өз типографиясын ашып, енді татар халқының
әдеби туындыларымен танысып, оны ... ... бел ... Ең ... Симбирскіде, Санкт-Петербургте ашылған типографияларда Абай
Құнанбаевтің өлеңдер жинағы ... ... ... ... халқының соншалық
қазақ халқының құрамына белсендігі енгендігі соншалық олар ... тән ... ... толығымен дәстүрге айналдыра отырып,
соның тарихын зерттеуге және оның тарих айнасын тамашалауға белсенді ... ... ... ... зиялыларымен қатар бірге ... ... ... ... ... дами бастаған сол заман болатын.
Осындай заман ... сай, ... ... статистикалық
мәліметтер бойынша қазіргі татар ұлтының қазақ тілімен қатар ... ... ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындардың тілді меңгеруі
Барлық тұрғындар
Екі жынысты
| ... ... ... |
| | |Бір ... ... ... меңгергендер|
| | ... |% ... |% ... ... |6906532 |46,2 |8046594 |53,8 ... |7985039 |2012759 |25,2 |5972280 |74,8 ... |248954 |72865 |29,3 |176089 |70,7 ... ... |1006 |249 |24,8 |757 |75,2 ... |75933 |11921 |15,7 |64012 |84,3 ... ... ... ... ... ... барлық
көрсеткіштер саны 248954 сандық көрсеткішіне тең ... ... Бір ... азаматтардың саны жалпы алып қарастырсақ 72865 санын көрсетіп
отыр, ал пайыздық көрсеткішке шаққанда 29,3% ... тең ... ... ... ... қатар жетік меңгергендердің ішінде 176089 адам ... ... ... Пайыздық көрсеткіштер бойынша тамамдайтын болсақ, ... тең ... ... ... екі тілді жетік меңгеру процессіне
сәйкес келетін тарихи тұжырымдар ... көп деп айта ... ... Республикасындағы жергілікті тұрғындардың тілді меңгеруі
Барлық тұрғындар
Ер адамдар тізімі
| ... ... ... |
| | |Бір ... меңгергендер|Екі тілді меңгергендер|
| | ... |% ... |% ... |7201785 |3254169 |45,2 |3947616 |54,8 ... |3947476 |985139 |25,0 |2962337 |75,0 ... |113794 |36589 |32,2 |77205 |67,8 ... татарлары |467 |136 |29,1 |331 |70,9 ... |38441 |5976 |15,5 |32465 |84,5 ... ... отырған кестелік жүйесі бойынша әлеуметтік
социологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... әрбір ер азаматты татар халқының қазақ тілін жете
меңгергендігін көрсетеді. Жалпы социологиялық ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде 25,0% пайызы сөйлейді екен,
67,8% пайыздық көсеткіші екі тілде қатарынан сөйлейтініне алып ... Осы ... ... ... ... ... ... тағы да
қазақ тілінің өз қоғамына тән орын ... ... жол ... Ер ... ... статистикалық көрсеткіштері бойынша
3947476 адам санын құрап пайыздық көрсеткіштеріне толық етіп ... ... ... ... ... ... ... қадағалауымызға
болады. /18/
15 таблица
Қазақстан Республикасындағы жергілікті тұрғындардың тілді меңгеруі
Барлық тұрғындар
Әйел адамдар
| ... ... ... |
| | |Бір ... ... ... ... | ... |% ... |% ... |7751341 |3652363 |47,1 |4098978 |52,9 ... |4037563 |1027620 |25,5 |3009943 |74,5 ... |135160 |36276 |26,8 |98884 |73,2 ... татарлары |539 |113 |21,0 |426 |79,0 ... |37492 |5945 |15,9 |31547 |84,1 ... ... ... ... ... мәліметтер бойынша
жалпы көрсеткіштерді қарастырдық соның араларында ... ... ... азаматтарда бар. Ал, біздің ұсынып отырғанымыз бір тілді меңгерген
азаматтармен қатар қос тілді ... ... ... ... адамдарының
сандық көрсеткіштеріне келіп тоқталар ... ... ... ... бір ... ғана ... ... ғана санасып қалған тізім көрсеткіш
саны 135160 болып отыр. Осының ішіндегі қос тілді ... әйел ... 98884 ... көрсеткіштерге тән, ал пайызға ... 73,2 ... тең. ... екі ... ... ... ... қоғам қарым-қатынастарын түзеуге аса зор маңызға ие деп
айта аламыз ./19/
16 таблица
Жергілікті тұрғындардың тілді жетік ... ... ... ... ... | ... ішінде тілді меңгергендер |
| | | |
| ... | |
| ... | |
| | | ... ұлттар |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | | ... ... |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | | ... ... ... |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | |Бір ... ... |Екі ... ... |
| | ... |% ... |% ... |8377303 |4119602 |49,2 |4257701 |50,8 ... ... |592688 |16,4 |3022831 |83,6 ... |193313 |57278 |29,6 |136035 |70,4 ... |564 |174 |30,9 |390 |69,1 ... | | | | | ... |17422 |2896 |16,6 |14526 |83,4 ... ... 19 таблица бойынша екі тілді қатар алып отырған
татар ұлтының азаматтары қатарларынан ... ... ... қала ... ... ... қарастыралық. Қала тұрғындарындағы татар ұлтының
саны 193313 адам ... ... ... ... ... бір ... ... тұрғындарының саны 57278 адам пайыздық көрсеткіші 29,6% тең ... Ал екі ... ... ... меңгеріп отырғандар саны 136035 адамға тең,
ал пайыздық көрсеткіші 70,4 % ... тең дей ... ... ... ... ... игеруге деген ынталарын
байқаймыз./23/
20 таблица
Жергілікті тұрғындардың тілді ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... | |
| | |Бір ... ... |Екі тілді меңгергендер |
| | ... |% ... |% ... |3918556 |1895095 |48,4 |2023461 |51,6 ... |1740554 |290713 |16,7 |1449841 |83,3 ... |87415 |28542 |32,7 |58873 |67,3 ... |273 |95 |34,8 |178 |65,2 ... | | | | | ... |9176 |1504 |16,4 |7672 |83,6 ... ... отырған 20 таблица бойынша оның ... ... ... ... ... бір ... және екі тілді меңгеруін
байқай аламыз. Онымен қатар екі тілді қатар алып жүру ... ... ... ... ... ... ... танытады.
Жалпы ер адамдардың қалада тұратындар саны 87415 адам, өз ... ... ... ғана ... ғана ... саны 28542 ... тең келіп отыр.
Пайыздық көрсеткіштерге шаққанда 32,7% деген санақ тізімін ... ... осы ... ... ер ... ... екі ... қатар меңгеріп тұрмыс
қажеттілігінде пайдаланып жүргендердің қатары 58873 дам ... ... ... көрсеткішпен көрсететін болсақ 67,3% ... тең ... ... ... таблица
Жергілікті тұрғындардың тілді жетік меңгеру көрсеткіштері
Қала тұрғындары
Әйел адамдар
| ... ... ... |
| ... | |
| | |Бір ... ... |Екі ... меңгергендер |
| | ... |% ... |% ... |4458747 |2224507 |49,9 |2234240 |50,1 ... |1874965 |301975 |16,1 |1572990 |83,9 ... |105898 |28736 |27,1 |77162 |72,9 ... |291 |79 |27,1 |212 |72,9 ... | | | | | ... |8246 |1392 |16,9 |6854 |83,1 ... ... ... әйел ... ... саны 105898 адам ... ішінде бір тілді меңгеріп тұрмыс тіршілігінде пайдаланып отырғандар
саны жалпы алғанда 28736 пайыздық ... ... ... ... % ... көрсетіп отыр. Қала тұрғындары бола тұрып олар міндетті
түрде ... ... де ... ... ... саны 77162 ... құраса,
пайыздық көрсеткіші 72,9 % тең ... ... ... жоғарғы дәрежедегі
көрсеткіштерге қарай тырып оның ... ... ... мен ... үстемдікті жоғары қойып отыр. /25/
22 таблица
Жергілікті тұрғындардың тілді жетік меңгеру көрсеткіштері
Қала тұрғындары
Екі жыныста
| | ... ... ... меңгергендер |
| | | |
| ... | |
| ... | |
| | | ... ұлттар |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | | ... ... |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | | ... ... |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | | ... ... |
| | |өз | |
| | ... |
| | |р | |
| | | |
| | | ... ... |
| | |өз | |
| | ... | |
| | | |
| | | ... ұлттар |
| | |өз | |
| | ... | |
| | | |
| | |Бір ... ... |Екі тілді меңгергендер |
| | ... |% ... |% ... |6575823 |2786930 |42,4 |3788893 |57,6 ... |4369520 |1420071 |32,5 |2949449 |67,5 ... |55641 |15587 |28,0 |40054 |72,0 ... |442 |75 |17,0 |367 |83,0 ... | | | | | ... |58511 |9025 |15,4 |49486 |84,6 ... ... ... ... ... Қазақстандағы тілді игерулері кеңнен
тараған және дамыған деп айта отырып, оның салдары ауылдық жерлерде де ... кем деп айта ... Осы ... ... ... ... қатар ұсынылып отырған мәліметтердің статистикалық ... ... ... ауыл ... ... ... саны ... ішінде қазақ тілін ғана меңгергендер саны 15587 адам ... ... ... қатар дамытып зерделейтіндері 40054 адам санын құрап ... ... ... ... ... 72,2% пайыз деп айта аламыз./32/
29 таблица
Жергілікті тұрғындардың тілді жетік меңгеру көрсеткіштері
Ауыл тұрғындары
Ер адамдар
| ... ... ... |
| ... | |
| | |Бір ... ... |Екі ... меңгергендер |
| | ... |% ... |% ... |3283229 |1359074 |41,4 |1924155 |58,6 ... |2206922 |694426 |31,5 |1512496 |68,5 ... |26379 |8047 |30,5 |18332 |69,5 ... |194 |41 |21,1 |153 |78,9 ... | | | | | ... |29265 |4472 |15,3 |24793 |84,7 |
29 ... ... ауыл ... ... ер ... бір тілді
меңгергендері 30,5 пайызын құраса, оның 69,5 пайызын екі тілді меңгерген ер
адамдар қатары құрап отырғандықтарынын көре ... ... ... ... ... ... ... тұрғындары
Әйел адамдар
| ... ... ... |
| ... | |
| | |Бір ... меңгергендер |Екі тілді меңгергендер |
| | ... |% ... |% ... |3292594 |1427856 |43,4 |1864738 |56,6 ... |2162598 |725645 |33,6 |1436953 |66,4 ... |29262 |7540 |25,8 |21722 |74,2 ... |248 |34 |13,7 |214 |86,3 ... | | | | | ... |29246 |4553 |15,6 |24693 |84,4 |
30 ... ... әйел ... бір тілді меңгерген пайыздық көрсеткіші
25,8 құраса, ал екі тілді ... саны 74,2 ... ... отыр ... ... Мұндай көрсеткіштерге қарай ... ... ... оның жетік меңгерілуіне кең жолдар ашылу салдары деп айта
отырып, ... ... ауыл ... ... ... одан әрі ... ... жолдар ашылынуда дей аламыз.
Қорытынды
«Оңтүстік Қазақстандағы татар халқының этнотілдік үрдістері» атты
курстық жұмысымды қорытындылай келе ... ... ... ... тілдес халықтарының бірі - татарлар. ЮНЕСКО-ның ... ... ... ... ... саны 6648,7 мың ... ... дүниежүзінің барлық елдерінде тарап өмір сүріп жатыр. Әсіресе ең ... ... ол ... ... ... ... халқының саны 5,6
миллионнан асады, олардың басым бөлігі өздерінің тарихи Отаны Татарстанда
(1765,4 мың), ал ... (1120,7 мың) және ... ... мың) ... ... ... ... Түркия, Қытай, Германия,
Австралия, АҚШ, ... ... тағы ... ... ... ... етеді дей аламыз.
Татар ағайындар бірнеше ғасырдан бері Қазақстанда тұрып келеді. 1999
жылғы санақ бойынша олардың саны 248954 ... ... бері ... ... халықтың саны біршама өскен болар. Негізінен Ақмола, ... ... ... ... ... ... Қазақстан
облыстарында және Алматы қаласында бауырлас татар ... ... ... ... ... ... тиатар ағайындардың қазақ
даласына келіп қоныстануы 1552 жылы Қазан ... ... ... ... Екішіден, татар халқының ата-жұртын тастап көшіп кетуіне
бірден бір ... ол сол ... ... мөлшерінің өте жоғарлауына
төзе алмастан олар көшіп әрбір ел құрамына тарап кетуге мәжбүр ... ... ... халқы іргелес елдермен сауда-саттық жасау
арқылы қарым-қатынаста болғаны тарихтан бізге мәлім. Мысалы, Кіші ... ... ұсақ ... ... жуық, татар көпестерінің қолдарында
болған. Сондай-ақ олар қазақтармен бірлесіп, Қостанай, ... ... ... ... ... ұсақ сауда орталықтарын ашқан. Ал,
Кеңес үкіметінің ... ... ... ... мамандары, дәлірек
айтқанда, мұғалімдер мен ... ... еді. ... тың ... ... ... ... қосайық. Осының барлығы дерлік татар
халқының ұлт өкілі ретінде тұрақтап ... алып ... ... ... ... және ... өнер тамған халықтардың бірден бірі
болып саналады.
Ұлттық, татулық, ... ... ... ... Оны облыстың сан салаларында қалдырған айшықты ... ... ... ХҮІІІ ғасырдың орта шенінде патшалық Ресей
қазақтарды түпкілікті ... ... ... ... «Ащы ... қамалдар, стансалар сала бастағаны ... Оған қоса ... де ... келе бастады. Олардың қатарында Мәуліт Абзи
бастаған бірте топ ... ... ... ... ... еріксіз
қуылып, құс қанаты талатын қазақ жерінің қара топырақты құйқалы ... ... ... ... ... аттас селоның алғашқы қазығын қағып,
түпкілікті орнықты. Осы қатаң тағдырдың ... ... ... татар ағайындарымыз қазіргі күнге дейін тұрақтап қалып, өмір
тіршіліктерімен қатар осы Қазақстан ... ... өмір ... олар ... ... ... ... араласқа түсіп «Ащы белдеу»
ауылында қазақ-татар атты мәдени орртталықтар мен ... де ... ... ... пен ... кең өріс алып ... Осы сөз ... татар ағайынның ішіндегі осы ауылдың белді ұстазы
Рәмзия Жақыпова апйымыздың ұлттық қазақ ... ... ... ... ... бірі.
Рәмзия апай қазақ тілін үйретуге байланысты өзге ұлттар үшін ... ... ... ашып ... ... Ол кісі көп жыл бойы ... орыс тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ береді.
Қазақ тілін ана ... кем ... ... ... тілдерінде өзінің
шығармашылығынан өлеңдер оқып, оның ... ... ... өлеңдер
жинағын басып шығару, бастапқы мақсаты болып отыр. Осындай қазақша болатын
байқауларға қатысып, белсенді болып, Қазақстаным атты ... ... ... ... Республикасының беделді қызметтердегі татар ұлттарының
азаматтары да қызмет атқара отырып, қазақ тілін ... ... ... кем де кем ... отырған жоқ. Мысалы айтар болсақ, Облыстық
мәслихаттың депутаты, банкир Александр ... ... ... ... өзге де ... ... тілін меңгеру міндетті деп айтудан
жалықпайды.
Қазақ жерінің патриоты болып жүрген өзге ұлттардың ... аз емес ... ... ... ... көптеп келтіре аламыз. Тілдік дәрежемізді
көтеру тек қарапайым ... емес осы ... ... ... ... сапар шегіп барған болатын, осы сапар нәтижесінде
Бүкіләлемдік татар конгресінің ... ... ... ... Елбасы
Н.Ә.Назарбаев «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразиялық мұрасы» атты ... ... ... онда үш ... ... ... Бұл ... екі ұлт арасындағы туыстық қарым-қатынасымызды одан әрі
нығыздап ... ... Міне ... ... ... ... ... өзге ұлттардың бет перделі сезімдерімен
ынтымақтастықтарын байқаймыз./37/
Қазқстан мен Татарстан ... ... ... ... жылдары жақсара түсті. ... ... ... ал ... мемлекетінің Президенті Минтемир
Шаймиевтің Қазақстанға ... ... ... ... ... Ресей
Федерациясының аумағында тұрып жатқан түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... ... бір ... ретінде Қазақстан мен
Татарстан арасында ... ... ... ынтымақтастықтан көруге
болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен сілтемелер
1. Сулейменова Ә. Сұхбат: Қазақ тілі – Казахский язык., А., ... ... ... Б.Х. ... ... ... и их ... А.,
1976, 5-7 стр
3. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді ... ... ... ... 1999 жылғы санағы бойынша. ... 2000. 67 ... ... ... ... ... ... 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 94 ... ... ... ... санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты ... ... ... ... ... ... 1999 ... санағы бойынша. Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 130 бет. ... ... ... ... 2 ... Қ.Р. тұрғылықты
халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ ... //Қ.Р. ... ... ... ... ... 2000. 166 ... Татарлар. Қазақ даласына қалай ... ... ... ... Алматы, 2005. 5 ақпан, 2-3
беттер.
7. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. ... ... ... меңгеруіне байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... ... 2000. 178 бет.
8. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді ... ... ... тізімі
//Қ.Р. 1999 жылғы санағы бойынша. ... 2000. 214 ... ... ... ... ... құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді ... ... ... ... 1999 ... ... ... Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 238 бет.
10. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. ... ... ... меңгеруіне байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 жылғы ... ... ... 2000. 262 бет.
11. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 ... ... ... ... ... ... санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 жылғы санағы ... ... 2000. 6 ... ... ... ... ... құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты ... ... 1999 ... ... ... Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 7 бет.
13. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... 2 ... ... ... тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... ... 2000. 8 бет.
14. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... 2 ... ... ... ... ... байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... ... 2000. 6 ... ... Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты ... ... 1999 ... санағы бойынша. ... 2000. 7 ... ... ... ... санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 8 бет.
17. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты ... ... ... ... ... ... 1999 жылғы санағы бойынша. ... 2000. 9 ... ... ... ... ... ... 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді ... ... ... ... 1999 ... санағы ... ... 2000. 11 ... ... ... ... ... құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне ... ... ... 1999 ... ... ... Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 15 бет.
20. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ ... 2 ... ... халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ ... 1999 ... ... ... ... 2000. 13 ... Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне ... ... ... 1999 жылғы ... ... ... 2000. 16 ... Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты ... ... 1999 ... ... ... Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 17 бет.
23. ... ... ... ... ... 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... ... 2000. 18 ... ... ... Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты ... ... 1999 ... ... ... ... 2000. 19 бет.
25. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ ... 2 ... ... ... ... ... байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 ... ... ... ... 2000. 20 бет.
26. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне ... ... ... 1999 ... ... ... ... 2000. 21 бет.
27. Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 ... ... ... ... ... ... ... тізімі
//Қ.Р. 1999 жылғы ... ... ... 2000. 22 ... Қазақстан Республикасының Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. ... ... ... ... ... ... ... 1999 жылғы санағы ... ... 2000. 23 ... ... ... ... ... құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне ... ... ... 1999 ... ... бойынша. Статистикалық
жинақ./Ред.А.Смаилова/.-Алматы, 2000. 24 бет.
30. ... ... ... санақ құрамы. 2 бөлім. ... ... ... ... байланысты санақ тізімі
//Қ.Р. 1999 жылғы ... ... ... 2000. 25 ... ... ... Ұлттық санақ құрамы. 2 бөлім. Қ.Р.
тұрғылықты халқының тілді меңгеруіне байланысты ... ... 1999 ... ... ... ... 2000. 26 бет.
32. Хайруллин А.С. Татары. М., 1997, стр. ... ... Б.Х. ... ... ... А., 1990. 54 ... Хасанов Б.Х. Казахско-русское двуязычие. А., 1987, 13 стр
35. Хасанов Б.Х. Национальные ... ... и ... и перспективы. А., 1989. 48 стр.
36. Хасанов Б.Х. Социально-лингвистические проблемы ... ... в РК. А., 1992, 21-23 ... ... Ә.Д. ... ... Казахстанской лингвистики:
1991-2001гг. А., 2001. 11 стр.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)8 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Linux операциондық жүйесінде kill функциясын оқып үйрену және оны Си тілінде программалау24 бет
Linux операциялық жүйесіндегі pipe() функциясы21 бет
Биофизика6 бет
Ландшафттың экологиялық қасиеттері3 бет
Сапа менеджмент жүйесін- білім беру жүйесіне қолдану3 бет
Техникалық үрдістерді реттеудің статистикалық әдістері4 бет
Техникалық үрдістерді реттеудің статистикалық әдістері туралы4 бет
Техногенді сипатты төтенше жағдайлар,олардың түрлері. табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың классификациясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь