Инфляцияның қаржы әлеуметтік - экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат

Жоспар

КІРІСПЕ

Қаржы және инфляция: өзара байланысы және іс.әрекеті
1.1. Инфляцияның экономикалық мәні
1.2. Инфляцияның пайда болу себептері
1.3. Инфляцияны өлшеу
1.4. Инфляцияның түрлері

Инфляцияның қаржы әлеуметтік.экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат
2.1. Инфляцияның қаржы экономикалық және әлеуметтік зардаптары
2.2. Инфляцияны тежеу шаралары мен қаржылық әдістері бет
2.3. Инфляцияға қарсы саясат

Қазақстан Республикасындағы инфляциялық процестің дамуы және ерекшеліктері

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та және басқа өнеркәсібі дамыған елдерде инфляцияның ұзақ уақытты мәселесі шықты. 30 жылдан астам уақыт бұрын 30 жыл уақыт ішінде бағалар жылдан жылға өседі деген ойдың өзі ақылға сыймайтын еді. Бірақ 1955 жылдан бастап бағалар шынымен өсе бастады және қазір көптеген білімді адамдары осы тенденция кейін де сақталып қалады дейді. 1950 жылға дейін болған жоғары инфляция қарқыны соғыстармен байланысты болған. Ең жоғары инфляция дәрежесі Азамат соғысы жылдарында, екінші дүниежүзілік соғысы кезеңінде және Кореядағы соғыс кезеңінде болды. Бірақ инфляцияның жоғарылауымен қатар дефлятор кезінде бағаның төмендеу кезеңі де болған. Олар көбіне XIX ғасырда жиі болған, бірақ өткен ғасырда да орын болған. Мысалы, 1921 жылы батыста ұлы депрессия кезінде II-дүниежүзілік соғысқа дейін инфляция мен дефляция кезектесіп отырды. Бұл құбылыс жүйелі болмағанымен, мысалы 1905 жылы бағаны 1860 жылғы дәрежеге жеткізе алатындай масштабқа ие болды.
Біз тұрақты инфляцияның пайда болу себебін, оның шығысын көрсетіп және оның динамикасына қалай әсер ететінін түсінгіміз келеді. Көп ғалымдар алдарына мынадай сұрақтар қояды: неге инфляцияны бақылау өте қиын, неге жоспарлар мен үкіметтердің есептеулеріне қарамастан инфляция бар, неге біз инфляция туралы уайымдауымыз керек, инфляция қандай зиян немесе пайда алып келеді, инфляциядан айрылу үшін экономика құрылғыларын біз өзгерте аламыз ба, мәселен алтын стандартына оралып, яғни қағаз ақшаларды алтынға ауыстырып немесе инфляция кезінде бізге өмір сүруге оңай болу үшін экономиканы қайта құру керек пе?
Біздің елімізде ресми ғылымдар мен насихаттаумен социализм кезеңінде инфляция болуы мүмкін деген пікірдің мойындалмағанына көп уақыт да болған жоқ. Ал инфляция жасырын нысанда кішкене өлшемде болса да болды. Созылмалы тауар тапшылығы кезінде, тұрақты баға кезеңінде де ақшалар өз маңыздылығын жоғалтты.
Қазір инфляция үйреншікті болып, оның масштабы өсуде. Бірақ тек халықтың кең қабаты ғана емес, оның қағидалы механизмдері, түсінігі және ол туралы ақпараттармен мамандардың өздері де жетік иемденбеген.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Мақыш С.Б. Ақша және ақша айналысы
2. Көшенова Б. Ақша, несие, бактер.
3. Әубәкіров Я.Ә. Экономикс.Оқу құралы. Алматы: Экономика, 1995.
4. Гордиевич Т.И. Инфляционные процессы в переходной экономике: Генезис и проблемы регулирования:(На примере Республики Казахстан): /Университет “Туран”.-Алматы, 1997.
5. Макроэкономика: Учебное пособие/Под ред. И. П. Николаевой. - Москва: Финстатинформ, 2000.
6. Жүнісов Б.Ж. Нарықтық экономика негіздері. Оқу құралы. Алматы. 1994.
7. Саниев М.С. Ақша, Несие, Банктер. Оқу құралы-Алматы: Алматы экономика және статистика институты, 2001.
8. Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер Оқулық-Алматы: Экономика, 2001.
9. Селищев А. С. Макроэкономика. - Москва: Питер, 2001.
10. Сембиева Л.М. Социальные аспекты инфля-ции:/ КазГНУ им. Аль-Фараби.-Алматы, 1995.
11. Стоянова Е.С. Финансовый менеджмент в условиях инфляции.-Москва: Перспектива, 1994.
12. Көшенова Б.А. Ақша.Несие.Банктер.Валюта қатынастары. Оқу құралы/-Алматы: Экономика, 2000.
13. Казахстанская правда-27.02.2001. 2000-жылдың көрсеткіші.
14. Экономикалық теория негіздері. Оқулық.-Алматы, “Санат”, 1998.
15. Экономикалық теория. Оқулық. Алматы. Қазақ Университеті.2000.
16. Усов В.В. Деньги. Денежное обращение. Инфляция: Учебное пособие.-Москва:Банки и биржи, 1999
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
Қаржы және инфляция: өзара байланысы және іс-әрекеті
1.1. Инфляцияның экономикалық мәні
1.2. Инфляцияның пайда болу себептері
1.3. Инфляцияны өлшеу
1.4. ... ... ... ... ... ... шаралары мен
әдістері, инфляцияға қарсы саясат
2.1. ... ... ... және ... зардаптары
2.2. Инфляцияны тежеу шаралары мен қаржылық әдістері бет
2.3. Инфляцияға қарсы саясат
Қазақстан Республикасындағы инфляциялық процестің дамуы және ерекшеліктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... ... кейін АҚШ-та және басқа өнеркәсібі
дамыған елдерде инфляцияның ұзақ уақытты мәселесі шықты. 30 ... ... ... 30 жыл ... ішінде бағалар жылдан жылға өседі деген ойдың өзі
ақылға сыймайтын еді. Бірақ 1955 жылдан бастап ... ... өсе ... ... ... ... адамдары осы тенденция кейін де сақталып қалады
дейді. 1950 ... ... ... ... инфляция қарқыны соғыстармен
байланысты болған. Ең жоғары инфляция ... ... ... ... ... ... ... және Кореядағы соғыс кезеңінде болды.
Бірақ инфляцияның жоғарылауымен қатар ... ... ... ... де ... Олар ... XIX ... жиі болған, бірақ өткен ғасырда
да орын болған. ... 1921 жылы ... ұлы ... ... II-
дүниежүзілік соғысқа дейін инфляция мен ... ... ... ... ... болмағанымен, мысалы 1905 жылы бағаны 1860 жылғы дәрежеге
жеткізе алатындай ... ие ... ... ... пайда болу себебін, оның шығысын көрсетіп
және оның динамикасына ... әсер ... ... ... Көп ғалымдар
алдарына мынадай сұрақтар қояды: неге инфляцияны бақылау өте қиын, неге
жоспарлар мен үкіметтердің ... ... ... бар, неге ... ... уайымдауымыз керек, инфляция қандай зиян немесе ... ... ... ... үшін ... ... біз өзгерте аламыз
ба, мәселен алтын стандартына оралып, яғни ... ... ... ... ... кезінде бізге өмір сүруге оңай болу ... ... құру ... ... елімізде ресми ғылымдар мен насихаттаумен социализм ... ... ... ... пікірдің мойындалмағанына көп уақыт да болған
жоқ. Ал инфляция жасырын нысанда ... ... ... да ... ... тапшылығы кезінде, тұрақты баға кезеңінде де ақшалар өз маңыздылығын
жоғалтты.
Қазір инфляция ... ... оның ... ... Бірақ тек
халықтың кең қабаты ғана емес, оның қағидалы ... ... және ... ақпараттармен мамандардың өздері де жетік иемденбеген.
1. Инфляция, оның ... болу ... және ... ... ... ... құбылыс ретінде инфляция ұзақ уақыт өмір ... ... ... ... ... ... байланыстырады. Инфляция термині
латын тілінен – inflatio – қампаю, ісіну, көтерілу деген ... ... -бұл ... ... ... ... тауарлар және
қызметтер сапасының төмендеуінен туындайтын ақшаның құнсыздануы, ... ... алу ... ... түсіндіреді. Инфляция бұл кез келген
экономикалық даму үлгісіне тән объективті ... ... да ... ... ... ... және сол ... кездейсоқ жағдайларда
экономиканы дамыту үшін мемлекеттік шығындарды қағаз ақша шығарумен
қаржыландыру ақша ... күрт ... ... ... ... соғады. Оны әр елдегі соғыс жылдарындағы ақша айналымынан ... ... рет ... ... 1861-1865 жылдары Азамат соғысы
кезінде “инфляция” термині пайда болды. Оның соңғы екі жылында ... алу ... 60% ... ... XIX ғасырдың бас кезіндегі
Англияның Наполеонға қарсы соғысы; 1789-1791ж.ж. Француз ... ... ... ... ... ... ... қарқынға
жетті. Осы келтірілген мәселелер инфляцияның бұрыннан келе ... ... ... ... ... тауар бағаларының өсуінен көрінгенімен,
ол тек ақшаға тән құбылыс емес. Ол күрделі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... түрлі саласындағы ... ... ... ... ... ... өміріндегі ең өткір проблемалардың бірі.
Инфляция сұраныс пен ұсыныс баланссыздығын, бағаның өсуінде ... да ... ... ... түсіндіреді. Бірақ инфляция
кезінде барлық бағалар өседі деп айтуға болмайды. Бір тауарлардың бағасы
өсуі ... ... ... ... тұрақты болып қалуы мүмкін, бір
тауарлар мен қызметтердің бағалары басқаларына қарағанда тез өсуі ... ... ... ... пен ... ... әртүрлі арақатынас
пен әртүрлі икемділік жатыр.
Инфляцияның ... әр ... әр ... ... жүр. Мысалы, “Ақша,
несие, банктер” деген, 1998 ... ... ... ... оқулықта (орыс
тілінде),: “инфляция, бағаның жоғарлағанын, тауардың жетіспеушілігінен
жәнен тауармен ... ... ... ... ... оның ... алу мүмкін-шілігінің төмендеуі болып көрінеді”
делінген.
Бұл анықтаманың басты кемшілігі, айналымдағы ақша белгілерінің ... ... ... ... ... көрінбейді.
1999 жылы, Алматыда шыққан “Толық ... ... ... ... ... ... ... тауарлар-мен
көрсетілетін қызметтерден асып түсуі, ... ... ... ... ... көрсетілетін қызметтер бағасының өсуі”.
Мұндай анықтамадан байқайтынымыз, ең басты мәселе табыстың өсуінде
сияқты. Соның ... ... ақша ... ... ... ой ... бұл да ... түсінік. Әңгіме табыста емес. Ол өскен жоқ, ал ... ... ... ... ... төмен болған-дықтан, ұсыным
азайып, сұраным көбейгеннен кейін, айналымда ақша ... ... ... ... еске ... ... дегенді былай анықтаған жөн дейміз:
“Айналым арнала-рының, артық ақша белгілерімен аса толып кетуінің, тауарлар
мен қызметтердің ... және ... ... ... ... құнсыздануы, тауармен көрсетілетін қызметтердің бағасының
өсуі, сөйтіп халықтың нақты табысының төмендетілуі”.
1.2. Инфляцияның пайда болу ... өсуі және ... ... көп шығуы бұл тек инфляцияның сыртқы
көрінісі ғана: Ұлттық шаруашылық пропорциясының бұзылуы, жалпы ... ... ... терең себептері. Әлемдік экономикалық
әдебиеттерде инфляцияны және ұлттық шаруашылықты ... ... 3 ... күші ... ... ... ақша ... мемлекеттік монополия, ... ... ... және ... шығындар, қазіргі мемлекеттің
функцияларымен ... ... ... және мөлшеріне кәсіподақ-тардың монополиясы;
- жеке шығындар мен белгілі бір бағаларға ірі фирмалардың ... үш ... ... ... және әрқайсысы баланстарды
бұзып, ұсыныс пен сұраныстың ... ... ... алып ... мүмкін.
Инфляцияға қарсы нақты шара қолдану үшін инфляцияның қайнар көзін ... ... тән ... ... ... сияқты инфляция
бір мағыналық болып бағаланбайды. Инфляцияның негативті зардаптары біздің
елімізде белгілі. Инфляцияның ... ... ... болатыны бізге
онша мәлім емес. Сондықтан инфляцияны жалпы жаман деп, басу, жою керек деп
қарауға ... Ол ... ... үшін ... ... құралы
болуы мүмкін. Инфляция пайда мөлшері мен бағаның өсуіне әсер етеді, алдымен
конъюнктураны өмірге әкелетін фактор ... ... ... ... тұрақсыздықты күшейте-тін тежеушіге айналады.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жылжымалы ... ... ... ... ретінде қаралады. Себебі олар үлкен ... ... алып ... ... ... ... ол
макроэкономикалық мәселе болып табылады. Мемлекет алдында мынадай негізгі
мәселелер тұрады: радикалды шара ... ... жою ... ... Әр ... осы ... ... шешеді. Мәселен, АҚШ және
Ұлыбритания инфляциямен активті түрде күресуде, ал басқа мемлекеттер ... ... ... ... ... ... ортасындағы өнеркәсібі дамыған елдерге инфляциялық тенденция
тән. Оған негізгі екі фактор әсер етті: қаржы және ... ... ... ... және экономи-када олигополиялық құрылымның
қалыптасуы.
Кәсіпкердің бағаны көтеру ... ... ... қууы ... ... Ақша айналымы мен бағаның құрылуының тұрақтылығын алтын
монеталы стандарт анықтады. Банкнотты ... ... ... ... ... ... ... қатар қатаң сәйкес-тікте
орналасқан алтын ... бар ... ... белгілі бір мөлшерде
банкнот шығаруы мүмкін болды.
Экономикалық дамудың жаңа кезеңге өтуі баға ... ... Ақша ... ... ақша ... алтын шеттетілді, мемлекет-
тік шығынның тұрақты өсуі мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ақша ... ... жақсы жағдай
жасады.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ... ... ... ... өсуі ... Осы ... процесстердің негізі
екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өндірістің бұзылуы болды. Өндірістегі
өзгеріс ... мен ақша ... ... ... қоймады: бюджет
тапшылығының өсуі, мемлекет қарыздарының өсуі, қағаз ақшаларының ... ... ... ... өсуінің жалпы тенденциясы сақта-лынды.
Экономикалық дағдарыс кездің өзінде де барлық ... ылғи ... ... ... өсуінің қарқындылығы барлық уақытта бірдей болмады: 50-60
жылдардағы бірқалыпты өсуден 70-80 ... ... ... ... ... ... инфляцияның өсуінің негізгі факторы өнеркәсіптің өсу
қарқынының тұрақты төмен ... ... ол ... ... ... еді. Инфляцияның өсуіне сол жылдары сыртқы
факторлар – ... ... мен ... ... ... өсуі де әсер ... ... сатып алу қабілеті күшті валютамен салыстырғанда
құнсызданады. Инфляцияны бұлай түсіндіру, яғни ... ... ... алтынды бұрынғыша ақша сияқты жалпылама эквивалент ... ... Ең ... ... өсуі ... ... оның
ұсынысынан артық болуымен байланысты. Белгілі тауар ... ... ... сәйкестілігінің бұзылуы әлі инфляция ... ... ... ... ... ... көтерілуіне нақтылы экономикаылқ жағдайлар
да әсер етеді. Мысалы, 70-жылдардағы ... ... тек ... ... ... ... 20 есеге өсті) емес, басқа да тауар мен
қызмет көрсету бағаларының өсуімен байланысты. 1973 жылы ... ... ... 1979 ... артты. Ақша әсерінен тыс, тауар
бағаларының өзгеруі еңбек өнімділігінің ... ... және ... ... ... құрылымдық өзгерістерге, бағаның
монополиялануы мен ... ... ... ... жаңа
ставкаларын енгізуге, ақша ... ... ... ... ... өзгеруі мен сыртқы экономикалық
байланыстарының ... және т.б. ... ... ... ... неше ... ... әсері болады.
Конъюктураның циклдық толқуынан болатын бағаның ... ... ... Циклдың түрлі фазаларынан өту барысында (әсіресе XIX-XX
ғасырдың бас кезіне тән “классикалық ... ... ... өзгеріп
отырады. Аласапыранның бас кезіндегі оның өсуі дағдарыс пен ... ... ... ... баға тағы да ... Еңбек
өнімділігін арттыру бағаның төмендеуіне әкелуі тиіс. Циклдық ... бір ... ... өсуі еңбек өнімділігінен ... ... ... ... ... деп ... ол өз ... баға
деңгейінің жалпы өсуіне алып келеді. ... ... да ... өсуіне көп әсер етпейді. Айталық, су басып кеткен аймақтардағы
құрылыс материалдарының бағалары ... Бұл ... ... ... ... ал олар ... ... барысында, баға
төмендеуі тиіс.
Сонымен, баға өсуінің ... ... нені ... көп ... байланысты екенін еске ұстап, оның
ішіндегі ең бастыларын айтайық.
Біріншіден, мемлекеттік шығыстар мен ... ... ... болмауы. Ол мемлекеттік ... ... Егер ... ... эмиссия банкісінен заем арқылы
қаржыландырылса, басқаша айтқанда “ақша ... ... ... ... ақша ... ... Айыр-бастың сандық теңдігін MV=PO
еске түсірсек, M мен P көрсеткіштері өсуінің байланысы анық.
Екіншіден, ... ... ... инвестицияны қаржыландыру
жүргізілген ... да ... ... өсуі ... ... милитариландырумен байланысты инвестиция инфляцияны өршітеді.
Ұлттық табысты әскери мақсатқа пайдалану, өндірістік емес ...... ... ... ... ... Әскери ассигнациялар бір сәтке ғана
қосымша төлем қабілеті бар сұраныс туғызып, тауармен ... ... ... ... әкеледі. Әскери шығындардың өсуі мемлекеттік
бюджетті тұрақты тапшылық жағдайына және ... ... ... ұрындырады.
Үшіншіден, баға деңгейінің жалпы өсуі қазіргі рыноктық ... ... Бұл ... ... ... ... ... өндірушілер болып, өнімдердің түрі аз, капитал ... ... ... ұқсамайды. Қазіргі рынок белгілі ... ... Ал ... ... ... ... ... бағаны
билейді. Олигополиялар бағаны өсіруді бірінші болып бастамаса да, ... ... ... ... ... бағаның жоғары деңгейін ұстап
тұру үшін өндіріс пен ... ... ... ... ... ... ... билік жүргізетін рынокта бағаның төмендеуін болдырмау
үшін олигополия мен ... ... ... ... ... ... ... өндірушілердің келуін тежеу үшін олигополистерге жиынтық сұраныс
пен ұсыныстың сәйкес келмеуі көмектеседі.
Төртіншіден, ... ... ашық ... оның ... ... ... ... барысында “импорттық”
инфляцияның қаупі туады. Жоғарыда талған 1979 жылғы энергияға ... ... ... ... ... мұнайға бағаны
өсіріп, технологиялық тізбек бойынша ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі шектеулі.
Әрине өз валютасын ревальвациялау ... ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ ревальвация отандық тауарлардың
экспорттық бағасын да қымбаттатады, ал бұл ... ... ... төмендетеді.
Бесіншіден, инфляция өзіне-өзі дем беретін ... ... ... ... ... орын ... ... елдерінің көптеген
экономис-тері және біздің елімізде де осы ... ... ... пен ... ... күту себептерін жою инфляцияға қарсы
саясаттың ең басты міндеті.
1.3. Инфляцияны өлшеу
Инфляцияның бар ... ... ... ең ... ... индексінің көрсеткіші.
Индекстер – бағалардың уақыт ішіндегі арақатынастарын анықтайтын
өзгермелі көрсеткіш-тер. Олар ... ... ... ... индексінің төменде көрсетілгендей бірнеше түрлері бар.
Ең маңызды деген 25 азық-түлік тауарлардың баға көрсеткіші ... ... баға ... ... ... бар ақша саны ... ... ақша индексі, номиналды ЖҰӨ-нің нақты ЖҰӨ-ге қатынасы
немесе нақты ЖҰӨ-нің төмендеуінің көрсеткіші болып табылатын ЖҰӨ ... ... ... нарықтағы шикізат, шала фабрикаттар ... және ... ... ... ... ... баға ... Инфляция қарқынын өлшейтін негізгі көрсеткіш, тұтыну
бағалар индексі, 275-ке жуық ... мен ... ... ... ... ... бағаларының индексін есептеуде келесі формула қолданылады:
ТБИ = Ағымдағы жылдағы тұтыну қоржынының бағасы/ Базалық ... ... ... ... индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін:
• Баға индексі 100% -қа тең болады, яғни баға өзгермеген ... ... Баға ... 100%-тен жоғары, мысалы 140% -ке тең. Сонда ... ... ... ... 1,4 есе ... яғни ақша
инфляциялық құнсызданды;
• Баға индексі 100 %- тен ... ... 80%- ке тең, яғни ... ... ... қарағанда 20%-ке төмендеген. Бұл дефляцияның
болғанын, яғни баға деңгейінің төмендеуін білдіреді.
Қазақстанда ТБИ 1991 ж. белгіленді. Тұтыну қоржынына ... елде ... мен ... ... ... ... және тұтыну тауарлары
құрылымының өзгерілуі ... ... ... да ... ... 1995 ... әр ... бюджетін тексеру нәтижесіне байланысты
1996 ж. шілдеден бастап тұтыну қоржынының төмендегідей құрамы ... 62,6 ... ... 58,2), ... емес тауарлар–23,2
процент бұрынғысы (30), көрсеті-летін ақылы қызмет 14,2 процент ... ... ... ... өнім ... тұтыну бағалар индексі
және көтерме баға индексі қолданылады. Жалпы ұлттық өнім ... ... ... ... ... және әмбебапты. Ол тұтыну тауарлары
мен қызметтердің бағаларын ғана ... ... ... мен ... ... ... ... түрлері
Дүниежүзілік тәжірибе инфляцияны мына шартты түрлерге бөледі:
• экономикадағы қамтитын ... ... және ... жүру ... ...... ( баға ... төмен қарқынмен
өседі), үздіксіз және сатылы инфляция;
• даму қарқынына байланысты – жылжымалы ... – онда ... ... ... ... 5-10 проценттен аспайды; қарқынды инфляция -
онда бағаның өсуі жылына орташа 10 проценттен 50 процентке ... ... 100 ... ... ... инфляция - онда бағаның өсуі жылына
100 проценттен асады; Халықаралық валюта қоры баға айына 50 ... оны ... ... ... аса ... ... деп ... Егер инфляция өндірістің
құлдырауымен ұштаса оны ... деп ... әсер ... ... ...... инфляциясы және шығын
инфляциясы.
Сұраныс инфляциясы ... ... ... ... яғни
айналыстағы ақша массасы “көтеріліп”, соның салдарынан төлем қабілеті бар
сұраныста жоғары болады. Ал сол ... ... баға ... ... ... қанағаттандыра алмайды. Сөйтіп жиынтық
сұраныс экономиканың ... ... ... ... соқтырады.
Ақша массасының “көтерілуі” себептерінің ең ... - ... ... яғни ... ... ... күнбе-күнгі өмірде
қолдануға жарамайтындықтан оның ақшалы экви-валенті бюджеттің тапшылығын
тудырады. ... жою үшін ... ... ақша ... ... ақша ... ... зайымдар орналастырылады. Бюджет
тапшылығын жоюдың бірінші жолы ... ... тән. ... ақша ... ... ... сатысында өндірістің дамуы,
жұмыссыздықтың азаюы және бағаның төмендеуі тепе-теңдік орнайды. Сондықтан
аз мөлшерлі инфляция пайдалы ... ... ... ... ондай инфляция
артық өндіру дағдарысынан және жұмыс орындарының қысқаруынан сақтандырады.
Одан әрі бүкіл экономикада бос жұмыс орны болмаған және ... ... ... ... алмаған жағдайда баға өседі. Осыдан кейін өндірістің
құлдырауына, оның тиімділігінің ... және ... ... факторлар әсер ете бастайды.
Сөйтіп, сұраныс инфляциясы кезінде ... ... ... ... ақша ... болуы бағаларды жоғарылатады және ақшаны
құнсыздандырады.
Шығын инфляциясы өндіріс шығынының көбеюіне байланысты әсіресе ... ... ... ... ... Бұл ... №1 сұлбада көрсетілген.
өнімге баға белгілеуде әсер ететін ақшасыз ... ... Ол - ең ... ... ... ... өсуі.
Тауар бағасының өсуі халықтың табысын төмендетіп, жалақыны ... ... ... ... ... өсуі өз ... өнімді
өндіру шығындарының өсуіне, пайданың төмен-деуіне, қолданып ... ... ... өнім ... ... әкеп ... Пайданы сақтап
қалу мақсатында өндірушілер тауар ... ... ... ... ... серіппе (спираль) пайда болады: бағаның көтерілуі
жалақының өсуін талап етсе, жалақының өсуі бағаны көтереді. Бұл ... ... ... ... ... деп ... ... өнімнің әрбір өлшемінің шығыны көтеріліп, соған
байланысты баға ... ғана ... ... ... жалақы бағаны
құрайтын элементтердің тек біреуі ғана. Сонымен ... ... ... ... ... алу, ... қызметін төлеу шығындары
көтерілуіне байланысты да ... ... пен ... және ... ... ... яғни материалдық
шығындардың өсуі – бүкіл әлемде ... ... ... Оған қарсы
тұратын фактор - өнімнің әрбір өлшемінің шығындарын ... ... ... ... мен ... инфляциясы бірімен-бірі тығыз
байланысты. Оны ... ... ... ... (2-сурет). Қазіргі
кез келген экономика жүйесін ... ...... ... немесе шығын инфляциясына әсер ететін факторлар.
Өнеркәсібі ... ... ... ... тән, яғни ... жылға
ауысатын бірқалыпты ... ... ... ... инфляцияның бұл түрі өндіріс пен жалпы ұлттық ... ... ... Ал ... ... қарқынды және ұшқыр
инфляция басымдау болады. Инфляцияға әсер ететін факторлар, оның ... ... ... зардаптарын жою шара-лары да әр
елдің экономикалық ... ... ... ... ... ... даму жағдайлары мен оған әсер ететін факторларға
байланысты төмендегідей жіктеуге болады.
Бірінші ... ... ... ... дамушы мемлекеттері
жатады, оларда 80-жылдар-дың аяғы–90-жылдардың бас ... ... ... ... ... ... тапшылығы, ішкі
саясатта ақша шығару ... мен ... ... ... ... ал ... экономикалық ортада жүйелі түрде ұлттық
валютаның ... ... ... ... 1990 ж. ... 8500 процентке, Перуде-8291,5 процентке жетті.
Екінші топқа Колумбия, Эквадор, Венесуэла, Бирма, ... ... Чили ... ... ... да ... тепе-теңдіктің
жоқтығы байқалып, ал қаржы саясатында аз қаржыландыруға және ... ... ... ... ... ... Бұл ... қарқынды
инфляция (бағаның жылдық орташа өсуі 20-40% ... ... ... ... жүргізілуде, жұмыссыздықтың жоғары деңгейі сақталуда.
Үшінші топқа жататын елдер – ... ... ... ... ... ... Катар, Сауд Аравиясы, Бахрейн – жеткілікті
деңгейде экономикалық тепе-теңдігі бар ... ... ... (1-5%) ... ... ... бақылау енгізілген. Экономикасы
дамыған нарық жағдайында жұмыс істеуде. Инфляцияға қарсы шаралар ретінде
тауарды сыртқа ... және ... ... ... зор роль ... бірқалыпты деңгейде жүруде.
Төртінші топқа дамушы мемлекеттер әлеміне теңгерілген ... ... ... (ТМД ... Қытай, Польша, Вьетнам және
т.б.). Бұл мемлекеттердегі инфляция жоспарлы-бөлу ... ... ... ... объективті процестерге байланысты болады. ... ... ... ... ... бұрыннан келе
жатқан тапшылығы негізінде қаржыландыру мәселелерінде ... ... ... ... тез ... ... ... салынатын инвестицияның қауыр өсуі; үшіншіден, “баға қай-шысы”
деп аталатын ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... ... ... қарқынды өсуінің арасындағы үйлесім-сіздік.
Құрылым факторлары тек ... ... ... шығын инфляциясына жағдай
жасап қана ... ... ... ... ... өсуіне әсерін
тигізеді.
Бұл мемлекеттер өндірістің өсуі мен ішкі ... аз ... ... бір ... ... ... жолымен, яғни
ақша массасын басып шығарумен, екінші жағынан шетел займдарын ... ... ... ... ... бұл топтағы мемлекеттерде
көп мөлшерде ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... тән ... және ұшқыр инфляциялардың нышаны
- ақша айналымы жылдамдығының өсуі, ақша массасының жиынтық ... ... ... ... және ақша ... ұсақ монеталар түгілі
бірте-бірте ұсақ қағаз купюралардың да ... ... ... ... өсуі ... ішінде доллардың немесе басқа шетел валютасының
қолданылуына жол ... Бұл ... ... одан әрі ... ... ... ... соқтырады.
2. Инфляцияның қаржы әлеуметтік-экономикалық салдары, тежеу шаралары мен
әдістері, инфляцияға қарсы саясат.
2.1. ... ... ... және әлеуметтік зардаптары
Инфляцияның зардаптары күрделі және көп ... ... ... ... деңгейі баға мен пайда нормасын жоғарылатып, уақытша
конъюктураны жандандырады. ... у ... ... ... ... ... келтіріп, қоғамдағы экономикалық және ... ... ... ... ... шауып, бой бермеген
кезіндегідей шаруашылықтың шырқын бұзып, айтарлықтай зиян ... ... ... жол бермейді. ... әр ... ... салаларының арасындағы сәйкестілікті бұзып, тұтынушылар
сұранысын ... ішкі ... ... ... ... ... тұтынушының ақшадан тауарға ауысуын ... бұл ... ... тасқынға айналдырып, тауарға ... ... ... ... ... ақша-несие жүйесінің қызметін бұзады. Бұдан
басқа халықтың жинағы құнсызданады, банктер, несие беретін ... ... ... ... ... бір елден екіншісіне
аударады, халықаралық валюта және несие қатынастары күрделенеді.
Инфляцияның әлеуметтік зардаптары да бар, ол ... ... ... ... ... үстіне салық болып, номиналды және нақты жалақының
өсу қарқынын ... мен ... ... күрт ... ... Инфляция зардабын барлық жалдамалы ... ... ... ... т.б. ... ... экономистер инфляцияның онша жоғары емес деңгейі экономикалық
конъюпктураны ... ... ... ... ... негізгі
әлеуметтік-экономикалық салдарлары орын алады.
Ақша табысының құнсыздануы
Инфляция барлық ақша табыстарының нақты ... алып ... ... ... ... рента, пайда немесе пайыз түрінде
алынатын ақша құралы болса, нақты ... ... ... ... ... ... ... мен қызметтердің санымен анықталады. Егер номиналды табыс
тұрақты ... ... ... ... ... баяу ... онда ... төмендейді. Сондықтан инфляцияда белгілі табысы бар адамдар ... ... Егер ... өсуі ... ... ... ... онда
жанұя, фирманың қаржы жағдайы жақсарады. Егер сұраныстың икемсіз жағдайында
фирма өз ... ... ... ... дейін тезірек көтерсе, онда ол
инфляциядан зардап шекпейді. Бірақ көп ... ... ... жоқ,
демек инфляция кезінде олардың қаржылық жағдайы нашарлайды.
Табыс пен ... ... ... табыс пен байлықты қайта бөледі. Осылай несие берушілердің
арқасында қарызы бар ... ... ... жағдайларда дебиторлар ұтады;
себебі ссуда ақшаның белгілі бір сатып алу қабілеті бар кезінде алынады да,
ол сомаға аз ... алу ... бар ... ... ... ... ... инфляциядан ұтады және мемлекеттің ... бар ... ... ... инфляция оған қарыздарын сатып алу қабілеті болатын теңгемен
төлеу мүмкіндігін береді.
Бағалар бір-біріне ... ... тез және ... ... ... бұл жағдай нарықтық экономикадағы кейбір субъектер үшін пайдалы, ал
басқалары үшін ... ... ... ... ... тез ... жоспарламай
кәсіпкер мен кәсіподақ арасында коллективті шарт жасалса, баға өскен
жағдайда ... ... ... ... ... ... мен
қызметтердің бағалары өскен жағдайда кәсіпкерлер де ... ... ... ... табыс пен байлықты төлемді кейінге қалдырғандар пайдасына,
ал номиналды және ұзақ ... ... шарт ... ... процент
ставкасы, жалақы) ақша беретіндердің зиянына бөледі. Осындай қайта бөлуді
инфляцияның жылдамдығы, кездейсоқтық пен ... ... ... ... ... ... ... иеліктерінде
жылжымайтын мүліктері бар жанұялар мен фирмалар бай болады.
Ақша қаражаттарының пайдаланылуы
Инфляция кезінде ... ... ие ... ... заттық
құндылықтардың бағасы өседі. Сондықтан халық пен кәсіпорындар өздерінің тез
құнсызданатын ақша қаражаттарын пайдалануға ... ... де ... ... ақша ... ... пайда болады.
Заттардың көп сатып алынуының ... ... ... нығаюына
әкеледі. Оның алдын алу үшін мемлекеттің қатаң ақша саясаты керек.
Ұзақ мерзімді мақсаттарға мүдденің әлсіреуі
Инфляцияда ұзақ ... ... ... ... пайдалы емес, себебі
инвестицияға белгілі бір ақша салынады да, ... ... ... алады. Инвестицияның өсу қарқынынан жоғары тиімділікті қамтамасыз
ететін инвестиция ақылға қонымды болады.
Инвестиция мерзімі ұзақ ... ... ... көп ... Мәселен,
бір жоба үшін 200 мың теңге инвестиция керек болсын. Бірінші жылдың соңында
100 мың ... ... ... жылдың соңында 200 мың теңге, ал үшінші ... 50 мың ... ... ... деп ... Бірақ инвестицияны
қазір шығару керек, ал табыс біраз уақыттан соң ғана ... ... ... ... ... үшін ... ... қолданылады. Егер
инфляция қарқыны 15% деп ... онда ... ... ... табыс мынаны құрайды. 100 мың теңге/(1+0,15)=87 мың теңге. 2-
жылдың аяғында 200 мың ... деп ... ... ... ... ... олар ... болады: 200 мың теңге/(1+0,15)²=151,5 мың теңге. 3-
жылдың соңында инвестициядан табыс: 50 мың теңге/(1+0,15)³=33,3 мың ... мың ... ... бұл жоба ... те ... ... табылады.
Жиналған ақшаның құнсыздануы
Инфляция сонымен қатар фирманың амортизациялық қорының құнсыздануына
әкеледі, ол ... ... ... ... ... Инфляция
жинақтардың нақты құндылықтарын да, бұл банктегі ... ... ... ... ... да төмендетеді. Адамдар жинақ жасамауға
тырысады. Фирмалар пайдасының жартысын ағымдағы тұтынуға бағыттайды, бұл да
қоғамның ... ... ... ... ... ... ... жасырын конфискациялау және нақты пайыздың төмендеуі
Инфляция салық арқылы халық пен ... ... ... алып ... ... ... өскен салық төлеуші бірден
салықты салық салудың жоғары тобынан (жоғары проценпен)төлейді. Осылайша,
халық пен ... ... деп ... және ... кететін табыстарының бір бөлігі алынып қойылады. ... ... үшін ... Батыс елдері инфляция қарқынын есепке ала отырып,
салық ... ... ... ... ... ... индексацияның
тиімділігі аз болады, себебі баланстанбаған баға өсу кезінде байлықты қайта
бөлуіне әкеп соқтырады, номиналды табыстың нақтыдан ... ... ... да ... ... ... ... және әртүрлі жылдамдықпен
күшейеді. Бірыңғай индексация осындай нәзік айырылымдарды қамти алмайды, ол
барлық табыстарды заңды түрде ... ... ... ... ... ... ... себебі салықтар мемлекеттік қазынаға түскен уақытқа ... ... ... ... ... ... және ... Инфляция кезінде бағалар тез ... ол ... ... ... ... ... табыстарға
деген сенім-ділік төмендейді, шығындар мен пайданы болжау қиынға ... ... ... ... ... ... ... инфляцияның үй тұрмысына, фирмалар мен ... ... ... ... Осы талдаулардан байқағанымыз, инфляция қатты жоғары
емес қарқында өндірісті өсіру стимулы болуы мүмкін, бірақ ... одан да көп ... алып ... ... инфляция қарқыны
өседі де қоғамда гиперинфляция болу қаупі төнеді. Ол да ... ... ... ... ... ... ... алып келеді.
Гиперинфляцияның ең ... ... бұл - ... ... ... ... ауысудың болуы. Фирмалардың болашақта
баға өседі деп шикізаттар мен ... ... ... отыруы инфляциялық
қысымды күшейтеді. Өндірістің жалпы бәсеңдеуі басталады.
Осындай жағдайда қалыпты экономикалық қатынас бұзылады. Кәсіпкерлер
тауарларына ... баға ... ал ... қанша төлеуді білмейді. Өнім
беруші фирма ақшасын тез арада алғысы келеді, ... ақша тез ... ... ... қатынас бұзылады. Бюджет ... ... ... ... Ақшалар шындығында өз қызметтерін атқаруын қояды.
Нәти-жесінде де ... ... ... ... ... пен ... айналады және соңында экономикалық, әлеуметтік және саяси бей-
берекеттік болуы да ... ... ... ... мен ... ... ... төмендегі
жағдайлардан: тауарлар бағасының өсуінен; халықтың ... ... ... және ... ... қаржысының
құнсыздануынан; халықтың экономикалық белсенділігінің төмендеуі мен
жұмыссыздықтың көбеюінен; ... ... ... алу ... мен ... ... ... оның нақты курсының
бұрмалануынан, көлеңкелі экономиканың белсенді өсуі мен оның салық ... және с.с. ... ... процестерден байқалады.
Инфляцияның зардаптарын жойып, ақша айналысын тұрақтандырудың негізгі
әдістері-ақша реформасын жүргізу және инфляцияға ... ... да ... ақша ... ... екі ... бар:
• бірінші, жаңа ақша жүйесін құру – ол алғашқыда металл ақша ... ... ... мемлекеттік құрылым өзгергенде, яғни отаршылық
жүйе құлап, оның ... ... ... ... ... пайда болғанда және 90-жылдардың басында КСРО-ның орнына
ТМД ... ... бұл ... даму ... ... тән жаңа ақша ... пайда болды;
• екінші, ақша жүйесінің кейбір элементтерін өзгерту, яғни жаңа ақша
өлшемін енгізу, баға ... ақша ... және ... ... және ... ... жылдары көртеген мемлекеттер ақша
айналысын тұрақтандыру мен экономиканы қалпына келтірудің ең бір ... ... мына ... ... ... ... ... және деноминация.
Нуллификация – ол құнсызданған ақшаны жойып, орнына жаңа валютаны
енгізу әдісі. ... ... ... ... ... ұшқыр
инфляцияның нәтижесінде рейхсмарка құнсызданып, 1924 ж. енгізілген жаңа
маркаға 1:1 трлн. ескі ... ... ... ... ескі ... ... – ол ақша өлшемінің бұрынғы алтын құрамын қалпына келтіру
әдісі. Мысалы, Англияда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ... ақша ... ... фунт стерлингтің алтын құрамы соғысқа
дейін қалпына келтірілді. Ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ... ... ... салыстырғанда ұлттық валютаның ресми курсын
көтеру ... ... ... ... ... ... қоры ... алтын құрамын тіркеуден өткізді. Мысалы, ГФР үш ревальвация
(1961,1969,1971 жж.) ... яғни ... ... осы он ... ... үш
рет жоғарылады.
Девальвация – ақша өлшемінің алтын құрамын төмендету. Ол ... ... ... АҚШ долларына алтын құрамын да төмендету.
Долларды екі рет ... ... оның ... ... 1971 ж.
желтоқсанында 7,89%-ке, ал 1973 ж. ақпанында 10%-ке төмендетілді. 1973ж.
“өзгермелі” ... ... ... соң, ... Еуропа валюта жүйесінде
- “реттелетін валюта курсы” топтастығында жүргізілді.
Деноминация – ол “нольдерді сызу” әдісі, яғни баға ... ... ... 1961 ... 1 қаңтарынан бастап баға масштабы
10 есе ірілендірілді. 1961 ж. ... жаңа 1 ... ескі 10 ... тең
алмастырылды. 1988 ж. Бразилияда енгізген жаңа ақша ... ... 1000 ... эквивалентті болды. 1998 ж. Ресейде де
рубльге деноминация 1:1000 ескі рубльге арақатынасымен жүргізілді.
Қорыта ... ... ... әдістері-мемлекеттің экономиканы
реттеудегі жүргізетін іс-әрекеттерінің жиынтығы.
2.3. Инфляцияға қарсы саясат
Инфляцияның әлеуметтік және экономикалық зардаптары оған ... ... ... ... ... ... мәжбүр етті.
Алдымен экономистер ең басты сұраққа жауап іздейді. Инфляцияны төтенше
шаралар ... ... жою ... пе, әлде оған ... ... пе? Бұл
дилемма әр елде өзінше, сол елдің ерекшеліктеріне сәйкес шешіледі. Мысалы
АҚШ-та, Англияда инфляцияға ... ... ... ... ... бір елдер бейімделу шараларын қарастырады ... ... ... ... ... ... оның екі ... көрсеткен жөн.
Бірінші бағыт (қазіргі кейнсшілер ... ... ... ... ... мемлекеттік шығыстар мен салықтарды икемді пайдаланып,
төлеу қабілеті бар ... ... ... ... артық сұраныс
тұсында мемлекет өз шығыстарын тежеп, ... ... ... сұраныс қысқарады, инфляцияның қарқыны төмендейді. Алайда,
солармен бір мезгілде өндіріс те ... ... ... пен ... ... ... саны өседі.Бұл инфляцияны тежеудің
қоғамдық ... ... ... ... ... үшін ... саясат жүргізіледі. Егер сұраныс жеткіліксіз болса, ... ... ... ... бастайды, салықтардың деңгейі
төмендетіледі. Төмен деңгейлі салықтар ең алдымен табысы аз ... ... олар ... ... ... Сөйтіп қызмет
көрсетулерге және тұтыну тауарларына ... ... ... ... ... ... ... көптеген елдердің
тәжірибесі көрсеткендей, оны күшейтеді. Дегенмен, бюджет тапшылығының
ұлғаюы үкіметтің ... ... ... ... ... тарылтады.
Екінші бағыттың авторлары экономикада пайда болған кемшіліктерді
ақша-несие саясаты арқылы ... ... ... бұл түрі ... ... тыс, дербес орталық банк арқылы жүргізіледі. ... ақша ... және ... ... ... ... ... саясаты экономикаға қысқа мерзімдік ықпал жасау құралы ... ... ... ... ... үкімет төлеу қабілеті
бар сұранысты тежеу үшін ... ... ... ... ... ... және ... табиғи деңгейін
жасанды әдістер арқылы ... ... ... ... ... ... инфляциямен күрес халық шаруашылығына ... ... яғни ... ... өндірісті құлдыратады. Кейбір
есептер бойынша инфляцияны 1%-ке ... ... жыл ... табиғи деңгейінен 2% жоғарылатады, ал нақты ЖҰӨ-ні 4%-ке кемітеді.
Бақылаудан ... ... ... үшін ... ... ... бастап, баға мен табыс арақатынасы деген саясатты
жүргізуде. Оның басты мақсаты жалақының өсуін тежеу. Бұл ... ... ... стратегиядан гөрі әкімшілікке көбірек бағыт ұстағандықтан
туындайды және ол алға қойған мақсатқа әрдайым жете ... ... ... ... ... ... ... қолдану жалпы
экономикалық реттеуді тиімсіз етеді.
АҚШ-тың тәжірибесі табыс ... ... ... ... ... ... ... мен баға деңгейіне тіккелей бақылау жүргізді. Одан
кейінгі ... бұл ... тек ... ... ған шектелуде. Ал үкімет
басына Р.Рейганың республикалық әкімшілігі келісімен аталған мәселелермен
шұғылданатын үкімет мекемесі ... ... ... ... инфляциямен белсенді күресудің стратегиясында инфляцияның
ымыралы ... ... Бұл ... ... ... ... мен
инфляция бір-біріне өзара кері әсер етеді. Ертеде инфляциямен күрес ... ... ... еді, ал ... ... ... ... теориясына сүйенуге бет бұруда.
Инфляция жұмыспен қамтуға айтарлықтай әсер етеді. 1958 жылы ... ... оның ... ... ... ... ... ұсынды (2-сурет). 1861-1956 жылдардағы ... ... ... отырып, ол жалақы ставкасы өзгеруі мен жұмыссыздық
деңгейінің арасындағы тәуелді-ліктің кері ... ... ... ... ... ... жұмыссыздықтың 2,5-3 проценттен артық көбейтуі
баға мен жалақы өсуін күрт ... ... ... теориялық негізін экономист Р.Липси жасады. Бұдан
әрі американ экономистері П.Самуэльсон және Р.Солоу Филлипстің ... ... ... ... ... ... ... өсуі
қарқынымен ауыстырды. Үкімет Филлипстің қисық сызығын сол ... ... ... ... ... қолданды. Әсіресе ол толық
жұмыспен қамту және ... ... ... ... ... ... ... деңгейі, ординат өсінде тауар бағаларының
өсу қарқыны бейнеленді. Қисық ... өсі ... ... ... ... деңгейі И (оған баға өсу қарқыны сай Р келеді) төтенше
жоғары деп есептесе, онда оны төмендету үшін ... және ... ... олар өз ... ... күшейтеді. Бұл
өндірістің ұлғаюына, жаңа жұмыс орындарының ... ... ... ... И ... дейін төмендейді, бірақ дәл сол мезгілде
инфляция қарқыны Р-ге дейін жоғарылайды. ... ... ... ... ... ... әкелуі мүмкін, сондықтан үкімет
несие беруді тежеу, мемлекеттік бюджеттің шығыстарын ... және ... ... ... ... өсу ... Р ... төмендеп, ал
жұмыссыздық өсіп, оның нормасы И болады.
Экономикалық реттеу тәжірибесі көрсеткендей, Филлипстің қисық сызығы
қысқа мерзімдік ... ... ... келеді. Өйткені ұзақ
мерзімді жоспарда (5-10 жыл) жұмыссыздықтың жоғары болуына қарамастан
инфляция үдей ... ... ... ... ... ... жиынтық сұранысты ынталандыру мәселесін бөліп
көрсету керек. Үкімет ... ... ... төмен деңгейін
тұрақтандыру үшін еңбекшілерді ... ... ... ... ... ... жетеді. Мысалы, жалдамалы жұмысшылар номиналды ... ... ... ... ... ... ... Филлипстің
концепциясы бойынша инфляцияның өсуі жұмыссыздықты азайтуы мүмкін.
Бірақ, бір ... ... ... ... ... ставкасының шын
бағасын біледі. Өйткені, инфляция тұсында нақты жалақының ... ... ... өсуімен бірдей емес, оған сәйкес келмейді.
Егер адамдар алған ақшаларына қызмет пен ... ... ... бірте-бірте
азайтса, үміттің үзілгені, онда ешкім де жалақының өсуіне қарамастан
еңбегін ... ... ... 60-жылдары американ экономисі М.Фридмен
ерекше назар аударды. Ол жұмыссыздықпен ... ... ... ... “толтыру” тиімсіз деп көрсетті. Сонымен, халық
өзінің “жалған күтуін” сезіп, ... ... ... ... алу ... жоғарылатумен сәйкес еместігін түсінгенде ... өсуі ... ... ... ... оның ... ... өсуінен жүреді.
Филлипстің қисық сызығын экономикалық талдау үшін тек қарқыны төмен,
баяу ... ғана ... ... ... де ... бар. ... ... инфляцияның қарқыны кенеттен өседі және ол
жұмыссыздықтың көбеюімен ... ... ... ... ... ... көрсететін статистикалық қатынас, ұзақ ... ... ... бола ... ... ... табиғи деңгейі деген теория шықты. Ол
1979 жылдан АҚШ-тың (Рейган мен ... ... ... ... (М. Тэтчер үкіметі) экономикалық талдауында қолданылды.
Бұл теорияның мәні мынада: қарқыны баяу, орта, яғни қоғамға қолайлы
инфляция деңгейі тек ... ... ... ғана ... болады.
Ал табиғи жұмыссыздық дәрежесі әр түрлі ... ... ... ... ... сүйене отырып, олардың фрикциондық және ... ... ... ... Жұмыссыздықтың табиғи дәрежесі мен
инфляция қарқынын баяулатуға, ... ... ... мақсатына жете бермейді. Оның оңды нәтижелерімен қатар (80-
жылдардың ... ... ... ... ... едәуір төмендеді),
мынаны атап өту керек, жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... қозғалады да содан кейін оның қарқыны жедел
төмендейді. ... ... ... соңғы он жылдықта барлық батыс
елдерінде дерлік өсті (АҚШ-та 60-жылдары 4% болса, ... 6-7 ... ... ... Республикасындағы инфляциялық
процестің дамуы
Қазақстанның 1993 жылдың Қазанына дейін Ресейдің ... ... ... ... ... ... экономикасында болып жатқан
дағдарыс пен инфляцияны күшейтуші жағдайлар ... ... ... Оның ... ... ... ... валюталарын
енгізгендері, Ресейдің 1961-1992 жылдарда ... ... ... ... ақша ... ... салдарынан Қазақстанға жан-жақтан
миллиардтаған ескі, айналымда жоқ, Кеңес және Ресей ақша ... ... ... мен ... аймақты қайта құру жөніндегі жүргізілген
келіссөздер ешқандай нәтиже бермеді. Олардың қойған шарттарын ... ... іс ... ... егемендігін жоғалтатын болды. Осындай
қиын жағдайдан шығу үшін Қазақстан Үкіметі ... ақша – ... ... жөн деп ... ... да бұл қиындықтан шығудың бірден-бір жолы
еді. Бір ... ... ... ақша шығаруға алдын ала дайындалған
болатын. Ең маңыздысы жеткілікті ... ... ... ... ... шығуға дайын болатын. Сөйтіп қазақстанның ұлттық ақшасы – теңге
дүниеге келді. Әрине бұл инфляцияны жүгендеуде ... орын ... ... ... ... нарықтық баға, бұрын болып көрмеген деңгейге жеткен болатын.
Мысалы, 10 дана жұмыртқа үшін 15000 ... 1 кг. ет үшін 40000 ... ... ... шарабы үшін 150000 рубль төлеу керек болды. 1993 жылдың өткен 9
айы бойынша орташа инфляция 784,1 ... ... ал ... бір ... өсу ... 87 ... ... жағдайда тұрлаулы бағамды ұлттық ақшаның шығуы инфляцияның
өсу қарқынын төмендетуге үлкен әсер етті. Сонымен қатар ... ... ... ... ақша ... ... бағаны шектеудің төтенше
шараларын бекітті. Оның ішінде, көптеген ... ... ... шек ... ... нәтижесінде, аз уақыт ішінде болса да, баға
мен инфляцияның өсуі тоқтатылды.
Бірақ кең өріс алып ... ... ... ауыл шаруашылық
өнімдеріне және энергия қуатының көздеріне бағаны босату, бюджеттің өскелең
жетіспеушілігі, ... ... ... ... ... ... ... қолданған шараларын жоққа шығарды.
1994 жылдың 1 ... ... ... өсу ... 32,2
процент болды, ал теңгенің бағамы 4 есеге жақын төмендеп, сол жылдың көкек
айында 1-доллар, 19 ... 94 ... ... ... пен ... банкінің қатал монетарлық ... ... ... ... және ... ... жұмылдырудың нәтижесінде инфляцияның деңгейі ... Оған әсер ... ... ішінде қатал монетарлық саясаттың
маңызы көбірек. Олай дейтініміз сол кезеңде айналымдағы ақша жинағы ... оның ... ... ақша 12 ... ... ал жалпы ішкі
өнімнің өсуіне сәйкес көбеюдің ... ... ... ... салдарынан
айналымның ақша жиыны мен қамтамасыз етілуі сол тұста 9,5 %-ақ болды.
Ақшаның айналымдағы саны ... бір ... оның ... ... ұстап тұруға мүмкіншілік туады (ол жақсы), ал екінші жағынан, ел
ішінде төлем қабілеті бар ... ... (бұл ... Қолда ақша болмаса,
сатып алуға мүмкіншілік жоқ. ... ... ... ... ал ... тіпті төмендетеді. Сондықтан, Үкімет ... ... ... ... ... тұтыну қоржынының жиынтық индексі
баға мен инфляцияның төмендегенін көрсетеді. Осыған байланысты кейбір ... ... ... болады.
Инфляцияның Қазақстандағы ең төменгі шегі 1998 жыл болды, бұл ... ... өсуі 1,9% ... 1999 жылы тағы да ... 17,8 ... ал 2000 жылы 9,8% болды.
Қазақстандағы инфляция барлық ТМД елдері сияқты ел экономикасының
мемлекеттік-монополияланған жүйеден ... ... өту ... байланысты. КСРО-ның халық шаруашылығындағы инфляция көптеген
жылдар бойы мойындалған жоқ. ... ... ... ... болуы мүмкін емес, ол тек капиталистік өндіріс тәсіліне тән ... ... ... ... инфляцияның себептерін нарыққа өтуге ... ... ... ... ... Олардың ең бастысы-
шаруашылықты басқарудың жоспарлы – бөлу ... Ол ... ... ... ... шаруашылығында материалды-ақшалық
үйлесімсіздіктің тууына мүмкіндік ... ... ... салаларына
зиян шеккізді. Әсіресе:
• ұлттық өнімді жинақтау қорына және ... ... ... соның
негізінде инвестициялық саясат жүргізуде;
• құрал-жабдықтарды өндіру және тұтыну тауарларын ... ... ... баға ... жүйесінде;
• мемлекеттік бюджеттің кірісі мен шығынында;
• несиелік және қаржылық ресурстарды ... ... ... бір ...... тапшылығы біздің экономикада
ондаған жылдардан бері байқалуда, оның түпкі себептері:
біріншіден, бұрынғы ... ... ... ... бұрынғы нарықтық
құрылымдарды жоя бастауы;
екіншіден, бұрынғы КСРО-ның экономикасында көп ... ... ... яғни бір ... ... құрал-жабдықтар
шығаратын ауыр өнеркәсіп жедел қарқынмен дамыса, екінші ... ... ... ... қарқынсыз жәй дамыды. Ол салалар – ауыл
шаруашылығы, ... ... және ... өнеркәсіп салалары. Статистика
мәліметтері бойынша, барлық өнеркәсіп ... А ... ... 1928 ... ... 1960 ... ... КСРО-ның ұлттық табысының жартысына жуығы жинақтау
қорына кетсе, ал ... ... ... ... ол – ... ... ... КСРО-да ұлттық жиынтық өнімнің 25-30 проценті
ғана тұтыну қорын қараса, өркендеген ... ол ... 60-65 ... Жалақы да өте төмен, яғни ол ұлттық табыстың 1/3 бөлігін құрады, ал
өркендеген капиталистік елдерде ол 2/3 бөлігі ... ... елде ... ... бір ... ... ... себептер көп жылдар бойы қалыптасты. Бірақ жоспарлы-
әкімшілік экономика жағдайында ол басылыңқы ... ... ... ... баға ... ... ... қажет заттарының бағасын
тұрақты ұстауға мүмкіндік береді. Көптеген тауарлар ... ... пен ... өзгерістерді есептемей тұрақты қалыпта немесе төмен
деңгейде ... тұру ... ... мен ... ... ... құныменсалыстырғанда әлдеқайда көп ауытқуына әкеп соқтырды.
Мемлекет жүйелі түрде көтерме, сатып алу ... ... ... ал бөлшек
саудадағы бағасын өзгеріссіз төмен қалыпта қалдырды. Бұл ... ... ... ... мен ... ... олардың тұтыну қасиетін,
оларға сұраныс пен ... ... ... жоқ, ол ... ... ауытқыды.
Сөйтіп тауардың көтерме, сатып алу бағасы мен ... ... ... ... ... ... ... Оған
мемлекеттік бюджеттен дотация ( жәрдем қаржы) беріліп отырылды. Бұл тауар
өндірушілердің ... және дара ... ... ... ... күшейтіп, соның әсерінен кейбір тауарлардың тапшылығына және
кейбіреулерінің сауда орындары мен ... ... ... ... ... ... ... оның өз құнын төмендетуге
ынтасы болмады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... (уценка) сақталып, немесе шығынға жазылып отырды (жылма-жыл 1,5-2
млрд. сом). ... бәрі ... ... айғақ белгілері.
Қазақстанда 1992 жылдан бастап нарықтық өзгерістер ... баға ... ... ... бағаның кенет көтерілуіне,
сонымен бірге инфляцияның қарқындап өсуіне әсер етті. 1993 жылы ... ... 6,3 есе, ал баға 21,7 есе ... 1994 жылы ақша массасы мен
инфляция қарқыны әрқайсысы 845 және 125 % өсті; осы көрсеткіштер 1995 ... және 160 ... ... Ал 1996 жылы ақша ... өсу қарқыны одан
әрі баяулап, инфляцияның біртіндеп төмендеуін байқатты.
Жалпы экономикадағы инфляция ... ... ... ... Ол үй ... “тұтыну қоржының” үлес ... ... ... ... мен ... қызмет бағасының өсу
индексінің қорытындысымен ... ... ТБИ 1991 ... ... ... ... елде 275 ... мен қызмет түрлері
кіреді. Бағаның және тұтыну тауарлары ... ... ... ... да әлсін-әлі қайта қаралады. 1995 жылғы әр отбасының бюджетін
тексеру ... ... 1996 жылы ... ... ... қоржынының”
төмендегідей құрамы бекітілді: азық-түлік – 62,6 процент (бұрынғысы 58,2),
азық-түлік емес тауарлар – 23,2 ... ... 30), ... ... – 14,2 процент (11,8) құрайды [24;48].
Тәуелсіз Қазақстанның тәжірибесі ... ... ... ... ... ... және транспорт қызмет-
теріне баға белгілеуде, сондай-ақ өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өнімдеріне
баға қайшысын жоюға ... ... ... аңғартты.
|ТМД, Балтық және Шығыс Еуропа елдерінде инфляция |
| ... ... ... ... өсуі % |
| |1991 |1992 |1993 |1994 |1995 |1996 ... |126 |1395 |1294 |1788 |86 |15 ... |104 |237 |31 |16 |6 |20 ... |25 |1341 |10996 |1885 |32 |19 ... |93 |1558 |1994 |1957 |244 |61 ... |339 |79 |64 |122 |33 |165 ... |32 |22 |21 |21 |28 |22 ... |131 |1176 |7488 |7144 |65 |23 ... |150 |2567 |2169 |1160 |61 |26 ... |170 |1771 |1366 |87 |32 |27 ... |262 |958 |35 |26 |23 |19 ... |345 |1161 |189 |45 |36 |26 ... |115 |1935 |230 |55 |9 |2 ... |151 |2198 |837 |116 |24 |18 ... |60 |44 |38 |29 |22 |19 ... |114 |2318 |841 |203 |131 |25 ... |223 |199 |296 |62 |28 |60 ... |58 |9 |25 |12 |7 |6 ... |204 |1364 |7344 |5 |15 |200 ... |169 |910 |885 |1281 |117 |35 ... |161 |2000 |10155 |401 |182 |55 ... |249 |937 |1150 |-3 |4 |5 ... |52 |13 |18 |10 |8 |9 ... |304 |954 |36 |42 |29 |24 ... |155 |644 |9750 |1330 |1000 |250 ... ... 2000 ... бірінші жартысында Алматы ... ... ... ... ... тұтыну бағалар индексі
114,6% болды, бұл өткен жылдың тиісті ... ... ... ... ... ... рыногында ү.ж. бірінші жартысында, әсіресе екінші
тоқсанында, ... ... ... ... ... ... ... енгізе әуелі қала тұрғындары ең жиі ... ... ... ... әсер тигізді.
Азық-түлік тауарлары бағасы 2000 жылдың екінші ... ... ... ... ... ... өссе, екінші тоқсанда- 13,6% -
ке өсті.
Көбінесе, отандық ... ... ... ... бағасы
ү.ж. сәуір айында едәуір өскеннен кейін мамыр айында ... ... ... нан ... ... - 45,8% ... ... маусым айында –27,9%), маргарин – 29,3%,
өсімдік майы - 21,6%, шай - 36,3%, қант -19,4%, ... кофе - ... ... -15,9%, ... ... қарақұмық жармасы - 3,1%,
тары - 9,7%-ке ... емес ... ... ... ... орташа алғанда 17,4%-ке
өсті. Олардың көбісі республикаға шет ... ... ... ... курсы құбылуына байланысты өзгеретін, бұл тауарлар бағасының негізгі
өсуі екінші тоқсанда тіркелді.
Тауарлардың негізгі топтарындажағдай бірдей ... ... ... ... ... процестерін тоқтатып тұрған негізгі себеп –
халықтың сатып алу қабілетінің төмендігі. ... ... ... мен жеке тазалық тауарлары бірталай қымбаттаған, әсіресе тіс ... ... - 33,2%, әтір ... - 30,4%, кір жуу ... кір ... тоңазытқыштар-33,9%, кір жуғыш машиналар-29,1%,
шаңсорғыш пен үтіктер-24,6%-дан 33,1%-ке дейін.
Халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағалары мен ... ... ... ... ... ал ... ... салыстырғанда 3,2%-ке,
соның ішінде ... ... ... ... ... сақтау
мекемелерінің-3,0%-ке, байланыстың-6,6%, мейманханалардың-21,6%-ке,
мәдениет пен спорттың –12,3%, білім ... ... ... ... ... беру саласындағы индекстің жоғарылауы ... ... ... ... күту үшін төлемнің 62,8%-ке ... ... оқу ... оқу үшін ... 50,1%, ... ... ... төлемі 37,3%-ке өсуіне байланысты, бұл теңгені еркін
айырбастау курсын енгізу нәтижесінен ... ... ... ... ... С.Б. Ақша және ақша ... Көшенова Б. Ақша, несие, бактер.
3. Әубәкіров Я.Ә. Экономикс.Оқу құралы. Алматы: Экономика, 1995.
4. Гордиевич Т.И. Инфляционные ... в ... ... ... ... ... примере Республики Казахстан): /Университет
“Туран”.-Алматы, 1997.
5. Макроэкономика: Учебное пособие/Под ред. И. П. ... - ... ... ... Б.Ж. Нарықтық экономика негіздері. Оқу құралы. Алматы. ... ... М.С. ... ... Банктер. Оқу құралы-Алматы: Алматы экономика
және статистика институты, ... ... Ғ.С. ... ... ... ... Экономика, 2001.
9. Селищев А. С. Макроэкономика. - ... ... ... ... Л.М. ... аспекты инфля-ции:/ КазГНУ им. Аль-Фараби.-
Алматы, 1995.
11. Стоянова Е.С. Финансовый ... в ... ... ... ... Б.А. Ақша.Несие.Банктер.Валюта қатынастары. Оқу ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық теория негіздері. Оқулық.-Алматы, “Санат”, 1998.
15. Экономикалық теория. Оқулық. Алматы. Қазақ Университеті.2000.
16. Усов В.В. Деньги. Денежное ... ... ... пособие.-
Москва:Банки и биржи, 1999
-----------------------
ТБИ = Ағымдағы жылдағы тұтыну қоржынының бағасы/ Базалық жылдағы тұтыну
қоржынының бағасы*100

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляция. Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат25 бет
Инфляцияның себептері мен салдарлары31 бет
«Ядролық дәуірдегі геосаясат»5 бет
Ірі қара малдың конъюнктивиальды қапшығының құрамын гельминтологиялық зерттеу53 бет
Автомобильдің қозғалысы22 бет
АО "КазАвтоТранс" кәсіпорынында тәжірибеден өту21 бет
Конструирование ядерных реакторов7 бет
Новокаинмен тежеу5 бет
Хирургиялық ауруларды емдеуде новокайн блокадасын қолдану3 бет
Ядролық энергетикалық қондырғылар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь