Әдеби тіл туралы ұғым, қазақ әдеби тілі жайындары пікілрлер

КІРІСПЕ
1. ӘДЕБИ ТІЛ ТУРАЛЫ ҰҒЫМ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІ ЖАЙЫНДАРЫ ПІКІЛРЛЕР
2. ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ДАМУ БАРЫСЫН ДӘУІРЛЕУ
3. ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ СТИЛЬДЕРГЕ ТАРАМДАЛУЫ
4. ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ЖАЗБА ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
5. ЖАЗУ (ГРАФИКА) ЖӘНЕ ЕЛМЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ
6. ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕУМЕТТІК ҚЫЗМЕТІ ЖӨНІНДЕГІ ПІКІРЛЕР
7. АРАБ.ПАРСЫ ТЕРМИН СӨЗДЕРІ
8. ОРЫС ЖӘНЕ ИНТЕРНАЦИОНАЛ ТЕРМИН СӨЗДЕРІ
9. АЛҒАШҚЫ ГАЗЕТ.ЖУРНАЛДАРДЫҢ
ТЕРМИН ЖАСАУДАҒЫ РӨЛІ
10. ХРИСТИАНДЫҚТЫҢ ТАРАЛУЫ (НЕСТОРИАНДЫҚ ПЕН ЯКОВИТТІК)
Әдеби тілдің тарихын баяндамас бұрын, «әдеби тіл» деген категорияның өзі туралы түсінікті анықтап алу қажет. Өйткені «әдеби тіл» дегеннің мазмұны, сипаты жөнінде тек қазақ тіл білімінде емес, жалпы отандық лингвистикада анық, айқын, үзілді-кесілді айтылған тұрақты пікір жоқ.
Бірқатар ғалымдар әдеби тіл дегеніміз жалпы халықтық тілдің өңделіп, қырланған түрі деп таныса, енді бірсыпырасы жалпы хатқа түскен дүниелердің тілі әдемі деп табады. Сондықтан орыс әдеби тілінің тарихын сөз еткен бірқатар мамандар жазусыз әдеби тілдің болуы мүмкін емес деп санайды. «Әдеби тіл дегеніміз — жалпы халықтық тілдің хатқа түскен, белгілі бір дәрежеде өңделген ерекше түрі». «Әдеби тілдің тарихы — жазба ескерткіштердің тарихы». «Әдетте, жазусыз әдеби тіл болуы мүмкін емес».
«Жазу — әдеби тілдің ең маңызды және қайткенде де болуға тиісті белгісі». «Тіл білімі тарапынан алғанда «әдеби тіл» деп тек көркем әдебиет емес, ғылыми зерттеулердің, саяси трактаттардың, газет-журналдардың тілін де, қысқасы, жазба тілді атаймыз».
Міне, осы пікірлес ғалымдар белгілі бір тілді әдеби деп тану үшін жазудың болуы шарт дегенді, яғни хатқа түскен нұсқалары жоқ немесе олар өте аз жерде әдеби тіл де жоқ дегенді кесіп айтады. Бұд таным (концепция) көбінесе жазуы ертеден келе жатқан кейбір Европа халықтары тілдерін, славян тілдерін, оның ішінде орыс тілін, көне жазулы үнді, қытай, жапон тілдерін зерттеушілер тарапынан қолдау табады. Ол қисынды да. Көне, ескі жазулары болған халықтардың тілдері, олардың тарихын зерттеуге қажет объектілердің (жазба ескерткіш-тердің) сипаты, сөз жоқ, жоғарғы пікірлерді айтқызуға мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде «әдеби тіл» деген термин «жазба тіл» дегеннің баламасы ретінде ұсынылады.
Ал осы таным дүние жүзіндегі тілдердің барлығына келгенде бірден- бір дұрыс анықтама бола ала ма? Әлде әр халықтың мәдени-рухани дүниесі тарихының ерекшеліктеріне орай және тілінің әр дәуірдегі даму барысына сәйкес сол тілдің әдеби турін танытатын өзге де белгілердің болуы мүмкін бе?
Зерттеушілердің көпшілігі «әдеби тіл» ұғымы тарихи жағынан құбылмалы деп таниды. Демек, ол жөніндегі бір ғана таным-анықтама барлық тілдердің әдеби түрінің даму барысындағы күллі дәуіріне бірдей сай келуі шарт емес. Сондықтан кейбір халықтардың жазу дәстүрі тумаған немесе өрбімеген, я болмаса бір кездерде жазуы болып, кейін әр түрлі себептерден дамымай қалған дәуірлерінде де әдеби тілі болуы мүмкін деген пікірлер де орын алып жүр.
        
        КІРІСПЕ
ТАРАУ 1. ӘДЕБИ ТІЛ ТУРАЛЫ ҰҒЫМ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІ ЖАЙЫНДАРЫ ПІКІЛРЛЕР
Әдеби тілдің тарихын баяндамас бұрын, «әдеби тіл» деген ... ... ... ... алу ... ... ... тіл» дегеннің
мазмұны, сипаты жөнінде тек ... тіл ... ... ... ... ... айқын, үзілді-кесілді айтылған тұрақты пікір жоқ.
Бірқатар ғалымдар әдеби тіл дегеніміз жалпы халықтық тілдің өңделіп,
қырланған түрі деп таныса, енді ... ... ... ... ... ... деп табады. Сондықтан орыс әдеби тілінің ... сөз ... ... жазусыз әдеби тілдің болуы мүмкін емес деп санайды.
«Әдеби тіл ...... ... ... хатқа түскен, белгілі бір
дәрежеде ... ... ... «Әдеби тілдің тарихы — ... ... ... ... әдеби тіл болуы мүмкін емес».
«Жазу — әдеби тілдің ең маңызды және қайткенде де ... ... «Тіл ... ... ... ... тіл» деп тек көркем әдебиет
емес, ғылыми зерттеулердің, саяси трактаттардың, ... ... ... ... тілді атаймыз».
Міне, осы пікірлес ғалымдар белгілі бір тілді әдеби деп тану үшін
жазудың болуы шарт ... яғни ... ... ... жоқ ... олар ... ... әдеби тіл де жоқ дегенді кесіп айтады. Бұд таным (концепция)
көбінесе жазуы ертеден келе ... ... ... халықтары тілдерін, славян
тілдерін, оның ішінде орыс тілін, көне жазулы үнді, қытай, ... ... ... ... ... Ол ... да. Көне, ескі ... ... ... ... ... ... ... объектілердің
(жазба ескерткіш-тердің) сипаты, сөз жоқ, жоғарғы пікірлерді ... ... ... ... «әдеби тіл» деген термин «жазба тіл»
дегеннің баламасы ретінде ұсынылады.
Ал осы таным дүние жүзіндегі тілдердің ... ... ... ... ... бола ала ма? Әлде әр халықтың мәдени-рухани дүниесі
тарихының ... орай және ... әр ... даму ... сол ... ... ... танытатын өзге де белгілердің болуы мүмкін
бе?
Зерттеушілердің көпшілігі «әдеби тіл» ұғымы тарихи жағынан құбылмалы
деп ... ... ол ... бір ғана ... ... тілдердің
әдеби түрінің даму барысындағы күллі дәуіріне бірдей сай ... шарт ... ... ... жазу ... ... немесе өрбімеген, я
болмаса бір кездерде жазуы болып, кейін әр түрлі себептерден дамымай қалған
дәуірлерінде де ... тілі ... ... ... пікірлер де орын алып жүр.
Қазақ тіл білімінде де «әдеби тіл» ... ... ... бір ... ... ... күні бүгінге дейін «қазақ әдеби тілі», «қазақ ... ... ... ауыз әдебиеті тілі», «қазақтың жалпы халықтық тілі»
деген ... ... ... ... ... анықтамға ие
болған жоқ. Өйткені қазақ тілінің ... ... ... өн ... ... ... өрісі толық зерттеліп біткен жоқ. ... ... ... іші мен ... тілі ... ... жеке мәселелерді
қарастыру едәуір қолға алынғанымен, әрине, бұл ізденістер проблеманы
түбегейлі ... ... әлі де ... ... ... де ... тіл статусын жазумен ғана байланыстыру идеясы жоқ емес
М.Г.Балақаев: «Әдеби тіл — ... тіл. ... ... ... тіл ... ... ... қалыпқа түсіп, екшеледі. Жазуы болмаған халықтың
тілі әдеби тіл ... ... ... — деп ... Дәл ... Ғ. ... та айтады: «Әдеби тіл ең әуелі-ақ жазуға ... ... ... тіл ... емес» — дейді. Еңді бірқатар ... ... ... XIX ... ... жартысынан басталады деп, мұны ұлы
ағартушы-демократтар Абай мен Ыбырайдың ... ... бұл ... Абай мен ... сияқты қаламгерлердің шығармашылығы мен
қызметін сөз еткен тұстарда баса айтылып келді. Тіпті қазақ әдеби ... ... ... ғана пайда болын, ... отыр ... де жоқ ... көзқарастар қазақ әдеби тшін тануда ... ... ... пікірге келтірмей отырғаны белгілі. Халықтың әдеби тілінің
қалыптасып, дамуы сол халықтың ... ... ... байланысты.
Қауымның рутайпалық дәуірін былай қойғанда, бірнеше ... ... ... ... келген феодалдық дәуіріндегі
әдеби тілі мен ұлт болып құралған кезегіндегі әдеби тілі ... ... ... ... ... ... мен стильдік тармақталуы
жағынан көзге түседі. Сондықтан осы күнгі ұлт болып қалыптасқан халықтардың
тілдерін ұлттық дәуірге дейінгі және ... ... тілі деп ... ... деп ... жүр. ... тілі де ... осы ортақ белгісінен қалыс
қалмайды.
Қазақ әдеби тілін де біз қазақ ... ұлт ... ... ... түрі және ... түрі деп ... қараймыз. Бұл екі
кезеңнің аралық тұсы— ... ... ... ... яғни ... ... тілі ХІХ ғасырдың 11 жартысынан бастап қалыптасты ... ... тіл ... ең ... белгісі — оның өңделген, ... тіл ... бұл — бір ... ... сол ... ... қоғам мүшелерінің басын қосушы сипаты, яғни жалпыға ... ... ... ... ... тілдердің бір кезеңдердегі
жазба ... ... ... ... ... шарт ... нәрсенің, әр құбылыстың заты (мән-мәнісі, ... ... өзге ... ... қою ... ... Әдеби тілді тану үшін оның қарама-қарсысына ... ...... ... ... Бұл — ... ... Әдеби тіл қолданылу
тәжірибесінде қоғам сыннан өткен, нормаларын қоғам ... ... ... және ол нормалар барша үлгілерге ... ... ...... тілдің төртінші сипаты. Осы сипат-белгілерді нысанаға ... ... тіл ... тәжірибесінде «әдеби» ... ... ... ... ... дейін де беруге болатын мотивтер бар.
Бірқатар мамандар, жоғарыда айттық, әдеби тіл ... ... ... байланыстырғандықтан, қазақтың ауыз әдебиеті тілін былай
қойғанда, Абай, Ыбырайларға дейінгі неше сан ақын-жыраулар тілін де ... деп ... тіл ... ... сөз еткен М. Әуезов «Қазақтың
әдеби ... ... ... ... ... ... алдындағы қазақ халқының көп ... ... мол ... ... ... ... ... көркем өлең үлгілеріңдегі тілдерді ұмытуға бола ма?
Бұхар, Махамбеттерде қазақ әдеби тілінің ... жоқ ... ... дейді. Осыған үндес пікірді I. Кеңесбаев та айтты: «Абайға дейін де
қазақ әдеби тілінің ... ... ... олар жаңа ... ... ... уәкілдерінің (Махамбет Өтемісов, Ы. Алтынсарин сияқты)
шығар-маларынан табылады» — деп жазды. Абайдың ... ... ... ... жыраулар жазба әдебиет екілдері, Абайдың ірі ақын болуына
себепкер — осы бай ... ... С. ... та айтты.
Қазақ тілі тарихына назар аударған ғалым Н. Сауранбаев қазақтың толық
мағынасындағы әдеби тілі Совет ... ғана ... ... ... (сірә, ғалым бұл жерде әбден кемелденген, әлеуметтік қызмет өрісі
кеңейген, стильдік тармақтарға ... ... да, ... да ... ... ... ... көздей айтқан болар), оның революциядан бұрын
жасалған ... ... ... ... ... ... ... «1) XVIII
ғасырдың II жартысынан бастап, ХІХ ғасырдың аяғы, XX ... ... ... ... ... ... ... 2) көп ғасырлар бұрын шығып
қалыптасып, қазақ халқымен бірге келе жатқан ауыз ... ... ... ... сөйлеу тілі». Демек, бұл зерттеуші қазақтың жазба ... ... ХVІІ ... жартысынан алады. «XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың ... ... ... деп ... 1) ауыз ... ... жазба әдебиеттің дәстүріне түсе бастаған, сол замандағы ... ... ... ... ... ... ... Бұхар, Дулат,
Нысанбай сияқты ақындардың шығармалары, 2) шығыс әдебиетінің дәстүрін қазақ
жеріне таратып, оны дәріптеген ... ... ... Шәдінің,
Ақмолданың т. б. шығармалары, 3) Абай, Алтынсарин бастаған ағартушылық,
демократияшыл бағыттағы жаңашыл ... ... ... тіл ... категорияны қазақ тіліне қалайша қатыстыруға
болады? Қазақтың жазба әдеби ... жаңа ... (осы ... ... дейін, яғни өткен ғасырдың екінші жартысына дейін қазақта ... ... ма? ... жеке дара ... ғана ма, жоқ бір ... екі ... ... қызмет етті ме деген сияқты сұрақтарға жауап беру ... тіл» ... ұғым ... тілі үшін де ... ... ... қазақ тілі ушін оның жазба түрінің болуы, сан салалы стильдерге
тарамдалуы, қоғам өмірінің ... ... ... ... етуі — заңды
шарттар. Ал бұл ... ... ... ... еткен әдеби тілдер
әрдайым барлық дәуірлерде бірдей жауап бере алмаған. Және әдеби болуы ... ... ... болуы міндетті де емес, мүмкін де емес.
Әдеби тілді зерттеу үшін сол ... ... ... жақсы танысу қажет. Көптеген халықтардың ... оның ... ... дамуы көркем әдебиетінің, оның ішінде поэзиясының бары
мен барысына тікелей қатысты болып ... ... ... ... ... ... бір ... көркем әдебиетті қалай танимыз,
соған орай оның тілін де анықтауға тиіспіз. Осы жағынан ... ... ... ... ... бар. Қазақ әдебиеті
тарихының томын жазушылар Абайға ... ... ... ... дегенге) қоспайды, оларды «халық өлеңдері» («народные песни»)
деп табады да, ақын-жырауларды «өлеңдер («песенники») деп атайды. Бұл жерде
«әдебйет» дегенге тек ... ... ... принципі тұрғанын байқау қиын
емес. Ол, әрине, әдебиетшілердің өз ісі, қай ... ... ... ол — өз ... ... ... ғылымның өзге салаларын
шатастыратын бір жағы бар: егер ХІХ ғасырдың II ... ... ... бойы ... ... ... көлемі жағынан мол, сипаты жағынан ерекше
(өзге түркі халықтарымен салыстырғанда), ... ... ... ...... ... шын мәнінде әдебиет
санатына қосылмаса, оның тілі де ... ... ... тиіс.
Егер олар «халық өлеңдер» ғана болса, тілі де ... ...... тілімен бір болуға керек.
Логикалық байдам осыған саяды, ... бұл ... тура ... ... ... ... ... оның бірнеше ғасырлық ақын-
жыраулар поэзиясын ... деп тану ... яғни ... ... ... орыс филологиясы қалай таныса, біздің де солай тануымыз шарт ... ... ... ... ... ... тілдің қалыптасуындағы көркем
әдебиеттің ролі және оған қатысты тіл ... ... ... ... оның үстіне барлық тілдерге ортақ жалпы бағыт-бағдардың ... жеке ... ... тарихында олардың өздеріне ғана тән даму
ерекшеліктері орын ... ... ... ... ... ... («литература») деген сөздің түп-төрйсінінде «литера»
(«әріп»), демек, «жазу» мағынасы болғанымен, бұл ... ... ... мен орыс ... ... сан рет құбылып қолданылып келгенін
білеміз. Сондықтан қазір «литература» сөзі о бастағы мағынасын қайткенде ... ... шарт ... ... Егер біз «әдебиет» сөзіне тек жазба
түрде емес, өзгеше жолмен де өмір сүріп келген, біздің ... ... ... жоғалмай жеткен көркем сөз деген ұғым беретін болсақ,
және оны ауыз әдебиеті мұрасынан бөліп ... ... оның ... ... ... ... сапада деп тануға тиіспіз. Бұлайша бөліп тануға
негіз болатын мынадай белгілер ... ... ауыз ... ... ... екені мәлім, ал ақын-жыраулар
творчествосы иелері бар мұралар және, ең маңыздысы, әр автордың ... ... ... ... ... ... идеясы, көркемдеу
тәсілдері жағынан бір-бірінен ажыратылып тұрады, ... ... ... ... (индивидуальное творческое начало) бар, ал бұл
сипат — әдебиетке тән басты белгінің бірі.
2. Халық ауыз ... ... ... оның эпос ... ... көптеген дәстүрлі образдар, бір шығармадан екіншілеріне көшіп
отыратын ... ... ... ... жеке сөздер мен фразеоло-гйзмдер
ортақ болып келеді, олар біріне бірі ауысып та ... Ал ... ... ... ... ... қарағанда кемдеу кездеседі,
бірақ олар мұнда да бар. Бар болу ... ... ... ... ... көзі — ауыз әдебиеті тілі, соның лексикалық-образдық
қазынасы. Екіншіден, авторлы әдебиеттің ауызша таралып, ... ... әр ... ... ... ... ... Бірақ
айырмашылығы да бар: фольклор тілінде стереотип формулалар: әр ... ... ... ... ... ... тәсілдер тұрақты болып келеді, ал қазақтың ... ... ... ... ... ... күнде де ақын-жыраулардың әрқайсысына тән өзіндік сөз
қолданыстары бар екендігі хақ. Мысалы, ... пен ... ... ... ... бен ... тақырыптары, суреткерлік үндері, стильдері
жағынан бір-бірімен шатастырмаймыз.
Ал ертеректегі Шалкиіз, Доспамбет, ... тілі ... ... ... ... ... ... жатса, мұны
олардың өлең-толғауларының идеялық-мазмұндық жақындықтарынан және ... ... ... ... ... ... көру керек болар.
3. Ақын мен жырау поэзиясында уақыт пен мекенге ... ... ішкі ... ... ... сарыны фольклорға қарағанда,
күшейе түседі. Бұлар ауыз әдебиетіндегі тілдік ... ... ... ... ... жаңа ... ... сәттер. Демек, бұл —
авторлы поэзия тілінің лексика мен грамматика саласында да жалпы поэтикалық
мүмкінші-ліктері байи түсті деген сөз. ... ... осы ... ауыз ... ... ... ... дәстүрлік-тілдік
шектеушілікті бұзып, оның құрсауынан босаттырады.
4. Әрбір ақын немесе жыраудың қабілетіне орай өлең-жыр ... өлең ... ... ... ... ... яғни
авторлы поэзия ұйқас таңдау, синтаксистік және ырғақтық топтарды ... ... ауыз ... тілі ... шығып кетеді. ... бұл екі ... ... ... тиіс айырым
белгілері болса, сонымен қатар олардың бір-біріне ұқсас ортақ тұстары ... Олар ... Ең ... ортақ белгі — екеуінің де ауызша таралып, ауызша
сақталуыңда. Осының салдарынан ... ... ... ... текстері біртіндеп
«редакцияланып», там-тұмдап жаңғыртылып отыру фактісі бар.
Сондықтан бұларда көне тұлға-тәсілдермен қатар, жаңа ... ... ... тән тәсілдердің орын алуы занды. Бірақ
бұлардағы жаңармашылық (модернизация), біздің байқауымызша, ... ... ... ... жеке ... ... тұтас текстердің иесінен айрылып, «көшіп» жүруі де ... ... ... тармақтар мен текстер кейбір өлең-толғаулардың ... ... ... ауыз ... ... ... ... тіпті
көшіртіп жібереді.
2. Қазақ ақын-жыраулары тілінің қайнар көзі мен сөз мүсінін ...... келе ... ауыз ... тілі болғандықтан, кейбір
суреттеу құралдары жағынан бұлар ұқсас түседі. Оның үстіне ауыз ... ... ... ... ... ... оларды сақтап
таратушылар, бір жағынан, жыраулар ... ... сөз ... ... ... ... ... жадында ... ... ... да ... ... мен ... тілдерін
жақындастыратын себептердің бірінен табылады.
3. Айтыстарда, кейбір ... ... ... ... ... қолма-қол суырып салмалық (импровизация) тәсілі ақын-жыраулар
тілін халық поэзиясы дәстүрімен берік байланыстырады, өйткені ... ... ... ... айтуға дайын штамптарды қол көреді. Бұл да,
сөз жоқ, кейбір авторлы айтыстарды, толғауларды, бата-тілектерді ... ... өзге ... ... ... ... ... мен ұқсастықтарын есептей отырып, қазақтың
авторлы әдебиетін «халық ауыз әдебиеті» деп емес, профессионал әдебиет деп,
ақын-жырауларды ... деп ... ... қаламгерлер деп тану
қажет. Егер олар тек ауыз әдебиетін жасаушылар және ... ғана ... ... ... қатарыңда тұрулары керек, ал мұның шындыққа
жанаспайтындығын жоғарыда көрсетілген «Қязақ әдебиеті тарихының» I ... ... ... ... болып отыр: «Қазақ ақындарының
өнерінде (шеберлігінде) ... ... орыс ... ... анық ... ... ... өткен ғасырда (тек қана
өткен ғасырда ма екен?— әдебиетке жуық тұрды» дегенді айтады ... Сөз ... ... ... мен ... жағынан сказительдермен
шендестіруге тіпті де болмайды. Сказительдерге ақын-жыраулар емес, жыршылар
жуық келсе керек.
Қысқасы, қазақта халық ауыз әдебиетінен ... ... оған ... ұқсас келетін профессионал әдебиет те өмір сүріп келді
(тіпті бұлар ... ... ... жетіп отыр), оның тілі әдеби тіл
санатына кіреді деп табу ... Бұл ... бір ... халық
ауыз әдебиеті (фольклор) тілінен, ... ... ... ... ... тану ... біз бұрынырақ оған «қазақтың (төл) жазба тілі
алдындағы әдеби тіл» деген термин ... ... ... ... ... ... ... атау болар еді, ... ... ... ... — оның ... әдебиеті тілі» деген ұғыммен шатастыру қаупі
барлығында, ... осы ... ... ... ... бұл типін
«ауызша әдеби тіл» деп атап ... ... ... да, ... жағынан да құбылыстың өзін ... ... ... ... ... ... әдебиет қатарында
қарастырғанмен, бұл әдебиетті ... әр ... атап ... бар. ... Қ. ... Абайға дейінгі әдебиетті «қазақтың
тарихи әдебиеті» деп, Қ. ... ... ... деп, А. Ысқақов пен Е. ... ... ... ... ... Ал осы әдебиеттің тіліне бұл ғалымдардың ешқайсысы арнайы
термин ұсынбайды.
Сөйтіп, ХІХ ғасырдың II ... ... ... төл ... ... ... оның ауызша тарағаи әдеби тілі өмір ... ... бұл екі ... ... ... ... және бір-бірінен ажыра-
тылатын тұстары едәуір болды. Олар мынадай:
1. Ауызша әдеби тілдің ... ауыз ... ... ... ... келетін сәттері, бір жағынан, жазба тілден ерекшеленетін
белгілері болып шығады.
2. Ауызша әдеби тілдің арнасы мен үлгілері ... ... ... тар, яғни ақын-жыраулар өз халқының ауыз ... ... өзге ... ... көп ... ... XVIII—XIX ғасыр-ларға
дейін), бұл, сөз жоқ, олардың ... де ... ... ... ... араб-парсы әдебиетінен де, өзге түркі халықтары әдебиеттерінен де,
орыс әдебиетінен де үлгі-әсер алып дамыды. Мұның, ... тіл ... ... болды.
3. Ауызша әдеби тілдің стильдік ... ... ... ... ... тең келмейді. Алдыңғысы негізінен ... ... ... ... ... түріндегі үлгілерден танылады. Оның көркем проза,
публицистика, кеңсе-іс қағаздары, ғылыми стильдері болмады. Ал қазақтың төл
жазба ... тілі ... ... ... кезеңінен бастап аталған стильдердің
барлығын қамтыды.
4. Ең үлкен айырмашылық бұлардың таралу, ... ... ... ... ... таралды, жазба әдебиет жазумен танылып, жазба түрде
таралды.
5. ... ... ... ... ... тәсілінде болса керек.
Жазба әдебиет өкілдері өз туындыларын сан рет түзетіп, қырнап, өңдеп
отыратын мүмкіндікке ие. Ал ... ... бұл ... жүреді, әсіресе импровизация болған тұста автор өз ... ... жата ... ... бұл ... ең ... ... табан
аузында туған экспромт дүниелер емес екенін ескеру қажет. Ақщн ... ... дені — ... ... ... ... ... сөз саралап, ой түюдің нәтижесі болса керек. ... ... ... да, «іштей редакция» мұнда да жүріп жататы-нын ... ... ... нағыз ақын-жыраулары ауыздарына алғаш түскен ... ... ... ... ... ... ... сөзді таңдап
жұмсаушылар, айтпағын тыңдаушыға әсерлі өтіп жеткізушілер.
Сөйтіп, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілі ... ... Абай ... ... ... куннен немесе, кейбір зерттеушілер жазғандай,
«Түркістан уәлаяты газеті» мен ... ... ... алғашқы нөмірлері
шыққан күннен басталған емес. Мұның алдында ... ... сан ... ... тілі ... Сонымен қатар орта азиялық туркі әдеби тілі
дәстуріне негізделген жазба әдеби тілі де ... ... ... бұл екі ... төл, ... ... ... тез қалыптасып, әрі қарай дұрыс дамуына
бірден-бір жол ... ... ... ... ... әдеби тілдерінің қазақ халқын құраған ру-
тайпаларға да ... ... ... ... ... ... ... ортаазиялық туркіні қазақ қауымы да өз ... ... тіл ... ... ... ... ... болатын. Бұл жазба
тіл іс қағаздары мен эпистолярлық жанрға, ... ... ... ... ... шежірелер жазуға, мұсылманша діни әдебиетке
қызмет етті. Қазақтың ескі жазба тілі дәстүрінің ... XIX ... ... ... мен публицистикасы, ішінара көркем әдебиеті
(кітаби ақындар) пайдаланды ... ... бар. Бұл ... қазақ топырағында «кітаби тіл» деп, осы ... ... ... ... деп ... мәлім. Қазақ мәдениетіне
қызмет еткен «кітаби тіл» таза ... тілі ... сол ... және
татар жазба әдеби тілі мен ... ... ... пайдаланған қоспа дуние болды деген пікірлер де ... ... ... ... ... XX ... алғашқы
онжылдықтарына дейін қазақ халқының әлеуметтік-мәдени дүниесінде қолданылып
келген жазба тіл ... ... ... ... ... ... деп тануға
болады ... де ... ... ... Ескі ... ескі ... ... жазба әдеби
тілдері ... ... ... ... ... ... ескі ... жазба әдеби тіліне де ... ... Бұл ... ... мәдени негіздері (мотивтері) де жоқ ... ... ... ... ... XVI ... бастап жазба дуние
іріктерді қажет ету фактісі болғаны даусыз. Келесі ұрпақтарға өсиет ретінде
ата-бабаларының шежіресін тарату, яғни ... ... ... ... Әсіресе ру, басы болып танылған ... ... ... ... ... арғы-бергі ата тегі туралы ... ... ... XVI ... ... ... ... бидің «Жамиат-тауарих» атты шежіресі дәлелдейді. Тек ... ... жазу ... ... ... да ... Бізге XVI ғасырдың II ... ... ... өзге ... ... және өзара жазба арқылы қатынасып
тұрғаны мәлім.
Демек, белгілі бір ... ... ... жазба тіл дәстүрін қазақ
қоғамы да ұстанып келді, ... бұл тіл ... ... ... ... бойлап ене алмады, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілінің ... ... ... ... бұл ... ... қазақтың ауызша әдеби
тіліне де, ұлттық жазба ... ... де ... ... ... толықтырып, кейбір грамматикалық тұлға-тәсілдерді ұсынғанын жоққа
шығаруға болмайды (бұл ... ... өз ... ... ... ... ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ДАМУ БАРЫСЫН ДӘУІРЛЕУ
Қазақ әдеби тілінің даму барысын дәуірлерге бөлу мәселесінде де
орныққан ... ... жоқ. Ол да ... Өйткені бұл тілдің басталар
тұсы мен әрі қарайғы даму бағыты әрқилы танылып келген соң, оның ... де ... ... ... ... ... даму ... дәуірлерге бөлместен бұрын, оның басын
қай кезден бастап алатындығы жайлы пікірлермен ... ... да ... жоқ. ... ... ... ... тұсы жайындағы
көзқарастарды беске бөліп топтастыруға болады:
1) Қазақ ... ... ... ... көне ... ... ... кезінен бастайды (Ғ. Мұсабаев II ғасырдан, Ә. Марғұлан, Б.
Кенжебаев V ғасырдан т. ... ... ... ... тарихы XVIII ғасырдан басталады (Қ. Жұмалиев,
М. Балақаев т. б.).
3) ХЕХ ғасырдың II жартысынан басталады (Қ. Жұбанов, Н. ... ... I. ... Бұл концепцияны ұстаушылар XIX
ғасырдың II ... ... де ... ... ... ... болдь дегенді қоса айтады. Сірә, бұл ... ... ... ... ... көздей айтылған болу керек.
4) Қазақ әдеби тілі Октябрь ... ... ... ... ... төл ... тілі ... дамыған авторлыг поэзия түрінде
оның халық болып ... ... ... ... басталады, ал ескі
жазба әдебио тілі XVI—ХVІІ ... жаңа ... ... әдеби тілі XIX
ғасырдың II жартысынан басталады (Р. ... Қ. ... ... А. ... Ә. Құрышжанов т. б.).
Осындай бастау кездеріне сәйкес, қазақ әдеби тілінік; әрі қарайғы ... де әр ... ... ұсынылады.
Әдеби тілдің тарих көшін анықтауда және оның ... ... ... ... ... даму ... жайындағы
пікірлер көңіл ... ... ... ... ... кезеңдерін тану (зерттеу) ... ... мен ... ... ... ... ... «Ертедегі қазақ ... ... (Б. ... X. ... М. ... М. Мағауин,
1967) қазақ әдебиетінің тарихын бес дәуірге беледі:
1. Көне дәуір (V—XIV ғ.) — қазақ ... ... ... ... әдеби шығармалар көптеген түркі халықтарына ортақ мұра.
2. Хандық дәуірдегі ... ... ғ.) — ... ... ... ... алғашқы дәуірі.
3. XIX ғасырдағы әдебиет.
4. XX ғасырдың басындағы (1900—1920) бұқарашыл әдебиет.
5. Социалистік дәуір әдебиеті.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мақалада түркі тілдес халықтар мен қазақ ру-тайпаларының
әдеби туындыларын мынадай тарихи ... ... ... IV—VIII ғ.— түркі дәуіріндегі әдебиет.
2. IX—XII ғ.— мұсылман дәуіріндегі әдебиет.
3. ... ғ.— ... Орда ... әдебиет
4. XV—XVIII ғ.— Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет.
Қазақ көркем әдебиеті тарихын кезеңдерге бөлудің ... ... ... бар. ... ... ... XV ғасырдан кейінгі
әдебиетті «қазақтың зінің қолтума ... деп ... ... енді бір тобы ... өл ... XVIII
ғасырдан, Бұхар жыраудан бастап елді (Қ. Жұмалиев, Ы. Дүйсембаев т. ... ... ... ... ... ... XVIII ғасырдан басталып, бері
қарай дәуірлеу тіл ... да тән ... ... қазақ әдеби тілінің тарихы әлі ... ... оны ... қиын дей ... ... ... үшін өз ... дұрыс көрдік» деп, бұл тарихты үш дәуірге бөледі: 1) XIX ғасырдың ... ... 2) XIX ... II ... XX ғасырдың 20-жылдарына
дейінгі, 3) советтік дәуір М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. ... ... ... Н. Сауранбаев кестесіне жуық, айырмашылық XX ғаырдың
басындағы әдеби тіл деген ... ... ... ... ... тілі ... ... жазған мақаласында
М. Балақаев пен Ә. ... оның ... ... кезеңдерге
бөліп қарайды: 1-кезең — XVIII ғасырдың II жартысы, бұл — ... ... ... ... ... — XIX ғ., бұл ... II жартысында жаңа
сапалы ... ... тіл ... ... ...... ... Дегенмен авторлар осы ... ... және XIII— XIV ... ескі ... ескерткіштерінің тілін
қазақ әдеби тілінің ескі ... ... атап ... ХV
-ХVІІ ғасырлар әдебиетінің тілі ... ... ... ... Бұл классификацияда XV—XVII ғасырлардағы, ... ... I ... ... ... ... әдеби тілі, ... ... ... шешендер, жылнамашылар тілі ауызға алынбайды.
1968 жылы жарық көрген «Қазақ әдеби тілінің тарихы» ...... Р. ... Е. ... атты оқу құралында да әдеби ... ... ... ... М. ... концепциясы негізге
алынғандықтан, қазақ әдеби ... даму ... ... кезеңдермен
байланысты қарастырылды:
1-кезең. XVIII—XIX ғ. әдеби тіл. 2-кезең. XIX ғ. I жартысындағы әдеби
тіл.
3-кезең. XIX ғ. II жартысыңдағы әдеби ... XX ғ. ... ... ... 1920—1930 — жылдардағы әдеби тіл.
6-кезең. 1940-жылдан кейінгі әдеби тіл.
Бұл дәуірлеу ... ... ... ... ... ... гөрі, қазақ ... ... ... хронологиялық
мерзімдеріне қарай ... ... ... екенін мойындау керек.
Қазақ әдеби тілінің даму кезеңдерін белгілеу ұсынылып ... ... ... мың бір жайт байқалады: ... ... тіл ... да ... ... ... екі категорияны жалпы қазақ
тілі және қазақтың әдеби тілі ... ... ... айырмай
қарағандықтары. Бұ.л екеуі дәуірлеуге келгенде екі ... ... ... ... тілінің тарихы әріден басталады және ол осы ... ... ... ... ... мен, этникалық тұтастық
ретінде халық ... ... ... оның әрі қарайғы ұлт ретінде
ұйымдасуымен (консолидациялануымен) байланысады. Осы ... ... ... ... ... ... ... жыл санауымыздан бірнеше
ғасыр бұрынғы кезеңнег бастап біздің жыл ... XIV—XV ... ... бұл ... болашақ қазақ халқын құрайтын ру-тайпалардың
тілі; екінші кезең — XV ғасырдан XIX ғасырдың II ... ... ... ... ... этникалық тұтастық халық ретінде ... ... — XIX ғ. II ... ... ... ... бұл уақытта қазақ
халқы ұлт болып шоғырланды деп ... ... тіл — ... не ... ... белгілі бір көрінісі, ол
әрбір ... өзі ... ... дәуіріндегі қоғамдық-экономикалық, саяси-
шаруашылық өмірімен тікелей байланысты. ... ... ол ... ішкі ... бойынша да өрістейді. Тіл өзі қызмет етіп отырған ортаның мәдени-
әлеуметтік ерекшеліктері мен, яғни ... ... ... ... т. б. даму ... ... ... астасып жатады. Сол
сияқты әдеби тіл өзін ... ... ... ... ... да
тәуелді, әсіресе тәлім-тәрбие беріп, білім тарататын орталықтармен тікелей,
арым-қатыныста болады.
Әдеби тіл әрдайым өзгеріп отырады. Ол ... ... ету ... ... ... ... Міне, сондықтан әдеби тілдің даму
кезеңдерін тарихи гұрғыдан алып қарау ... ... Ұзақ ... ... ... өзгереді, біртіндеп қалыптасады, сыртқы сандық өзгерістерден ... ... ... ... ішкі ... ... байланысты да әдеби тілдің өзгеру, жетілу (әдеттегі терминмен
айтқанда, даму) дәуірлерін ... ... ... қарауға болады. Біз
қазақ әдеби ... даму ... ең ... басты-басты екі дәуірге
бөлеміз:
I. ... ... ... ... ... әдеби тілі.
II. Қазақ халқының ұлт болып қалыптасқан ... ... ... ... өзін ... түрде (әсіресе оқу ... құру ... екі ... ... ... болады (осы оқулықта
біз осылайша бөліп алдық).
1-кезеңі Қазақ хандықтарының құрылуы мен қалыптасу тұсы, бұл ... ... ... ... мұны ... ... кезіндегі әдеби
тіл деп те атап жүр.
2-кезенді де күні бүгінге дейін бел алып келген ... ... ... II ... XIX ... П ... дейінгі тұсқа шамалауға
болады. Бұл тұста ... ... ... ... ... дербес халық болып құралып, өз алдына хандық
құрған тұсы — XV ... ... XIX ... II ... ... ... Бұл ... ауызша да, жазба да әдеби тілдерінің
қалыптасуы мен әрі қарай даму процесінің алғашқы ... Бұл ... ... ... ... ... ... қазақ халқы мен қазақ хандығының құралу
процесіне үлес қосқан үлкен әлеуметтік күш ... М. ... ... ... еді: «Тақырыбы мен жанрлары жағынан сан алуан ... ... ... ... ғасырларда кеңінен дамыды. Өлең-жырлар, тапқыр шешендік
сөздер халықтың қоғамдық және рухани өмірінде көрнекті орын ... ... ... мен ... сөз ... халықтыі аса
қадірлегенін көрсетеді».
Бұл ... ... ... үш ... ... болады:
1) Ауыз ... ... ... ... ұмыт болған
авторлардың шығармалары да осы топқг жатады.
2) ... ... ... ... ... және ... сөздер).
3. Жазба әдебиет үлгілері. Олардың тілі ... ... ... ... Бұл үлгілерді хал сарайының біліктілері мен ру-тайпа
басындағы зиялылар оқитын болған.
Қазақтың төл жазба әдеби тілінің алғашқы нышандар XVI ... ... ... ... жалайыр Қадырғали би жазған ... ... әр ... ... т. б.). ... ... қаза» қауымы үшін
едәуір үлкен әлеуметтік, экономикалық саяси өзгерістер мен ... ... ... орай өз ... жемісі ретінде қазақ ... ... ... пайда болды. Жыраулық мектеппен қатар ақындық
дәстүр күшейе түсті. Ендігі жерде ... мен ... ... ... ... түркілік жазба әдебиеттеи де сусындай алатын
болды. Бұл құбылыс әдеби тілдіц одан әрі ... дами ... зор ... ... XIX ... II ... ... Бұл — қазақтың
ұлттық жаңа жазба әдеби ... ... тұсы ... Бұл кезеңнің өзін
кейде (көбінесе) XIX ғасырдың II жартысынан XX ғасырдың басына дейінгі, ... ... екі ... және ... ... деп ... ... қарастыру да байқалады. Бұлайша дәуірлеу әдеби тілдің өзінің даму
сатыларына ... ... ... ... ... әлеуметтік хал-ахуалына
қарап бөлшектеу болып табылады. Ал шындығында өткен ғасырдың II ... ... ... ... ... жаңа ... ... тілі сапалық
үлкен өзгеріссіз бүгінгі қазақ әдеби тіліне келіп ұласып отыр. ... ... бір ... өз ... даму ... (қарқыны, сипаты, өзге тілдермен
қарым-қатысы т. т.) бір қалыпты бол-майтыны ... ... ... тіл
эволюциясының кезеңдерін айқындау үшін ең алдымен тілдің өзіне хас ... ... ол ... ... кезеңдермен салыстырғанда
байқалатын белгілерін есепке алу керек. Содан соң барып сол тілді иемденуші
халықтың әлеуметтік ... ... ... ... (экстралинг-вистикалық
факторларға) назар аударылуға тиіс.
Әдетге қоғамның ... ... тіл ... ... ... ... ... Әлеуметтік-саяси, идеологиялық өзгерістер
болған күннің ертеңіне тіл өзгеріп шыға келмейді. XIX ғасырдың II ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси өмірінде не ... ... ... өтті, бірақ тіл өзінің ... ... ... жоқ, рас, ... қазына молықты, грамматикалық нормалар
тұрақтала түсті, функционалдық стильдердің жеке ... ... ... (сөзді дұрыс дыбыстау) нормаларын сақтау қолға алынды т. т.
Бірақ ... ... ... сапалық өзгеріс туғызған
жоқ. Міне, қазақ ... тілі ... ... ... ... пікірлерді
көрсете келіп, бұл мәселенің әлі де шешілмеген даулы жайттары ... ... ... бірі — ... төл ... ... тілінің
тарихын не себептен XV ғасырлардан ... ... ... ... ... мынадай. Бұл кезең — қазақ хаңдығын құраған ру-
тайпалардың өз ... ... ... ... ... бастаған, яғни «қазақ»
деген этнонимнің ... ... орын ала ... ... ... ... ... XV—XVI ғасырларда нағыз тума ... ... ... түрінде қалыптасады. Соған орай оның төл ... тілі ... тілі ... ... Сөз жоқ, ... ... де қазақ
тілінде ... ... ... тілі ... қалыптасқан тіл типінде)
сөйлеген ... сан ... бойы өмір ... ... және ... ... ауызша көркем әдебиет дәстүрі болған. XV ... ... ... мен шешендер тақыр ... ... ... Олар ... ... ... дәстүрін (VIII—XIII ғасырлардағы түркі халықтарына ортақ
ауызша ... ... ... ... ғасырлардағы Алтын Орда мен ... ... ... ... ... ... ноғай, башқұрт, Еділ,
Қырым татарларын ... ... ... сөз өнерін әрі
қарай жалғастырушылар, (дамытушылар болды. Бұл ... Қ. ... ХІХ ... ... ... ... ... кітабында нақты
материалдармен дәлелдеп, жақсы көрсетіл берді.
Екінші даулы мәселе — қазақ қауымы ... ... ... ... әдебиеті мен әдеби тілі бірден пайда бола қоюы шындыққа сая ма деген
сауал. Әрине, белгілі бір ... ... ... ... мен ... дүниесінің, оның ішінде әдебиеті мен тілінің ... ... ... ... келе бермеуі мүмкін. Бірақ халык болып
құралғанға дейінгі көркем сөз мұрасы мен дәстүрі сол ... ... ... ... дербестік алуына жағдай жасайтыны және ықтимал.
Сірә, қазақ халқын құраған ... ... ... ... дейінгі көркем сөз өнері күшті дамып ... ... ... ... ... ... ... ретінде көрінуіне себеп болған
тәрізді. Демек, осы көрсетілгеңдер сияқты өзге де жеке ... ... ... тарихын бастауда және оны әрі қарай дәуірлерге (кезендерге)
бөлуде әлде де ... ... ... ... ... ... ФУНКЦИОНАЛДЫҚ СТИЛЬДЕРГЕ
ТАРАМДАЛУЫ
Зерттеушілер әдебй тілдің етильдік тарамдалуына жанр принципін негіз
етеді. Соған орай көркем әдебиет жанрына көркем ... ... ... жанрына публицистика стилі, тағы сол сияқты әр жанрға әр ... ... ... ... ... ... жоғарыда қерсетілгендей,
әдебиеттің белгілі бір жанрына, немесе әлеуметтік іс-әрекеттің белгілі бір
саласына (мысалы, ... ... ... ... телеграф стилі деген сияқты), я
болмаса қоғам тіршілігіндегі белгілі бір ... ... ... ... ... т. т.) ... қалыптасқан тұлға-тәсілдер
жүйееі, семантикасы мен экспрессиясы жағынан біршама тұйықталған (әр ... ... ... ... тобы.
Демек, тілдің функционалдық стильдері ең алдымен оның әдебиет жанрына
қарай ... ... ... сөз ... ... ... ... тура келеді «Стиль ойды білдіру құралдарының жүйесі
ретінде, тіл құрылымының ... ... ... да, ... да, сөз ... да, фразеологиялық тіркестерді де және осы
салалардың композициялық-синтаксистік жағынан ... ... ... ... ... ... ... құрылысы, саны, сипаты
және иерархиялық сатысы (қайсысы ... ... ... ... ... сөзсіз.
Ауызша әдеби тілдің стильдіқ тарамдары негізінен екі үлкен топқа
бөлінді. Олар: көркем әдебиет стилі мен ... ... ... ... әдебиет
стилі поэзия жанрының сөз үлгісі арқылы дамыды. Сондай-ақ ... ... ... ... проза және ертегілер болып ауыздан ауызға
тарады. Ал ауызша ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа ауызша таратылып
келген шежірелер мен қарасөз түріндегі дидактикалық ақыл ... ... ... ... ... ... тілдің басты (доминант) стилі болып
келді. Ауызша әдеби ... ... ... публицистикалық, ғылыми, кеңсе-
іс қағаздары стильдері болған жоқ.
Ал қазақ ... ... ... ... ... ... жартылай ғылыми
әдебиет стилі, ресми іс ... ... жәңе ... ... ... ... ғылыми стиліне жазба
шежірелер мен ... діни ... ... ... ... ... ... кеңсе қағаздарының, ... ... ... ... ... ... жарлықтар, ережелердің тілі
жатады. Эпистолярлық ... ... ... ... ... ... ... тілі танытады. Бұлардан басқа өткен
соңғы екі ... ... ... ... ... ... ... үлгілері болды. ... ... ... ... ... ... түсіндіретін, баяндайтын
шығармалар түрінде көрінді.
Діни тақырыптағы әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... т.б.) проза жанрында болса,
кейбіреулері поэзия түрінде кез күна, ракым, тамак, ... ... ... к ... ... қ дыбысы етіп оқысақ: қалық, қабар, садақ, рақым).
Соңғы әдебиет қазақ тіліне бірнеше ... діни ... ... христос, монастырь, священник, кнеге, евангелие, преподобный т. б.
Бірақ сан жағынан едәуір ... ... ... ... ... ... ... 200-ге жуық кітапша шығыпты) жарияланғанмен,
қазақтың қалың көпшілігіне ... бұл ... ... ... ... үлес қоса ... ... бұлардағы діни кірме сөздердің ... ... ... ... ... т. б.). Ал ... ... сияқты сөздер осы күнгі қазақ тілінде қолданылатын болса, ол бұл
кітапшалардың «үлесі» емес (Абайдың аударма поэмасындағы «Ол ... ... ... ... ... еске ... ... ҰЛТТЫҚ ЖАЗБА ӘДЕБИ
ТІЛІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Бірнеше ғасьф бойы ауызша және жазба түрде ... ... ... ... XIX ... ... ... синтезделіп, ағартушы-демократтық жаңа
әдебиеттің тууымен ұштасын, Абай мен Ыбырайдың мол ... жас ... ... ... туа бастаған азаматтық
тақырыптағы әдебиет үлгілерінде ... ... ... әрі ... ... шығармаларында, әлі де туып ... ауыз ... ... ... ... ауызша дамыған және жазба сипат алған
әдеби тілі жаңа кезеңге ... ... ... ... ... болды.
Жаңа ұлттық жазба әдебиет туды. Жазба әдебиеттің түрлері көбейді.
Қазақтың көркем әдебиеті, поэзисы ... ... ... ... дені мұсылманша са-уатты болды. Бірқатары, ... ... Жаяу Мұса т. б. ... ... ... орыс әдебиетін оқитын
дәрежеде болды. Баспасөздің пайда ... ... ... ... көре ... діни ... таралуы, ең бастысы — кітап бастыру
ісінің өмірге келуі — ... ... ... ... ... ... алып
келді. Қазба әдебиет бұрынғы әдеби тілдің жазба түрде кеңінен қызмет ... ... Ал ... ... өріс алуы — ... жаңа ... ... Қөркем әдебиеттің өзі көңіді көркем проза жанры
пайда болды, ... ... өз ... ... Көркем әдебиет.қамтитын
тақырыбын кеңейтті. Кең тақырып мол ... ... ... ... ... ... және қөркемдеу элементтерімен
молығу, түрлену, жетілу процесінде жаңа бағыт, жаңа тәсіл, жаңа ... ... яғни ... ... ... Ал сапалық өзгеріс — тіл дамуының
жаңа кезеңге көшуін танытатын келесі белгілердің бірі.
3. Қоғам дамуының бұл дәуіріңде әдебиет түрлері ... ... ... ... келген қазақтың әдеби дүниесінде қоғамдық-публицистика, оқу-
педагогика, жартылай ғылыми әдебиет жанрлары ... ... Жаңа ... ... ... ... ... әдеби тілдің қызмет аясы мен мазмұны
жаңа сипатта кеңіді, жаңа белгілерге ие болды.
4. Әдеби тіл эволюциясының жаңа сатыға көтерілуіне ... ... ... жетілді. Ол алғышарттар деп қоғамның саяси-экономикалық
құрылысының, халықтың мәдени-рухани дүниесінің жаңа кезеңге ... ... ... ... ... ... жаңа сипатта дами бастауын
атауға оолады, сондай-ақ тіл тәжірибесінде саналы ... ... ... ... классик демократ ақыны Абай Құнанбаевтың, аса
көрнекті демократ ағартушы әрі жазушысы Ыбырай ... жас ... озат ойлы ... ... тілі мен ... ... ... орыс ағартушылары мен ғалымдарының болуы да қазақтың әдеби
тілін ұлттық сатыға көтеруде үлкен роль ... ...... ... ... жаңа ... ... кезеңдегі қазақ ұлттық жазба әдеби тілінің белгілері мынадай
болды.
Жаңа жазба әдеби тіл ... ... ... ... ... ... дейінгі ауызша дамыған қазақ әдебиетінен де, ескі жазба
дәстүрді жалғастырған «кітаби тілден» де өзгешеленіп ... ... ... ... жаңа ... ... тілдің ерекшелігі
онын жазба сипат алуында, қызмет ету ... ... ... ... ... түсіп, тұрақталуында, жаңа стильдік
салаларға ие ... ... ... әсіресе поэзияда көркемдік-образдау
тәсілдерінің түрленіп, молайып, жаңаруына болды.
Әдеби тілдің жазба ... тек қана ... ... жазу ... ... Біріншіден, хатқа түсіп, ... ... ... ... ... тіл ... бола ... мүмкін. Мысалы, өткен
ғасырдың 70—80 жылдарынан бастап, XX ... ... ... ... атты ... 100-ден астам кітапша ... ... ... ішінде бірқатары, мысалы, «Қисса-и Егіз бала», «Көп кеңеш»,
(Қазан, 1897), «Қисса-и әдеблі бала» (қазан, 1897), ... ... ... (1848), ... (1897) т. б. сияқтылар не ... мен ... не ... көркемдігі жағынан ешбір құндылығы жоқ, жазба әдеби
үлгілерге жатпайтын дүниеліктер болғандығын зерттеуші Б. ... ... ... ... ... ... дүниелердің (әсіресе поэзия
үлгілерінің) қалың көпшілікке ауызша да ... ... зор ... ... ұлы Абай ... 1909 ... ... болып
басылғанға дейін кеңінен ауызша тарағаны дәлелдей ... жазу — ... ... ... ... ролі ... ... бірі ғана, әдеби тілдің ең ... ... ... ... ... қызметінің өрісінен, әдебиет түрлерінің
көбеюінен, тіл заңдылықтарын пайдалану принциптерінің ... ... ... ... ... т. б. ... керек болады.
Байырғы әдеби тіл, негізінен, ... ... оның ... ... ... қызмет етіп келсе, жаңа жазба әдебиеттің өзге салаларын
да — қоғамдық-публицистикалық, ғылыми, ... діни ... ... ... бағыт алды. Бұған Ы. Алтынсариннің прозасының, Абай ... ... ... баспасөзінің, әр алуан азаматтық сипаттағы оқу
құралдары мен грамматика кітаптарының, «Хрестоматиялар» мен «Жол ... ... ... ... ... ... және
христиан дініне қатысты діни шығармалардың тілі дәлел болады.
Байырғы әдеби тілде әлі де құбылмалы, тұрақсыз си-патта жүрген ... ... жаңа ... ... ... тұрақтала
бастады, әсіресе әдеби-көркемдеу тәсілдерінің жаңа модельдері пайда болды,
жеке сөздің әдеби айналымға түсу ... мен аясы ... т. ... ... ... ... ... «кітаби тілден» өзгешелігі тағы да
қызмет ететін салаларды таңдауында болды, яғни төл ... ... тіл ... ... көпшілігіне, әсіресе көркем әдебиетке, одан соң
публицистика мен ... ... ... ... ... ... ішінара көркем әдебиетте (кейбір қиссаларда), ислам дінін уағыздайтын
өлеңдер мен прозалық әдебиетте, ресми іс қағаздары ... ... ... бейім болды.
Ұлттық жазба әдеби тіл қазақ халқының сөйлеу тілінен алшақтамай, оны
негіз етті, ал «кітаби тіл» ... тілі ... ... ... ... өзге «түркілік» және ... ... ... ... бұл екі жазба тіл бір-біріне ықпалдарын тигізді.
Қазақтың ... ... ... тілі өз ... ... ... келе ... кейбір сөздер мен тұлғаларды қолданды. Әсіресе бұл
тұстағы қазақ ... ... ... және ... кітаби тілдің элементтері едәуір орын алды: ... ... ... ... қолданылды («Түркістан уәлаятының газеті» мен ... ... тілі ... ... ... ... ... тұлғалар (мысалы, есімшенің -мыш жұрнақты түрі) ұлттық жазба
тілде де ара-тұра қолданылып отырды. Орфографиялық ... көп ... ... екі ... де ... ... ... Мысалы, осы күнгі еш, әр,
пайда, құдай түріндегі сөздер қазақтың сол ... ... ... де ... болғанмен, жазуда һеш, һәр, файда, хұдай түрінде қолданылды.
Бұл кезеңде қазақтың жаңа жазба ... ... ... ... жазу ... пайда болды. Соның салдарынан кейбір үлгілерде
қазақ тіліне ертеректе еніп, фонетикалық жағынан «қазақыланып» ... ... зая, ... есеп ... ... сөздері екі вариантта жазылатын болды.
Бұлардың ғаділ, ғайып, зайып, меһір, һесаб формалары қатар жүрді. Бірақ ... жаңа ... ... тілдің бірден-бір нормасы болмады, өйткені көптеген
нұсқаларда олардың «қазақы» түрлері де орын ... бұл ... ... ... ... нормаға ұласпай қалды.
Сөйтіп, өткен ғасырдың II жартысында, оның ішінде соңғы ... ... ... тілі ... жаңа ... басталды. Бұл процесте
Абай мен Ыбырайдың қызметтері де, үлестері де ... мол ... ... ... пікірімізде қазақтың ұлттық жазба әдеби
тілінің негізін қалаушылар Абай мен Ыбырай деген ... ... 8. ... ... ... ... ... аса бай фразеологаясы жүйелі түрде
берілмегенімен, оның үлгілері, кейбір сипаты, түрлері орын алды. Бұл салада
әсіресе салыстырма ... мен ... ... ... ... ... сөздігінде жол деген сөзтізбеде ұлы жол, жол сайлады,
жол бастады, жол берді, жол салды, жолдан қайтты, жол ... жол ... жол, жол ... жол аяқ, жол көрген кісі, айтқаның жол, жолы бар, ... жолы қара ... ... ... ... сөзтізбе қатысқан
мақал-мәтелдерді қамту ниеті айтарлықтай. Радлов сөздігінің тек ж ... ... ... 27 мақал-мәтел қамтылған.
XIX ғасырдың II жартысында қазақ ... ... ... тек ... ... ... емес, өзге сәттерде де орын алды.
Қазақ халқының тарихы, этнографиясы, мәдениеті, ... ... ... ... ... ... мен кітаптар-да
жүздеген қазақ сөздері келтіріліп, олардың мағынасы ... ... ... ... ... қатысты атаулар
мен тіркестер, аң-құстардың, ауру-індеттердің атаулары, музыка аспаптары
мен ойын аттары ... ... ... сол тұста жазылған кітаптарда,
мақалаларда, баспасөз беттерінде орыс, қазақ тілдеріндегі ... ... ... Ш. ... ... ... геродоты» деп атаған
А. И. Левшиннің (1799—1879) ең алғашқы қолжазбаларынан («Вестник Европы»,
1820, ч. 114) ... ... ... ... или киргиз-
кайсацких орд и степей» (СПб., 1832) деген үш томдық еңбегінде ... ... ... ... мән ... түсіндіріледі. А. Е. Алекторовтың
«Народная литература киргизов» («Астраханский вестник», 1893, 1177) ... ... ... ... ... би, ... ... жігіт, домбыра,
төре, қурай, сандуғаш, қаймақ, қатық, ер, сайлау, барымта, ұран, той, ... ... ... икулан (?), зекетші, байғұс, қобыз, ақын, серкер
т. т. ондаған ... ... ... ... ашылған,
кейбіреулерінін, орысша баламасы берілген.
Біздің байқауымызша, ... ... ... ... ... ие ... және сол ... мәнде күні бүгінге келіп ...... ... ... сөздер. Қазіргі заң-сот
істеріне қатысты жаза, айыптау, қылмыс, ақтау, куә, куәгер т. т, ... ... ең кемі ... ғасыр бұрын да осы күнп ... ... ... ... заңының («Обычное право казахов») ауызша
қалыптасқан «статьялары» өткен ғасырдың басынан бастап ... ... орыс ... ... ... 1824 жылғы жиналған «Материалы
по казахскому обычному праву и ... на них ... ... ... ... және 1846 ж. ... шекара комиссиясының
чиновниктері жинаған материалдарда, Григорьев, Валлюзектердің ... ... ... ... әдет-ғұрып заңдарында ондаған қазақша
терминдер қамтылып, мағыналары ашылған.
Бұл фактілердің тіл ... ... ... — олардың едәуірі сол
еткен ғасырлардағы қазақ тілінің сөз ібайлығын, ... ... бұл ... ұмыт болған көне элементтердің сырын ашады.
Сөйтіп, өткен ғасырдың II ... ... ... ... ... Ол ... ... көздей жүргізілмесе де,
қазақтың сол тұстағы және одан бұрынғы дәуірлердегі ... ... ... ... ... ... оның тақырыптық топтарын көрсетті, жаңа-көне
сөздердің берген мағынасын танытты. Әрине, бұларды ... ... ... ... жүзеге асырмағанымен, олар орыс тілінен аударма
ісінде, ... ... бен ... іс ... ... ... тигізгені
сөзсіз. Сөйтіп, едәуір дамыған лексикографиялық жұмыстар өз кезеңінде қазақ
тілінің әрі ... ... ... ... ... оның дамуына
үлес қосты.
2. ЖАЗУ (ГРАФИКА) ЖӘНЕ ЕЛМЕ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақ халқы сан ғасыр бойы араб ... ... ... Бұл ... ... ... белгілі бір дәрежеде өтеуге де, түркі
халықтарына тән әдеби мұраларды ... де, өзге ... ... ... да, ең ... — сауаттарын ашып, хат тануға,
мұсылмаңша ғылым-біліммен ... да ... ... ... ... ... ... II жартысында қазақ мәдениетінде жазу (графика) проблемасы
көтерілді. Араб жазуынан өзге жазуды — орыс ... ... ... ... үшін орыс ... ... ... орыс-тар тарапынан бұдан көп
бұрын айтылған болатын. Этнограф Е. Масановтың ... ... ... II ... (1768 жылы) Ресей үкіметі мен академиясы
тарапынан қазақ ... ... ... ... ... ол
қазақ жерінің географиялық жағдайын зерттеп, қазақ халқының ... ... ... Тұңғыш рет қазақ тілін танып-біліп, орысша-
қазақша сөздік ... ... ... осы ... болатын. Мұның
инициаторы, сірә, Ресей Ғылым академиясының ... ... ... ... Г. Л. Бакмейстер болса ... ... ... ... ... ... ... беріп тұрғандардың
бірі генерал-майор Скалон деген болды.
Тұңғыш орысша-қазақша шағын ... ... ... да ... ... Осы ... ... Скалон қазақтар үшін орыс графикасымен
азбука-әліппе тұрғызып, өзге де кітаптар жазуға болмас па еді дегенді 1774
жылы айтқан ... Бұл ... ... ол ... ... асқан жоқ. Дегенмен,
идеяның ұрығы себілді. Ол ұрық 100 ... ... соң ... ... ... үшін орыс ... іс жүзінде пайдалану әрекеті басталды. Ең
бірінші болып орыс ... ... ... Н. И. ... Оның 1861 жылы ... ... ... к изучению
киргизского наречия» деген кітабы орыс әріптерімен ... ... ... ... бірнеше кітап орыс графикасымен жарияланды ... ... ... ... орыс ... шығарды.
В. А. Васильевтің «Образды ... ... ... (вып. I.
Киргизское сказки, Оренбург, 1898) деген кітабы, ... ... ... ... және ... ... миссионерлік мақсат
көздеген кітаптары да орыс жазуын пайдаланды.
А. В. ... де өз ... орыс ... ... 1897, 1899, 1909, 1910, 1911 ... ... ... ... ... мен И. Лаптевтің (1900) сөздіктері орыс
әріптерімен жарық көрді.
Қазақ ... үшін араб ... гөрі орыс ... ... қолайлырақ деп табудың бірнеше мотивтері болды:
1) араб ... ... ... оның ... ... тілінің,
фонематикалық жүйесін дұрыс көрсете алмайтындығы — ... ... ... өте ... сол ... ... әдісімен арабша хат танытудың өте ұзақ уақытқа
созылатындығы;
3) орыс графикасың қазақ ... ... ... оңаи екендігі; 4) орыс жазуы ұлы орыс халқының ... ... т. т. Бұл ... ... сөз ... қазақ жерін түпкілікті отарлап, жазақ халқының мәдени-рухани даму
бағытын орысшылдыққа бұру саясаты тұрды. Бұл ... ... ... ... ағартушыларды да өзіне бағындырды. Бұл жөнінде ... өзі ... деп ... ... білім беретін кітаптардың Азия
халықтарының ... жоқ ... еске ... біз ... ... оқу
құралдарын жақын жердегі орыс тілінен іздеуге мәжбүр болдық, сондықтан бұл
шығарғалы отырған кітабымыз көздеген мақсатына сәйкес болып, ... ... ... ... ... ... жол салып беруі үшін, және сол орыс
кітаптарына мағынасы жағынан да, әрпі жағынан да қайшы келмеуін көздеп, ... ... орыс ... ... ... деп ... ... екінші ұшы қазақтар арасында XIX ғасырда етек ... ... ... ... ... түркіден») қазақ тілін орыс жазуын
қолдану арқылу алшақтату әрекетіне ... ... ... бұл ... ... өз ... дербес жазба тіл ретінде айырып жұмсау ниеті де көзделген
болар. Оған Ы. Алтынсарин, В. В. ... А. В. ... А. Е. ... ... Т. Т. ... айтқан пікірлері дәлел болды.
Бірақ миссионерлік, ұлы ... ... де ... ... Иұған
христиан дінін уағыздайтын кітаптардың орыс ... ... Н. ... ... ... ... дәлел.
Үшіншіден, орыс жазуы арқылы орыс мәдениетін, ... ... ... тілін білу сияқты адал ниет те орын алды, өйткені сол кездегі ... Ш. ... А. ... ... озат ... ... өз ... тарихи тағдыры, ... ... ... тығыз байланысты болатынын жақсы
тұсінді.
Сөз болып отырған ... жазу ... ... мән алған
проблеманың бірі болды. Қолданылып ... ... ... ... тілі үшін ... ... сауат ашудың қиындығы баспасөз бетіңде
де көтерілді. Р. ... Д. ... М. ... ... ... мәселе көтеріп, араб алфавитінде қазақ дауыстыларын ... ... ... кейбір әріптердің қазақ фонетикасына сай
келмейтіндігін, яғни ... және ... ... бар екендігін,
сондықтан бұл жазуды қазақ тіліне икемдеу қажет, жоқ ... ... алып ... ... ... ... керек деген ұсыныстар айтты.
Бұл — қазақ жазуы үшін қолайлы графика ... ... ... ... ... ол араб ... икемдеу идеясын ұсынды. Кейін бұл идеяны XX
ғасырдың басында Ахмет Байтүрсынов жүзеге асырды. Орыс ... ... ... шыққанмен, бұл үкімет тарапынан ресми ... ... ... сондықтан бұл да қазақ тіліне лайықталып түзілген ... ... ... Әр ... әрқилы белгілерді пайдаланды. Жалпы
орыс графикасын ... ... екі ... ... ... ... ... Ильминский, Лютштер) орыс алфавитін өзгеріссіз қолданды,
қазақ ... тән ... орыс ... ... ... ... ... 1897 жилғы календарь т. т.) қазақтың кейбір арнайы
дыбыстарын білдіретін қосымша таңбалар енгізді: а (ә үшін), б/ө/, у/у/, ... ... оң жақ ... ... ... ... үшін қолданған жаңа жазудың мұндай ала-құлалағы ... ... ... фонетикалық тұрғыдан дүрыс тануға ... сол ... ... ... ... ... В. Григорьев Н. И.
Ильминскийдің жазуының ыңғайсыз жағын көрсе-тіп, өз таңбаларын ұсынды. ... ... Г. ... ... ... оның ... ... сыпатына сай еместігін айтты. Бірақ мәселе осыдан арғыға ... ... бір ... қазақ жазуы орыс алфавитінің ресми түрде
қабылданбағандығы себеп болса, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми не ресми екеме, ғылыми-зерттеу
институты, университет кафедра-ары сияқты орталықтардың ... ... ... к,ай ... болса да), жазу сауаттылығын (емле, унктуация
ережелерін) реттеу ісі ешбір ғылым-білім орындарына не жеке ... ... ... оған ... алғышарттар әлі жоқ болатын.
Бұл кезеңде тек графика емес, қазақша сауатты жазу гаселесі ... Оның ... орыс ... ... ніп ... ... ... жазу ұсынысы қойылды. Мысалы, Д. Сұлтанғазин жандарал, жана,
генерал болы айтылып-жазылып жүрген ... ... жазу ... ... үшін ол да ... ... ... уәлаяты газетінің» 1894
ж. 27-номерінде жарияланған, жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінде
өзгеріп қалыптасқандарынан басқа жаңадан еніп жатқандарын ... ... ... бұл да ... түбегейлі шешілмей қалған мәселелердің
бірі болды; әр кітапта, әр басылымда орыс сөздері ... ... ... ... сөздердің жазылуы да кайында да сөз болып
отырды. Олардың халық тіліне сіңгендерін түпнүсқаға ... ... ... жазу ... ... ... ... (Рамазанұлы
Мұхамедзекір Зайсаннан хат. «Дала уәлаятының газеті», 1890, 23; ... ... ... тілі гурасында бес-алты ауыз сөз.—Сонда, 1890, №
6 және осы автордың «Қазақ тілінше жазу турадан» ... ... 31 т. ... ... қатысты көтершген екшші мәселе — тыныс белгілерін
пайдалану ... ... ... ғасырдың екінші жартысында баяғыда араб
жазуы ... ... көп ... Қазақ жазбалары да осы тәр-тіптен
шыға алмады. Бірақ заман ... сай ... ... ... ... ... мәдениетті болуын талап ету — заңды құбылыс.
3. ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕУМЕТТІК ҚЫЗМЕТІ ЖӨНІНДЕГІ ПІКІРЛЕР
Бұл ... ... ... ... фонетикалық жүйесі
мен граматикалық құрылысының өткен ... ... ... ... ... ... ... жазба тілдің іааормалары қазақтың халықтық тіліне
негізделуі қажетіде сан ... ... бар ... («кітаби») болуы
ьдажет пе деген әлеуметтік және саяси мәні бар проблема туды. Бұл ... ... ... ... ойшылдары, ұлттық интеллигенцияның
озық ойлы аисілдері болды. Сонымен қатар кейбір орыс ... ... да бұл ... ... ... ... ұлттық жазба әдебиеттің әр алуан жанрда дами
бастағаны себеп болды. Оның өзінде осы дүниелер тіліне ... ... ... мен ... ... ... элементтері араласу фактісі қазақтың
ұлттық әдеби тілі ... ... ... ... кей сәттерде
дискуссия-талас туғызды.
Ең алдымен осы кезенде қазақ даласына таралған әр шуан мазмұндағы, әр
түрлі жанрдағы жазба ... ... ... ... ... ... ... қағаздарының тілінде араб, парсы ... ... ... тұлғалар мен ... ... ... не татарша болып келуі, араб ... ... ... ... ... ... елеңдетті.
Оның устіне қазақтар арасындағы оқу-ағарту ісі мен кітап ... ... ... ... ... ... ... қолында
болғандығы да екі түрлі мазасыздық туғызды бірі — осы ... ... ... ... ... мен ... бел алу қаупі,
екіншіден, орыс билеушілерінің барлық түркі халықтарына ... деп да ... ... кете ме ... ... қайткенде де қазақ халқының әрі қарайғы мәдени дүниесіне
халықтың өз тілі, ұлттық тілі ... етуі ... ... идея ... Бұл
идеяны сол кездегі тұңғыш қазақ баспасөзі де ұстанады.
Бұл келтірілген пікірлердің барлығы қазақ жазба ... ... ... ... ... және оның ... лексикалық, грамматикалық,
орфографиялық заңдылықтарын реттеп, нормаға түсіру, яғни көпшілікке ортақ
дағдыға айналдыру керек ... ... ... ... болғанын
көрсетеді. Бұл пікірдің белгілі бір салмақ ... өз ... ... және
байқалады: қазақ халқының мәдени рухани өмірінде әрі қарай халықтық тіл
негізінде дамыған ... ... тілі бел ... ол ... ... ... дамыта келіп, қазіргі тілімізге ұласты.
Ғылым мен техниканың саласаласына орай ... ... мәні ... ... ... ... ... саласы — терминолбгиялық
лексикамыздың жасалып, қалыптасуына жол ашты.
Жалпы, әдеби тіл дегеніміздің ... кең, ... ... ... ... ... ... тілдің дамыған кезеңінің белгісі деп таниды. Ал
дамыған кезеңге тән әдеби ... ... ... ... ... ... ... лексика екенінде дау жоқ. Яғни ... ... және ... ... мен ... тағылымды танытарлық сөз
байлығы мол тіл, ол болашағы мол, ... ... ... ... қатарына жатса
керек.
Осыған қарағанда, әдеби тіл қоғам еміріндегі өз-герістерге орай ... ... ... ... ... айнасына айналып отыратынға ұқсайды. Ал
қоғам өміріндегі мұндай өзгерістер әрдайым бір ... бола ... бір ... ... ... ... ... ауысып, ал
кейбір кезеңде, керісінше, қалыпты күйге ... ... ... ... ... өзгерістер бола қоймағанмен, ол қоғамдық құбылыстардың
бәрін қамтып, соған лайық ұғым, түсініктерді сәз турінде таңбалап береді.
Барлық ... ... ... ... бермей тұрмайды.
Ал тілде болып жататын әлгіндей құбылыстар, бір қарағанда, ... өз ... ... ... сияқты. Шындығында, тілде ішкі табиғи жүйеден
тыс ешнәрсе ... Бәрі тіл ... ... бойы ... орай болады. Осы процеске біруақ зер сала қарасақ, тілдің
лексикалық қабаты алуан-алуан кезеңді ... ... ... кез ... талап-тілегіне орай байырғы сөздерін ... ... ... мағыналық жүк артып, сөз жасаудың түрлі шалдарын
қарастырып, ... ... де сөз алып т.т. ... ... Сонда тілдің
лексикалық қабатының бір алуаны ... ... ... ... ... ... ... тезінен өтіп отырғанын байқаймыз.
Солардың ішінен терминологиялық лексиканы ерекше ... ... ... ... ... ... мен сөз тіркестері, бейнелеп
айтқанда, тарихи кезеңцер мөріндей боп таңбаланған тілдік фактілер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бұл қабаттың
дамуында өзіндік ерекшелік бар. Осыған жататын сөздік ... ... ... танытып жүрген термин сөздердің бәрі дерлік ... ... деп ... болады. Белгілі дауылды кезеңнің алғашқы сәтінен
бастап-ақ, барлық аймақта (әсіресе Қазақстан сияқты елде) сауаттылық ... ... ... талап күшейді.
Нәтижесінде қазақтың көптеген байырғы сөздерінің ... ... өріс ... ... ... ... өнімділік нышанын таныта бермейтін
кейбір жалғау, ... өзі ... ... ... ... сөз
жасаудың актив түріне айналып кеткені бар. (Бұл жөнінде ... ... ... ... ... лексикамыздың жаңа өмірге лайықты жаңаша сипат алуына қоса,
тіліміздің кірме сөздер ... ... да ... Яғни ... ету ... ... ғылым мен техникаға байланысты ұғымдарды
білдіруде жалпыға ортақ халықаралық терминдер мен атаулық ... ... ... ... ... ... ... бұлақтарының бірі болып
табылған. Ал тіл қоғамға, қоғам мүшелерінің ... ... ... ... сол қоғам мүшелерінің өзі бұл процесті үнемі қадағалап, тілді
бөгде сөздерден ... ... ... ... ... орай икемдеп отыратыны да бар. Сөз ... ... ... ... ... нормаға сай қалыптаса қоюы оңай болған жоқ. ... ... ... ... сан ... сарапқа түскені мәлім. Мұның
бәрі — тіл дамуының белгілі ... тән ... ... Сол ... ... ... тіл дамуына әсер еткен ... ... ... талдап алмай тұрып, терминология жайлы жүйелі сөз қозғау
қиын. Сондықтан термин ... мен оны ... ... ... ... ... кейбір деректерді сөз ете кетуге тура келеді.
Бұл ретте, қазақ терминологиясы түгілі, ... ... ... ... ... ... жасаған шаралардың 20—30-жылдарда тіпті белең
алғанын айту ... Неге ... ... ... ... бір ... осы
кезеңге орайлас келеді. Жер-жерде сауат ашу мектептері, театр, газет,
журналдар ашылып, баспаханалар ... ... ... Соның нәтижесінде бұрын
қағазға түскең өз сөзін сирек көретін қазақ қауымы енді жазу-сызуға ... ... ... іске көше бастады. Байырғы қазақ сөзінің
қоғамдағы қызметі кеңейіп, ол ... ... ... әдебиет
пен түрлі ... ... ... ... ... Оның
осылайша қызмет аясы ... ... ... ... пішіні өзгере бастады. Қайсыбір сөздер арнайы қолданыстағы
болмысына орай ... ... ... ... ... ... дәрежесі айқындала түсті. Бірақ ... ... ... ... ... саналы әрекетінің нәтижесі. ... ... ... ... өткен жолын бір сәтке көзге елестетсек, терминологияға
байланысты қыруар жұмыс істелген екен. Екі тілді ... ... ... ... жұртшылықтың игілігіне айналды. Қаншама сөздер терминдік мәнде
қайта жанғырын, әдеби тіл қорына келіп қосылды.
Бұл тұста, ең алдымен, есте тұтатын жайт ... ... тіл ... ... ... ... ... ғана қатысты деп қарау аз. Қоғам өмірінде
атқарып отырған қызметіне қарап, біз оны кең мағынада ... ... ... ... ... ... ... бар. Біздің
түсінігімізше, әдеби тіл, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... жалпы жұртшыныққа ... ... ... ... кең ... ... хабар тілі,
халқымыздың ғасырдан-ғасырға ұласып, сақталып келе жатқан сөз байлықтың
қоймасы, мәдени мұрамызды ... ... ... мен ... ... нәр ... ... қызметі бар,
стильдік тармақтары қанат жайған теңдесі жоқ ... ... ... ... ... ... ... ерекше бой түзеп,
қатпарлана дамып келе жатқан саласының бірі — ... ... яғни ... ... ... ... ... прогреске орай туын,
өміріміздің алға бастар өзекті проблемасына айналған ғылымның бұл ... ... гөрі ... ... гөрі ... ... көбірек. Өйткені қазіргі қазақ тілінің бай ... ... ... ... екісін термин сөздер жүйесі құрайды
екен. Бұл — ана тіліміздің даму тарихында ... ... ... ... ... ірілі-уақты ... ... ... ... жүріп жатыр деген сөз. Ендеше, үздіксіз
жүріп жатқан бұл ... ... үшін ... ... ... ... екені
даусыз. Ал әрбір ұлт ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына
тікелей жол ашқан халықаралық ... ... ... ... ... тіпті де оңай шаруа емес.
Ұлт тілдерінде терминдер ... ... ... едәуір қамқорлық жасалғаны ... ... сөз, ... қызметі айқындалын, олардың өмірдегі өрісі анықталды. ... ... ... ісі мен ... ... ... пен жалпы
мәдениет салаларының өрістеуіне лайықты қарапайым ... тілі ... ... тығыны ағытылын, түйдек-түйдек, лек-легімен
қолданысқа түскен сөздер шеруі басталды. Бір қарағанда, ... ғана ... ... көз ... ұлттық мәдениетті өркендету тіпті де ... ... ... көп іс ... ... ... Сол
қолға алынған сансыз шаруаның бәрінде ... ... ... ... ... ... емес еді. Сонау 20—30-жылдардың өзінде-ақ алфавит, ор-
фография, терминологая ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық термин жасау ісі күні бүгінге
дейін толастаған жоқ. Жылдар ... ... ... ... әдеби тіліміз
әрленіп, терминологиялық лексикамыз толыса, тұрақтана түсуде. Әр кезеңнің
өз мөрі, өз міндеті бар. Сол ... ... ... оның ішінде,
терминологтердің айналысқан мәселелері қандай еді? ... ... ... бай ... ... ... термин жасау болса, екіншіден,
қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... Бір
ұғымды танытатын бірнеше термин сөздер қатарласа қолданылып, тіліміздің
дәлдігі мен икемділігіне сәл де ... ... ... кезі де ... орыс тілі ... ... ... сіңісіп жатқан халықаралық терминдердің
өзін қалайда қазақша аударуға әрекеттенген солақай сақшылықтың да ... ... ... ... ... қазақ сөздерін терминдік мәнде
қолдануда да неше алуан ... ... орын алып ... ... кіндік,
орталық немесе топ тәрізді толып жатқан сөздер осыған дәлел.
Жалпы, ғылыми тұрғыдан түбегейлі зерттеліп, дәйекті бағасы берілмеген
бұл кезеңнің мәселесі өте ... ... ... тартыстың куәсі болған
тіліміздің терминдену сапасында қилы-қилы әрекеттер ... ... ... ... ... таза ... бағытында (А.Байтұрсынұлы т.б.) болса, енді
біреулер, "тіліміз кедей, сондықтан оны шет тілі сөздерімен байыта түсуіміз
керек" деген ... ... ... Бұл екі ... ... ... дейін бел алып келді де, содан ... ... ... ... ... ... мұндай жағдай тек Қазақстанда ғана емес, сонымен бірге
басқа ұлт ... да, оның ... ... ... ... ... да
орын алған жай еді. Сондықтан тіл мәселесіндегі бұл ... ... ... нақты және түбегейлі түрде күн тәртібіне қою керек ... ... ... ... ... қарағанда, қазақ тілі, оның ішінде
ғылым тілі қазақ АССР-ы құрылған сол 1920 жылдан бастап-ақ ... ... іске ... Қазақ АССР Оқу халық комиссариаты жанындағы Академиялық
Орталық (АК центр) басшылық ... ... өз ... ... кеңес құрып, терминология
жұмысын соған жүктейді. Қазақ АССР Оқу ... ... 1921— ... ... ... есебінде мынадай жолдар бар.
«Қазақ ғылыми-әдеби кеңесі өткен жылдарда қазақ тілінің дәл ... ... ... — Ө.А.) ... ... ... қазақ баспасез орындарында жариялап отыру арқылы жалпы жұрттың
міндетті ... ... ... тұрды»
Осы шағын құжаттың мәнін С.Бәйішев: ... ... ... ... Кеңес өкіметі орнасымен-ақ қазақ әдеби-ғылым тілін жасау
ісімен айналысқанын айқын ... — деп атап ... ... ... ең ... рет 1924 жылы ... кездегі астанасы Орынборда ... ... ... ... сөз ... ... ... болған салириы ... ... ... ... ... ... күн ... қойып, пікір
туйіңдеуге мүмкіндік ... ... ... қазақ қауымы ... ... ... ... 1926 жылы Баку ... түркологтердің Бүкілодақтық I съезі ... осы ... ... ... жасалған бес баяндаманың бесеуінде де алфавит,
орфография және терминология мәселелері ... сөз ... 1930 ... ... ... ... ісін арнайы ... ... ... де КСРО ... тілінде термин жасаудың ғылыми
принщштері қарастырылды. Қазақ терминологиясына қатысты деректерді қарап
отырсақ, Қазақстанда ... ... ... ... ... ССР Оқу халық комиссариаты жанындағы Әдістемелік бюро және осы ... ... ... жетекшілік жасап келіпті. 1931 жылы
басылын шыққан "Атаулар сөздігі" — сол ... ... ... ғылыми-техникалық прогрестің түбегейлі дамуына тікелей
қатысы бар және ... ... да ... ... мол ... Е.А.Чаплыгин (1879—1942) мен Д.С.Лоттенің — еңбегін ерекше
атауға ... 1933 жылы осы ... ... ... КСРО ... ... терминология Комитеті (КНТТ) ұйымдасқан
болатын. Бұл комитет ... ... ... ... ... ... тиіс еді. Сол ... күні кешеге дейін атқарын келді. ... — бұл ... бір де ... ... ... да қалыс
қалмағандығы. Олардың да ... ... ... жоғарыда
деректерге қоса мынаны айта кетуге ... Дәл осы 1933 жылы ... ... ... ... ... 508 ... қаулысымен
Мемлекеттік тер-минология комиссиясы (Мемтерминком) құрылған. Оның тұңғыш
төрағасы ... ... ... ... т.б. ... ... ... бастап бұл ... ... ... ... ... ... ... Сол мақсатпен 1935 жылы ... ... ... I ... ... ... ... комиссиясы Бюллетенінің төрт саны жарық көрді.
Бюллетеннің бұл ... ... ... ... ... ... ... көрді. Әсіресе қазақ тілі
терминдері мен орфографиясы жөніндегі жоба, сондай-ақ ... ... ... және ... ... ... ... жарияланды.
Сол кезде қазақ тіліне келіп еніп ... ... ... мен ... ... ... "ф", "х" әрштерінің,;
әрине, пайдасы болды. Өйткені ол ... ... орыс ... ... ... ... ... жазу болатын. Шынында, физика, философия, флора, химия
тәрізді терминдерінің бұдан бұрынғы жазылу, ... ... ... ... ... ... еді. Әлгі ... біздің
алфавитіміздің құрамына енгізілуінің нэтижесінде біз ... ... ... ... ... бұл ... қазақ тілінің сөз қабылдау
заңдылығына мойынсұнбай, тілдегі десант сияқты қолданысқа ене бастады.
Бұл біздің тіл ... ... не ... ... ... кезең
болмысы анық көрсетіп отыр. Әр нәрсенің өз кезеңіне лайықты ... жөн ... біз бұл ... дұрыстық жағын да айта кетуіміз
керек.
Бюллетеньнің 1-санында ... мен ... ... ... ... ... ... қазақша-орысша
нұсқасы қатар беріледі де, қайсыбіреуі ана тілінде гана жарияланған.
Біздіңше, мұның ... ... ... тәрізді. Біріншіден, саяси
мәні ерекше сауаттылық әлемінде жасалып жатқан мұндай ... ... ... ... ... ... ... партия-кеңес қызметкерлерінің және ... ... ... ... жол ашу. ... сол ... ... материалдардың осындай тәртігшен берілуі өзін-
өзі ақтады деп білеміз. Мәселен, осы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... казахского литературного языка)
деген атпен мақала екі тілде берілсе, "К пересмотру казахской ... ... ... Бұл ... ... ...
Қ.Жұбанов. Ал "Теріс жазуға емле себепші ... ... ... дара ма?" ... Құдайберген) және "Қазақ тілінің емлесі ... ... ... жобасы" дейтін материалдар қазақша
басылыпты.
2-санында ... ... ... специфике слов-
терминов"), "Қазақ тілі орфографиясы мен ... ... ... ... ... ... и ... казахского языка") сияқты
орыс тіліндегі мақалалар, сондай-ақ қазақ тілінде ... ... ... "Физика терминдері жайынан" ... ... ... ... ...... слов-терминов" деген
мақаланың қазақшасын беріпті. Соған қоса Дүнген орфографиясы ... ... ... ... ... ... тек қана ... Олар
мыналар: "Қазақ тілінің емлесін өзгерту жайы" (Қ.Жұбанов), ... ... ... жөніндегі Жоба" (Аманжолұлы Сәрсен), "Әріп, емле, тер-мин
мэселелеріндегі негізгі таянып-тірегіміз не ... жөн?" ... ... ... ... төрт санында не бары 17 ғылыми мақала жарияланған
екен; ... ... ... сөз ... ... ... ... терминді орфография мен алфавитке байланысты әңгіме етеді. Алайда
сөзіміздің басында ескерткеніміздей, осы ... ... ... басы ... жазуымызда жүйе бола бастады.
Көптеген термин сөздерді ретке ... оны ... ... ... ... ... ... мәлім.
Мемлекеттік терминология ... бұл ... тағы бір ... ... ... бар. Ол ... оның ... санында комиссияда қаралған,
талқыланған термин сөздер тізімі жарияланып ... Бұл ... ... ... ... ... ... тигізген шара деп білеміз.
Бюллетеннің алғашқы санының өзінде алдымен ... ... ... ... ... оның ... қалыптасу, даму және
қолданылу өрісі жайында ... ... ... ... алған соң, "Социал-
экономик пәндердің терминдері" мен "Математика терминдерін орысша-қазақша
сөздігі" берілгені осыны ұйындастыртагы адамдардың ... ... ... ... ... терминдері" мен "Ботаника термиңдері",
ушішшсінде ... ... ... ... "Физика
терминдерінің жалғасын" жариялап үлгеріпті. Сонда, байқап ... ... ... біздің ғылыми мекемелер мен маман адамдар кезеңнің тілек-
талабына сай ел ... ... ... әлеумет талқысына дер кезінде
салып, көпшілік назарын ... ... ... ... Ендігі мақсат осы
Бюллетеньде жарияланған мақалалардың ... ... ... ондағы
көтерілген мәселелердің салмағын таразыға салу болса керек. Мұнсыз біздің
жалпы әдеби тіліміздің, оның ішінде өте бай ... ... ... даму жолын анықтай алмаймыз.
Қ.Жұбанов "Қазақ әдебиет ... ... ... деп ... сол ... саяси-әлеуметтік болмысына бойлап, тіл
мәселесіңдегі неше алуан құбылыстарға тоқтайды. Қазан ... ... ... ... ... ... бір көрінісі — сауат ашу
саласында әр қилы ... ... ... ... Айтыстың дені
интертерминдерге қатысты туындап жатгы.
Шынында, бұл ... де оңай ... емес еді. Неге ... ол ... ... ... ... орыстандыру саясатының салдарын
көруге болатын. Осының түп ... ерте ... ... ... ... тілінің заңды даму жолын алдымен өзі ... ... ... ... ол тілде ... ... ... не ... бәрі тек ішкі ... орай ... тиіс деген түйінге келеді.
Әсіресе ол қазақ тілінің ғылым мен білім ... ... ... ... тендесі жоқ терминдік жүйені жасап, қалыптастырады. Сөйтіп, ... ... ... оң ... таймай, ... хан ... ... өз ... өз ... ... ... сөндірмеген күйі дүниеден өтті.
Тілдегі, ... ... ол ... ... ... ... ана тілінің бар байлығын іске жарату, болатын, шеттен ... сөз, ... ... болса да, оның тіл ... ... ... ... ... ... осы ... байламға күрделі өзгерістер
енгізілді. Ол, ... орыс ... және сол тіл ... ... ... ... ... Онда өз тіліміздің емес, әлгі
кірме терминдердің өзгертілмей ... мен ... ... ... ана ... ... ... тыс, жат заңдылық
күштеп енгізілді. Термин жасау принциптерінің алғашқы жобасын жасаған проф.
Қ.Жұбанов екені рас. Алайда осы ... түзу ... ... өз
еркінен тыс қатаң тапсырма торына түсіп қалған сияқты.
Өйткені қазақ тілі заңдылықтарын бір білсе, осы адам дейтін ғұламаның
өзге тілдік ... ... ... деуі ақылға қонбайды.
Осының салдарынан қазір тілімізде өзгелік сөздер тым ... ... ... даму ... ... ашу ісіне жасалган қиянат еді. Әйтсе
де Мемлекеттік терминология комиссиясы өзі құрылған ... ... ... ... ең ... мәселелермен айналысып, әдеби тілдің нәрлене,
қалыптаса түсуіне көп септігін тигізіп ... тілі ... ... ... айқындалып алған
соң, бұл жөніндегі барлық практикалық, ... яғни ... ... ... ... ... термин жасап, ... ... бір ... ... бір орталыққа бағындырыла ... ... орыс ... ... ... ... болсақ, онда
әрине ф, х, я, э, ц, ч ... ... ... ... осы ... орыс ... ... қазақ
әліппесінің құрамына ... ... ... ... ... ... бір ізге түсті. Бір кезде неше ... ... ... терминдердің қалыптасқаны, тіпті сіңісіп кеткені соншалық, кейде
оларды ... ... ... деп те ... ... ... ... бойынша — революция, пролетариат, теория, ... ... ... ... ... орыс ... ... сол қалпында алынатын болды деп масаттандық. Ал -ский, -иый-ға
біткен сөздер ешқандай ... ... ... ... ... ... — Ө.А) ... турде енді, мұнымен бірге сөзжасам дағдымызда оң
үлгілер де болғанын көреміз. ... ... ... мен ... және орыс ... игі ... ... конфискелеу, колхоздастыру,
комбайншы, тракторшы, екпінді, ауатком, жоспар, жоспарлау, социалды ... ... ... ... ... сан ... терминдер жасалып,
қолданысқа енді.
Автодорога, авиасани тәрізді ... ... ... сол ... ... ... сыңары аударылып берілді
(автожол, ... ... ... үлгі ... ... тіліміздің
кейінгі кезеңцегі даму тарихы дәлелдеп шықты. Ендеше, Мемтерминкомның ең
алғашқы құрамының да ... ... оның ... ... ... ... ... өз үлестерін қосқанын атап айту
лазым.
Мемтерминкомның жаңа құрамы да (1939 жылы маусымның 23-і ... ... ... Кеңесінің кезекті Қаулысы) бекітілген болатын. Өз жұмысын
негізінен тоқтатпағанымен, соғыс жылдарында бұрынгыдай қарқын ала алмағаны
белгілі. Әйтседе әскери ... пен ... ... ... сипаттап
бере: алатын термин сөздер жүйесі назарда болған. Өйткені майдандағы жауын-
герлер әрекетін, олар қолданатын қару-жарақ, ... ... ... ... ... ... баяндау үшін сөздердің терминдік дәлдігі
талап етіледі. Міне, сондықтан 1942 жылы С.Аманжолов редакциясымен ... ... ... (құрастырғандар: Ғ.Мұсабаев,
Ю.Цунвазов К.Адайханов) ғана өз ... ... ... мүлік болды деп
айта аламыз.
1945 жылдың 8 ақпанында Қазақ ССР Халық Комиссарлар ... ... ... ... ... ... қаралып, бекітілді. Бұл шешім
бойынша комиссия ... ... ... ... де, әуелі төрағасы І.О.Омаров,
кейіннен Т.Т.Тәжібаев болды. Ғалым хатшысы М.Б.Балақаев еді.
Құрамы 23 ... ... жаңа ... өз ... ... зардабынан әлсіреген еліміздің
экономикасы мен шаруашылығын қалыптастыру" кезіндегі бүкілхалықтық іспек
қабат жүргізуіне тура ... ... ... аса ... ... бірі — ... ұлт ... аудару мәселесі болып саналды. 1946 ... ... ... ... Комитеті көсем еңбектерін ана
тілімізге аудару туралы арнайы қаулы ... ... бұл ... тыс
қалған жоқ. Ленин шығармаларын қазақ тіліне аударуға байланысты қоғамдық-
саяси терминологаяны көпшіліктің талқысына салып, ... ... ... ... ... істелді.
Мемтерминком бұл кездегі жұмысы мен алғашқы құрам жұмысы арасында
елеулі ерекшеліктер бар ... ... ... ... ... бекітілген терминдер мен 1935 жылы ... ... ... Бұл ... ... терминдердің көбі фонетикалық
өзгерістерге ұшырамай, сол ... ... ... Ал ... ... ... ауысқан терминдер мен сөздер социалис қоғам,
буржуаз идеология, абсолют шама ... ... ... ... ... 30-жылдардағы терминдер жүйесінде -ды, -ді, -лы, ... -ті ... ... байқалады.
Мысалы, Социалды Крзақстан, индустриялды ел. 40-жылдар тәжірибесінде
изофеттік конструкциялар ... ала ... ... ... товар айналымы
т.т.).
Ал 50-жылдардан былай қарайлық қосымшасы ... ... ... көптеген термин сөздер осы -лық жалғауы жалғану арқылы
жасалып ... ... ана ... төл ... былай қойғанда, бұл
жалғау кірме сөздердің өзіне де жалғанып, тілдің жанды эле-ментіне айналып
кетті десе де ... ... ... Үлы Отан ... ... ... өміріміздегі қолданыс қажетін өтейтін
термиңдермен ... ... Оның ... әлеуметтік-экономика,
лингвистика, тарих, заң ғылымы, ... ... ... ... ... ... әрқилы қолданылын, практикада қиындық туғызып жүрген
бірқыдыру терминдерін қарап, ... ... ... ... ... ... бас-аяғы жинақталып, 1948, 1950 жылдары екі
томдық орысша-қазақша ... ... ... көрді. Бұл біздің
жазуымыздың жөңделе түсуіне себі тиген, ... бір саты ... ... бірі ... ... ... ... алғанда да сауатты
шығуы, бір жағынан, сөздік шығару ... ... ... ... ... ... араласуына тікелей
байланысты деп білеміз.
40-жылдары ... ... ... ... ... ішінде
едәуір жанданды. Әрбір ғылым саласы ... ... ... мамандар пікір таратып, баспасөз тікелей ... ... ... түр-түрі шыға бастады. Осы шаруаның бәріне
мұрындық болған, ең алдымен, Мемтерминком болса, сонымен ... 1956 ... ... және әдебиет институтының құрамында ... да ... ... ... ... ... ... Білікті
мамандар газет, журнал бетгеріңде мәселе көтеріп, терминологияның өзекті
проблемаларын қозғады. ... ... ... ... ... термйндік лексиканың мәнін айқындап, оған жұртшылық назарын
аударды. Мемлекеттік терминология ... ... қызу ... ... бірі Қазақ Кеңес Энциклопедиясының жарыққа шығуы болды.
Міне, осы бүкілхалықтық іске дайындық ... ... мен ... ... күнделікті өтеуге жұмсалатын тер-мин сөздерді саралап, ... тура ... ... ... ... ... түрлі оқу
құралдары мен оқулықтар, тіпті шаруашылық, өндіріс, ғылыми тақырыптарға
арналған көркем ... ... ... жайы ... ... ... ... тартылды. Бұл істің бәрінің басы-қасында терминком
мүшелері, тілшілер, мамандар болды.
60-жылдарда басталып, 70—80-жылдарда ... ... бұл ... Қазақ
тілі терминологиялық лексикасының дамып, қалыптасуына, сан алуан ұғымдардың
заңды түрде терминдік ... ... ... тіліміздің ғылыни-
техникалық қолданыс өресін биіктете ... ... ... ... сөз тізбелері жасалып, көпшілік талқысына ұсынылды.
Әрбір термин талқы тезінен ... сөз ... оның ... термин атаулының өріс алар, қанат
жаяр жері, ең алдымен, мерзімді баспасөз, яғни өмірдің сан түрлі саласынан
сан ... ... ... ... ... ... термин құмар маман
жоқ. Олардың қаламына іліккен екі сөздің бірі термин болуға ... ... ... ... ... ... ... пайда болған
заңдылықтар бар сияқты. Нақты іс пен тура сөз талап етіліп ... ... сол ... ... кез ... ұғымды, терең түсінікті, табиғат,
қоғам құбылыстарын дәл білдіре алатын тек терминдік мәнге ... ... ... Міне, сондықтан көп мағыналы байырғы сөздердің қайсыбір мағынасы
дараланып, ғылыми терминдік сипатқа ... ... ... ... кез-
келген тілдің сөздік құрамындағы ... ... ... ... жасаудың
негізгі кәздерінің бірі болып саналады. Сөйтіп, -лық жалғауын ... ... ... ... ... ... үсыну орынды болды деп
ойлаймыз, бұрынғы азаматтық соғыс, отандық соғыс деген тіркестерден ... ... Отан ... ... терминдік пішіні әлдеқайда жүйелі.
Немесе жазуымызда жиі кездесетін эпо-ха, период, век, момент тәрізді сөздер
мен периодический ... ... ... ... ... ... аударалық. Бұлар күні кешеге дейін әркімнің өз қалауынша ... ... ... Осындай сөздердің терминдік тақылетін айқындауда
кейде термин-ком мүшелерінің ұсыныстарының да пайдасы мол екенін байқаймыз.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... мезет (момент),
мезгілдік заң (периодический ... ... ... ... сөздері мен тіркестерінің дәл ... ... ... ... ... ... бірі қарт журналист Құрманбек Сағындықов
болған еді.
Термин ... ... ... өнімді де ... ... ... ... ... ... бара жатқан
жайлары да кездеседі. Термин-ком мәжілістерінде мәселенің осындай жақтарына
да қатты назар аударылын келеді. Мысалы, қазақ ... ... ... ... ... орны ерекше. Бұл жұрнақ арқылы жасалап, заттың
атаулық мәнге ие болған сөздердің саны мол. ... ... осы ... ... ... ... пайдасын тигізді.
Алайда, өкінішке қарай, -лық жұрнағы арқылы ... ... беті лық ... Жұрт бұдан мезі бола бастады. Тілті реті ... ... ... соң, ... ... кете бастады. Сол себепті
Мемтерминком мүшелері мен мамандардың осы ... ... сөз ... таш ... ретке келтіргені өте дұрыс болды.
Аліпе жылдан астам уақыт ішінде Мемлекеттік терминология қомиссиясының
құрамы элденеше рет жаңартылып, ... ... ... ... ... ... отырсақ, барлық уақытта да
қазақ тілі терминдерін жасау, қалыптастыру ісіне Қ.Сағындықов, ... ... ... ... ... Р.Бөкейханов,
Ә.Сатыбалдиев, І.Жарылғапов, Ә.Қайдаров, Ж.Смағров, АӘбдірахманов ... ... ... ... бекітілген терминдерді үш кітапша етіп ... Ол тез ... өте ... дүниеге айналып кетті. Осы дәстүр
жалғастырыла бермекші.
Мемтерминкомның 1976 жылы бекітілген жаңа құрамы ... ... ... ... жұмыс істей бастағанын айту керек. ... ... ... ... ... ... ... өрісінің ілгері дамуына орай, кейбір кемшілігі ... ... ... ... ... ... берді. Орфография
мәселесінің нелікіген күн тәртібінен түспей, ... ... ... ... ... ... ... "Қазақ тілдің орфографиялық
сөздігі" 1963 жылы жарық көрген еді. Содан бері 34 жыл ... ... ... даму ... бұл аз ... ... Бұл уақыт ішінде
жазу мәдениетіміз жетіле түсіп, барлық баспасөз бен ... ... ... ... тіл ... ... ... ... ... көзі ... Осыған
байланысты жазуымыздағы кейбір кемшіліктер көріне бастады. ... ... келе ... сөз жасау принциптерінде, біріккен сөздердің жазылуы
жайында, төл ісөз бен өзге тілден енген сөздерге жалғануға тиісті Жалғаулар
табиғатында дау ... ... ... ... ... ... ... жазып, өз білгенін тоса берген соң, жазудағы жүйе, принцип
мәселелері Мемтерминком мәжілісінде қайта-қайта сөз ... ... ... ... ... ... ... сараланып, кемшіліктер
жөнделді. Оның жаңа, жақсартылған нұсқасын Қазақ ССР ... ... ... ... ССР ... ... жанындағы Мемлекетгік терминология
комиссиясының Ережесі 1972 жылы 25 ... ... ... Бұл ... ... мен ... ... берді. Осы Ережеге
сәйкес Мемтерминком терминологияның ғылыми-практикалық ісіне жетекішлік
жасап, бекітілген ... ... ... ... ... ... ... жасаудың негізгі принциптері
айқындалын, бұл істе жүйелілік тұрақтана бастады. Ұстанған принцип бойынша,
ең ... ана ... ішкі ... өз сөз байлығы қолданылуы тиіс те,
екіншіден, орыс тілі мен ... ... тілі ... еніп жатқан
халықаралық терминдерді игеру қажетгігі басшылыққа алынды.
Сөйтіп, Мемлекеттік ... ... ... бері ... ... Қазақ тілінің қаншама жаңа терминдері жасалып, қалыпқа
түсті. ... ... өтеп келе ... бұл ... лексика о
баста қолданысқа осы терминком арқылы енгізілгенін есепке алсақ, істелген
шаруаның ауқымын айқынырақ ... ... үшін ... ... ... жұмыстарды алайық. Бұл аралықта комиссия мен секретариаттың ... ... 2 ... аса ... мен ... ... тіркестер
бекітілген екен. Бұдан бергі аралықта да, неше алуан өзгерістерге ұшырауына
қарамастан, термин мәселесі ... таса ... ... 1981—1995 жылдар
аралығында да Мем-терминком түрлі салалар бойынша ... ... ... Бұл іс ... де ... жоқ. ... тілінде термин
жасап, оларды күнделікті қолданысқа енгізу ісімен қазір көбіне-көп ... ... ... ... сөздердің мейлінше молынан қамтылатын жері ... мен ... оқу ... ... ... ... сөздіктер және де ғылымның әрқилы саласына байланысты шығып
жатқан арнаулы әдебиеттер, радио, ... ... ... ...... ... рөлі ... айтуға
міндёттіміз. Әсіресе марксизм-ленинизм ... ... ... ... ... біз ... ... лексикасын
байыта түстік. Соның нәтижесінде, ана ... ... ... ... ... ... түсті. Осы сала ... ... ... ... ... ... ... тіліне 20-жылдардың басында-ақ аударыла бастапты. Мәселен,
көсемнің сөйлеген сөзі мен ... ... ... 1919 ... сол кезде ... ... ... ... ... ... мен "Мұғалім" ("Учитель") журналы
беттерінде жарияланғаң. ... ... ... ... ... ... ... оның бес еңбегі аударылыпты.
1924 жылдан былай қарай Ленин ... мен ... ... қазақ
тіліне аудару ісіне жиірек көңіл бөліне бастайды. Бұл еңбектердің ... да ... ... ... бай ... белгілі. Міне,
солар; дың ана тіліміздегі баламасын барынша дәл, түсінікті, анық ... оңай ... емес еді. ... ... ... ... қоғамдық ой-пікірді өрнектейтін термин сөздер мұншалықты
дамып, ... ... ... Мәселенің қиындығы да, қызықтығы да ... ... ... ... ... ... ... термин жасаудың әр
алуан амалдары мен сан түрлі ізденістерді байқаймыз. ... ... даму ... ... ... орны ... Ол — ... ана тіліміздегі терминологиялық лексиканың жасалып, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
сансыз сөздерді сол қалпында қабылдау бар да, оларды не жарты-лай, не ... алу тағы бар. ... ... сөз сол ... ... оған
жалғанатын қосымшаларды ғана қазақшалайтынымыз және бар. Міне, осындай қилы-
қилы құбылыс қазақ ... ... ... де ... ... және орыс ... ... сол қалпында қабылдауда орыс
тілінің ерекше рөл атқарғаны мәлім. Ал ... ... ... ... ... ... ... өз алдына бір сала әңгіме.
Орыс тілінің ықпалын біз өзге ... ... ... гана ... ... ... ... байырғы қазақ сөздершің табиғатынан да
танимыз. Өйткені бұлардың көбі — орыс тіліндегі үлгісін ескере ... ... ... орыс тілінің басқа ұлт тілдеріне, оның іпіінде қазақ
тіліне жасап жатқан ықпалы ... ... өз ... әңгіме) шексіз.
Бұл зерттелу ауқымы кең, талай ізденістерді керек ететін ғылыми ... ... ... ... ... ендірудің талқыға
түсер жайлары әлі көп. Ғылыми-техникалық прогрестің қарышты даму қарқынына
сай туын жатқан тіл ... ... ... сыры ... тіл ... ... ... іс-әрекетгі, жаңа көзқарасты талап
етеді. Тіпті терминология ... ... ... ... - да жаңа
серпін қажеттігі көрінеді. Бұл саладағы кейбір сылбырлықтан ... ... ... да гөрі ... әрі дер ... ... беріп отыру
үшін. Тер-минком құрамы мен ол туралы Ереженің өзін тағы да ... ... ... ... ... ... ... тармақтарын қазіргі талапқа
сай жуықтатып, жұмыс бағдарламасын түзу күн ... ... ... ... ... ... ССР ... Кеңесі
жанындағы Мемлекеттіқ терминология комиссиясының ... тағы ... рет ... қайта құрылды. Кейінгі құрамы соңғы кезде
жиірек айтылып жүрген тілек-талаптарға орай ... Ең ... ... ... мол, ... білікті мамандар және қабылданған
терминдерді қолданысқа ... ... ... ... ... ғалымдар, баспа, радио, ... ... ... ... ... ... мен Ережеге қарағанда
мұның ... ... тағы ... ... ... ... ғылымның, техниканың, мәдениеттің барлық
салалары бойынша ... ... ... лексикасы жөніндегі ғылыми
қызметке жалпы басшылықты және бекітілген терминдер мен ... ... ... жүзеге асырушы орган болып табылады". Ол
өз қызметінде, ең ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге орыс және ... ... ... ... ... ... жылдар бойғы ... ... мен ... ... бойынша терминологиялық секциялар құрып,
бұл істі әуелі таза мамандық иелерінің талқысына салу ... ... ... ... бұл ... ... жанындағы секретариат
атқарын келген еді. Бірақ секретариат та ... ... орын ... жоқ. Сондықтан Мемтерминком жанынан құрылып отырған терминологиялық
секциялар, біздің ... ... ... мен ... ... ... қамтып отыр. Өйткені терминді жасайтын — оны қажет етіп, күнделікті
гірлігінде үздіксіз қолданатын ... ... ... ... ... дәйектілігін түйлі сөздіктер,
оқулықтар мен оқу құралдарын, ... ... ... ... кітап, кітапшалар жазып оқытып, үйретіп, қолданып жүрген ғалымдар,
мектеп пен жоғары оқу ... ... ... ... ... қызметкерлері тез аңғарады. Міне, сол ... ... ... ... жүк артылып, ... ... ... ... ... ... осы секцияларда пісірілуі
тиіс. Тиісті мамандар талқысынан өткен ... ... ... т.т. ... ... Қазақстан Республи-касы Ұлттық Ғылым
академиясы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... ... ... Онда ... әлгі сөздіктер мен
оқулықтардага терминдер қазақ тілінің ... тән ... ... ма, ... ... па, ... мәні дәл ме ... басын ашып алу. Міне, осындай бірнеше рет қажетті ... ... ... терминдер тағдырын шешу Мемтерминкомға
әлдеқайда жеңілірек, әлдеқайда ... бола ма деп ... ... бұл ... дұрыстығын дәлелдей түскен тәрізді.
Мемтерминком Ережесіндегі үлкен жаңалықтың бір түрі осы болса, екінші
түрі — жеке секция ретінде ... ете ... ... тобы ... ... да өмір ... өзі ... жұмыстың бір түрі. Бұрын
Мемтерминком мэжілістерінде ... ... ... ... арқылы
жеткізілетін де, іс сонымен тынаіғын. Оның аржағындағы жағдай, ... ... ... ... жұрт оларды дұрыс қабылдады ма, жоқ әлде
өз үлгілерінен арыла алмай, ... ... ... жүрме, ол жағында
ешкімнің жұмысы бола бермейтін. Мына ... топ ... ... ... ... Ол ... ... мен номенклатураның күнделікті
практикадағы қолданысын бақыламақ. Сөйтіп, жиналған материалды Мемтерминком
мәжілісіне салып отырмақ.
Ал міндеттер ... ... ... ... ... ... ... отырған жайлардың өзінен-ақ аңғарылады. Алдағы ... ... ең ... ... ... ... ... бір жүйелеп алу қажет болып отыр. Термин жасау
мен оны қалыптастырудың ғылыми прйнциптерін тіл ... ... ... ... ... ... ... үстіне, қыруарі практикалық
шаруа тындыру қажеттігі туындайды. ... ... ... өз ... шақ ... ... жарық көрген алуан түрлі сөздікті қайта
қарап, мамандар мен терминком талқысынан соң, белгілі бір ... ... және ... ... ... ... ... баспадан
қайта шығару жағы қарастырылса тіпті орынды болар еді. ... бұл ... ... ... ... ... болар кейбір шаралар Тіл ... ... және ... ... ... ... ... картотекалық қорын еске алып отырмыз. Ертелі-кеш баспа жүзін
көрген сөздіктердегі және ... ... ... ... біртіндеп картотекаға түсірілді. Түбінде термин атаулының бәрі
осылайша түгел түсіріліп отыруы ... ... ... ... машинасының сарабынан өткізілді.
Әр қилы сөздіктер әр ... ... ... берілген. Терминдер осы
электронды есептеу техникасының ... ... ... ... да осылайша толықтырылып отырады деген үміт бар.
Қысқасы, жаңа құрылған барлық секциялардың жұмысын атқарылар міндеттеріне
сәйкес дәрежеге ... ... қою ... мен ... ... ... таяу
жылдарда терминологиялық сөздіктер ... ... ... ... ... ... ... мақұлдату екінші кезекте
терминологиялық сөздіктердің қазақша-орысша және түсіндірме түрлерін
баспаға ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеу
және Мемтерминкомның алпыс жылдан астам жұмыс тәжірибесін барлап, қорығынды
жасау; номенклатуралық атауларға (техника, ... ... ... жарнамалар т.б.) ерекше мән беріп, оларды реттеу т.б. тәрізді сан
салалы міндеттер бар. Осыларды дәйекті турде ... ... ең ... ... ... ... соңга ережесі ... оның ... ... ... ... тіл білімі институтына
байланысты.
Термин жасап, оны қолданысқа ендірудің бірден-бір ... жолы ... түзу ... ... сөздік, бір жағынан, сол өзі қамтып отырған
нысанның дамуын, яғни ... ... ... ... ... ... терминологаялық лексиканың нормалана түсуіне, әдеби тіл ... ... ... ... ... ... әдеби тіл дамуында мұның
маңызы ерекше.
Тіл материалы сөздік ретінде жинақталарлық дәрежеге жеткенге дейін
біраз ... ... даму ... ... Яғни ... ... лайықты тілдің де әлгіндей сапада өріс алуына мүмкіндік туады.
Білім, ғалым ... ... ... ... пен ... ... ... мәдениет пен экономика өрге ... ... ... факторлар жинақтала келе тіл құрылысында бұрын-соңды ... ... ... терминге айналуы, тілдің терминологиялық жүйесінің пайда
болуы ... бір ... ... ... ... ... көңіл бөліп, оны жинақтау, насихаттау әрекеті XVIII ғасырдың
аяга, XIX ғасырдың басынан ... ... ... Сол кездегі там-тұмдап
қазақ тілінде шыға бастаған газет, журналдар материалын қарасақ, термин деп
айдар тағыа, ауыз ... айта ... ... қызметі айқындала
бастаған сөздер тізімдерін беру тәжірибесін кездестіреміз. Бұл ... ... ... ... Оған "Түркістан уалаятының газеті" "Дала
уалаятының газеті", "Айқап" журналында беріліп ... ... ... ... ... ... ... ісінде ерекше орын алатыны —
"Қазақ" газеті. Ол жөнінде ... ... ... баяндалды. Бұл кезең
зерттеушілер назарынан таса қалмауға тиіс.
Сөздік түзу әрекеті, атау ... ... ... туралы және
оларды жинақтап, саралау тәжірибесі 20-жылдар мен 30-жылдар басыңда едәуір
дами түскен. Соның бір ... ... 1931 жылы ... алғашқы "Атаулар сөздігін" атауға болады. Халық ағарту жұмысына,
сауат ашу ... ... ... ... бул ... ... ... кездегі идеологаялық күрестің, кейбір кереғар пікірлердің салқыны
тимей өтпеген тәрізді. Неге ... ... ... ... ... оқығандардың әсерінен болу керек, мұнда ... ... ... ... ... байқалады. Сондай-ақ
"интерминдердің сауырын сипатпаймыз" дейтін тым әсіре орысшылдық та орын
алғандығын көреміз. Бұл, бір ... ... ... ... ... ... ... бастағанын танытатын болса, екінші жағынан, ... ... бір даму ... тән ... ... деп ... әлеумет өміріне, соған орай ғылым мен мәдениет тарихына
зер ... неше ... ... мен ... ... ... едік.
Әйтсе де білімге сусаған ел жаңа өмірдің жарқын істеріне араласып, өз
алфавитін түзіп, өз жазуын ... ... ... ... ... ... ... сонды болып көрмеген жаңалықтар мен оны ... ... ... ... ... тіл ... ... отырарлық
термин сөздер қалыптаса бастады. Оқу, ... ... ... ... ... да ... ... тосын сөздер пайда болды. Оның
әрқайсысының терминологиялық жүйесін жасау үшін сауатгы, білікті мамандар
даярлау проблемасы тұрды күн ... ... ... ... ретінде мыналарды айтуға болады: кеңселерде
іс қағаздары қазақ тілінде жүргізіле бастады, қазақ тілінде шығатын ... ... ... ... ... онда оқылатын пәндердің бәрі
ана тілінде жүргізілді. Сонымен бірге ... тілі ... кең ... ... әдебиет тіліне, әлеуметтік өмірге тікелей араласу барысында қоғамдық-
саяси әдебиет тіліне, түрлі шаруашылық пен экономика, ... ... ... айналды. Сөйтіп, қазақ тілі күнделікті өмірдің қай саласына да
белсене араласып, қоғамдық қызмет аясы ... ... Күн ... ... ... ... ... мына сөзді қалай жазамыз, ана сөзді қалай қабылдаймыз
деген тәрізді сұрақтар көбейіп, терминге деген ... ... ... сөз ... ... ... осындай мұқтаждықты сәл де
болса өтеу жолындағы алғашқы ... еді. Бұл — ... Оқу ... ... ... жасалған сөздік. Білім кеңесі сол кездегі
бірінші кезекте тұрған мәселе ретінде осы пән ... ... тез ... ... ... аты алғашқы. Мұның, негізінен, кейінгі
жұмыстарға аздап септігі тигенмен, ... ... ... де аз емес. Өйткені бұл әлі ғылым ... ... ... ... шағында, сол игі іске себі тие ме деген ... ... ... жылы ... ... ... Бүкіл қазақстандық съезінің
күн тәртібінде ... ... ... ... ... ... болды. Осы съезд қарсаңында Мемлекеттік терминология
комиссиясы өзінің кеңейтілген мәжілісін өткізіп, онда ғылымның әр ... ... ... ... ... ... туралы сөз қозғады.
Қазақ тілінің ғылыми терминологиясын жасап, оларды ретке келтіруде,
сондай-ақ алдага жұмыстар ... ... ... бұл ... рөлі зор болды. Съезде терминология мәселесі ғылыми проблема
есебінде қарастырылып, оның ... ... ... ... өзге ... ... ... өзіне тән
өзгеше ... ... ... қалыптасу сырлары бар ... ... ... түзілді. Осының негізінде бүдан былай қарай
термин ... ісі ... бір ... ... тіл ... ... ... негізінде жүргізілетін болды. Яғни ... ... ... ... оның ... да ... мәселелері
шешімін тапты.
Съезд қарсаңында жасалын, жұртшылық талқысынан өткен, ... ... ... ... термиңдері Қазақстан Халық Комиссарлары Кеңесінің
1935 ... 23 ... ... ... ... ... жүргізілген осы тектес жұмыстар нәтижесі
іле-шала 1936 жылы терминологаялық сөздік "Қазақ тілі ... ... жұрт ... ... Қ.Жұбановтың жалпы редакциясымен "Қазақстан"
баспасынан ... ... бұл ... ... ... үш ... ... мен математика) қамтыған. Жинақталған
терминдер саны онша көп бола ... бұл ... ... ... талап-тілегіне орай ғылыми арнаға түсіріп, оның әлеуметтік мәні
бар мәселе ... ... игі іс ... ... ... ... қаулысымен бірге Мемлекетгік терминология комиссиясы
басшылыққа алатын қазақ әдеби тілі ... он ... ... ... Бұл құжат терминологтер алдына мынадай талаптар қойды:
Бірінші шарт бойынша, әдеби тілдердің көбіне ортақ революция, совет,
теория, практика, ... ... ... климат, абсолютный,
конкретный т.с.с. ... ... бар ... сол ... ... ... ... алу; екінші шарт бойынша, әдеби тілдер
тәжірибесінде аударылып алъінып ... ... ... ... корень,
стебель, мышды, деление, умножение тәрізді халықаралық терминдерді ... Ал ... ... ... слет сияқты қазақ тілінде баламасы жоқ
немесе терминнің ... ... ... ... ... ... оны ... алған жөн.
Үшіншіден, әр түрлі ғылым салаларына ортақ терминдер болуы ... ... ... ... мен ... ... ... математика,
ботаника және лингвистикада, реакция термині химия, биологая және саяси
ұғым есебінде, ... сөзі ... ісі мен ... ... ... сол ... түрде қалыптастыру керек.
Төртіншіден, әрқилы жағдайда әр алуан мағынаны білдіретін мануфактура
(тарихи-экономикалық және товартану мағанасында), продукт ... ... ... мағынасында) сияқтылар бір пәнде термин ретінде алынсын ... жай сөз ... ... ... терминдер орысшада қалай алынса, қазақшада да
солай ... Егер ол ... ... ... ... ... ... бар мүмкінлді пайдаланылатын болсын. Мысалы: роrmа ... ... ... ... т.б.
Алтыншы тармақ бойынша, аударуға келетін термин-дерді аударғанда оның
ғылыми мәні дәл ... ... ... ... ... ... тілінің
грамматикалық ерек-шеліктері қатаң сақталуы тиіс. Berilis— передача, kopkil
... (togma — ... ...... ... ... ... жасанды сөзжасамға үйір болмаған жөн.
Жетінші тармақта былай деп көрсетіледі. Есім және есімденген етістік
түріндегі халықаралық (интернационал) терминдер сол ... ... ... ... ... ... келетін машинизация, электрификация,
объективация сөздеріне қазақ жұрнақтары жалғанып алын-сын ... ... ... -ный ... ... ... анықтауыш сын есімдер
қазақшасында қысқартылын популар кітап (популярная ... ... ... величина), буржуаз идеология (буржуазная идеология), эктсенсив
шаруашылық (экстенсивное хозяйство), ... ... ... түрінде алынуға тиіс. Сондай-ақ түбір сөздің к
дыбысы ч-ға айналып -ский ... ... сын ... ... ... ... шам (электрическая лампа), физика география
(физическая география) т.б. ... ... ... тәрізді есімнен болған етістік
формалар қазақ тілінің жұрнақтары арқішы изоляциялау, ... ... ... ... ... ... ... кейбір -ист, -изм тәрізді суффикстер мен ре-, син-, де- ант-, ... сөз алды ... ... тілінде баламасы жоқ ... ... ... ... да ... ... қосымшалардың бәрін де
қазақша түрінде алу керек.
Тоғызыншы тармақта қысқарған сөздер жайы ... ... ... ... т.б. ... сөздерімен біріктіріп автожол, автоқатынас, авиашана т.б.
деп алынсын делінген.
Осы күнге ... ... ... ... ... диктатура,
революция, совет, теория, практика, контрреволюция, милитаризм тәрізді т.б.
терминдер ... ... ... аударылмай, сол халықаралық ... ... ... ... өте маңызды мәселеге мән беріледі. Атап айтқанда,
Қазан төңкерісінен ... ... орыс ... сөз жасау тәжірибесінде
қолданылып келе жатқан біріккен күрделі сөздер ... ... ... ... ... ... (райисполком) т.б. тәрізді
жаңа тіркесім терминдер қазақ тілі зандылығына орай жасалып, Мемтерминком
бекіткен соң ... ... ... ең ... ... ... терминжасам принциптерінің өзіндік осындай жетістіктерімен қатар,
біраз кемшіліктерінің болғанын да жасырудың қажеті жоқ.
Мәселен, кейбір халықаралық терминдер мен ... сөз ... ... ... ... Оның бер ... терминжасам
процесіндегі қазақ тілінің өз мүмкіндігі жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... керегі жоқтығы, ал
түпнұсқадағы күйінде берілсін дейтін сөздердің қайсыбірінің тамаша баламасы
бар екені көрінеді. Қысқасы, күні ... ... бұл істе ... ... болса,
солай алу керек деген пиғыл үстем болып келді. ... ... ... ... ... ... процесіне қызмет еткен құжат еді.
Бұл принциптер күні кешеге дейін қаймағы бұзылмай емле ережелеріне де
енгізілді, барлық сөзжасам мен тер-минжасам ... ... ... ... ... сөз ... біз АН.Сшойловичтің,
Н.Сауранбаевтың, ... ... ... еске ... ... да тер-минжасам процесіндегі ұстанған
негізгі бағыты ... ... және орыс ... атау ... сол ... ... дегенге саяды.
50-жылдардағы баспасөз материалдарын қарап ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Көптеген
интертерминдердің қазақша баламасын ... ... ... ... енгізе бастаған жандар болған. Бірақ мұндай
бірен-саран әрекеттер кең өріс ала ... жоқ. ... ... ... ... ... ... созылып келді.
Терминдердің жалпы халықтак сипат ала бастаған тұсы кейінгі он жыл
шамасы. Әсіресе қайта құру ... ... ... ... ... ... бұзылмай сіресіп тұрған ... тіл ... ... ... ... қайта жан-данды.
Терминжасам процесінде әралуан үлгілер өріс ала бастады. Қазақ ... ... ... ол Тіл ... Заң мен ... орай ... шаруашылығындағы көптеген кемшіліктерді түзеу
мүмкіндігі туды. Әсіресе ... ... осы ... ... алып ... ... ... шарттарды қайта қарау қажеттігі
көрінді.
Кезеңнің сұранысын дәл ... ... бірі — ... Ол "Қазақтілі терминологиясына жаңаша ... ... ... ... ... ... ... 11 принципті ұсынады.
Сонау 35-жылдан бергі аралықта терминжасай ... ... ... бірен-саран "авторлар болмаса, ауыз толтырып айтарлық еңбек
кездесе бермейтін. ... ... ... ұсынып отырған ... ... ... жөн ... ... ... ... Мемлекеттік тіл тірегі-терминологияға мемлекеттік қамқорлық;
2. Терминжасам ісінде көрініс беріп жатқан ... ... ... ... ... лексикалық байлығымызды сарқа пайдалану;
4. Туысқан түркі тілдері тәжірибесін іске қосу;
5. Интернационалдық терминдерді ... ... ... икемдеп алу;
6. Орыс тілінен (жалпы славян ... ... ... ... болғанынша қазақшаға аударып қолдану, аударуға келмейтіндерін қазақ
тілінің фоно-морфологиялық ерекшеліктеріне үйлестіре қабылдау;
7. ... ... ... мен ... ... ... өз
негізінде алғашқы әрілтері мен ... ... ... пайдалануды
зандастыру;
8. Көп жылғы тәжірибе арқылы ... ... мен ... мойындау;
9. Лексикалық байлығымызды салалық жүйе бойынша жіктеп, саралап
пайдалану;
10. Тіліміздегі ұлттық және ... ... ... сапалық салмағын табиғи қалпында сақтаудың ... ... ... мен ... ... тіл ... жазу дәстүріне
сәйкес реттеу.
Әрине, бұл көрсетіліп отырған принциптер ... ... ... ... ... емес деп ... Сондықтан біз де бұл
принциптер туралы ойымызды түйіндемекпіз. ... ... ең ... үшіңші, төртінші, бесінші, ... ... ... ... ... болатын сияқты. Басқалары күнделікті қажеттілікке орай
қатар жүргізіліп отыруға тиісті ... ... ... үнемі күнделікті
назарда тұратыны — өз ... ... ... ... ... ... интерминдерді тіл заңдылығына сәйкестендіріп қабылдау,
дәстүр мен ... ... ... ... алу ... ... ... тәрізділері. Терминжасам процесінде болып жататын ала-
құлалықтардың көбі осы ... ... тіл ... ... деп ... ... талабы ескерідген бұл принциптер, сөз жоқ,
қазақ ... ... ... себі тиер игі ... Мұндай жаңа үрдіс қазақ
тілінің қайта жасалуға тиісті емле ережелеріне енгізілгені жөн.
Қысқасы, осы тараудан ... ... ... ... ... ... ... бірнфше кезенге бөліп қарауға болатын сияқты. Бірінші
кезең XX ғасырдың ... мен ... ... жартысындағы аралықты
қамтиды. Бұл — терминжасам процесін бастапқы ... ... ... ... ... неше ... бағыт-бағдарлардың болғаны
мәлім. Соған қарамастан, терминжасауда, ... ... бар ... пайдалану бағыты, басқаша айтқанда, тер-миндерді қазақыландыру бағыты
басым болды. Бұл жерде, сөз жоқ, АБайтұрсынұлы, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов
тәрізді тұлғалардың ... зор ... ... ... ... ... Бұл кезде арабшылдар мен
латыншылдар айтыса келе, кейінгілер жеңген, ... ... ... ... ... жылдар еді. Бұл кезеңнің басты белгілі — ... ... мен орыс ... ... ... пішінін
бұзбай, сол қалпыңда қабылдау бола-тын. Осының нәтижесінде тіпті қайсыбір
қазақ сөздерінің өзін ... ... ... ... ... тіл ... тән емес ... енгізілді, бөтен
префикс мен жалғаулар енді. Емле ережелері осы бағытта ... ... ... ... ... ... ... Мұның
термин қолданыста алдыңғы кезеңнен айырмасы шамалы. Негізінен, ... ... ... орыстандыру бағыты жүріп
жатты. Бұл жылдардың ұлттық лексиканы дамытуға қосқан үлесі шамалы.
Төртінші кезең ... ... ... тиесілі. Бұл — қазақ
зиялыларының соғыстан кейінгі жылдары еңсе көтеріп ... ... ... ... ... журналдарда қазақ мәдениетінің мәселелері
көтеріліп, жазусызуымызға көңіл ... ... Сол ... ... ... интертерминдердің қазақша баламалары жасалып, орыс
сөздерінің қазақша сөйлей ... ... ... ... асыра сілтеп те жіберген кездеріміз болды.
Соған қарамастан, бұл өз тіл байлығымыздың қадіріне жете бастаған сәт
есебінде ... ... 70 және ... ... ... дейінгі
аралықты жатқызуға болады. Бұл жылдардың ішінде болған сан алуан қоғамдық
өзгерістер ынтайына ... ... өзін үш ... ... ... ... ... жылдары атанып, тарихқа енген Брежнев заманы, екіншісі — қайта
құру, үшіншісі — ... ... ... ... ... достастығының
пайда болған заманға сәйкес туындаған тіл ... Бұп ... ... ... қалдырған өзіндік ізі бар.
Әсіресе қайта құру мен тәуелсіздік туы желбіреген соңғы бес-он жылдың
мемлекеттік тілімізге, оның ішінде қазақ ... ... ... жасаған ықпалы ұшан-теңіз. Болашақ зерттеулер біздіңше осы кезендік
сыйпат ... ... ... деп ... ғана ғылым тілінің қалыптасу жолдарын нақты саралауға болады.
Қазақ тілінің негізгі ... ... өзге ... тілдерімен
салыстыра қарағанда (солай ету керек те) түбір ортақтығы байқалады.
Мұндай ортақтық тіпті ... ... ... ... көрінеді. Кейінгі кезде көптеген түркологтар осындай ... ... Бұл ... ... ... ... ... ("Структура
односложных корней и основ в казахском языке", 1986) толық мағлұмат алуға
болады. Осы еңбек мазмұнымен және ... да ... ... келе, түркі тілдерінің негізі бір екеніне, оны дәлелдейтін
фактілер қай ... де ... ... ... ... ... тілдерінің бәрінің түбірі ортақ тіл, дегенге құлақ ... ... ... ... ... яғни олар ... тіл ... фонетикалық пішінге ие болған. Бұл ортақ сөздер (түбірлер)
кейін терминологиялық ... ... да ... ... ... ... Мұндай қорытындыға қазірдің өзінде ортақ түбір негізінде
жасалған термин ... ... ... ... ... ... ... терминологиялық лексика жөніиде әңгіме қозғамас та
едік. Осының ... түбі ... ... қор ... ... ... ... Ал қайсыбір сөздер бұл тілдерде сол ... ... ... ... ... ... қада ... — вбывать,
монғолша осылай (хада); аң (әп) — зверь; бұқа (Біща), ... виха — ... ... гигек) тәрізді сөздер түркі-монғол тілдерінің көбіне ортақ.
Түркі тілдерінің кез келгенін осылайша салғастырып ... ... ... ... кездестіреміз. Ендеше, мұндай ортақ түбірлер ортақ
терминологаялық қор жасауға итермелейтінін көреміз.
Көптеген тілдердің ... ... ... осындай
мүмкіндіктің бар екенін және олардың ... ... ... келе жатқанын да байқауға болады.
Түркі тілдерінің сөздік құрамыңда көне дәуірде енген кірме сөздер бар
екенін ғалымдар (Н.Баскаков) әңгімелеп келеді. Мұны ... ... ... ... ... ... ... көне иран және қытай
тілдерінің байырғы замандарда тілімізге еніп, сіңіп ... ... ... алу, әрине, оңай емес. Өйткені олар барлық жағынан өзгеріп, ... ... ... ... элементтерін қазақ тілінен табу өте қиын. Бұлар түркі
тілдеріне, негізінен, кене ұйғыр тілі арқылы ерте ... ... ... сеrі — сеrи, sеrі ... ... ... ... ғана атауға болады.
Ал көне иран кірме сөздерінің қатарына арна (аrnа) — жер ... ... ... ... кент ... қала, бөз (bos)— мақтадан жасалған
материал тәрізді т.б. ... сөз ... ... қазіргі қазақ тілінің құрамындаіъі заң, шай, шанақ
сөздерінің бір ... ... ... ... бұл ... ... ... яғни санскрит, ескі иран және қытай тілінің элементтері, ... ... ... ... ... бір сезбен айтқанда, бұлар — көне
дәуірде пайда ... ... ... ... ... мұнымен шектелмеген. XI—XV ғасырлар арасында түркі
тілдері төртінші бір арна — араб, парсы сөздері ... ... ... ... ... татар тілдеріне тарайды да, содан ... сол ... ... ... ... ... Олардың басым көпшілігі діни, ғылыми,
қоғамдық-саяси және ... ... ұсақ ... қол ... ... ... ... келеді. Сонымен қатар дерексіз ұғымдарды білдіретін
сөздер де баршылық.
АРАБ-ПАРСЫ ... ... ... ... ... дегенде, алдымен, мынадай
жағдайды ескеру керек. ... ... ... ... қазақ тілінің
сөздік құрамындағы қайсыбір сөздер төркіні араб-парсы элеМенттері ... ... ... ... ... жөні бар деп ... Өйткені араб
тілінен гөрі парсы тілі ... ... ... ... ... ... мәдени деректер мұны айқын аңғартады.
Осындай деректерді, ғылыми топшылауларды сарапқа сала ... ... ... ... ... қорытынды жасаған: "Түп төркіні иран
тілдес болып ... ... ... ... ... ... парсъі
және түркі тілдерінің өзара инфильтрация жасау процесі ертеректе, арабтар
мұнда келмей тұрған кезде — араб мәдениетінің ... ... ... осы ... біз ... ... де ... Ол осы туралы
өз ойын түйіндей келіп: "араб, иран ... ... ... ... ... араб тілдерінен гөрі ... ... да ... — деп ... ... иран тілінен енген кірме сөздердің қазақ
тіліне ену мерзімін Л.Рүстемов аталған еңбегінде екі кезеңге ... ... ... — XV ... ... шақ, екінші кезең — XV ғасырдан Қазан
төңкерісіне дейінгі ... ... ... ... ... әдебиеттер
мен қазақ тілі сөздік құрамындағы араб, парсы ... 17 ... ... ... екен. Өзге түркі тілдеріне, оның ішінде, өзбек,
татар тілдеріне қарағанда, қазақ тілі ... ... ... ... аз
дегеннің өзінде осы шама. Мұның өзін де жүйелеп қараған ... ... ... бұлардың біразы ертеректе қазақ халқын ... ... ... ... ... ... ... адам, ажал, әдет,
дәулет, құдырет, ... ... ... ... тәрізді сөздер. Аталған
сөздердің дыбыстық тұлғасы қазақ тілінің заңдылығына бағынып, тілімізге төл
сөздер қатарында баяғыда қосылып, ... ... ... Ал енді ... ... махрұм, еждиһат тәрізді сөздер бір кезде діни ... ... ... лексикада қолданылған. Бір қарағанда, ... ... ... ... ... Содан да болар, кейде осы тектес
сөздердің негізінен алыс кете алмай, қазақ тілі ... ... ... жете алмай, екі арада журген әрі-сәрі сөздерді қайсыбіреулер
қолдаңуға әуес.
Бірақ ... ... ... ... әлі ... ... ... сіңе алмай, сөздік ... ене ... ... ... да араб, парсы элементтерінің қазақ тіліне
тікелей қоян-қолтық араласу нәтижесінде емес, көршілес туыс халықтар арқылы
саты-лап жеткенін баса айтады. Сонда ... бір ... араб ... шабуылы қазақ еліне екі жақтан, яғни бірі оңтүстіктен, екіншісі батыс
жақтан болғанға ... ... ... ... ... ... сөздер ауысып отырған.
Кірме сөздер құрамы жағынан әр алуан. Біразы үй тұрмысына, ... ... ... ... (айна, атырап, бадам, базар, байрақ, батпан,
орамал, ... ... ... ... енді бір алуаны мәдени және ғылыми
ұғымдарды білдіреді (дәуіт, дәптер, дәреже, дүние, қалам, ... ... ... ... емтихан, ғалым, ғылым, пән, кітап, тарих т.т.).
Діни ұғымды білдіретін аруақ, аят, бейіт, дәрет, ... ... ... ... ... ... сөздер де бар.
МОНҒОЛ ТІЛІМЕН ОРТАҚ АТАУ СӨЗДЕР
Қазақ тілі лексикасының ... ... ... ... ортақ
сөздерді де табамыз. Брардың араб, парсы тілдерінен енген сөздерден едәуір
өзгешелігі бар. Ол ерекшелік ... ... ену ... ... Қазақ
ру-лары ежелден монғол тайпаларымен қоян-қолтық аралас-құралас өмір кешкен,
іргелес отырған. Осыған қарағанда, монғол ... ... ... тек ... шапқыншылығымен ғана байланысты емес, одан әлдеқайда бұрынырақ енгенге
ұқсайды. Мына сөздерді салыстырып қарасақ, біраз ... беті ... ... бар ... ... да, ... да ... дейді. Сол
сияқты мына төмендегі бірнеше сезді салыстырып отырсақ, кейбір ... ... ... мағынасы бірдей болып шығар отыр: ... ... ... — байқал, баян — баян, аймақ — аймағ, адақ — адағ, аңсағай ... ...... (шлт), баран — бараан ... ... ... ... ... ... ... жолдарды еске алыңыз),
жол — зол, дөнежін — ... ...... ... мысалдар баршылық.
Бұлардың кебі — ... ... ... ... ... ... ... ежелгі заманда қолданысқа актив қатысқан ... ... ... үй ... ... болып келеді. Мәселен,
кешпелі ел гіршілігінде ете маңызды рел атқарып келген күш көлігінің бір де
болса ... түйе малы ... ... ... атан түйеге айрықша қызмет
жүктеледі. Ап осы түйеге қомсыз жүк ... ... ... ... ... ... ... бара жатқан атан, қом, дулыга, жасақ
сөздерінің пайда болуын кене ... ... ... ... ... айтуына қарағанда монғол тілінен сез енуді XI—XIV ғасырлар
деп шамалау ретті сияқты.
Осы келтірілген мысалдарды, азынаулық ... ... ... ... ой ... ... бірен-саран сөздерді монғол тілінен ауысқан
деген пікір кеңілге қона бермейді. Ұлт болып, белінбей ... ... ... ... ... бір ... ... тілге ауысты деп айту
қисынсыз. Сондықтан мұны әлі ... ... тура ... Асылы, тіл-
тілдегі мұндай элементтерді ортақ мұра есебінде қарастырған жен ... ... ... ... кездеп отырған қазіргі
галыми-техникалық прогресс заманында сөздердің шығу ... ... ... ... бар. ... шығу ... жасалу жолын білу арқылы оның
мағаналық ... ... ... ... болады. Осыған
қарағанда, тілдер сол ... ... ... ... бір-біріне
әсер етіп, бірінен-бірі нәр алып, ортақ сөздер жасап отырғанға ұқсайды.
ОРЫС ЖӘНЕ ИНТЕРНАЦИОНАЛ ТЕРМИН СӨЗДЕРІ
Қазіргі қазақ ... ... ... ең бір бай әрі ... ... тілінен енген кірме сөздер және сол арқылы келген халықаралық
терминдер алып ... ... ... ену, келу ... да ... арада біз тіл дамуында бола ... ... ... да,
заңдылықтан тыс ... ... де орын ... байқаймыз.
Ғасырлар бойы іргелес отырып, ауыс түйіс жасап келген орыс халқы ... ... ... ... осы ... яғни ... ... ертеден-ақ бастаған тәрізді. С.Исаевтың дәлелдеуінше, тіпті XIV ғасыр
ескерткіші болып ... ... ... де ... "печь" тәрізді
орыс сөздері қолданылған екен. Осыған қарағанда, қазақтар орыс сөздерін
ежелден-ақ ... ... ... ... деп ... ... ... тәрізді. Ендеше, мұның өзі арнайы ізденісті керек ететін ... ... Ал ... ... бұл ... XIX ғасырдың екінші
жартысында тіпті үдей түскен.
Қазіргі лексикадағы ең енімді де ерісті сала орыс тілінен енген ... ... екі ... яғни Қазан теңкерісінен бұрынғы және содан
кейінгі кезеңге беліп ... ... ... ... Ал бұл кезең
ез алдына тармақталын қарастырынуға тиіс. Әрине, орыс ... ... ... мына ... ... ана ... ... келді деп ашып айту
қиын. Сондықтан зерттеушілердің көбі жоба, жорамалмен шамалайды.
Ғ.Мұсабаев өзінің 1959 жылы ... ... ... ... ... еңбегінде теңкеріске дейінгі орыс тілінен енген сөздерді ... ... ... ... XVII ғасырға дейінгі дәуірді қамтиды. Бұл орыстар ... әлі ... ... қоймаған, шаруашылық-экономикалық
байланыстың барлау, бақылау түрінде жүре бастаған кезі. Міне, ... ... әлі орыс ... тілімізге ене қойған жоқ болатын. Тек орыстармен
іргелес отырған маңдарда ғана аздаған ... ... ... ... ... ала алған жоқ.
Екінші кезең XVII ғасыр мен XIX ғасырдың екінші жартысындағы аралықты
қамтиды. Бұл тұста тіларалық қатынас қоныс ... ... ... ... ... Оның үстіне, Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ
еміріне түбірлі ... ... ... Орыстар мен қазақтар енді
бұрышыдай ... ... ... да, ... саяси
байланыстылық жағынан да араласа бастайды.
Бұл аралықта ... ... ... ... ... үй іші жабдықтарына, әскери-әкімішлікке байланысты кептеген
сөздер еніп ... ... ... поднос, генерал, пристав, майор, адвокат,
шәйнек т.б. сөздер сол кездерде-ақ ... ... ... де ... бұл түрі қазақ тілінің зандылығына ыңғайланып еніп жатты.
Үшінші қезең XIX ... ... ... ... ... дейін созылады. Бұл тұста қазақ елі түгелімен Ресейге қосылып
біткен болашын. Капитализмнің дамуы, ... мен ... ... ... ... ... сауда-саттық жұмысы екі ел арасындағы қарым-
қатынасты күшбйтті. Соның нәтижесінде бұл ... ... ... ... жаңа
сөздердің біразы ене бастады. Осы тұста игерілген брыс ... ... Абай ... да ... ... ... аршин, интернат,
единида, нолъ, такт, картечь, визит, счет, штык, пара, элемент, шар, ... ... ... ... ... ... ... майор т.б.
сөздер ақынның сез қолданысында өз жарасымын тапқан. Осы және осы ... ... ... ... ... ... мен қазақ баспасезінің
бетінде де жиі кездесіп отырады. ... ... ... ... да ... ... ... (волостной управитель), остепке
(выставка), губернатор, солдат, атаман деген, сондай-ақ тұнғыш ... ... ... "Қалың малында" да орыс сөздері ... ... ... бойынша, термин сөздерінің пайда болуын ғылым мен
техникаға ... ... ... ... ... ... XIX ... екінші жартысынан бастайды. Біздіңше, мұның жөні
бар ... ... ... ... ... мен ғылыми мақалалар алғашқы
қазақ газеттері — "Түркістан ... ... ... мен ... газеті" (1888—1902) беттерінде жарияланған. Осындаи пікірді
басқа да ғалымдар қолдайды. Ғ.Мұсабаевтың мына бір ... ... ... "Ғылыми терминологияның элементтері Қазан төңкерісіне дейін болғаны
да сөзсіз. Орыс мәдениетінің белгілі ұгымдарын қазақ тіліне ... ... ... ... ... енгізген болатын".
Шынында, зерттеуші Б.Әбілқасымов атап көрсеткеңдей, бұл газеггердегі
ғылыми ... көбі сол ... ... ... ... ... туралы есеп, не солар жайында хабар болып келеді. Сонымен
бірге тіл, әдебиет, тарих, этнографияға қатысты ... да ... ... ... ... ұғымдарды газет" қазақ
ұғымында бұрыннан бар сөздер арқылы түсіндірмек жолымен ... ... кей ... сол ... ... орыс ... өзін
қалдырын та отырған". Сонда кездесетін ғылымға, оқу-ағарту ... ... ... мына ... ... — (наука), ағач су
ғылымы — (ботаника), тау-тас ғылымы — (горное дело), жан-жануарлар ғылымы
... ... ... тас — ... ...... ...
(преподаватель), ұстаз — (учитель), шәкірт — (ученик), медіресе. Осы ... ... ... оқу ... ... қатысты ... ... ... ... ... медіресе", "Ұстаз даярлайтын медіресе",
"институт деген ... ... ... осы ... ... ... ... қатысты терминдердің берілуі де назар аудартады: лұғат
(тіл), әуез (дыбыс), хәріф ... ... ... ... әуез ... ... (ереже, заңдылық), мұрыннан оқылатын (сонор). ... ... ... ... рөл ... бұл ... ... тілдің даму барысын байқатады. Бұлардың көбі қоғам ... орай ... өріс ... кейін басқаша аталатын болды. Біразы
мүлде өзгеріске душар болса, енді біразы ... ... ... тіл ... ... ... ... сол кезде пайда болған термин сөздердің ... ... ... кетті. Күнделікті тірлікте жиірек араласуға
тура келгендіктен бе, әлде ел ... ... ... ... істі ... ба — бұл саладағы термин сөздердің ... ... ... қолданысқа еніп, тұрақтанып кеткен. Суд, жаза — ... ... ... ... ... .— ... ... жауапкер —
(обвиняемый), жұмыс, іс — ... ... куә — ... жан алу ... ықтияр — (право) деген сөздер қатарынан жаза, кепіл, жауапкер,
іс, куә тәрізділердің терминдік мазмұны нақтыланып, заң терминдері ... ... ... ... ... ... деп ... ғылыми-зерттеу мақаласында жалпы түркі тілдері жайында өте маңызды
мәлімет пен типологиялық сипаттама бере келе, барлық ... ... ... ... тіліне де тікелей қатысы бар классификациялық талдама ... ... ... айтылды — ӨА).
Орыс тілінен енген сөздерді сарапқа сала отырып, ... ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынас
нәтижесінде стихиялық түрде еніп, кіріге бастайды. Ал кейін, ... ... соң орыс және ... жоспарлы және жүйелі түрде ресми
әрекеттер нәтижесінде енгізіліп, ... ... ... ... ... ... ана ... ежелден қалыптасқан сөзжасам
зандылықтарын аяқ асты ... ол ... жат ... ... ... болды. Емле ережеміз бен терминжасам принциптерінде мұны әбден
заңдастырып алғаннан кейін ... ... ... ... ... тіл гармониясы бұзылды.
Міне, сондықтан орыс тілі арқылы келген термин сөздердің бәрін қазақ
тілінің заңдылығына орай қайта ... ... сәті енді ... деп
білеміз. Терминолог тілшілердің ендігі бір міндеті осы болуға тиіс.
АЛҒАШҚЫ ГАЗЕТ-ЖУРНАЛДАРДЫҢ
ТЕРМИН ЖАСАУДАҒЫ РӨЛІ
XX ғасырдың бас кезі қазақ елі үшін ... ... ... сәт еді.
Осы кезеңде болған алуан түрлі әлеуметтік, саяси өзгерістер қоғамдық
өмірге де ... ... ... ... сана ... ... арта түсумен
байланысты баспа ісі де ... ... Ол ... қазақтың баспасөз
тарихынан анық аңғарылады. Төңкеріске дейінгі аз уақыттың ... ... ... көрді. XIX ғасырда 30 жылдай мерзім ішінде шығып
келген газеттермен салыстырғанда, бұл мерзім ... ... ... газет-
журналдар саны жағынан болсын, ... ... ... өз ... ... ... мен ... жағынан болсын көш ілгері еді.
Соның ішінде, әсіресе ... ... ... ... әдеби
тілін, оның жақсы ... әрі ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда, оның
терминологаялық лексикасын жасауда орасан зор ... ... ... ... ... жаңа жазу ... әр ... жанрлары қалыптаса бастады. Публицистика тіліне тән
көптеген термин сөздер мен терминдердің, ... ... осы ... ... тілінің әсері зор болды. Кейінгі
кездегі баспасөз тілінен мықтап орын ... жаңа ... ... мен ... ... ... осы ... беттерінде қолданылып
отырған. Елімізде ... ... ... ... ... өз-герістерге байланысты кірген жаңа ұғымдарды дәл
атап, баламалауда болсын, қазақ тілінің ... ... атау ... одан әрі ... ... болсын, сөз тудыру, терминжасам
амалдарын жетілдіруде болсын, бұл мерзімді ... рөлі ... ... ... ... ... құрамы мен грамматикалық
құрылысынан айқын ... ... ... ... атауға тілдегі сөздің жалпы көлемі сияқты
ұғым жатқызылады. Ал бұл ... біз мұны сәл ... ... яғни ... тілінде сөз саптаудың, сөз ... ... ... ... ... ... ... отырмыз.
Жанрлық, стильдік жағынан қарағанда, бұл кезеңдегі ... ... ... тілі ... ... деп айта алмаймыз.
Онда күнделікті өмірде қолданыла бермейтін, кітаби тілге тән шет ел
тілдері мен түркі тілінің ... де, ... ... ... тән ... ... де, терминдік лексиканың турі-бұрын кездесе бермейтін, жалпы,
жаңа сөздер де көптеп ұшырасады. Әрине, бұл ... ... ... ... қазақ тілінің қай жанры, қай ... ... ... ... болып келеді. Дегенмен "Айқап" журналыаың сөз
саптауында, жаңа сөз тудыруында өзіндік ерекшеліктер де байқалады.
XX ғасырдың бас ... ... ... бір ... ... ... әр ... формада қолдану жиі ұшырасады. Мысалы, қазіргі әдеби
тілімізде ақтанған білім, білік деген сөздермен қоса, онда білікті, ... ... ... де ... қолданылын отырады. Әр нәрсеге білік керек,
білік болмай бірлік болмайды, бірлік болмай тірлік болмайды ... ... ... ... Бұл ... білгілерінің қараб тұрмай, журнал
сахифаларында қаламлары жылдамырақ үлгеруі керек еді. ("Айқап", 1911, №7, ... ... ... ... бағзы бір адамлар хозларының көңілдегі толқұб
журган хиялдарына жалаб іздеб білмірлардан сауал сүраб еді. (Сонда: ... 49-6.). ... ... ашу ушун ... ... бас ... бір
жерге жиылуб кеңесетуі тиіс. (Сонда: 1913, №4, 75-бет).
Семинаріне һәм учительски школ секілді орындарға кіруге қанша ... ... 1912, №7, 167-6.). ... мен ... ... ... ... баспасөз тіліңде де кездесіп отырады. Біз сонда ғана балаларымызға
заман талабына сай білім мен білік таныта ... ... ... 29 ... 3-6.). Осы ... "Айқап" жур-налы түзу сөзінің түзік деген
көне тұлғасын көбірек қолданады. Бұл емленің түзік болуы үшін ең ... ... 1913, №10, ... ... ... ... отырықшы, отырақшы, отырақ, отырықты,
отырық және жабайы, жай сөздерінің бірінің орнына екіншісінің ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... бір мақаланың
ішінде де жарысып қолданылып ... ... ... ... сөздің жарысып қолданылуындағы
параллельдің бірі — қазақтың төл сөзі жаңа сөз ... ...... ... сөз ... Сол ілтифатқа алмаған уақытында бізге жиылыс керек
("Айқап", 1913, №10, 221-6.). ... ... ... ... ... мені ... ... №3, 53-6.). Сол сияқты проект — жоба, жер шшеушілер ... ...... т.б. ... кездестіреміз.
"Айқап" журналының беттерінде жаңа сөз жасаудың көптеген тәсілі
пайдаланылып отырады. Соның бірі — ... ... келе ... ... ... иә ... ... мағьюалық реңк қосып жұмсау.
Бұлардың қолдарын қойдырған соң, өзлары жазу ... ... ... қол ... ... Бұл үш ... гуалар (свидетели) деп атайды.
(Сонда: №6. 120-6). БұАрр (молдалар-Ө.А.) бала ... ... ... болмайды, не ушун десеңіз балаға тағлим берерлік ... ... ... ... 1914, №5, ... кеші, серік (товарищество), кеңес ... ... т.б. ... жаңа ... ... жаңа мағанада қолданылған
сөздер ... ... Сырт ... куә ... ... жаңа мағынасы жоқ сияқты. Өйткені қазақ тілінде ... ... де куә сөзі бір ... ... ... растаушы деген
мағынада қолданылып келген. Бірақ бұл жерде куә ... ... ... ... ... ... ... мағынасында, яғни терминдік мәнде қолданылып
отыр.
Ол адамдар куә болғандығы үшін қол қоюы ... ... ... бұрын
өзінің тура, ақ туске айналдыру ... ... ... бұл ... ... ... мағынасында жұмсалған. ... дәл осы ... ... ... ... ... ... ерекше. Жалғыз бұл емес, оқу-ағарту саласында журнал сан
алуан жаңа сөз ... Оның ... ана ... ... ... ... отырды. Ол, бір жағынан,
"Айқап" ... ... ... ... ... сол жолда
елге қызмет етудегі мақсат-бағытынан да айқын көрінеді. Халық арасында ... алу ісін ... ... ... мұсылманша оқудан гөрі, жаңаша,
еуропа халықтарынан үлгі-өнеге алу, сол жолда оқу сияқты мәселелер ... ... ... ... бірі ... ... ... журналының оқу-ағарту ісін, халықтың білім алу қажеттігін ... ... ... жоқ ... ... қазіргі заманда ел болудың кілті білімде, өнерде, ... ... ... да ... ... ... сөздерді мейлі ол
кірме сөз болсын, мейлі жасанды лексема болсын, "Айқап" ... ... ... да. Өзге ... да ... ... болады.
Нисап сөзінің қазіргі қанағат, тойымдық маганасынан гөрі шегіне жету,
білімі толысу, білім ... ... ... ... Берілген
мысалда ғылыми нысапқа толмаған тәрізді деген тіркес қажетті білімі жоқ,
білім дәрежесі ... ... ... жаңа ... ие ... сөздер серік және кеңес, т.б. Осы
тәріздес әр мағынада қолданылған сөзге майданды да жатқызуға болады.
Мысалы: ... ... ... ... ... майданына
қоймай-ақ өз ... ... де ... еді ... 1914, 7, 118-6). Енді ... ... һәм осы ... ойлы кісілер дүние ... ... ... ету мекен
табқан халықға файдалы болған ойларын, ... уәм кім ... күн елту ... тузесек деб кітап қилуб жазуб майданға шығарған
(Сонда: 1913, 8, 171-6.). "Айқап" журналында халыққа ... бар ... жаңа ... ... фәйдасына осыны істелік деб ... ... ... ... ... 1912, №2, 1-6.). ... сөзі ... қазақ тіліне бірнеше мағынасымен енген. Қазіргі әдеби тілде
солардың ... ... ... ұрыс болған жер деген ... ... ... ... ... ... ... бұл сөздің
осы мағынасын ғана береді. Сонымен бірге әдеби ... ... ... ... бетін қайгпару, жеңу ... ... Оған ... ... мына жолдар
дәлел. Матай қолын бастап келе жатқан щшең ығай мен ... ... бөрі ... басы он бес ... ... өзі майдан берген. Сол сияқты
бұл ... ... ... ... да жоқ ... Ауыз ... ... өлеңінде кездесетін: Есік алды қарасу Майдан болсын жар-жар,
дегендегі ... ... ... ... ... бұл ... ... да кездеседі. Астында дария — көк майдан? Үстінде сәуле ... ... ... тілінде майдан сөзінің талқы, талас, көптің пікірі,
жариялау, ... ... ... ... ... ... болмайды.
Бірақ бұлай қолданудың өзі тұрақты бола бермейді. ... үш ... ... ... ... да мағыналық өзгешеліктері бар.
"Айқапта" кейде ... ... ... сөз де ... ... Мысалы, бұл
істердің барлығының да хата екендігі айтылыб, ел ... ... ... іс ... ... қылысды ("Айқап", 1915, №5, 76-6.). Бұл жерде
әшкерелеу, ... ... жұрт ... салу мағынасында халық (жұрт)
майданына қою ... ... ... ... сөз қолданысындағы тағы бір ерекшелік, әдетте, көп
қолданыла бермейтін, бірақ әдеби тілде бар сөздердің, сондай-ақ көне ... ... ... ... қолданылған, көне формалы сөздерді
жандандыра түсу тендешшясының байқалуы. Мысалы, кісі құны жүз түйе деб, ... ... екі жуз ... ... ... ... 1913, №2, ... миллионер бай жоқ шебер ... (ар. ... ... — Ө.А.) жоқ, ... ... жоқ, адал ... жоқ, бұл неден (Сонда:
1912, №8, 203-6)? Мубада (п.әлдеқалай, кейде бір — Ө.А.) оқуб, ... ... бар ... ... ... ... төлеб алар едім (Сонда:
1913, №8, 185-6.).
Кескі, майыр, жеңсік сөздері қазіргі ... ... ... ... келе ... ... деуге болады. Кескі сөзі қазіргі қолданылып жүрген
үкім дегенмен синонимдес, бірақ екеуінің айырмашылығы да жоқ ... Бұл ... екі ... ... ... Кескі-көне заман ... ... үкім жаңа ... заң, ... ... ісімен
байланысты. Мағыналық жағынан үкім сөзі айыптап та, арашалап та қабылданған
шешім болса, кескі — ... ... ... Бұл — қазақтың төл сөзінен
жасалған шешім, қазақтың төл сөзінен жасалған етене лексема. Кес ... ... і зат есім ... -ік жұрнаға жалғанып, оның үстіне
қатыстық сын тудыратын -і ... ... ... ... ол соңға -/ жұрңағансыз да қолданыла береді. Мұндай сұмдыққа
қазақ айтқан жол жоқ. Кесігін де айтпапты, — ... ... әрі ... ... етем" деп кесікті байлауын да айтпады. (М.Әуезов. "Абай жолы",
1-т., 25—26-6).
Көркем сөз шебері, тіл білімпазы, ... ... ... ... ... кәдеге жаратып, құбылтып қолданған. Бұл ... тек ... ... ... ғана емес, одан сын есім де туғызып, жаңа ... да ... сөзі о ... араб ... ... де ... әдеби тілден орын
алған, ұста, шебер, өнерлі мағыналарында ... ... Бір ... бірде-бірі "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне" енбей қалған.
Жеңсік сөзі де ... ... ... ... ... ... іс
мағынасында қазіргі жазба әдебиетте де кездесіп ... ... Бір ... сөз ... әдебиет, баспасөз тілінде қолданылуының арқасыңда жаңа
тіркестер құрамында қолданылып, тіркесімділігі арта ... ... көне тіл ... қайта жаңғырту тенденциясы да
байқалады. Қазіргі жазба әдеби тілде кездеспейтін немесе ... ... ... ... ... ... да жиі ұшырасып отырады.
Оның белгілі бір негізі де жоқ ... ... ... ... тіл ... кейбір мақалаларында болсын, ... ... ... ... бір-біріне сөздік құрамы, грамматикалық құрылысы жағы)нан
да алшақтап кетпей, қайта жақындата түсу ... ... Бұл ... ... да анық ... ... ... деген жерде-қатаң, кейде ұяң нұсқалары жазылмай, тек
сіонор (ұяң) дыбыстан ... ... ... осыны көрсетеді:
қарттар емес — қартлар я қартдар, халыққа емес — халығғе; бастырушы емес ... ... емес — ... ... емес — ... ... ... айтқанда, "Айқап" ... ... ... ... ... тілі ... сақтауғі тырысқан.
Бұл жеке лексемалардың қолдануынан да байқалады. Бірнеше мысалдар:
Мен бұл ... ... ... ... отырғаным жоқ, замандастарымның
анасыздығына көңілім ренжігеннен жазыб отырмын ("Айқап", 1914, N£22, ... һәр ... ... қарындастарымыздың көздері ашылуб, файда-зарардың
арасын ... ... ... дін, ... ... керегін
түсінген кісілері көбеиі бастады. (Сонда: 1913, №9, 194-6.).
Сондай ... ... ... да тузулуб жатыр (Сонда: 1912, №2, 198-
6.). Біздің қазақ Руссияға табиғ болғаннан ... ... да ... күншығысқа қарай Қытай границиясына шейін жайылған, мал ... ... ... ... халық еді. (Сонда: 1912, №2, 42-6.).
Аң сөзі осы ... ... көне ... ... ой-өріс, білім, ақыл ... ... ... Қашқари сөздігінде ол сөз түсіну, білу, ... ... Сейф ... ... ... мен Шырын" тілінде,
Абу-Хаяның грамматикасында, "Құдадғу ... ... ... ... Жалайыры еңбектерінде т.с. бірде ақыл ой, бірде білім, ес, ... ... ... ақыл қорыту, пайымдау мағынасында қолданылған. Атау
тұлғасында және -сыз (аңсыз) қосымшасы жалғанған аң сөзі ... ... ... ... ... ... "һәм миллиондаған халықты әсіресе
шет ұптдарды қалайша қараңғылықпен аңсыз надандық да өз ... ... ... ... алмастай мылқау етіб ұстау ... ... ғана ... ... 1919, №2, 25-6.).
Кейінгі кезеңдерде сөздің мұндай түбір тұлғалары ... ... ... ... ... ... ... тілімізде бұл сөздің андау, ... ... ... ... абайлау, ... ... ... ... ... тілінде ғана аң сөзі ақыл-ой, сана мағынасында
түбір күйінде сақталған. Қарындас сөзінің "Айқап" ... ... ... Көне ... ... бұл сөз ... ... тіліндегідей өзінен
жас жағынан кіші әйел туыс қана емес, жалпы туыс оған аға да, іні де, ... ... та, ... де ... ... бұл сөзді кеңірек мағынада
қолданған. Бұлай қолдану жалғыз "Айқап" тілінде ғана ... бұл ... ... да жазба әдебиет тілінде ұшырасады.
Табиғ, тапуғ сөзінің мағынасы А.А.Семеновтың ... тек ... ... ... ғана ... оның ... те мәні болған.
Юсуб Баласағунның "Құтадғу білігінен" бастап, кейінгі дәуірлерге
жататын жазбалардың көбінен бұл сөз ... ... ... қай-қайсысында
да бұл сөз қызмет ету, ... ... ... гөрі ... ... бас иіп, ... ету сияқты мағыналарында қолданылады. Табиғ (тапуғ)
сөзінің тұрақтанған ... ... мәні ... ... ... ... ... Мирхонд мен оның немересі Хондемирдің еңбектерінде
Тимурид Султан Хусейн мырза Дешті қыпшақтың ханы ... ... ... ... ... ... Улуғ хан алдында бас киімін алып,
қолымен құлағын ұстап, ... ... ... ... Бұл сөз осы ... бір ... ... білдіретін дараланған термин болған. Сондықтан
оның беретін мағынасы қызмет ету, қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... қоластында болу сияқты.
Бұл сөздің осы мағынасына қазақ тіліндегі онымен тубірлес табыну сөзі
жақын. Бұнда да ... ету ... ... ... сол ... ... ... ету, жанын пида қылу дегенді меңзейді.
Б.Майлиннің "Шұғаның белгісіндегі" Шұғаның мына бір сөзі де ... ... ... ... көрсетеді. "Басқан ізіңді тауаб ... ... ... ... Ал ... ... табиғ сөзі бұл
мағыналарында емес, жаңа мағынасында жеке ... ... ... бір елдің
екінші мемлекет қоластында бағынышты ел мағынасында ... ... ... жаңа сөз ... ... ... ... мән
бергендігі байқалады. Бұрыннан сөз жасау ... ... ... және ... жұрнақтардың жаңа сөз ... ... ... кеңейе түскенін көреміз. Яғни "Айқап" журналы ... ... ... ... ... жаңа ... көбі-ақ әдеби
тілімізден берік орын алды. Ал кейбіреулері сол ... ... ... ... тілінде жаңа сөз тудыруда -шы, -ші ... арта ... ... ... ... қолданылмаған -шы, -ші арқылы
жасалған туынды сөздерді "Айқап" ... ... ... болады.
Мысалы: бұл үш тобшыны тобшылап қарағанда ... екі ... ... ... да, ... ... оған қарағанда
басқарақ көрінеді ("Айқап", 1911, №7, 4-6.). ... ... ... ... ... шығармай, жәй тыңшы болыб не дұрыс, не бұрыс ... ... ... 5-6.). Бұл ... ... ... сөздері жазба әдеби тілге ор-
нығып қала алмады. Топшы сөзі пікір, жоба ... ... ... осы ... ... ... ... жұмсалады, бірақ қалыптасып
қалған әрі терминдік мәні бар араб тілінен келген ... ... ... ... баса алмады. Тыңшы ... осы ... ... ... ... ... басты себебі — оның
екінші жағымсыз мағынада (жасырын бақылаушы, андушы) ... ... ... ... Ерте ... ... күні бүгінге дейін қолданылып жүрген
тыңдаушы мағынасында, тыңшы сөзі арқылы беру тенденциясы, XX ... ... ... тілінен байқалады. Мысалы С.Торайғыровтың
"Кім ... ... мына ... ... ... бар ... Болмаса да тыңшысы. Бұл күнде жоқ соң туар,
Роман мен ... Бұл ... ... сөзі ... ... ... ... тек ұйқастыру
үшін алынып отыр деп ... ... ... ... ... ... дегенмен бұл сөздің қолданылуы мен "Айқап" ... ... ... ... ... қажет.
"Айқап" бетінде -шы, -ші жұрнағы арқылы байырғы сөздерден жаңа сөз иә
жаңа мағына жасалып отырады. Мыс: Бұл — ... ... ... ... ... ісі екенін қайдан білсун. ("Айқап", 1913, №8, 175-6.). ... ... ... ... ... №3, 60-6.). ... ойнаушы көб еді (Соңда: 1915, №3, 40-6.).
Арызшы сөзі бұл жерде бұрыннан қолданылып келген ... ... ... мүпде бөлек. Ол тек арыз беруші, арыз иесі дегенді
білдіреді. Яғни тіркес арқылы ... ... ... -шы ... ... сөз ... ... сөзі де бұл кезең үшін жаңа сөз, ол
медициналық ... ... ... ... ... ... орыс
тіліндегі музыкант сөзінің орнына қодданылған. ... бұл ... өзі де ... ... Бірақ музыкаға құмар ойнаушы болып жалпы
мағынасы сақталып, бірде ... ... орыс тілі ... ... ... -шы
жұрнағы жалғанып қолданылады. Музыкашылар һәр уақыт ... ... ... ... ... кем-кетігі болса толтырыб, үйренісіб тұрушы еді...
Музыкаға құмар ойнаушылар да көбейіп өрши береді ("Айқап", №3, ... ... ... -шы, -ші ... ... ... жалғанып
қана қолданбайды. Сонымен бірге басқа ... ... ... ... сол кезеңде орыс тілі арқылы келген сөздерге де жалғанып ... ... ... ... да ... ... бар.
("Айқап", 1913, №9, 200-6.). Русларда газеташылардың мынадайлары бар
(Соңда: 1912, №9, 200-6.). ... ... ... ... ... ... олар ғана екес, монуфактурашылар (аршын бұйыншылары) дын
өзара ... һәр ... ... ... 1912, №13, 289-6.). Бұл ... ... ... арзан нәрсе келер деб қорқынышы болмаған соң
нашар нәрселерін қымбат баһаға сатады (Сонда: 1912, №13, 289-6.).
Бұл ... -шы, -ші ... ... ... орыс ... ... (-нт, -ист, -чик, -щик т.б.) ... ретінде жұмсала
бастағанын көреміз. Кейде осының өзі әрдайым тұрақты бола бермейді. ... ... ... ... аршын бұйымшалар), бірде орыс тіліндегі
күйінде беріледі. Бірақ түбінде ... ... алар ... ... ... сөзі тыңдамдырақ болса керек ("Айқап", 1912, №10, 229-6.).
Бұның өзі ... ... сөз ... ... ... ... соның
ішінде тиімді жолын қарастырғанын көрсетеді. Әдеби тілдің дамуындағы ... ... ... ... ... де дами ... -ші қосымшасының мұндай қызметі қазақтың алғашқы баспа-сөз
тілінде де кездеседі. ... ... ... ... ... деген мағынада газет шығаратындардан дегенмен ... соң ... ... ... журналында бұл мағына
басқармадан деген сөзімен беріледі.
"Айқап" ... -шы, -ші ... ... ... жаңа сөз ... жиі ... отырғанын
көреміз. Олар, ... ... -шы /(ше), ... ... те жеткілікті. Жер жанарту үшун жазылған кітаб уа ... ... өкей ... ... шығарылган майда-майда кітабшаларды барлығын
біріктіріп үлкен һәм тәртібді қылыуб жазыб, кем жерлер болса, басқа жақдан
толықтыруб ... ... үшун көб ... ... еді ("Айқап", 1912, №10, 236-
6.). Сол сңяқты еркіншілік, ... ... ... ... ... анық ... бұл ... алуан
түрлі мағыналық реңкте жұмсалған. -Ша жұрнағы кішірейткіш мағына беріп
тұр, оны анғарта түсу ... ... ол ... жалғанған сөздің алдына
майда-пайда деген анықтауышты қолданған. -Шылық, -шілік қосымшасы әдеттегі
кәсіпті мамандықты ... ... ... көпшілік) дерексіз
абстракты, жинақтық ұғымды да көрсетуге ... ... Сол ... -лік ... қатыстық мағынамен қатар жинақтық, дерексіз ... ... ... ... ... ... ... бірі — есім сөздерден
етістік тудыратын -ла, -ле, -да, -де, -та, -те ... Ол жұрт ... тірі ... ... 1912, 113-6.). Бұл сауалға кесуб ... 1911, №10, 7-6.). ... ... ... ... ... һәм Тобыл губернасында бес жүз мың десе-тинелеб есебтеледі
(Сонда: 1913, №4—5, ... осы ... ... жаңа сөз ... ... — өте ... Көне ... мұраларымызда қазіргі әдеби тілде қолданылмайтын туынды
сөздер көптеп ұшырасады: атлат — атқа ... ... елге — ... ... ... одақ құру ... сүле — ... жорыққа аттанып соғысу,
қағанла — хан — болу (Күлтегін), (Тоньюкук) т.б.
Өнер сөзінен туған етістік кейінгі кездегі баспасөз ... ... Сол ... десятина сөзінің тілге енбей қалуымен байланысты
десятинелеп етістігі де тұрақты орын ала ... ... ... ... ... ... мағынасында қолданылса, кейінгі кезде ол сөз
істелетін істі алдын ала жүйелі түрде жобалау ... ... ... сөз ... процесінде осындай байырғы қосымшалармен
бірге араб, иран тілдерінен ауысқан формаларды ... да хиі ... ... Өлең ... ... ... ... есерсоқ деб
көрсетпей, есті деб қадірлі етуб ... ... ... №13, ... ... ... ... де Писарев, Белинский, Добролюбовтар ... ... ... ... түзеб тұрады ғой деб (Сонда,
1914, №2, 24-6.). Осы ... бес ... ... ... ... ... ... қолына табсырылды (Соңда: 1912, №2, 41-6.). Жақын
жерде натариус тұрса оған ... ... ... ... ... 1913, №6, 212-6.). Осы күнге сахара низам-нәмесі өзгерілуге
лайық ба? ... 1913, №10, ... ... мектеблерінде шәкірт
балаларға марқұмның ғұмырнәмәсі оқылыб халыққа қадірі қымбаты ... ... ... 1915, №2, 17-6.). ... жокдығын
жазыбды (Сонда: 1914, №24, 140-6.).
Осы мысалдардың өзінен-ақ "Айқап" тілінде -паз, -нәме, ... сөз ... ... ... кең ... Әнпаз, жағымпаз сөздері қазіргі әнші, ақын, жазушы, көркем
сөз шебері дегендердің ... ... ... ... жылдары бұл
сөздер осы мағынасында ... ... ... ... ... ала ... ... деген сөз қазіргі жазба тілде ... ... ... ... ... ... ... Бірақ -паз қосымшасы қазіргі бас-
пасөз тілінде жаңа сөз жасауға мүлдем ... ... ... Газет-
журнал беттерінде осы арқылы туғаніжаңа терминдер де ... ... "А"' ... екінші тобындағы жеңімпаздардың ақтық ойындары әр
тур сайын шиеленісе түсуде (СҚ. 1967, 29 ... Бұл ... ... ... ... ... ... сонымен бірге оның терминдік мәнін
де ... тұр. ... ... ... сөздеріндегі -нәме
тұлғасы -түп — төркініндегідей жазылған, ... ... ... ... ... ... да сақтап тұр. Яғни бұл сөздер
жазылған қарар, жазылған өсиет, ... ... ... ... ... ... ... Осы мәнде ... ... ... ... ... ... баспасөз тілінде
де болған. Жетісу ... ... ... ... ... ... 1876, 27 ... ... ... яғни ... дала
уалаятын билеп тұрушы (ТУГ. 1888, 1 ... ... ... ... (ТУГ. 1870, 30 қараша). Бірақ бұлай ... ... ... ... ... ... яғни ... бұйрыққа (ТУГ.
1888, 19 ақпан).
"Айқап" тіліндегі — ханә арқылы сөз ... ... одан ... ... ... ... ... отырады. Мысалы, "Дала уалаятының
газетінде" баспахана деген сөз ... ... ... хат ... ... ... 1889, 21 ... Ақмоло облысы
газетінің баспаханасына (Сонда: 1890, 5 ... ... ... ... ... сөзі де ... Құрметлу Дала уалаятының
редакция газетінің мекемесіне мағлұм етіб, көп ... ... ... 20 ... ... ... — оқу үйі, оқу залы ... Өйткені қираат — араб тілінде оқу, XX ғасырдың бас кезіңдегі
жазба әдебиеттер тілінде бұл сөз осы ... ... ... оқу ... мен ... қираат кітабы деп аталды. Ол
оқухане, "Айқаптың" өзі ... ... ... ... оқудың
үйірмесі (кружок по изучению тюркско-татарской литературы).
Жазба әдеби ... ... ... ... ... ... ... жасалған аурухана сөзі қалыптасты.
"Айқап" тілінде жаңа сөз жасаудың басқа түрлерін де байқай аламыз.
Ол сөзді қосарлап, ... ... ... бір ... ... үшін
атаулық тіркестер құрау. Қай мшшәтді қарасақ да һәр бір іске ынтымақ Қылуб
газет-журналларын көбдігін көреміз ... 1913, №6, ... ... ... һәм осы ... ... ойлы ... дүния жайынан өздері
сынау-тәжірибе ету менен табқан халықга файдалы болиан ойларын, ... кім білб ... күн елту ... түзесін деб кітаб жазуб майданға
шығарған (Соңда: 1913, №8, 171-6.). ... ... ... туруб, русша білімі бар жігіттеріміз хүкіметдің жер алу, ... оқу, ... ... уа ... тіршілігімізге керегді низам-
бұйрықдарын қазақша ... ... ... ... ... 1913, №6, 125-6.). Заң — ... ... жанарыб
басқаланыб барады (Сонда: 1913, №10, 225-6). ... тағы ... ... бар, ... ... салу ... (Сонда: 1911, №7, 5-6). ... ... ... ... ... ... қай жұртдың баспасөзі
болса да, оның шығарушысы сол жұртдың ортасында ... ... көз ... ... ... ... ... іздемекші һәрелдің
заң шаруасына қарай ... 1914, №1, 8-6). Мал ... ... үшін жер ... ол ... арендаға бергенди тұрақға салмай
береді, әрине, байлар кедейлерге ... ... ... ... ... №4, 73—74-6.6.). Бұл неше түрлі от кеме, от арба жақсыдан ... ... 1912, №11, 254-6). ... зор ... ... электрик арбалар адамдарды алып жүреді.
Мұны трамвай деп атайды (Сонда: 1912, №6, ... ... ... ... ... бұйрық,
заң-закон, жол-жоспар сияқты қос ... ... ... жазбаларда
кездеспейді. Мүмкін, бұлардың ... ... ... жүйесіз
қолданылған да шығар. Бірақ "Айқап" ... ... ... ... қолданды. Бұлардың біразы газет-журнал, кейінгі баспасөз
тілінде орнығыл ... ... ... әдеби тілден шығып
қалды. Медресе, ... ... ... ... ... орын ала
алмай, бір кездегі архаизмдер болып ... ... ... ... ... кездерде мағынасы ... ... ... ... ... жол-жоспар қос сөздері осы күйінде жазба тілге сіңісіп кетті дей
қоюға болмайды. Дегенмен "Айқаптың" бұл ... яғни ... ... ... ... ... ... мағынадағы
тіркестер жасау, кейінгі кездердегі мерзімді баспасөз тілінде ... дами ... ... ... ... ... ... жақындасып,
бірігіп кетті. Сөйтіп, олардың біразы жаңа сөз жасаудың тағы бір түріне,
сөздерді біріктіріп қолдануға ... ... ... ... ... ... дегендер, міне, сондай эволюцияны басынан кешірді. "Айқап" тілінде
бұлар біріккен сөз ... ... ... ... ... ... бір
ғана заттық ... ... ... ... ... ... баспасөз тілінде бұл тіркестер баспасөз, өнеркәсіп
тұлғасына өзгеріп, біріккен сөз ... ... ... ... ... ... ... мақсатында қатты
қағаз деген тіркес алынған. Бірақ бұл тіркестің терминдік мәні ... ... ... екі ... ... ... мен олардың
беретін мағыналары толық ескерілмегендіктен, тіркес бұл тұлғасымен жазба
әдеби тілге сіңбей қалды. ... ... ... ... ... тура ... өз ... қолданылатындықтан, протесті то-лық бейнелеп бере
алмады.
Ал жер мшистрі үлгідегі ... ... ... кең өріс алды. Жаңа
атаулардың келуімен байланысты осы үлгіде терминдік мағынада көптеген жаңа
тіркес туды: қара металлургия министрлігі, ... ... ... ... от ... ... арба тіркестері орыс тіліндегі ... ... ... беру үшін ... ... ... бұрынғы жазбаларда да ұшырасады. Бірақ оларда да біріңғай емес, әр
тұлғада ... Орыс ... ... ... арба ... ... ... болар (ТУГ. 1876, 17 маусым) деп жазылыпты. ... ... ... от арбасын шақырынты (ТУГ. 1818, 17 сәуір).
Ең алдымен ... ... ... ... ... беру үшін от арба ... ... осының үлгісімен от кеме, ал "Айқап" бетінде электрик
арба сөздері ... ... ... 1920 ... ... баспасөз
тілінде де жиі қолданылып отырды, бірақ бұлар; ... ... ... ... ... жалпы жазба әдеби тіліне енбей қалды.
Кейін орыс тіліне енген сөздердің өзін алу ... де ... ... ... ... тілінде атаулық тіркестер орыс ... ... ... атын ... жеке сөздің я біріккен сөздің орнына алынды.
Бұндай принцип кейінгі кезеңдердегі мерзімді баспасөзде ... ... ... ... ... жазба әдеби тіліміздің
қажетін өтеп, көптеген жаңа атаулық терминологиялық ... пен ... ... ... ғасырдың бас кезіңдегі мерзімді баспасөз беттерінде ауызекі ... ... ... де ... ... ... тілі
элемештерінің сипаты күрделі болып келеді. Бірде ... ... ... сөз ... ... тек ... ... кездесетін қыстырма
сөздер болса, бірде сөйлем құрамы өзгеріп келеді. Бұл ... ... тек ... тілінің ішкі мүмкіндіктерін сарқа пайдаланумен ... ... жоқ, ... ... жаңа ... ... ... тілден сөз
алу процесін де мықтап дамытты. Бұдан әрине, сол ... ... ... ... бәрі сол ... ... ... жазба әдеби
тілге бүтіндей сіңісіп кетті деген қорытынды тумайды. Әңгіме жалпы бағыт,
баспасөздің ... ... ... болып отыр. Және бұл процесс
ертеден бері ... келе ... ... ... ... де ... болмайды.
Әдетте, қазақ тіліне ауысқан сөздерді үш топқа бөледі. Олар монғол
тілдерінен ауысқан сөздер, араб-иран тілдерінен ауысқан ... және ... не орыс тілі ... келген сөздер. Қазақ тіліндегі бұл үш ... ... ... ... тән ... ерекшеліктері, сипаты бар.
Монғол тілдерінен енген деп жүрген тілдік элементтер, ... ... ... ... тілі ... ауысқан немесе
тұркі, монғол тілдеріне ортақ, немесе монғол тілінен монғол тіліне ауысқан
сөздер. Олар XX ғасырға дейін ... ... ... төл ... ... ... ... тілімізге енбей, сөйлеу тілден ұшты-күйлі шығып
қалды. Ал XIX, XX ғасырларда монғол тілі ... ... әсер ете ... бұл ... ... ... ... тілінен енген сөз жоқ деуге
болады. Оның әр түрлі өзіндік себептері бар.
Монғол, ... ... ... халқының әр ... ... ... ... ... ... екі арадағы
жаугершілік, шапқыншылық ... ... ... тілдері қазақ
тіліне қарағанда, саяси-әлеуметтік, ... мен ... ... білдіру жағынан ілгері дамып, ықпал етерліктей дәрежеде емес еді.
Сондықтан бұрынғы дәуірлерде еніп, қазақ тілінің ... сөзі ... ... XIX және XX ... ... ... ... монғол тілінен енген сөздер жоқ деуге болады.
Жалпы, монғол тілінен енген сөздерді біздің тілшілеріміз ... ... осы ... тұрақтандыра бастаған түрі бар. Ал біздіңше — бұл
түбегейлі зерттеліп, әбден көз ... ... ... ... ... отырған
сөздер монғолдың да, қазақтың да, әлі халық ... ... ... Олай ... ... бір ... ... тілге ауысқан элементтер деп
дәлелдеудің өзі әбес. Сондықтан бұларды екі тілге де ... ... ... жөн. ... ... осы ... ... дұрыс.
Ал араб, иран тілдерінің ықпалы бұдан мулде өзгеше. Бұл ... ... ... арасында тікелей қарым-қатынас болған ... ... ... ... ... ... ... бұл халықтармен байланысы болғанмен, ... ... ... ... ... ... болып қалыптасқан кезеңінен
бері қарай, ... ... ... айқын. Араб, иран
тілдерінің қазақ тіліне тигізген әсері тікелей сөз алу емес, ол екі ... ... ... жатты: бірі — қазақ халқы жеке ... ... ... кездегі тигізген әсер-ықпалдың қалдығы, немесе орта
ғасырдағы ... ... ... әсерлері, екіншісі — ... ... дін, діни ... ... көрші отырған түркі
халықтарының (мысалы өзбек, татар т.б.) тілдері арқылы енген сөздер. Араб,
иран тілінің ... сөзі ... ... ... ... ... қатарына
қосылды. Енді бір сыдырғысы тек ескіше оқығандардың сөйлеуінде, жазба тілде
ғана ... ... Бұл екі ... да ... ... бірде өздерінің о
бастағы мағынасында ғана жұмсалса, енді бірде жаңа мағына я ... ... ... ... кітап о баста тек діни кітаптар болса, кейін
мазмұнына байланысты болмай, ... ... ... ... ... Ол бірден қалыптасып кеткен жоқ, бірте-бірте жиі қолданыс
нәтижесінде ... ... аяғы мен XX ... ... ... ... назар
аударсақ, діни емес немесе орыс тілінде жазылған кітаптар, кейде оқулықтар,
біраз уақыт кнеге деп ... ... ... Сол ... ... сөзі ... ... мемлекет, мемлекеттік деген түркі мағынасының бірі
қалыптаспай қалып ... ... XX ... бас ... мерзімді баспасөз
тіліндегі араб, иран тілдерінен енген сөздер ... дәл осы ... ... ... ... ... лексемалар айтыл-майды. Сол сияқты
тілімізге енген жалпы араб, парсы сөз-дері де әңгіме етілмейді. ... ... бұл ... ... ... ... ... атқарып,
жат-тығын жойып кеткен.
Демек, XX ғасырдың бас кезіндегі мерзімдік баспасөз тіліндегі араб, иран
тілдерінен енген ... ... ... ... кейбір жазба деректерде
қолданылмаған, әдеби тілге сіңбей қалып ... ... осы ... газет-
журналдар ол сияқты тілдік элементтерді керегіне жаратып, ... ... ... айтамыз. Сондай кірме сөздер мен тұлғалардың көбі ... ... ... тілі ... қалып қойса, кейбірі әдеби
тілге еніп, кейінгі жылдардағы баспасөз тілінде де қолданыс тапты.
Араб-парсыдан енген кірме сөздер ... ... 1918) ... ... қырынан қолданысқа түскен. Айналасы бес жылдың ішінде бұл газеттің 265
саны жарық көрген екен. Қазақ халқының ... ... ... ірі ... ... қалған бұл газеттің тілі, қолданыстағы қызметі тіпті ... ... ... ... өз мүмкіншілігін іске қосуда мұның ... ... ... ... ... ... сөздердің де қолданысқа енгізіліп
отыратынын байқауға болады. Бұлардың өзін екі топқа бөліп қарастыру ... ... ... ... ... келген кірме сөздер; ә) орыс ... орыс тілі ... ... шет тілі сөздері. "Қазақ" газетінен орын алған
араб-парсы сөздерінің ... ... ... ... ... ... 1. ... тілінің фо-нетикалық жүйесін
бойына сіңіріп, өзімізденіп кіріккен араб-парсы ... ... ... қызмет, әкім, уәкіл, патша, құдай т.т. 2. Фонетикалық өзгеріске онша
берілмей, дербестігін сақтап қалуға тырысқан ... ... ... сыныф (сынып, класс) тәрізді қолданыстар.
Келе-келе бұлар да қазақ тілінің заңдылықтарына бағынын, өздік қазынамызға
айналды. Біз ... ... ... ... ... ... ... араб, иран тілдерінен ауысқан ондай кірме сөздер тақырыбы
жағынан әр алуан ... ... ... өмірге байланысты мизам,
жамиғат, куә, мүлде, мұрат, мақсүт, арыз, қарар сияқты сөздер, оқу-ағарту,
медицина ... ... ... байланысты мәслихат, табиб, кираат,
нисап, майдан, маһир, ... ... ... ... ... анық ... бұл сияқты сөздер "Айқап" бетінде алғаш
жұмсалып отырған жоқ, тек "Айқап" журналы ... жаңа ... ... ... "Айқап" бетінде ұшырасатын араб, иран тілдерінен ауысқан сөздердің
саны, қолданылу шеңбері ... ... ғана ... Біз ... ... ... ғана алдық. Осы мысалдың өзінен кірме
сөздердің қолданылу қажеттілігі мен аясы бірдей емес екендігін көре ... ... ... пен үлт ... ... ... ... ұлт
ғамы үшін ашылған оқу ха-наға ақша күші менен һәм тіл күшінен жәрдем беруін
ха-лықпен жүз салыб өтінді ("Айқап", 1914, №5, 1-6.). Бұл екі ... ... 1920 ... ... бас-пасөз тілінде де кездесіп отырады.
Бірақ кейінгі жылдарда жазба әдеби тілінде осының үлт ... ... ... ... ... саны "Айқапта" да "Қазақ" газетінде де жетерлік.
Сауал — сұрау, тамам ...... ...... жұрт — ұлт ... ... тілімізге екі түрлі мағынасында енген бе деп шамалаймыз: ... ... ... жоба және ереже, дәстүр, салт. "Айқап" журналы бұл ... ... ... ... ... ... соңғы мағынасы біршама
тұрақтаған, сондықтан мысалдағыдаи рәсім сөзінің "Айқап" қолданған сурет
мағынасы кейін қолданыс таба ... ... ... ... ... ... кейбір ерекшелік те жоқ емес. Жанё-ба — ұлы, құдіретті,
ұлы ... ... ... ... құрметті; мархаба — хош
келдіңіз, жақсы ... ... ... ... араб ... ... та жанабалары
сөзі бұл кездегі және бұдан бұрынғы уақыттағы ресми қағаздар, ... ... ... ... сөзінің баламасы ретінде
қолданылған. Бұлай қолдануда бір ... ... иран ... ... ... ... орыс ... де әсері жоқ емес. Өйткені бұл ... ... ... ... орыс тілінде жиі қолданылып келген его превос-
ходительство сияқтылардың баламасы ... ... тұр. ... ... ...... кеңес, бұйрық, құрылыс, жоспар, шара. Бұл
сөз 1920 ... ... ... ... де ... Мағлым сөзі
өкіл, махым сөздері сияқты осы тұлғасында да, ... ... да ... ... орын ... ... ... тілінде дүние, мүлік, байлық мағынасы бар да, ... ... ... ... ... ... ... қалды.
Қазіргі көп-теген түркі тілінде соңғы мағынасы да бар ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінің әсері болуы
керек). Бірақ бұл ... ... ... ... ... өйткені кейде оның
орнына орысша нұсқасы да ... ... ... ...... кеңесіне Государственный
думаның қарауына кіргізу үшін Ташкендски судебный ... һәм ... ... мировой судьелар һәм сол жерлердегі окружной
содларда товарищ ... ... ... ... кіргізібді ("Айқап",
1913, 2, 40-6.). Бұл сөйлемдерде тек орыс тілінен енген сөздер ғана емес
(мысалы, ... ... ... сол ... ... ... ... орыс тіліндегі түр-тұлғалары, тіпті тіркестік үлгілері
қолданылған: -ной, -ный, -ств ... ... ... ... орыс ... күйінде алына салынған, болмаса қазақта анықтауыш
(юстиции) анықталатын сөзінен (министерство) кейін еш ... ... ... ... ... ... мировой судья сияқты қалыптасып
кеткендері де бар.
Жоғарыдага мысалда хүқы — право, ерік, матбуғат — ... ... ... ... ... шыққан) ғали-тахсил — үлы жиын, көп білім, рухани
азық, сахифе — ... ... ... ... ... ... (мысалы хұқық) кейінгі жылдардағы баспасөз тілдерінде де
қолданылып отырады.
"Айқап" ... бұл ... ... тағы бір ... ... ... қызмет атқаруымен байланысты деп қараған жөн. Жоғарыда
ол ... біз ... ... мен мағыналары "Айқап" қолданған
сөйлемдерде толық эквивалент бола ... ... ... болған
күннің өзінде де "Айқап" ... ... ... ... ... ... ... бояу беріп тұрады. ... ... ... ... ... ... халал, адал емес) түпкі түр-
тұлғасңн сақтай қолданылған. Шөңке біреуден біреу тағлым алуб ... ... ... 1912, №14, ... ... ... ... жер өлшеушілер шығуб, жерімізді өлшеб планның алды (Соңда:
1912, №12, 274-6.). Қай ... ... ... ... қай халық түсінбей зарар
етеді (Сонда: 1913, №11, 245-6.). Мысалдағы тағлым, ғарза, ғамал сөздері
сөйлеу ... осы ... ... ... амал тұлғаларында
қолданылады.
"Айқап" тілінде жұмсалған осындай ... ... ... шеңбері
жағынан да біркелкі емес. Кейбірі бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... енді бірсыдырғасы алғаш "Айқап"
бетінде қолданылған деуге болады. Мағлым, махрым т.с. және ... ... т.с. Сол ... бұл ... ... тек "Айқап"
шеңберінен аса алмай, осы аяда ғана ... ... бар ... хаслаб, дәулет, тахсил т.б.), кейінгі жылдардағы ... ... де ... ... бар ... тазбер, хүқы т.б.),
бірақ бұлар да жазба әдеби тілге сіңбей қалды. Енді бірсыдырғы ... ... ... ... орын ... ... жойып, байырғы
сөздеріміздің қатарын толтырды. Рәсім — ресми, ... ... ... ... ... ... дәл ... сөздер. Бұлардың арасында
қолданыла келе ... ... ... өрісін тауып, і
тұрақтанған рәсім сияқты сөздер де бар. |
XX ... бас ... ... ... тілінде күнделікті қолданылып
отырған кірме сөздердің ең үлкен бір тобы — орыс ... ... ... ... тілі ... ... шет тілдер сөздері. Орыс пен ... ... ... ... ... ... сөз ... соңау ерте замандардан бастала-тыны анық. Ол мәселе көптеген жазба
деректер негізінде дәлелденіп те ... Ал XX ... ... ... публицистика тілінде күнделікті ... орыс ... ... ... ... ерек-шеліктері
бар. Ол ерекшелік, ең алдымен, сөз ауысу про-цесінің ... ... ... ... сөз ... ... монғол тілдерінің сондай-ақ араб,
иран тілдерінің
әсер-ықпалынан мүлде басқаша. Орыс ... ... ... бір жағынан,
тікелей қарым-қатынастардың нәтижесінде ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... ... ... жазба тілі де көптеп қолданылып отырды. ... ... сол ... еніп отырған сая-си-әлеуметтік, мәдени, ғылым
мен техника салаларындага жаңалықтардың көбі-ақ орыс қауымының ... ... ... ... еді. ... кітап бастырып шығару ісі,
мерзімді баспасөздің жарыққа шығып, одан әрі дами ... ... жаңа ... орыс ... ... және тәуелділіктен келіп
туған жаңалықтар еді. Сонымен бірге бұл тілдік процеске ... эсер ... бірі — ... ... ... қоластында, басқаша айтсақ, боданында
болуында. Көрші отырған екі елдің ... ... ... ... алда, көш ілгері және жоғары дәрежеде болса, сол ... ... әсер ... ... ... ... көптеген сыртқы жағдайлардың нәтижесінде монғол және араб, ... ... ... өткен сайын әлсіреп, білінбей бара жатса, яғни ол
кезеңдік тілдік құбылыс болып ... орыс ... ... ... дамып отырған тілдік құбылыс екенін жасыра ал-маймыз. Тілдегі ... ... ... бұл процесті қазақ халқынан шыққан оқыған
азаматтардың көбі-ақ ... ... ... ... нәтижесінде "Айқапта"
жарияланған мақала авторлары орыс сөздерін именбей ... ... ... ... ... мұны ба-рынша саралап, қажетіне қарай пайдаланған.
"Айқапта" қолданылған орыс тілінен енген я орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... иран
тілдерінен енген сөздерден әлдеқайда көп. Ол ... көбі ... ... ... ... ... ... салаларына,
ғылым мен техникаға т.б. байланысты атаулар болып ... Оны ... ... ... да ... ала-ды: 1914 жылы қазақ халқы қала
салыб крестьян қалыбына кірген соң, бұрын солдат қызметін ... ... бұл ... салдат хызыметіне шақырылса керек еді, ләкин бас хакімлер
арасында бір проект түзелб тұр ("Айқап", 1912, №7, 164-6.). ... 3 июнь ... ... жеті ... ... жұрты дәулет думасына өкіл
сайлау хұхындан мақұрымы қалғаны (Сонда: 1912, 260-6.). ... ... ... ... ... ақша көбейту, халқын оқулы қылу жолыда...
һәш нәрседен
қорықбады шаршамады (Сонда: 1913, №9, 190-6.). Ол ... ... ақша да ... ... еді ... 1912, №10, ... ... мұнан да нашар (Сонда: 1912, №11, 241-6.). Не ... ... ... ... ... ... һәр ... құртлар файда
қылатұган осы күнде тәжірибе менен анық білінген нәрсе ... №8, ... іс ... ... хузырына титулярный советник Тураев кіріб
Ақмола обулысының Петропавл уезной началънигі Оссов-ский ... ... ... деб ... ... ... 1913, №6, ... аз ғана мысалдардың өзінен экономикалық, ша-руашылық жағдайларына
байланысты крестьян, базар, тау-ар, ... ... ... ... ... ... өмірге байланысты салдат, ... ... т.б. ... ел ... ... ... ... член,
уездный, комиссие, министр, советник, начальник т.б., ... ... мен ... ... ... ... ... микраскоб, доктор, му-зыка, газет, журнал, электр сияқты
алуан түрлі ... ... ... ... ... көре
аламыз. Бұдан, әрине, осы сияқты сөздердің барлығы да алғаш рет ... ... екен ... ұгам ... ... Съезд, ояз,
оязный, облыс, базар, пачальник, статья сияқты ... ... ... ... ... ... көр-кем әдебиет тілінде я сөйлеу тілінде қолданылып келді.
"Айқап" ... ... ... өз ... ... ... сонымен
қатар олардың қатарын жаңа сөздермен ... ... ... ... орыс ... сөздеріне жаңа магана я мағыналық реңк үстеп отырды.
Мысалы, съезд, ... ... ... тілінде үлкен жиналыс, ... ғана ... ... ... оның ... іс екенін де
аңғартады. Осы берілген сөйлемдегі бұл ... ... ... ... да, яғни ... келісім бойынша мерзімді
уақытында ... күн ... бар ... және ... жүйелі түрдегі жазылып
алынған қаулысы. Приговор сөзі ... ... ... үкім ... келісім шарт, жасалған қаулы мағынасын білдіріп тұр. Сол сияқты стһ-
тья, председатель, ... ... ... де ... тіліндегі
қолданылысынан гөрі тұрақтылық, ресми мәні сезіледі. ... ... ол сөз ... төр ағасы сөзімен де беріліп ... ... ... ... ... ... түрақты қоры ... ... ... орыс ... әсері сөз алмасу про-цесімен ғана шектелмейді.
Бұрын және ... ... одан ... жазба әдеби тілімізде жиі
қолданылынып келген өкіл, ... ... ... ... ... ... ... сияқты сөздер орыс тілінің тікелей әсерінен туған жаңа
терминдер, я жаңа мағыналар.
Сонымен ... жеке ... ... арта ... де бұл процеспен
байланысты. Мысалы, сайлау сөзі XX ... ... да бар: ... ... ... предсе-датель сайлау, член болып сайлану, проверенный сайлау,
депу-таттыққа сайлау сияқты толып жатқан жаңа сөз ... ... ... ... бар синтак-систік үлгі (модель нығайып қалыптаса і
тусСе), ... ... жаңа ... де туа ... ... бұл ... мағналық реңкі солардың нәтикесінде кеңейе ... Бұл ... ... жеке ... ... ... ... сөздердің фонетика-грамматикалық тұлғасы біркелкі болып
келе ... ... орыс ... ... ... ... ... ягни түпнұсқа қалпынан біршама фонетикалық өзгешелікте
қолданылған. ... ... ... ... ... ... ... түр-
тұлғасынан айырмашылығы-қазақыланғандығы айқын керініп тұр. Орыс ... ... о ... ... а болып, не түсіп қалып (доктор), у,
и, я дыбыста-ры е ... жуан ... ... к жуан нұсқасы қ
дыбысына өзгеріп кеткен. Сол ... сөз ... ... тіркесінің
алдына естілуіндей ы қысаңы қосылған. Енді ... ... ... ... ... ... студент,
председатель, землемер т.б. тәрізді түбір тұлғалары сақталып, қазақ тілінің
қосымшалары ... та ... ... ... "Қазақ" газеті
материалдарынан да байқаймыз).
Қосымша арқылы сөз тудыру процесінде осындай мы-салдар ... ... ... ... тұлғасы ғана емес, туынды түрі қосымшалы формасы да
сол күйінде алынғаның ... Оған ... ... ... ... уездный, шаһар, временный, комесие, титу-лярный советник,
уездный начальник ... ... мен сөз ... ... бола ... тілінде-скмй сияқты кірме қосымша тіпті қазақ сөздеріне, әсірес,
фамилияны ... ... үшін ... ... де ... ... т.б. Бұл ... қосымшаны)-с/ши, -ный, -ый, -ий
т.б.) сөздер "Дала ... мен ... ... газеттерінің тілінде
де жиі кездеседі. "Айкап" тілінде бұл қосымша сөздер ... ... ... береді. Сонда, бірде орыс тіліндегі синтаксистік үлгі сол ... ... ... сыңары аударылып беріледі. Бұл жолы айтайын дегенім
"заманың ... ... сен тазы бол" ... ... болған судебный
істерден көр-гендерім еді ("Айқап". 1913, №6, 118-6.;. Главный управляю-щий
земледелия һәм ... ... ... ... институт хақында кеңес кіргізібді (Сонда: 1913, ... ... ... ... ... кеткен сөздер (мысалы ояз, ... ... ... тілдегі түр-тұлғасы өзгертіліп ... Ояз ... ... -волыс, волост, волосной т.б. Бұл бұл ... ... тілі ... ... күрылысына жат тіркестер де бар. Мысалы,
был-і тырғы жыл бұлардың ауылының үстіне ... ... көб ... жер ... ... ... артынан жиырма алты үйлердің жерлерін тегіс
алмақшы болуб, ауыл иесі ақсақалдарға қағазға қол ... деб ... 1913, №8, 167-6.). ... ... ... және жоғарыда
кездескендей министерства ... ... ... ... сөздердің орын тәртібіі (анықтауыш-анықталушы) қазақ тілі үшін жат
үлгі. Бірақ мұндайлар "Айқап" тілінде көп те ... ... ... ... ... ... болады. Жаңа ұғым,
жаңа атауды бейнелеуде орыс сөздерін "Айқап" батыл қолданып отырды. Сондай-
ақ оларды түбір қалпында ғана ... төл ... ... ... ... жаңа сөз ... бір көзі ретінде пайдалана білді. Бұрыннан ... ... бар ... ... сол ... тілдегі тұлғасында жазуға
бейімделсе, жаңа кіріп жатқан орыс ... ... ... бір ... деп айта қою ... Оны жоғарыда көрсеткен сөздердің түр-тұлғалары
байқата ала-ды. Дегенмен көптеген жағдайда орыс ... ... ... ... сөздерді бірыңғай жазу принципі кейінгі жыл-дарда да бірден бір ізге,
жүйеге түсе ... жоқ. ... де ... ... ... "Айқаптың" қызметі зор ... ... және осы тіл ... өзге ... ... интертерминдер
туралы, жоғарыда әңгіме еткеніміздей, "Қазақ" газеті де өте ... ... ... әу ... ... ... ... таза ұстау деген
бағыт-бағдарына қарамастан "Қазақ" газетін ... т.б.) да ... мен ... ... ... сала ... Мәселен, осы газеттің 1914 ж. 78-інші санындағы
"Темір жол һәм Европа соғысы" деп ... ... ... 881 ... ... ... Сонда "Қазақ" газетінің қолданысында қазақ тілінің
дыбысталу жүйесіне қабылдап енгендері, қабылдамай сол өзіндік қалпын сақтап
келгендері де бар. Яғни өзге ... ... ... әу ... ... ... болғандығы байқалады. Бұл әрине тіл қолданыстың әуелгі
кезеңінде кездесе беретін құбылыс. ... осы бір ... ... ... ... ... ... кейде интертерминдердің қазақша-
орысшасын қатар қолданып та отырған. Мысалы, ... ... ... не
ауру екенін айыра алмайтын докторлар толып жатыр ("Қазақ", 1913, №27/
Сөйтіп ... ... ... ... отырады. Жалпы, "Қазақ"
газетінің тіліміздің терминдену сапасы мен ... ... ұшан ... Бұл ... сол кездегі басқа басылымдардың ... ... да ... ... әлдеқайда жоғары деңгейде. Әсіресе
қазақ ... ... ... ішкі өз ... іске ... ... үлгілер туғызған. Сонымен бірге өзіндік қорымыздың көзін ашуы әлденеше
ғылыми түйін жасауға мүмкіндік береді. Бұл арнайы зерттеуді ... ... ... біз бұл жолғы әңгімемізді осымен шектей тұрамыз.
Қорыта айтқанда, бұл үшінші тараудың арқалаған жүгі едәуір. Олай болатыны,
мұндағы біздің ... ... ... Барлай келгенде, термин
сөз-дердің өзінен-өзі оп-оңай жасала салмайтыны мәлім ... ... ... орын ... ... ... болған әлденеше көздері анықталды.
Терминдік лексиканың құрамын толықтырған ең бай арнаның бірі ... ... ... иек ... ... ... ... құрамын байыта түскен
бұларды біз ең көне ... ... ... ... отырсақ, рухани
өміріміздің қай саласында қажетімізді өтеп қатар тұра қалатын арабизмдердің
мүлде кіріккені ... ... ... өзге ... ... деп те ойланып
жатпаймыз. Мәселең адам, қогам, ғылым, білім, ... ... ... ... ... мәдениет т.т. санай берсең ұшы-қиырына жету қиын сөздерді әу
баста өзге ... ... деп кім ... ...... ... ... бойы-на сіңіріп, өзіміздің төл сөздер қатарына атам заманнан
айналған байлығымыз.
Қазақ терминологиясын ... ... ... бар ... бір көз — ... және сол тіл ... келіп жеткен интернационалдық ... ... ... ... қатарының көбейгені соншама, қазіргі қолданыстағы сөз
байлығымыздың кем дегенде 70—80 про-центін қамтиды ... Бұл, ... тіл ... ... жолы боп ... ... ... тіл тынысын тарылта бастаган, сондықтан да саналы ... ... ... ететін лексикалық қорға айна-лып барады. Бұларды ... ... бір ... ... Қазақ тілінде терминжасам мәселесіне
мүлде жаңаша қарау қажеттігі даусыз. Әсіресе терминжасам ... ... ... оны ана ...... ... қағида,
шарттармен бекіте түсуіміз керек. Соған сәйкес қазақ тілінің емле ережесін
қайта сүзіп, орфографиялық ... ... түзу ... деп ... ... бір көзі ... ... газет, жур-налдардың да берер
материалдары жетерлік. Бұл ретте, біз ... ... ... ... ... ... газетін" ауызға алдық. Ал қазақ сөзінің нағыз терминдік
қызметте жұмсалуы "Айқап" журналы мен ... ... ... алатын
тәрізді. Сонымен бірге бұл тарауда монғол тілдері мен түркі тілдеріне ортақ
байлық ... да сөз ... ... ... өз алдына бөлек түбегейлі
зерттеуді қажет ... ... деп ... ... ... ... ... қамтығанмен, оның басқа да
тармақтарына тән мәліметтер алынды. Мұнда терминология әдеби тіліміздің ... ... ... ... ... оның өз алдына дербес, лексиканың
өзекті де ауқымды ... ... ... баса ... яғни ... ... — жазба әдеби тіл дейтін болсақ, оның күре ... ... мен ... тілі ... ... ... екеуі кейбір ғылымй
әдебиетте қатар қарастырылғанымен, терминоло-гия галым ... ... де, оның ... мен ... ... ықпал жасайды. Өйткені шлым
тілінің ... ... ... шарт, оның терми-нологиялық
жүйесінің жасалуы. Яғни терминологиялық жүйесі жасалмаған саланың ... ... қақы жоқ. ... біз мұны ... түтастықта, бірлікте
қарауға тырыстық. Бұлардың бірінсіз ... күні жоқ, ... ... ... ... ... ... қызметке көшіп, терминденуі қилы-қилы жолдармен
жасалады. Қазақ тілінің та-биғатынан да, біз ... ... ... ... ... пайда болуы, әдетте баспасөз бен баспа жұмыстарының
жолға қойылып, ғылыми әдбиеттер мен ... ... ... мен оқу
құралдарының шығуымен байланысты қарастырылады.
Терминологияның өмір ... ... ... ғылым тілі екені рас. Алайда' ол
өз ішінде түйықталып, түмшаланып түра бермейді. Ол үнемі жалпы ... ... нәр ... ... ... байланыста өмір кешеді. ... ... ... да, одан ... ... де мұндай өзара
байланыстар күшеймесе, азаймаған.
Анық байқалатыны, ... тек ... ... яғни ... ... ішінде ғана терминдік мәнде айқын дәл көрінеді. Кейде қайсыбір
терминдер өз
үйірінен шығыңқырап кетіп, өзге бір ... ... ... ... ... орын ... жататыны бар. Бұл оның
қолданыла келе ортақ сипаіг ала ... ... ... бұл ... көздеген басты мақсатымыз қазақ терминологиясын тарихи
тұргада қарастырып, оның жасалу жолдарын, қалынтасу ... ... ... ... оның ... ... ... рөлін көрсету,
қазіргі багат, бағдарды айқындау т.т^
Сондага келер кейбір туйіннің бір парасы мына тектес. 1. ... ... ... ұғымдар, түсініктер атауы. Ол қандай ұғым, қандай магана
арқаласа да бір ... ... ... ... ... ... ... синонимдік нышандар мәтінде (тексте), ... ... бұл ... оның ... ... тән ... ... барысы
кейде термин та-биғатына әсер етіп те жатуы мүмкін. Бірақ бұл ... ... ... ... сөз ... қолданыстага тақілетіне қарамастан өзінің бірмәнділік
тұтастыган сақтайды, ал бұл сақталмаса, онда оның терминдік сипатқа әлі ... Бұл оның ... яғни ... ... ... оның, яғни ұгамның мәністік (семантикалық) құрылымы жағыаан жеке,
туынды, күрделі, қысқарған, ... ... келе ... Мұндай құрылымдық
ерек-шелігіне қарамастан ол тұтас бір ұғымды дәл білдіруге ... ... шегі ... ... тёр-мин, терминденген ұгамның
шеңберімен тығыз байланыста болады, әрі соны білдіреді.
3. Терминді құрайтын не десек, ең ... ... атар ... ... түбір, қосымшалар, тұтас сөз, ерекше белгі — символ. Міне, соңдықтан
оған морфема ұгамынан гөрі ... ... ұгам ... ... бұл атау соны құрап тұрған барлық белгіні қамтиды.
Жай сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... сыртқы жағдаилармен салыстыра қарау арқылы
анықтауға болады. Сонда бір байқалатыны ... ... тіл ... ... өзіне тән табиғи лексикалық мағыңасы сезіліп тұрса,
термішдер үшін әуел ... ... ... ... нақты ұгам тән. Осының
салдарынан термиңоло-гия лексика-семантикалық процестерден тыс қалып отЦра-
! ды. Мәселен, ол ... бір ... ... атап
айтқанда, ғылым тілінің шеңберінде шектеліп, тура және ауыспалы мағынасының
дамуы тәрізде мәністік түрленуден
шет қалады.
Жалпы, әдеби тіл ... ... ... ... болса,
терминдерде бұл басты, яғни мұнда се-мантикалық дәлдік, тұрақтылық басым.
Терминология саласыңдағы лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... жатады. Ол тілдің ішкі табиғатынан,
ішкі даму ... ... ... ... ... көрінеді. Атап айтқанда, терминология ... мен ... ... ... орай ... ұғымдар арқылы өрістейді. Ғылым мен
терминнің байлаңысы ұғым мазмұнының жүрдектігінен ... ... ... ... ... ... ... болып, қарастырылып отырған объект
мәні әрқилы қақпақылға түсуі мүмкін. Сондай-ақ мағына бір сәт түрақты пішін
танытып, әлгі ... ... ... ... Бұл ... кез ... ... бастапқы қалыптасу түсына тән
құбылыс.
4. Сонымен, қоғам дамуының ... ... ... өзі күн ... отырған өзекті мәселенің бірі терминология деп білеміз. Біздің
зерттеуіміз бойынша ... 70—80 ... ... бар ... анықталды.
Бастауында А.Байтұрсынүлы сынды ерек түлға тұрған бұл сала күрделі жасалу,
қалыптасу жолдарынан өтіпті. Сонда ...... ... ... мән беріп, соған өздері де қал-қадарынша қолқабыс ... ... ... ... тілдің, оның ішінде қазақ тілінің де сөз
байлығын терминологиялық ... ... білу еш ... ... Стильдік
тармақтары сараланып, нормалы қалыпқа түскен қазақ тшінің бүгінгі тандағы
тер-миндік ... оның ... ... құрайды екен.
6. Лексиканың бұл қабатын бір есептен өмірдегі болып өткен, болып жатқан
және болатын, тіл құралы арқылы ... ... жаңа ... ... жаңа ... өлшемі, айнасы десе де болғандай.
7. Терминологиялық жүйе — тілдің әдебилігінің бір белгісі ... ... ... ... Ол ... ... ... өріс, қозғалыс-
құбылыстарға орай түрленіп, бірде жанданып, бірдё солғындап, бірде қорланып
отырады.
8. Қазақ ... ... ... де тіл ... оның ... ... ... әкеп соқтырған айтулы оқиғалар
болды. ... ... мен ... ... ... өткен неше оқиғалар
мен елімізге қасірет, қайга арқалатқан нәубетке толы ке-зендерді де, сәл ... еңсе ... ... ... да есепке алып отырмыз.
9. Соларға байланысты туындаған терминдік ұгамдар мен жаңа қолданыстарды
саралай келгеңце, бұл ... ... ... ең ... ... екі
бөлікке бөліп қарау керек сияқты. Оның бірі — XIX ғасырдың ... ... ... ... ... алып ... ... кезең де, екіншісі —
тіліміздің ... мен ... ... ... ... ... ... дәуір.
Терминдік сөз қолданыс жағынан бұл екі кезеңнің ... ... ... қарауға болмайды. Әйтсе де ... ... ... ... өзіндік улесі бар. Соған лайықты бағаланады да.
10. Қазақ ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысы прогрестік
мэні ерекше оқиғалармен айқындалады. Бұл ... ... ... ... ... ... Баспасөздің пайда болуы тілдің қоғамдық қызметін
күшейте түсті. Ал тілдің қоғамдық ... ... оның ... ... ... ... ... Міне, осы процесті біз,
әсіресе "Дала уалаятының газеті", "Түркістан уалаятының ... ... және ... журналының бет-терінде жарияланған ... сөз ... ... ... аңғарамыз..
11. Оларда жарияланған материалдардың көбі аударма материалдар болған,
соған қарағанда алғашқы термин қолданыс, яғни ... ... ... ... ... — біріншіден, тұңғыш баспасөздің ... ... ... ... ... ... деп ... Өйткені қазақша
терминдердің бәрі де орыс тіліндегі түпнұсқа сөздерге балама іздеуден, соны
қазақшаға дәл, нақты беру әрекетінен туған. ... ... ... ... бен аударманың атқаратын рөлі айрықша. Мұның осылай екенін өткен өмір
шындьиы толық дәлелдеп ... ... осы ... негізге ала отырып (солай
ету керек те), біз қазақ терминологиясының жасалу тарихы бір ... ... ... деп түйеміз.
12. Бірақ бұл тұста термин жасау ісі стихиялы түрде жүріп жатга. Әрбір
автор мен ... өз ... ... сөз ... ... танытатын
бұл деректер термин жасаудың ... ... ... ... ... бола ... ... алғашқы баспасөз материалдарын
талдай келе, оны терминжасамның балаң
кезі деп есептейміз.
ХЪЛ^&ЯҚ терминологиясының ... ... ... өркениетке
өзгеше мол қазына қалдырған Ахмет Байтұрсынұлының орны ... ... ... ... тілі, қазақ әдебиеті, қазақ өнері саласын-
дага ғылыми ой-толғауларға өзек болып отырған қазіргі ... ... осы ... ... жасалған ... ... Ахаң ... ... ... ... ғылыми ізденіске
жол ашқанын тандана еске ... Оның ... ... ... игі ... А.Байтұрсынұлының еңбектерін саралай
келе, оның қазақ терминологиясының атасы екенін де ... ... ... ... ... ... ұғымның мағынасы мейлінше кең. Ол ... ... мен ... ... мерзімді баспасөз бен ... ... ... ісін, түрлі саяси, көркем, арнайы ... ... ... ... жиынтығы. Міне, осы-ның бәрінің даму
қарқыны үдей түскен бүгінгі заманда тілдегі жаңалықтар зандылығын ... ... ... ... ... түгілі, солардың санын, жаса-лу
жолын, ... ... ... алудың өзі оңайға түспейді. Сондықтан
біз бұл ... ... ... және ... ... ғана тірек еттік. Мұның ... ... ... ... себебі, бұл салалар қазақ тіліндегі терминдік
жүйенің жасалу, қалыптасу жағынан ғылыми ой ... өте мол да ... бере ... ... қоса і қазақ тілінде қалынтасқан терминдер
жүйесінен бірінші
кезекте тұратын осылар.
15. Осы сала ... ... ... ... күні ... ... 40 ... тілді терминологиялық сөздік жарық көрген екен. Олардың отыздан астамын
электронды есептеу машинасының сарабына ... ... ... ... ... да осының ішінде) қогамдық және
гуманитарлық ғылымдар терминдерінің , саны ... ... (67000) ... ... ... өзін ... ... бөліп, ... ... ... Біз, бұл ... ... ... боларлық мысал-
дарды ғана көсіп алып отырғанымыз болмаса, терендеп және жан-жақты талдап
үлгергеніміз жоқ. Және бұл — бір ғана ... ... әлі ... мол ... беретін қеремет бай халықтық қазына.
Мұның үстіне 1982 жылдан бері қарай жинақталып ке-ле жатқан ... ... ... бөлімінің картотекалық қоры қазір 500 мыңға таяу
материалдарын да пайдаландық. Бұл да болашақта ... ... ... ... ... ... байлығымыз.
16. Терминнің жасалуын өткен ғасырдан ... ... ... ... ... ... мұның ғылыми негізінің ... ... жөн. ... ... барлық мэселелеріне ол
кезде Қазақ АССР Оқу халық комиссариаты жанындага Академиялық ... ... осы ... ... әдістемелік бюро басшылық еткен.
Осы шара-лардың бәрінің басы қасында ... ... ... болған. Ал содан бергі жерде, яғни 1935 жыл-дан бастап, қазақ
әдеби тілінің ғылыми терминолоііиясын ... ... ... ССР ... жаньрщағы Мемлекеттік терминология комиссиясы (қазір ... ... ... ... комиссия) басшылық жасап келеді.
Сондай-ақ терминжасам ісінің практикасымен мерзімді баспасөз айналысса,
оның ғылыми дәйектілігімен қал-қадарынша Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... Орталық Ко-митеті жанындағы Маркс-
Энгельс-Ленин институтының қазақ ... ... ... ... ... мен қалыптасуына
себеп болған басты факторлардың бірі — жазу ... Егер жазу ... ... ... ... мәні бола қоймас еді. Міне, сондықтан
сауатгы-лық ... — жазу ... ... ... ә ... Қазақ мәдениеті тарихи қысқа мерзім ішінде үш жазуды бастан
кешіргені мәлім: араб, латын, орыс ... ... ... ұлттық
тілімізді қалыптастырудағы қызметі бірдей бола ... ... ... тарихынан алатын өз орны бар. ... ... ... ... ... бұл үш ... ... түрлі үлгіні салыстыра зерттеуге қызғылықты материал береді деп
қараймыз.
18. Термин ... ... мен ... ... рөлі ... ... ... лингвистикадық ілім тұрғысынан жеткілікті мән берілмей
келгеніне ереқше ... ... ... ... ... өз ... |бір
үлкен проблема екенін көрсетті. Алдағы уақытта I мұны түпкілікті зерттеу
нысанына ... ... ... ... деп санаймыз. Әсіресе мұның
саяси әдебиет, көркем әдебиет, ғылыми әдебиет және і ... мен оқу ... ... ... ... таза
терминологиялық проблемаларының өзі тия-нақты ізденістердің жүргізілуін
талап етеді.
Күні бүгінге дейін бізде аударманың, негізінен, ... ... ... ғана сөз ... ... Яғни бұл ... ... әдебиеттану
тұрғасынан қарастырылып келгені мәлім. Ал оның лингвистикалық ... ... ... қала ... Осы ... ... С.Аманжолов тәрізді белгілі тілші ... ... ... ... ... ... ішкі ... де назар аудар-
дық. Мұның аудару процесінде сәл де болса септігі тиюі ықтимал. Мәселен,
жеке сөздер мен сөз ... ... ... мен жеке ... ... жете ... тұрып, бірден аудару салдарькнан кетер
кемшілікті талдайтын Қ.Жұбанов ... үлгі ... ... және гуманитар ғылымдары бұл күнде тармақтана сараланып, сала-
салаға бөлініп, әр қайсысы ©з ... ... отау ... даму ... түсті.
Соған орай олардың әрқайсысының өзіндік терминологиялық жүйесі жасалын,
қалыптасты.
Терминологиялық ... ... ... сол ... ... ... дамып отырғанының көрсеткіші
болуға жараиды. Ал, ... ... ... терминологиялық жүйесі
жетілген бо-лып шығады. Мәселен, қазіргі қазақ тіл ... ... ... заң ... ... ... отырған тілдік құралының дені терминдер мен ... ... не сөз ... ... ... ... бұл
ғылым салалары бойынша ... ... ... ... еді.
Осыған қарап, бұл ғылым ... ... ... ... ... ... тудырмайтындай дәрежеде толық жасалып, қалыптасып
бітті деуге болмас еді. Неге десеңіз, бұл ғылыми проблема есебінде ... ... тек ... кезеңдерде ғана қолға алына бастады. Оған дәлел
болатын жұмыста атап көрсетілген диссертациялық зерттеулер. ... ... жүйе ... ... ... ... ... алған жоқ деп ... ... орай ... ... ... ... ... тиіс екенін еске сала-
мыз.
20. Қазақ терминологиясының қалынтасуында әрбір ке-зеңнің өз мөрін көреміз.
Мысалы, бұқара халықты жаппай сауаттандыру, ... ... ... ... ... отан ... бесжылдық жос-пар,
стахановшылық, тың игеру, ғарышқа ұшу, ... ... ... ... жеделдету, қайта құру, егемендік, тәуелсіздік
алу, БҮҮ-на мүше болу ке-зеңдерін ... ... ... ұлттық
леқ-сикамыздың құрамына орай неше ... ... ... байқаймыз. Сонда бұл тіліміздің ... ... бір ... ... болын табылады. Осыған қарад,
қазақтың ұлттық әдеби тілі бұрын-сонды ... ... ... ... ... ... арта түскен әлуетті де бе-делді
қатынас құралының біріне айналды деп түйе ... Оның ... ... ... ... ... ... байланысты.
|
21. Қазақ терминологиясының жасалуына ең ... екі ... екі көз ... оның бірі — ... ... өз сөз байлығы, ішкі мүмкіншілігі де,
ёкіншісі — әрқилы тілдік амалдар қолдану нәтижесінде ... ... ... ... ... ... бірнеше топқа бөліп қарау
қажет. Сондай жағдайда ... жүйе ... ... ... ... мынадайі түрлері бар: түбір термин,
туынды термин, күрделі термин, тіркесім ... ... ... ... және ... ... ... тілінің сөз жасам амалдары терминжасам ... де ... ... Терминжасамның уақыт сынынан өткен бірнеше тәсілдері бар.
Олар мына-лар:
а) Семантикалық немесе лексика-семантикалық тәсіл. Яғни жалпы ... ... ... ... ... ... мәнде қолдану,
немесе бір са-ладан екінші салаға термин көшіру, нақты айтсақ, ... ... ... сөздердің мағынасын кеңейту арқылы да, тарылту арқылы
да ... ... ... ... ... ... ... екеуін екі бөлек тәсіл
есебінде қарастырса да ... ... бұл ... де ... осылайша бөліп қарауға татиды. Мысалы, ... ... ... ... ...... Яғни қазақ тілінің
түрлі сөз түстегіш, сөз түрлендіргіш, мағына үстегіш ... ... ... пайда болған сөздерді морфологиялық тәсіл арқылы
жасалған ... ... ... бір ... ... сөзжасамдық қабілеті төмен делініп жүрген қосымшалардың
терминжасам процесінде активтене баста-уы. ... сөз ... өте ... актив жалғау ретінде -шы, -ші, -лық, -лік ғана аталып жүрсе,
біз қоғамдық ғылымдар терминологиясын, оның ... ... ...... ... ... процесін тек-сере — ма, -ме, -кер, -гер, -ым, -ім,
-ыс, -іс, -қы, -гі жұрнақтарының да өнімді ... ... Және ... ... аумағына тән сөздер мен төл қосымшалар ғана емес, кірме
сөздер мен кірме терминдер {-ист, -изм) де ... ... де ... ... ... ... айналды.
Сөздерді біріктіру, тіркестіру ... ... ... бұл ... ... ... ғана ... кірме сөздерге де тән зандылық екенін
танытады.-Бұл да тіл ... оның ... ... ... өте өнімді жолы болып есептеледі.
б) Қазіргі ... ... ... сипаты бұрынғыдан
әлдеқайда арта түскенін 'біз үнемі аңғара бер-мейміз. ... ... осы бір ... ... төл туындыдай қабылдауына тікелей
байланысты. Яғни қазіргі қазақ әдеби тілінің сөздік құрамын ... ... ... ... оның 70, 80 ... ... осы кірме сөздер
құрайтыны анықталын отыр. Оның ішінде ертеректе еніп, ... ... ... ... ... ... де, ... орыс сөздері де бар. Ал орыс
тілінен, сол арқылы еуропа тілдерінен енген ... ... аса бір ... тәсілі мен көзі болын отыр. Осы тәсіл арқылы
терминдердің неше алуан құрылымдық моделдері жасалды. Терминжасамның ... де ... үшін ... ... материал бере алады.
в) Зерттеуіііілердің назарына түссе де, қолы ... ... бір сала ... ... ... ... яғни калькалау тәсілі деп ойлаймыз.
Терминжасам про-цесінде айрықша рөлі бар бұл тәсіл ... ... ... жаңа ... ... ... сөз ... дағдысы пайда болды.
Қазақ тілінде мұның да әлі аумағы мен шеңбері түгел ... ... ... емес. Бұл тәсіл бойынша өзге тілдегі ұғым мен ... ... ... да, ұлттық тіл құралдары арқылы жабдықталады. ... ... ... арқылы пайда болған терминдік қолданыстар
қазақ ұғымына тосындау көрінуі де ықтимал. Ал бірақ қолданыла келе ... ... ... ... мол ... — бұл тәсілдің де қазақша терминжасам-ның сыннан өткен
амалына айналғанына дәлел.
24. Сонымен, қазіргі қазақ ... ... ... ... ең ... де
қызықты, дербес |тармағын құрайды. Оның өзіндік даму, қалыптасу жолдары,
құрылымдық модельдері, тәсілдері, ... бар. Тіл ... ... барлығы ескеріліп, сақталып отыруға тиіс. Бұл
лексиканың тағы бір өзіндік ерекшелігі ... оны ... ... ... сара-лап, реттеп, жүйелеп,' қолданысқа келісе отырып енгізуіне
болады. Мемтерминком тарапынан ... жыл ... ... шаралар
осыаың дұрыстығын дәлелдейді.
25. Арнайы лексиканың бұл саласы әлі түгел жи-нақталып, сараланып ... ... ... ... күн санап артып отырған бүгінгі таңда оның сала-
саласы бойынша терминологиялық сөздіктерді қайта түзіп, ... ... ... ... ... ... жетті деп ойлаймыз. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... байқадық. Осыған орай, туыс тілдердің терминологиялық жүйелерін өзара
байланыстыра ... мол ... ... еді ... ... да ортаға салғымыз
келеді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекет туралы35 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
ААҚ «Гедеон Рихтер» компаниясының тарихы мен дамуы24 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқыту арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту41 бет
Арнаулы субъектілердің қылмысқа қатысуы50 бет
Ағымдағы міндеттемелер есебі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь