Қазақ романдарындағы өнер адамдарының образдық жүйесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1 М.Әуезовтың «Абай жолы» романындағы Абай бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
2 Д.Әбіловтың «Ақын арманы» романындағы Сұлтанмахмұт бейнесі ... ... ... 23
3 Сәкен Жүнісов "Ақан сері" дилогиясындағы Ақан образы ... ... ... ... ... ... ... ..32
4 Зейін Ақышев "Жаяу Мұса" романындағы Жаяу Мұса образы ... ... ... ... ... 55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64
Қазақ халқының қоғамдық саяси өмірі мен руханиятының, ұлттық өнері мен әдебиетінің ілгері жылжып, дамуына ағартушылық еңбегі, ғылыми ізденістері, саналы білімі, ақындық дарыны, жазушылық еңбегі, сазгерлік, күйшілік өнері нәтижесінде үлес қосқан тарихи қайраткерлер қатарын негізінен шығармашылық тұлғалар толықтыратыны анық. Олар – ғұлама ғалымдар әл-Фараби мен Ш. Уәлиханов; ұлы ойшыл, ақын Абай, ағартушы әрі ақын жазушылар Ы.Алтынсарин мен С.Торайғыров, С.Сейфуллин, ақын-жырау, сал-серілер: Бұқар, Ақтамберді, Махамбет, Базар, Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Мәди; әнші-күйші, сазгерлер: Қорқыт, Ықылас, Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина, Сүгір т.б.
Осы біртуар тұлғалардың өмір сүрген ортасын, әрқилы тағдырын, елге еткен еңбегін, өнерінің сырын көркемдік шеберлікпен жинақтап, олардың көркем бейнесін сомдаған шығармалар қазақ прозасында жетерлік. Мәселен, М.Әуезовтің “Абай жолынан” бастау алған С.Мұқановтың “Балуан Шолағы” (1941) мен “Аққан жұлдызы” (1967), Д.Әбілевтің “Ақын арманы” (1971), Ә.Әлімжановтың “Махамбеттің жебесі” (1969, 1972, 1987), “Ұстаздың оралуы” (1978, 1981), А.Тоқмағамбетовтың “Жыр күмбезі” (1975), Т.Әлімқұловтың “Ел мен жер” (1978), “Сейтек сарыны” (1966), С.Бақбергеновтің “Қайран шешем” (1963), З.Ақышевтің “Жаяу Мұса” (1978), І.Жақановтың “Ықылас” (1990), Қ.Жұмаділовтің “Дарабоз” (1994, 1996), Ә.Сарайдың “Исатай мен Махамбеті” (1997), Ж.Молдағалиевтің “Алғашқы қоңырау” (1978), “Таза бұлағы” (1984) сияқты романдардан басқа да повесть, деректі әңгімелерді тізіп айта беруге болады.
60-80 жылдардағы қазақ прозасындағы тарихи тұлғалардың, олардың ішінде өнер адамдарының жиынтық бейнесін сомдаудағы жекелеген қаламгерлердің суреткерлік шеберлігін, көркемдік ізденістерін терең зерттеген әдебиетші ғалым, профессор Қансейіт Әбдезұлы “Тарих және тағдыр” (2004) атты еңбегінде: “Жалпы, қазақ қаламгерлері өнер адамдары жайындағы қай шығармасында да бас кейіпкердің рухани дүниесін жан-жақты, әлеуметтік ортамен тұтастыра терең ашып көрсетуге бейім. Адамның жан-дүниесіндегі құбылыстар жалаң, жалпылама емес, қайта сол кезеңнің әлеуметтік тарихи, қоғамдық-саяси шындығымен сабақтас, тамырлас танылады. Сондықтан да қаламгерлер толғаған заман бедері, дәуір лебі кейіпкер болмысынан алшақтамай, ара жігі ажырамай, қайта көркемдік шындық пен тарихи шындық тұтас көрінеді”¹, - деп өнер адамдарының толыққанды тұтас тұлғасын танытуда тарихи оқиғалардың басты фактор, себепші болғанын баса айтады. Мұны басқа әдебиетші-ғалымдар да құптайды. Ғұмырнамалық, деректік сипатта жазылатын тарихи шығармаларда кейіпкерлердің тарихи тұлға болуы, оның іс-әрекет, мінез-құлқы суреттеліп отырған белгілі бір тарихи дәуір шындығына сай келуі ең қажетті белгілер екенін профессор Ж.Дәдебаев “Жазушы еңбегі” (2001) кітабында атап көрсете келе: “…тарихи шығарма өзегінде, оның басты желісінде жекелеген адамдардың басында болған тұрмыстық оқиғалар емес, белгілі кезең, дәуірдегі халық тағдырын таныта алғандай тарихи-әлеуметтік құбылыстар жатуы шарт”², - дегендей талаптар қояды.
1 Рахыжанов Т. Қазіргі қазақ романының поэтикасы. II бөлім. //Педагогика институтының филология факультетінің студенттеріне арналған оқу- методикалық құрал // Алматы., - 1992.
2 Дадебаев Ж. Өмір шындығы мен көркемдік шешім. Алматы: "Ғылым", - 1991.
3 Дадебаев Ж. Жазушы еңбегі және тарихи шындығы. Алматы: "Қазақ университеті", - 2001.
4 Жүнісов С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1994, I том.
5 Жүнісов С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1981, II том.
6 Жұбанов З. Замана бұлбұлдары. Алматы: "Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет" баспасы, - 1963.
7 Әбішев Ә. Найзағай. Алматы: "Жазушы", - 1969.
8 Мұқанов С. Балуан Шолақ. Алматы: "Өнер", - 1980.
9 Ақышев З. Жаяу Мұса. Алматы: "Жазушы", - 1990.
10 Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ прозасы. // Дәстүр және жалғастық //, Алматы: "Санат", - 2001.
11 Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және қазақ әдебиеті. Оқу құралы, - Алматы: Қазақ әдебиеті, 2004.
12 Әлімқұлов Т. Көк қаршыға. Алматы, - 1994.
13 Негимов С. Қазақтың сал-серілері. Ғылыми эсселер. Алматы: Ана тілі, - 2005.
14 Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. Алматы: Қазақ ССр-нің "Ғылым"баспасы, - 1975.
15 Қирабаев С. Шығармалары. Екінші том. // Сын мақалалар және зертеулер// Алматы: Жазушы, 1992.
16 Имашев М. Жаяу Мұса. // Нұрғали Р. 7, шығармалар жинағы.// Алматы: Жазушы, - 1992.
17 Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. // Сын мақалалар мен зерттеулер.// Екінші кітап, Алматы: ҚазАқпарат, 2008.
18 Қирабаев С. Тәуелсіздік өрісі. // Сын мақалалар мен зерттеулер.// Алматы: Жазушы, - 1976.
19 Бердібаев Р. Роман және заман. Алматы: Жазушы, - 1967.
20 Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. Алматы: Қазақ ССР-нің "Ғылым" баспасы, - 1979.
21 Бердібаев Р. қазақ романы. Алматы: Қазақ ССР-нің "Білім" баспасы, - 1975.
22 Ақан сері. // Қазақ әдебиет тарихы// 10 том, Алматы, - 2006, Т.5.
23 Марғұлан Ә. Шығармалары. 2 том. // Д.Ә.Марғұлан, Д.А.Марғұлан.//, Алматы: Алатау, - 2000.
24 Хұсайынов Ш. Үкілі Ыбырай. Алматы: Жазушы, - 1972,
25 Сүлейменов Т. Сегіз сері. Тарихи ғұмырнамалық хикая. Алматы: өнер, - 1991.
26 Қорғанбек А. Біржан бұрмалары: әдебиет пен өнер хақындағы ой-толғамдар. Алматы: Информ-Арна, 2006.
27 Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, - 1992, - 349.
28 Қазақ әдебиеті энциклопедия. Алматы: "Білім" баспа үйі, - 1991.
29 Әбуталиев Н. Сегіз сері. Алматы: Жалын, - 1991.
30 Рахымжанов. Романның баяндау жүйесі. (С.Жүнісовтің "Ақан сері" романына сын.). Жұлдыз, 1994, №2, 192-196 б.
31 Керімов Ш. Сал-серлік дәстүрдің этнографиялық қырлары // қазақ фольлорының тарихилығы, Алматы, 1993.
32 Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956.
33 Сейфуллин С. Ақан сері. Алматы, 1955.
34 Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: "Жазушы", 1989, - 318 б.
35 Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. Алматы: "Ғылым", 1976, 148 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қорғауға жіберілді
«____» ____________ 2012 ж.
Қазақ әдебиетінің тарихы
және теориясы кафедрасының
меңгерушісі, ф.ғ.д., ... ... ... ... ... ... өнер ... образдық жүйесі
050205 – Филология: қазақ тілі мамандығы бойынша
Орындаған 4 курс студенті ... ... ... ... ... ... ( ... бақылаушы ... С. ... ... ... ... тақырыбы: Қазақ романдарындағы өнер адамдарының образдық жүйесі.
Жұмыстың көлемі: 50
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 28
Тірек ... ... ... ... ... көркемдік шешім, сюжет, композиция.
Жұмыстың құрылымы: : кіріспеден, негізгі мәселелерді қамтитын 4 ... ... ... Абайдың ақындық айналасы бірінші тарау болып есептелсе,
кейінгілері Дихан Әбілевтің ... ... ... ... образы;
сондай-ақ С.Жүнісовтың «Ақан сері диалогиясындағы Ақан ... ... ... ... ... Жаяу Мұса образы), әдебиеттер
тізімінен құралған.
Жұмыстың ... мен ... ... романдарындағы көпке таныс ақындардың,
сал-серілердің өлеңдерін талдау арқылы олардың психологиялық қалыптарын
оқырманға ... ... ... сал-серілердің өлеңдері мен
әндерінің тарихын ашу.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Қазақ ... ... ... сол ... ... ... ортаға келуі, олардың бастан
кешкендері, өктем тап өкілдеріне қарсы бой ... ... ... ... ... ... ... даралау, жүйелеу әдәстерін басты назарға ұстау, ... ... ... алынды.
Пайдаланылған дерек көздері: ... ... ... ... ... еңбектері мен мақалалары.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................4
1 М.Әуезовтың «Абай ... ... ... ... «Ақын арманы» романындағы Сұлтанмахмұт бейнесі............23
3 ... ... ... ... ... ... Зейін Ақышев "Жаяу ... ... Жаяу ... ... ... ... саяси өмірі мен руханиятының, ұлттық өнері ... ... ... ... ағартушылық еңбегі, ғылыми ізденістері,
саналы білімі, ақындық дарыны, жазушылық еңбегі, сазгерлік, ... ... үлес ... тарихи қайраткерлер қатарын негізінен шығармашылық
тұлғалар толықтыратыны анық. Олар – ... ... ... мен ... ұлы ... ақын ... ағартушы әрі ақын жазушылар Ы.Алтынсарин
мен С.Торайғыров, С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... Ақан ... ... сал, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Мәди; әнші-
күйші, сазгерлер: Қорқыт, Ықылас, Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина,
Сүгір т.б.
Осы біртуар тұлғалардың өмір сүрген ... ... ... елге ... өнерінің сырын көркемдік шеберлікпен жинақтап, олардың көркем
бейнесін сомдаған шығармалар ... ... ... ... “Абай жолынан” бастау алған С.Мұқановтың “Балуан Шолағы” ... ... ... (1967), ... ... ... ... “Махамбеттің жебесі” (1969, 1972, 1987), “Ұстаздың оралуы”
(1978, 1981), А.Тоқмағамбетовтың “Жыр күмбезі” (1975), Т.Әлімқұловтың “Ел
мен ... (1978), ... ... (1966), ... ... шешем”
(1963), З.Ақышевтің “Жаяу Мұса” (1978), І.Жақановтың “Ықылас” (1990),
Қ.Жұмаділовтің “Дарабоз” (1994, 1996), ... ... мен ... ... “Алғашқы қоңырау” (1978), “Таза бұлағы” (1984)
сияқты романдардан ... да ... ... ... ... айта ... ... қазақ прозасындағы тарихи тұлғалардың, олардың ішінде
өнер адамдарының ... ... ... ... қаламгерлердің
суреткерлік шеберлігін, көркемдік ізденістерін терең зерттеген әдебиетші
ғалым, профессор ... ... ... және ... (2004) ... “Жалпы, қазақ қаламгерлері өнер адамдары ... ... да бас ... ... дүниесін жан-жақты, әлеуметтік
ортамен тұтастыра терең ашып көрсетуге бейім. ... ... ... ... ... ... сол кезеңнің әлеуметтік тарихи,
қоғамдық-саяси шындығымен сабақтас, ... ... ... ... ... ... бедері, дәуір лебі кейіпкер болмысынан
алшақтамай, ара жігі ... ... ... шындық пен тарихи шындық
тұтас көрінеді”¹, - деп өнер адамдарының ... ... ... ... оқиғалардың басты фактор, себепші болғанын баса ... ... ... да ... ... деректік сипатта
жазылатын тарихи шығармаларда кейіпкерлердің тарихи тұлға болуы, оның іс-
әрекет, мінез-құлқы ... ... ... бір ... ... ... келуі ең қажетті белгілер екенін профессор Ж.Дәдебаев ... ... ... атап ... келе: “…тарихи шығарма өзегінде, оның басты
желісінде жекелеген ... ... ... ... ... емес,
белгілі кезең, дәуірдегі халық тағдырын таныта алғандай тарихи-әлеуметтік
құбылыстар жатуы шарт”², - дегендей ... ... ... ... осындай талап деңгейіне сай жазылып,
халқымыздың өткен ғасырлардағы тарихи кешуін шығармашылық ... ... ... ... ... өшпес бейнесін өзге халықтарға танытуға орасан
үлес қосқан орыс тілінде жазылған ... ... Ол ... ... орыс ... Атап ... ... Анов, Павел
Кузнецов, Юрий Домбровский, Дмитрий Снегин, Морис Симашко, Иван ... ... т.б. ... әдеби байланысының дәнекері бола білген осы
қаламгерлер шығармаларының ... ...... ... ... жағдай, ал кейіпкерлері - қазақ халқының Ы.Алтынсарин, Ж.Жабаев
сияқты өнер ... мен ... ... ... сияқты ірі қоғам
қайраткерлері. Орыс жазушыларының шығармаларында ... ... ... ... ... орыс халқымен қарым-қатынасы,
рухани-ағартушылық байланысының көрініс алуы үлкен жетістік болды.
Тарихи ... ... ... ... ... орыс ... ... аударған тұлғаның бірі – Ыбырай Алтынсарин ... ... ... нұрын жайып, жастарды оқу-білімге шақырған ... ... орыс және ... ... мен ... тел ... ... Алекторов ыстық ықылас, шынайы сүйіспеншілікпен жазады.
Сондай-ақ Ы.Алтынсариннің интеллектуалды бейнесі ... ... ... ерекше көрініс береді. Қазақ ағартушысының педагогикалық
қызметін, дүниетанымы мен көзқарасының қалыптасуын сатылай көрсете ... озық ойлы ... ... ... ... ... ... қазақ тақырыбына арналған мұнан да ... ... ... М.Симашко шығармашылығын Ж.Н.Ерғалиева “Морис
Симашко шығармашылығындағы ... ... ... ... ... ... атты ... диссертацияларында зерттеу объектісі
етіп, жазушы шығармашылығына кеңірек талдау жасайды, ғылыми ... ... ... қосылуы нәтижесінде жүрген екі ұлт арасындағы табиғи
сіңісу, туыстасу, рухани жақындасу мәселесі Н.Ановтың “Ақ ... ... 1948), “Ән ... (1956), ... ... елшісі”
(“Петербургский посол”, 1980), ... ... ... ... доброе сердце”, 1983) атты тарихи шығармаларының да өзекті
тақырыбы болды.
Ж.Жабаев шығармаларын орыс ... ... ... ... Кузнецов Жамбыл
ақынның өмірі жайлы “Бақытын тапқан адам” (“Человек находит свое ... ... ... жазды. Романға 1953 жылы Жамбыл атындағы республикалық
І сыйлық берілді, ал 1959 жылы ... ... ... ... Мұнда жас
Жамбылдың ақын Жамбылға дейінгі өсу жолы сипатталады.
Қазақстанның орыс жазушылары тек қазақ халқының шығармашылық ... ... ... ... ұлы ақыны А.С.Пушкин (Н.А.Раевский ... ... и ... ... ХІХ ... ... жер
аударылған орыс ақыны Плещеев ... ... ... ... ... и ... ақын әрі қайраткер Михаил
Михайлов (И.Щеголихин “Слишком доброе сердце”), ғұлама ... ... ... мен ... ... “Искушение Фраги”) т.б. образдарын да
өзіндік қолтаңбамен даралаған. Ал Ю.Домбровскийдің қаһармандары Державин,
Байрон, ... ... ... ... болды.
Қазақстандық орыс жазушыларының аударма арқылы орыс-қазақ әдеби
байланысының дамуына ... үлес ... айта кету ... ... ... ... аудармада өз қолтаңбасын қалдырмағаны жоқ десе де
болады. Орыс тіліне тәржімаланған дүниелердің ішінде шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Оларды И.Щеголихин аударды. Шығармаларының басты
қаһарманы - қазақ интеллигенциясы ... ... де ... І.Есенберлиннің, ... ... ... ... ... орыс ... көркем
аудара білді. Қазақтың әдебиет қайраткерлерімен үнемі шығармашылық, ... ... ... ... ... қазақ халқын терең танып,
евразиялық ой-өрісін байыта түсті.
Сонымен қатар Дм.Снегин, Г.Бельгер, И.Шуховтар да ... ... ... ... ... Ғ. ... Ә.Нүрпейісов,
Х.Есенжанов, Ә.Кекілбаев, Д.Досжанов, Ә.Әбішевтердің ірі шығармаларын орыс
тіліне аударып ... ... өзге ... ... ... ғылымы да бұл жазушылардың еңбегін назардан тыс
қалдырмай өз бағасын ... ... ... орыс ... ... ... ... М.Сыдықназарованың “Қазақстанның қазіргі
прозасындағы эссе жанрның дәстүрі. ... ... ... бойынша), Б.Жолдасбекованың И.П.Шуховтың эпикалық прозасының
көркемдік ерекшеліктері”, Р.Мұсабекованың ... ... ... ... көркем бейнеленуі” атты кандидаттық диссертациялардың
жазылып, қорғалуы дәлел. Соңғы он жыл ішіндегі мұндай ... ... ... ... ... ісі қай ... де көп ізденіс пен қыруар
еңбекті қажет ... ... ... бір ... ... ... М.Әуезовтың «Абай жолы» романындағы Абай бейнесі
« Үш күндік жолдың бүгінгі, соңғы ... бала ... ... ... ... ұлы Абай туралы ұлы шығармасы ... ... бұл ... ... сәт – ... балалық шағы. «Болар бала
бесіктен» деп ... ... ... бала ... ... жақсы
азамат, адамгершілігі мол тұлға ... әу ... ақ ... ... ойына соғады да тұрады. Осы әңгімеге дәлел ретінде арқау болатын
бірнеше оқиғалар бар. Соларға тоқтала кетсек. ... ... бала ... еркелей тіл қатқан, жай ғана емес ... ... ... молдаларды ащщы мысқылмен түйреп өткені, шәкірттің бойындағы
азаматтық иісті танытады.. ... ... ... ... ... ... сияқты, бақсымен тең молда,қожалар аз емес.Абай соны еске
алып,өз ... ... ... аз ... ... да, бір ... әжесінің басын құшақтай ап, сыбырлай күбірлеп, бір нәрсені шұбырта
жөнеледі...».... «Кәдімгі молдадай шарт жүгініп ... ... ... ... ... отырып:
Юзі раушан, көзі гауһар,
Лағылдек бет ұшы ахмар,
Тамағы қардан әм биһтар,
Қашың, құдірәт, қоли шигә,-
Деп, көпшілік ұға қоймайтын өлеңді шұбырта беріп, ... ... ... ... ... ол бір ... қылса юзма-юз...
Кетіп қуат,юмылып көз!
Бойың сал-сал бола нига?!-
Деп кеп, көзін жұмып, ернін жыбырлатып, әжесінің құлағын ашып «су-ф!» деп
қойды.» Абай ... ... пен ... ... біріктіре отырып өзінің
қимылы арқылы, «тәбарагы» арқылы сол ... ... ... ... ... Осы ... ақ оның жас ... да бас екендігін
байқағандаймыз.Әйтпесе оқудан кеше келген, үйренгенінен ... көп ... ... ... ... қайдан шыға қойсын.
Абайдың ақындық әлемінің көрнісі Қодар мен ... ... ... Оның ... пәк, әлі ... сезінбеген бала көңілі Қодар
қазасын быт-шыт болады. Жазушы соның барлығын ... ... ... ... ... Енді қайта беттеп, тоғайлы өзенді құлдилап желе
шауып келеді.Абайдың іші мұздап, жүрек қаны, жан ... ... ... ... ... ... үркеді? Әсіресе, әке...әке ... әке ... ... ... Өз ... ... ... Ақындық
сезімнің, яғни Абайдың осының барлығынан жиренуі, өзінше әшкерелеуі ... туып ... ... Барлығынан шошынған,ұшынған бала Абай
осы оқиғадан кейін бірнеше күн ауырып жатады. Тек Абай ауылына Барлас ... ... бала ... төсектен тұрғызады. ... ... бар ... ... жүрген күндердің бірінде бұл үйге бөгде
қонақ келіп ... Бірі – ... бірі ... Бұл ... ... ... пен Байкөкше туралы болатын. Көңіліне өткен күннің азабынан кірбің
түскен бала Абайдың ... бұл ... ... оның ... ... ... еді. Қодар мен Қамқаның өлімін көзімен көріп, көріп тұрып қол ұшын бере
алмағандықтан, өзін бір жағы ... бір жағы ... ... ... емге дауа ... Ол ...... «Шоқшалау ғана ақ сақалы бар
келбетті келген, зор дауысты ақ сары кісі ... ... ... ... ... үндемей отырған өзге үлкендердей емес.» (1,53-
б.) Романда Барлас ақынның сырт ... егде ... ... таяқ ... шырт түкірініп шетте отыратын емес,жас та емес нағыз ақынға
лайықты бейнеде суреттеледі. Келгеннен ақ ... ... ... ... еніп ... ... жандарымен үндесе, кіріге кетеді. Оларды бір әлем
бір ортаға шырмап тастайды. Ол әлем – жыр ... ... ... ... бер
ауырған жаны жыр іздеп, шөлдеген екен. Барластың күні түні ... ... ... дастандарын Бала шәкірт міз бақпай тыңдай береді. «ал ел айығып
оңаша қалғанда, Барлас өз жырларына Асанқайғы,Бұқар ... ... ... ... ... ... ... ақын – бәрін қоса, өзі құрбы ... ... ... ... кетеді.» (1, 54-б.) Тыңдай келе ... ақын ... тағы бір ... тани ... Күні түні ... мен
дастандарды асау толқындай төгіп айтқан Барластан енді бір соны ... ... ... ... ақын тек ... ... ... да ақтара
бастады. Романда «Тыңдай келе Абай Барластан тағы бір соны ... ... осы ... ... мен бегін айтқан, сынап-мінеп айтқан сөздер. Бір
терменің ішінде Барлас:
Аға сұлтан ұлық ... ... ... ... ... ... жүрмесең,
Малы құрым құрықтар,
Кісен салып құлыптар!-
Деп бір кетті» дегендей суреттер соның дәлелі. Барластың заман туралы, адам
туралы айтқан ... ... ... бала ... ... ақын ... ... өткен сайын өсіре береді.Ауруынан, шерінен айыға бастаған ол
енді бойына күш дари, ... ... ... сүйіспеншілігінің арта бастағанын
байқайды. Ағасын мен інісінің арасындағы рухани байланыс ... ... та ... ... қатты жақсы көріп кетеді. Тыңдаушысы жай бала емес,
өлеңге құштар, ... ... бала ... ... ақын ... ... бастайды. Сол күндерде Абайға батасын да төгіп береді, ... ... ... ... ... ... ілтипатынан туған нәрселер.
«Абай жолы» роман эпопеясында Абайдың образдық тұлғасы жан – ... ... оның ... шағы ... ... ... ... асық ойнап-азып жүрген емес. Қайта көп уақытын кітаптар оқып
сауатын ашуға, оқу арқылы алыстан ... ... ... ... дәлелі
романда былай суреттеледі. «Абай Қарқаралыдан қайтқан соң атқа ... ... жоқ. ... ... ... шешелерінің қасында болады.
көктемге шейін күндіз-түні кітап оқуға салынады. Медреседен ... ... ... осы еді. ... ... ... ... сөздерін
ұмытыңқырап, қарайып қалған екен. Алғашқы бір жұмадай Ғабитханның тәпсіріне
қарап, бұрынғы білген тілдерін қайта құрастырып ... ... әрі ... түскен әрбір қалың кітап соншалық бір қатты сағынып жолыққан ыстық,
қымбат досы ... ... ... да ... оқығыш болатын. Соның
кітаптарының ішінен өзін ... ... асыл ... ... ... Туси-Фирдоуси, Низами, Физули, Науаи, Бабырлар бар. «Жәмшид»,
«Сайдбаттал Ғазі», «Мың бір ... ... ... ... «Жүсіп-Зылиқалар»,
«Ләйлі-Мәжнүндер», «Көрұғлы» сияқты хикая дастандар да бар. Абайдың бас
алмай оқығандары осылар. Аздан соң,кешкі шайдан ... ... ... ... оқып ... ... үй ішіне әдемі қып, айтып беріп отыратын әдет
тапты. ... ... ... ... ... шағында сырлы сөздерге әбден қанық болып өседі. Жоғарыда
айтылып өткен Барлас пен ... ... ... мен ... ... Шөже ... ... да қосылмақшы. Абай әкесімен
Қарқаралы жәрмеңкесіне барғанда аты жер жарған ... Шөже ... ... ие ... ... ... ... кездейсоқ болған оқиға. Десек те
осы оқиғадан Абай үлкен әсер алады. Романда Абайдың ... ... ... ... өз ... екі –үш көше ұзап кетіп еді... Бір
уақытта пұшпақ ... ... ... келе ... бір топ ... ... « Бар ... ентелеп қамағаны – үлкен ақ сақалды, келісті қарт екен. Өзі
де күліп , өзгені де күлдіріп келе ... сол. Бір ... ... ... -
шалдың екі жағынан қолтықтасып келеді. Шал өзі ... тік ... ... келе ... ... , ... бет ... Сөйлегенде де ешкімге
қарамай, тура бет алдында қарай сөйлеп келеді...»
« ...Кейінірек келе жатқан бір бурыл сақалдыдан Абай:
- Бұл кісі кім, ... – деп еді. Анау ... Е, ... ме ең Шөжекеңді?.. О не дегенің ?.. Бұл – шөже ақын ...... ... ел дауы, жер дауы туралы әңгіме ... ... ... әділсіздігін айтып, қалған жұр Шөже аузынан сөз күтеді. « ...
енді міне ... ... ... да ... лапкенің де қызарғанын
құртып барады. Осы маңдағы қос атаулының қысыр тайы мен ту ... ... ... ...... осы ... күле ... тұрып, бір кезде оп-оңай өлеңдете қоя береді.
Ашық даусы саңқылдап:
Болыпты бір ақсақ таз және ... ... сопы ... ... ... ... ... қарға,
Ортасын дарияның қарға шоқыр, -
Деді. Жұрт тегіс ду етіп күліп жіберді...»
Осы бір сәттерде Абай өлең ... ... ... жігерленсе,
екінші жағынан өз әкесінің әшкере болғанына қатты қысылады. ... ... « ... ... - ... таз» аталды. Алшынбай
сылти басады, ақсақ екені рас. Ал «аға ... , ... ... өз ... ... ... қарға? Қарқаралының ен байлық, ел дариясының жалғыз ... ... жапа ... ... ... жеп отырған қарға!..»
Балаң кезден ел тапқырлығына қанықтап өсе бастаған Абай өзі де тапқыр
сөздер айтқаны анық. ... ... ... ... тағы нешеме.
Эпопеяда айтылғанына тоқтала кетсек. Жалпы шешендік ... ... ... ... ... ... керек. Оны адам айтады. Айтқанда да
біліп айтпай ішіндегісін бүкпей ашыла айтады. Біраз ел алдында ол сөзі ... ... ... ... ... « ұқтаң ба? Бәлем,осы жолы ... ... – деп, ... тағы да ... ала ... Бірақ Абай дәл осы жолы
бұрынғыдай жасыған жоқ...», «...Майбасар жауап ала ... аз ... ... Ал ... ... ... ... мына отырған барлық атпал,
жігіттерді ... Тек ... ді ...... ... ... дейім!..
- Уа, тіпті де қоймаймын!.. Білдің бе?..
- Япыр-ау, осы сізге ... олжа бар ма? Тым ... ... болсаңыз бір
сәрі!..», « - ал қоймадым!.. – деп ... ... ... ... қарады.
Абай өзі көрген Шөженің қалпына салып, клімсіреген көзін ... ... ... ... соқтырта жөнелді:
Уа, қой десе, бір қоймайсың
Аз болды ма, Майеке,
Осында көрген қызығың?
Кертіп жеп-ақ жүрсің ғой,
Қарқаралы ... ... ... , ... ... бірді тауыпсың.
Уа, Алшынбайдың қызы кім?
Адақтамақ сертің бе,
Осы өңірдің елінің
Жүйрігі мен жортығын?
Айтпай-ақ қойсаң не ... ... да бар ма еді ... бір ... ма ең ... ... ... білсең осы сый
Жетер еді, қайнаға,
Орайы болмас қолқаның... ... ... ... Абай ... қарай жантая кетті. Мінеке тапқырлықтың
жарқын көрінісі. Тапқыр сөз болғанда да жай ... ... ... ... ... , байлығы бар өлең.
Кейіпкердің ақындық – азаматтық табиғаты алғаш Тоғжанды ұштастырудан алған
әсермен ... ... ... ... ... жан ... ... сұлулық пен осы сұлулықтың
жас Абайға әсерін ,ол әсер мен Абайдың жан дүниесін осынша ... ... ... ... ... егіз алып суреттейді.Тоғжанның періштедей
таза ... ... ішкі ... , ол ... қайтадан Тоғжанға
ауысып отырады. Тіпті бұл екі жайды қатар, егіз, бір сәттің ... ... күш ... ... осы бір ... ... пен сол
сұлулыққа табынған көңіл толқынысына табиғат ... үн ... ... жан ... ерекше көркейе түскендей болады.мәселен, Тоғжанның
алғаш ... ... ... ... суреттеледі: «...Абай мынадай көктем
түнінен соншалық бір ... ... таң ... ... ... әдейі арналған таң лебін ерекше ұғынып сезінгендей.
...Таң ... ... ... ... бе? Жарығымбысың, кімсің?
Көз алдында Тоғжанның аппақ жұмыр білегі, жас баланың етіндей, ақ торғын
мойыны!..Таң осы да... өзі ғой» ... ... асыл жан ... жарастығы толқып,тебіреніп,
жанының бар жалынымен, жүрегінің ыстық нұрымен қабылдаған Абай тіліне: «Ақ
етің аппақ екен атқан таңдай...» - ... ... ... ... ... ... жолы» оралған еді. Бұл жердежазушы творчество «азабын»,
ақындық тебірену, толғануды ... ... ... ... бір
құбылыс ретінде көрсетпейді. Тек Абайдың ой – толғанысында, тебіренуінде
оның ақындық жаратылысын анықтай алатындай кейбір ... ... деп ... ақын ... ... өзек ... , ақын ... кезңнде негіз болған өмір шындығын, ол шындықтың ақын кейіпкер
санасында қабылдану процесін ... ... ... ... береді.Өлеңнің
дүниеге келуі ақынның көңілінің ерекше алып ұшып, буырқанып-бұрқануы ... ... кең ... ... беріледі.Бұл ,әрине, ақындық тебіреніс-
толғаныстың күрделілігі мен ... әрі ... ... ... ойлау мен толғанудың мұндай мәнері Абайдың өз өлеңдерінде көрініс
тапқан ақындық мінезге де барынша ... ... ... ойларын, алдағы күндерінен күткен үмітін,әдемі
тілегі мен тәтті арманын, ... ... кей ... мен ... ... ... толғаныстарының сырын ашады.Соның бәрі Абайдың
төл шығармаларымен тікелей не жанама түрде ... ... ... суреттелетін өмір шындықтарының тамыр тартқан ... ... ... ғана ... ... кейіпкерлерінің портретін
жасауда да Абайдың өлеңдеріне ерекше ден ... Бұл ... ... анық байқалады: «Абай келгеннен бері Тоғжан үлкен ағасы
Асылбектің отауынан осы үйге ... рет ... ... ... шолпысы
әлдеқалай былдыраған тілменен Тоғжанның келері мен ... ... ... ... ... ... бөркі, білек толған ...... да бұл ... ... ... бір ... ... аппақ жүзді,қырлы мұрын қара көз қыздың жіп-жіңішке
қасы да айдай боп қиылып тұр...» (3-т., 158-159-б.)
«Орташа келген қыр ... енді анық ... ... ... ... Жұмсақ жұмыр иегінің астында жұқа ғана бір ... ... ... ... ... ... шашы қап-қара қалың өріммен,
ерекше ... ... ... ... ... ... де, кіші де емес,
әшекей сырғасы діріл қағып, дамыл алмай сілкіне түсіп тұр.(3-т., ... ... ... ... ... ... ... ғашық жар,сұлу қыз туралы өлеңдерінен алынған.
Білектей арқасына өрген бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын.
Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты,
Сұлу ... ... пе ең ... ... аз қара көзі ... ыстық тиіп салған сайын.
Үлбіреген ақ етті, ашық жүзді,
Тісі әдемі көріп пе ең қыздың жайын?
(1,138)
Немес ақынның ... ақ ... кең ... ... ... бейнесі
– қай-қайсысы да Тоғжан портретін жасауға негіз болған.
Жазушы Абайдың «Қақтаған ақ күмістей...» өлеңінің ... ... ... ... ... деп ... ... байқауымызша, Абай бұндай
жанды, тірі адамды ... ... ... ... ... ... сияқты.
Суретшінің қағазға түсіріп отырған портреті айқынырақ сезіледі.әсем сұлудың
сырт келбетімен қатар ... ақыл ... ішкі ... беруді
айқын ескермейді»(20-т. 108-б.)
Тоғжан портретін жасау барысында автор Абай өлеңәндегі осы ... ... ... ... ... ... үйдегі сөзге
құлақ салып, не күліп, не қымсына, сұлу қастары бір түйіле ... ... ... ... ... барып бір еткен қанат лебіндей. Самғап ұшар
жанның жеңіләсем қанатындай. Биікке, алысқа меңзейді...(3-т., 158-159-б.).
Әлденеден, ... ... ... пішіні қызара түсіп, қайта сұрланады.
Толқып қайтып тұрған ұяңдықпа, басқа ма?! Әйтеуір өзінше өзгеше тыныс алып,
лүпіл ... ... бір ... бар» (3-т., 164-165-б.)
Осындағы қыз жүзіндегі елес беретін ббар өзгеріс, бар құбылыс оның ... сұлу ... ... ... ... қыз ... ... қағып, дамыл
алмай сілкіне түсіп тұрған үлкен де емес, кіші де емес, әшекей ... ... ... жүк ... тұр. Ел ... ... ... сұлу қыздың психологиялық күйінің ерекше бір қырын бұдан
артық дәл, ... я ... ... ... Бұл ... де автордың
«документтен» творчествалық қиялға ауысуы және оның нәтижесі ... ... ... ... ... ... даралаудағы, оның
портретін жасаудағы статикалық және динамикалық немесе аналитикалық және
синтетикалық тәсілдердің ... ... жете ... рөлі өте
жоғары.
«Сүйіндік Абай сөзін үлкен ықыласпен тыңдады. ... шайы ... суып қап еді. ... ... соншалық тыңдағанын енді байқады. Ол
Абай ға таңдана қарап, бірталайға дейін көз алмады...» (3-т., 160-б.)
Бұл ... ... ... рет көз ... ... ... Бойжеткен
сұлу қыздың қарасы. Тоғжан жігіт жүзіне тектен тек, ... ғана ... ... ... ... ... оның мұнысы үй ішіндегілердің де,
оқырман жұрттың тарапынан нәзік ілтифат шақыра алмаған болар еді. ... бұл ... ... ... ... тек қызға ғана тән оқшау
нышаны емес, туған ікенің құрметі мен сыи ... ... ... ... Осы ... ... ... өсу, жетілу процесін
ашу үстінде автор қыздың көзқарасын да өзгертіп отырады.
«Сүйіндік Абайдың шынысын өзі ... Жеп іш, ... – деп, енді оған ... жент пен ... да, бауырсақты да
молырақ ысырып қойды. әкесәнәі жас қонаққа ... ... ... ... ... отыр.
Бірер мезгіл Абай өзіне қараған Тоғжанның әдемі қара көзін байқады.
Солғын қарау емес. Абайды түстеп, барлай қараған секілді.
Абайдың да ... ... ... жолы осы ... ... көз алмай отырып ақырын қызғылт тартқандай болды да, көзін
тайдырды.»(3-т., ... жас ... ... ... толы ... ... ... да жас
жігітке деген ілтифатының анық, сенімді ашылуына септігін тигізді. ... шын ... ... ... ... ... да «анықтап
түстеп, барлай қарауында» еш ... жоқ ... ... сөзі ... ... алмайтын сырды оның жүзі арқылы
ашады. Тоғжан Абайға «ұзағырақ қадалып, көз ... ... ... қызғылт
тартқандай болды да, көзін тайдырды» жегендегі қыз қарекетін танытатын әр
сөз ... да, ... да ... бай. Қыз ... ... ... болуы» - жігітке деген шын ықыласының сипатын оның өзі ... ... ... ... жан ұятының сырқа кеткен бір нәзік толқыны.
« - Ей, менің балаларым, мына бала ... ... – ау ... – деп ... ... бейілденді. Тоғжан шай ішіліп болса
да, дастарханды жиғызбай, күлімсірей ... ... Абай ... көптен бергі силас танысы жасайтын ілтипат білдіреді» (3-т.,
162-б.).
Абай – ... ...... тіл ... әлі де бір сөз ... ... да мына ... көрсетілгендей қыз жігітті жете танып, тіпті
сырын да біліп болғандай оған анық, айқын қарайды.
Бірақ Тоғжанды қанша сүйгенімен де ... шара жоқ. ... ... ... малы ... қойған, атастырылып қойған Тоғжан сұлу ... ... жары ... кете бармақ. Абай қатты іш құса ... ... ... тек ... ғана ... Оны түсінде көреді. Түсінде де
қосыла алмай, жанында тұраған Тоғжанын ұстай ... ... ... ... сол түн оның ... ... желге ұшырғандай қылған еді.
Бұл түн - ... ... түн ... ... көргені өңінде келіп,
Абай Тоғжанын кездестірді. Абай Әйгерімнен Тоғжанды көрді. « Осы ... ... ... берік байлау туды. Бір ... ... ... айрылып еді. Кешірместей кінәлі еді өзі сол үшін. Енді мынау
жұлдызынан көз жазбақ емес, айырылмақ ... ... ... ... болады Абайдың. Романда айтылғандай қатал тағдыр себебінен
Тоғажнынан айрылып еді. Бір ... ... ... ... Осындай
ойлардан жүрегіне өлең тығыла бастайды. Бұрыннан келе жатқан шері босап
қасында ... ... ... ... ... бар ... ал қара көк
бетеге мен шашақтанған алкүрең көде ... ... жол ... ... ши ... ... ... бір ғана нәзік,ызың үн
естіледі. өз хорымен өзі боп, бар тобы бір ... ... ... ... ... көгін бауырына алып, о да жастық, жаңа көктемді мәдіктей ме?
Қуаныш, бақыт сездік тұрған ымдап...
Сырымды сөйдлеп келсем ... ... бір суыл ... жел ... ... ... ... Абай бір құлақ күйін іздегендей болады» Кейіпкер бойында махаббаттан
шабыт туып, қоршаған оны табиғат сұлу да көрікті ... ... ... ... ол ... жан ... тән ... шығыс ақындарынша, сүлдері таусыла термелейді.» (2,38-б.) ... ақын осы ... ... толқыныс үстінде болады. Өмір бойы
іздеген арманы, алыста емес жақында қол созып тұрғанда, Абай оны ... ... ... оның ... ... ... ... ете суреттейді
ақын. «Тағы бір толқыған сітте Тоғжан ,Әйгерім екеуінің де қастарын ... ... ... ... сұлу ... тамашалап кетіп:
...Жіңішке қара қасы сызып қойған
Бір жаңа ұқсатамын туған айды...-
Дейді»
Алаш қайраткерлері ішінде коммунистік ... тірі ... ... ... ... еді. Ол ұлы толқынның рухани аманатын көркем әдебиетте
толық қалдырған ... ... Бұл идея ең ... оның ... “Абай жолы” романында жүзеге асты.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы дала тағдырын мұхит тектес тереңдікпен
толғаған “Абай жолы” роман-эпопеясының авторы ... ... ... ... ... қырықтың үстіне шыққанша, ұлы ақынның өмірі, туған-өскен
ортасы туралы шығарма жазу ... ... ... бар. ... ... ... жасау, зерттеу еңбектер жариялауды романға
барар жол деп санамаған екен. Сондықтан үлкен шығарма идеясы ... ... ... ... ... ... ... шайнаған. Дегенмен, ескі
жұртта әлі де көп ... ... Абай ... ... сырларын,
дәуірдің қат-қабат тартыстарын, дәлді ... ... ... ескі көз, ... ... адамдары кейде саф таза күйінде, кейде мың
құбылтып жеткізген. Абайдың мінезіне қанықтырған қасындағы жары – Әйгерім,
ұлы – ... ...... ...... Қатпа, Баймағамбеттер.
Көп нәрсенің түбіне, түкпірлі табанына үңілу керек ... Ел аузы ... ... ... үшін ... ... деседі. Абай үш әйел алған кісі:
Ділда, Әйгерім, Еркежан. Дәрмен деген ақын ... ... ... ... өмірлік дәлді деректерді қажет жерінде өзгерткен, керекті орайда
жаңа кейіпкерлер, оқиғалар ойлап тапқан.
Романда ... ... ... ... ... байып, жаңа сападағы көркем ойлар, кемел ... ... ... адам ... ... ... ашып ... орасан
зор байлығы көрініп, жанрдың ең жоғары талаптарына жауап беретін мол
мүмкіндіктері ашылған. ... ... ... ... ... ... ... реализм, сұлулық, әсемдік талаптарына дөп
келетін тарихи роман ... ... ... әдебиетінің деңгейін биік әлемдік
дәрежеге көтеріп, жаңа ... ... ... ... ... ... эпопеялық көлемді роман қазақ қоғамының жарты ғасырлық
әлеуметтік, тұрмыстық, отбасылық, ғұмырын мейлінше дәл, ... ... ... жыл ... төрт ... ... ... сәттерінде, күн демей, түн демей, толассыз өтіп жатады. Аталар
буыны Құнанбайлар өмірінің соңғы кезеңі, орта буын ... ... ... жаңа буын ... ... тал ... жас төл Рахымдар өмірінің
басы – бірімен-бірі ... ... ... көшінің керуені іспеттес,
бірін-бірі қуалай жосыған дария толқындары секілді сабақтас, ... ... ... Бұл бір мәң­гілік толас таппас жақсылық пен
жамандық, ... пен ... ... пен ... ... ... ... соқталы оқиға, бас майдан өтетін орта – тобықты
рулары мекендеген Шыңғыстау аймағы. Көршілес ... ... уақ, ... ... ... ... ... тартыс, дау-дамай кезінде ғана
айтылып отырады. ... ... ... Хан, ... ... ... ... әйгілі биіктер, Шаған, Ащысу, Қарауыл, Бақанас,
Ертіс өзендері, белгілі күзеу, көктеу, ... ... ... жатқан
адыр, шоқы, бел, асу, төбе, құдық, бастау-бұлақ, көл, ши, ... ... ... сай, аңғар, тоғай, үңгір, сүрлеу-соқпақ, жолдар алақанға
салғандай ап-айқын көркем суретке айналған.
Жазушы бір рулы ел ... ... ... ... ... тұрмысын,
тұтас алғанда көшпелілер мәдениетін түгел көрсетіп беретін биік ... ... ... ... ... ... орайына
байланысты, мал жаю талабына сәйкес жер отын тиімді пайдалану үшін ... ... ... ... ... тамырлары ашылады,
теңсіздік, зорлық-зомбылық, тіршілік үшін күрес сарындары ... ... ... адамдар тағдыры бар.
Бір рулы ел жайлағанмен, жалпы көлемі отырықшы шағын мемлекет ... ... ... ... – ат. Шығарма кейіпкерлерін көп
ретте ат үстінен көреміз. Ат пен адам бір тұлға ... ... ... Қатал далада топ­тасып жүрмесе болмайды. Көшпелі елдің перзенті
көбіне ат үстінде. ... ... ... ... ... ... ... жорту, жорғалау, шабу – осының бәрін автор әр ситуацияға орай
дөп басып, баяндап отырады.
Көшпелі өмірдің көбесі сөгіліп, қазақ елі ... ... ... ... кейін, бекіністер, қалалар салынып, ендігі биліктің түп
қазығы сол шаһарларда қағылған. Сондықтан қырда ... ... ... лап ... өрт ... түбінде ұлық кеңсесіне тұмсық тірейді. Соңғы
шешім сол ... Сол ... ... ... ... Қарқаралы, Семей,
Алматы қалаларында өтеді. Әсіресе, Абайдың бала кезінде оқыған, кейін білім
қуған, ... ... ... ... ... ...... негізінен өмірдің табиғи ағымын, уақыттың ілгері жылжу
құбылысын көр­сетеді. Абайдың он үш ... ... ... ... ... алты жыл­да оны қоршаған ортада өткен басты ... ... ... ... ... тарамданып, асқынып, шорт сынып,
тағы бастау алып, шығандап, қатарласа дамып, лаулап барып өшіп, ... ... ... осы ... ондаған, жүздеген, мыңдаған адамдар
тағдыры шешіліп жатады: жас ... гүл ... кәрі ... ... ... өміріне тікелей қатысы жоқ, бұрын өткен бірен-
саран оқи­ғалар ғана еске ... ... ... болады. Жарты ғасыр уақытты
қамтитын кең тынысты, сан арналы ұлы ... ... ... ... қазақ тұрмысына етене көрініс, сурет, тартыстармен астарлас жалпы
адам баласына тән қайшылық күрес, қасиеттер мол қамтылып, кең ... ... ... ... ... бетінен бастап соңғы жолына дейін сұсты өмірдің қатал
шындығына ... ... таза ... ... ұстаздардан білім алып
жатқан он үш жасар ... ... ... ... ... ... майданына
салмақшы әке әрекеті зорлық емей немене? ... ... ... тағы ... ... ... ... соң, екіұдай көңілдегі Абайдың
мұрттай ұшуы тән жарасы ғана емес, жан ... ... ... ... отқа ... болған осы қанды өлімнен кейін бала көңіл
айнала қоршаған ортаға, үлкендер әрекетіне шошынған көзбен ... ... суық та ... ... сезіп қана қоймай, олардың әлеуметтік,
философиялық астарлы мәндерін ұға бастайды.
Содан барып, әуелгі үнсіз қарсылық, ішкі ... ... ... ... ... ... ... Абайдың азамат, қайраткер ретіндегі өсіп-
толығуы ақындық дарынының түйін тастап, ... ... гүл ... ... ... егіз ... Көне жыр, ескі әңгіме, аталы сөзді ... ... ... ... ... әдебиеттері теңіздеріне құлаш ұрып
барып, поэзияның ұлы айдынына шыққан Абай талантының небір тылсым ... ... ... ... ... өнегесі – әлемдік
прозадағы жаңа бір дәстүрлерге мұрындық болғанын, оны өз ... ... ... ... бір жақсылық, бір жаманшылықта сынау – ... ... ... ... ... көркемдік тәсілдердің бірі
екенін, әсіресе, Абай характерін сомдау принципінен көреміз. Қараңыз: жылы
сөз айтып, ... бір ... ... әке, ... ... ... отырған әже мен ана, жаттан бетер жауығып кеткен туған
аға, қоң етін кесіп берсе, қыңқ ... ... іні, ата ... ... ана ... отырған құшағы суық әйелі. Бұл бір шаңырақ астындағы
кереғар жәйттер. Ал енді бұдан сыртқа шығып көріңіз.
Кеше ғана тізе ... ел ... ... ... ... мен Бөжей
бүгін Ырғызбай мен Жігітекті соғыстырып, кісі өліміне дейін барып отыр. ... ... басы бір ... ... ... бақастық, күншілдік
кикілжің емес, алыс түкпірлі ниетті ... ... өз ... үшін ... жер алу ... ... ... Шындап келгенде, бұл ауыз
бірліктің жоқтығынан өршитін таза қазақы рулық қақтығыс ... ... ... мәні бар, әулет пен әулетті, ұрпақ пен ұрпақты, ... ... ел мен ... мемлекет пен мемлекетті соғыстыратын мәңгілік майдан.
Сол үшін шекара күзетіледі, қару-жарақ жасалады, елшілік жүреді, ... ... ... ... ру ... ... мансап ұстаған
адамдар кескін-келбеттерімен, мінез қалыптарымен, сөйлеген сөздерімен арғы-
бергі за­мандардағы небір іргелі ... ... ... ... ... асып ... кем ... Аспан,
зәулім, биіктік, шыңырау, тереңдік. Іштерінде алтын ертоқымды арғымақ жатса
да титтей сыр ... ... бір ауыз әділ ... ... ... ... руымен у ішетін ынтымақты қосыңыз. Қас-қабақ, ым-
жым, емеурін, жүріс-тұрыс, киім киіс, сөз саптау, билік ... ел ... ... бәрінде мыңжылдық көшпелі мәдениет қалыптастырған тапжылмайтын, әбден
орныққан ... ... бар. ... ... ... ұлы ... ... атты алапат қозғалыстар, Батыс пен Шығыстың мәңгілік
шарпысуы, темір құрсанған ... тұяқ ... ... ... ... дүмпулер көшпелілер әлемін де іріте бастаған. Бұрынғы игілік, кәсіп
амалдары, тіршілік қалпы, адамгершілік мұраттары енді ... ... ... ... Жаңа ... соны ... ... байлық тумақ. Мұны
көшпелілердің ескі қауымы түсінбейді, келешекпен туыса табысатын жаңа ... келе ... ... ... ... мән-мағынаға ие, ... ... ... ... ... ... ру-тайпалық,
халықтық қақ­тығыс, шайқас, тартыстар үстінде адамдық мінез қалыптарымен
ашылатын исі түркілік, шынайы қазақылық исі ... әрі тың, әрі ... ... бар ... сұлулық әлемін алып келді. Бұл жұлдызды
аспанның қақ ... ... ... ... ... ... ... барлық асыл қасиеттерін жиған, әрі ақын, әрі дана, әрі
қайраткер, әрі ойшыл Абай тұлғасы тұр.
Абай ... ... ақын ... ... ... кеңінен
суреттеледі, оның шығармаларындағы әуез-сарындар, ... ... ... жеке ... иллюстрация, жалаңаш еліктеу, қайта
баяндап беру ... ... жоқ, Абай ... ... монологтағы
лебіздер түп-түгел ақын лексикасын, ... ... ... ... Мұхтар тудырған.
Ұлы ақын, ұлы күрескер шытырман, қат-қабат ғұмыры диалектикалық
қайшылықта ... ... ... Бір ... бұл қазақтың жаңа
жазба әдебиетінің классигі, өмірдегі іздері халық санасында сайрап жатқан
нақты, тарихи тұлға болса, ... ... бұл ұлы ... ... ... зор ... мәні бар, мың сан қыры ... образдық, символдық
қуаты күшті, дүниежүзі өнеріндегі биік, көркем, ұмытылмас әдеби бейнелердің
бірі. Адамдар ... мың сан ... ... кең ... терең
психологиялық талдау арқылы ашып берген күрделі ... ең ... ... бірі – ... ... ... түрлі құлпырған көрік
бояуымен, сәт кезеңдегі әуез-сарынымен, бұлқына жосыған ... ... көк ... ... ғана көрінетін туған жердің тау-
тасы, ... ... ... шабытты қаламында ... ... ... жайнап, небір ғажап қалыпта көрінеді, қыс,
көктем, жаз, күз – бәрі бар. ... ... ... ат ... көрсетпей
боран соғады.
Абайдың аналарына (Зере, Ұлжан), бауырларына (Оспан, Шәке, ... ... ... ... балаларына (Әбіш, Мағауия) ... ... ... ... биік ... ... өмірдің сан қилы
кезеңіне лайық қалыпта суреттеген жазушының ерекше ден қойып, зор ... ... ... бейнелеген психологиялық сезімі – ғашықтық ... ... Бұл күй, бұл ... ең ... Абай ... тән.
Табиғатынан ерекше сезімтал, рухы таза, бала күнінен халық әдебиетінен
сусындап, ... ... ... ... ... жырларын оқып, тәрбие
алған жас бозбаланың сұлулыққа, пәктікке, әсемдікке құлауы – ... ... дөп ... Бұл бір ... асқақ тұлғаға жарасып
келіскен романтикалық, ғажайып махаббат. Екі жағы да ... ... ... Сол ... ... ... ... бірде Тоғжан толғау, монологтары,
тебіренісі, лебіз­дері арқылы жас ғұмырдың ... жыры етіп ... ... ... Ләйлі-Мәжнүн, Қозы-Баян, Татьяна-Онегин болып
жалғасады.
Түптеп келгенде, Тоғжан тазалығы, сұлулығы, ... ... ... биік ... ... ... ол қанша ұсынса қолы жетпес алып
тұғыр, мәңгі ... ұлы ... орны ... ... ... Бұл күйлердің
жалғасы, жаңа замандағы соны көрінісі болып Әмір-Үмітей, Әбіш-Мағыш, Дәрмен-
Мәкен махаббат хикаялары, сол сапардағы ... ... ... ішкі ... ... ... ... биік адамгершілік тұғырлардан
шырқалған қымбат, асыл, жалынды ән болып төгіліп, мол ... ... ... ... елжіретеді. Бұл арнада батыр, бағылан
Базаралы мен ... ... ... ... ... оқшау әсер етіп, естен кетпей, ойда қалып қояды. Шығармадағы
диалектикалық қайшылық, тартыс, күрес сан-салалы, тарам-тарам, жүлге-жүлге.
Әуелде ... ... қол ... Абай ... ... кигендей болып,
сүйгенінен айырылып, атастыру жөнімен үйленіп, опық жейді. Бірте-бірте өз
әкесінің жуандығынан ... ... ... оны ... ... ... тобына қарай ығыстырады. Дұшпан ... ... да ... Бір ... екі баласы Абай бір қиырға, Тәкежан екінші
қиырға тартады. ... отын ... ... Күнке, Мәніке, Қаражан,
Ділдалар анау. Олардың жалғасы ... ... жас ... ... ... жатыр.
Бір жағынан, жамандық қауласа, екінші жағынан, жақсылық көктей
бастайды. Исі ... ... ... ... ... ... түсіп, ақыры Абай қасынан ... Өз ... ... ... ... ... Дәрмен, Көкбай өле-өлгенше-ақ, адал
пейілімен, таза достығынан айнымаған Ерболды айтсаңшы.
Көшпелі ... тән ... ... ... ... ... көріністердің барлық
белгілерін толық та кең, терең де дәл қамтыған шығармада ерекше ықшамдылық,
лаконизм бар. ... ... ... бар ... арғы ... басталған,
тіпті шариғаттың өзі де мұртын бұза алмаған белгілі адамға ас ... ... ... ... ... ... үй тігіп, ат тұлдап, қаралы көш жүргізу,
дауыс айтып, көрісу дәстүрі Бөжей өлімі тұсында кеңінен ... ... ... ... ... ... ... аңшылық, саятшылық, құсбегілік өнерлерінің үлкен-
үлкен бір-бір тарауларда арнайы түрде ... ... ... ... ... ... ... Сол секілді мезгілді
уақыты жеткен соң, ... ... ... міндетін атқарғаннан
кейін қосалқы персо­наждар ұлы оқиға арнасынан түсіп қалып, олардың орнын
жаңа, басқа мақсат үшін ... ... ... соны ... тың
әрекет бел ала бастайды.
Өмірдің небір тамаша нұрлы жақтары – әже мен ананың ... ... ... ... ...... аға мен іні ... қаяусыз
адалдық (Абай – Оспан) , өле-өлгенше сызат ... ... ... ... ... ... махаббат (Абай –Тоғжан), азамат басын ... ... ... ...... ... кек алу ... малын
қуып әкету, Оразбай аулын шабу), жігіттіктің ләззатты ... ... ... ... ... (салбурын аңшылық), ақындық шабыттың тәтті сәттері
(өлең туған мезгілдер), биік әнмен қауышқан ... ... ... ... әнін салуы), туған жердің ыстық құшағы ... ... сан ... кез-кезеңдер романда айрықша бейнелі, кең
тынысты, өрнекті, ырғақты бай тілмен, ... ... ... зор ... суреттеледі.
Іштей өзін-өзі ғажап, екіұдай болып арпалысып, ой ұшығына жете алмай,
қате қадам басып, бармақ шайнап, от ... опық жеп, ... ... үзіп ... басты тауға, тасқа соғып, ұрт қимылға барып, содан ... ... ... жазықсыз жаза шегіп, көп уақыттан кейін туған жерге
оралып, саналы әре­кетке ... ... ... жазушы тамашалай
отырып, іш тартуын жасырмай, ашық ... ... ... Бұл ... ... ... туған ірі қимыл иелері Бақтығұл, Ұзақтардың
рухани туысы, дәлірек айтса, әлем әдебиетіндегі күрескерлер ... ... ... тең ... ... ... үлкен суреткерлік шеберлігінің терең ашылып көрінетін айқын
тұсы – адам кескіндерін бейнелейтін шақ. Кейіпкер ... ... ... бетте автор оның келбетінің есте қаларлық сипат-белгілерін суреттеп
береді. Адамның жалпы тұрпаты, ... дене ... ... ... ... бет ... көзі, мұрны, ерні, тісі атамалап көрсетілмей, бір-
бірімен байланыста, әрекет, қимыл үстінде, жанды – тірі қалыпта, сан ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Жазушының қырағы көзі әр түрлі нәсілді, сан алуан әулетті
діл көріп, анық танып ... ... ... ... ... ұқсамайтын
ондаған адамның реалистік портретін жасайды, олар ... ... ... ... ... ... жаратылған әйелдер бейнелері
бірінен-бірі өткендей сұлу, нұрлы, әсем: Тоғжан, ... ... ... ... Нұрғаным, Мағыш, Мәкен. Атпал азаматтар, батыр
жі­гіттер қандай: Базаралы, Балағоз, Оспан, Дәрмен, Әбіш. ... ... ... ... Оразбай, Әзімбай.
Осынау қалың шоғырдың бір тұғырында – Құнанбай, бір ...... де ... ... ... далада, шұрай топ ... ... ат ... ойға ... ... ... ... әр
кездердегі шешім қабылдап, билік айтқандағы кескін-келбеті барша бояуымен
көз алдыңызға келеді. Бірі – ... ... ... ... ... ... ... сомдау үшін авторлық баяндау, ... ... еске ... ... ... ... ... берген
бағасы, психологиялық саралау, ой ағымы, диалог, монолог, полилог секілді
көркемдік ... ... ... қолданады. Қаһарман оңаша күйде,
екеуара, топ ... ... ... ... ... ... бір ... бір қайғыда, барлық болмысымен толық ашылып, ... ... ... ... ... ... ... мақсат,
идеялық салмақ бар. Романның басынан аяғына дейін ... ... ... ашылатын ұлы қаһармандар бір төбе болса, жеке оқиғаларға,
эпизодтарға ғана қатысатын кейіпкерлер де бар.
Өмір сахнасына бір буын ... ... ... ... ... ... ... мерзімді уақыт өткен соң, ажал ... ... ... ... ... Тағы да ... тағы да ... да талас, тағы да күрес. Сол мәңгілік ... ... ... беттеріне түскен ... ... ... ... ... сан тарау тебіреністе ойға жетелейді.
Әуелде алғашқы екі ... ... ... кітап – “Абай аға”, ... ... ... ... ... мегзеулік мән бар. Жеке ... ... ... ... ... Ғабит Мүсірепов болатын. Шығарманы орыс
тіліне аудару кезінде тарау аттарын өзгерту ... ... ... ... негіз бар еді. Бір қарағанда, ... зор ... ... ... ... ... ... ықшамдылық, келісім,
гармония заңдылықтарына ерекше мән берілге­ніне көз жеткізесіз.
Бірінші кітапта жеті ... ... ... Жолда, Шытырманда,
Бел-белесте, Өрде, Қияда), екінші кітапта жеті тарау ... ... ... ... ... ... бір эпилог, үшінші кітапта алты
тарау (Абай аға, Кек жолында, Қарашығын, Өкініште, ... ... ... алты ... ... ... Қапада, Қастықта,
Шайқаста, Жұтта), бір эпилог – эпопеяда барлығы жиырма тараушаға бөлінген.
Олар және жеке көрініс, ... ... ... аты ... ... ... оқиғаның, психологиялық қалпын
дәл береді. Жинақтай келгенде, Абай өмірінің, жеке адам тағдырының бір
шақтағы болмыс-бітімін ... ... мәні ... ... Екі ... аты, екі ... өзге ... төрт тарау аты түгелдей бір-
бірімен ұйқасып, сабақ­тасып, жалғасып тұр. Нұрлы, бақытты, ... ... ... драмалы, трагедиялы күйлер көп. Мыңмен жалғыз
алысқан ... ақын ... ... ... ... ... соңында бейнеленетін шыңға шыққан жалғыз балғын шынар төртінші
кітаптың аяғында зәулім ... өсіп ... ... ... Бұл – символ. Айта
берсе, романда мұндай жинақтаушылық мәнге ие болып кететін образ ... осы ... ... ... айналатын дала, ондағы болашаққа тартқан
кеме, тарих белестері іспеттес боп көрінетін таулар тізбегін де қосу ... ... ... ... ... ... игілік
болып қосылған “Абай жолы” эпопеясының шығармашылық тарихында, жазушының
ұстаханалық баянында бірнеше ... ... ... бар. ... роман қаһармандары, олардың ұрпақ-нәсілдері ... ... ... ... балалық, бозбалалық күндерін солар ... ... ... ... ... қаймағы бұзылмаған көшпелілер мәдениеті құшағында өткізуі бір
олжа болса, екінші сәттілік Құнанбай – Әуез, Абай – ... ... ... ... қыз ... нағашылы-жиендік орайда туысып, ортақ қуаныш, ортақ
қайғы бөліскен, ... жүз ... ... ... ... берік ұстанған жақын, бауыр адамдар екендігінде жатыр. ... өзі ... бір ру, бір ... ... біте ... үстіне жазушы көптомдық шығарма тудыруға бел байлаған соң, өзі
бейнелейтін дәуірдің ... ... ... ... ... ... сол кезеңді көрген, білген адамдардың жадында қалған ескі
сөздерді арнайы теріп, жинап, ... ... ... қоса ... ... ... ... тарихи романдар тағылымы, қазақ
қарасөзінің өз мүмкіндіктері ... ... ... ... эстетикалық мұраттарына бағындырылып, батыл шешіммен, ... ... ... ... ... жемістерін берді.
Сөйтіп, М.Әуезов өнер адамы мен халық тағдырын тұтас ... ... ... шығарма жазудың жаңа көркемдік мектебін ашты.
Негізінен, өмірде өткен адамдардың басында болған оқиғалардың жалпы
сорабын ... ... ... көркемдік логика, эстетикалық мұратты,
реалистік шығарма жасау талап-шарттарын бірінші ... ... Өз ... ... ... дәмді әрекеттерімен бейнеленген кейіпкерлердің
өзін сомдауда жазушы қиялға, ... ... мол орын ... ... ... ... ... бейнелер толып жатыр. Бұл ретте
Әуезов шеберлігі шомбал ... ... ... ... жан ... ... тұлға,
жауһар туынды жасайтын тынымсыз еңбекқор мүсіншінің азапты да ... еске ... ... бір ... бір тайпаның, бір халықтың іштей жарылуы,
осы іргеден туып, өрістейтін неше түрлі ... ... ... ... ... пен батырлық, надандық пен ... ... ... ... пен бірлік дейсіз бе, әйтеуір ... ... ... ... ұстасулар, қақтығысулар кернеуін бейнелеудің
хас шебері Мұхтар Әуезов түптеп ... ең биік ... – өмір мен ... ... сан ... түрлерін жан-жақты суреттейді.
Жазушы алғашқы шығармаларында-ақ өмір мен ... ... ... де тең ... ... ... жылдардағы жас Әуезов әңгіме,
повестерінің көбі адамдардың ерікті-еріксіз ажалдарымен, өліммен аяқталады.
Бұл енді тарих сахнасынан кетіп бара ... ... ... өркениеттің мерт
болуы деген идеямен сабақтас көркем ой.
Осы сарынның ... ... ... ... ... ... ... ыңыранып ағып жатыр: Қодар мен Қамқаның ... ... ... ... ... кеткен Бөжейдің кекті өлімі, ауыр ... ... ... ... өлімі, асарын асап, жасарын жасап, ұрпағын
өсіріп ... ... разы ... ... тасжүрек ру басыларының
құрбандығына шалынған ... ... ащы ... ... ... қан
тамған Құнанбайдың шымылдық артындағы сопылық, мінажат өлімі, ең ақырында
халқының ары мен ұяты, жаны мен сыры, ... мен үні ... дана ... ... бар.
Ұлы жазушының бас шығармасында бейнеленген негізгі ... ... ... пен ... ... мен ... ... пен ғадауат
майданында түптің түбінде жарқын өмірдің, нұр ... ... ... өзі ... сүйіп, сол жолға барлық қайрат-жігерін, өр
талантын, сапалы ғұмырын арнаған – қазақ халқының өрісті келешегі мәңгілік
деген ... ... ... оты маздап жанып тұр.
2 Д.Әбіловтың «Ақын арманы» романындағы Сұлтанмахмұт бейнесі
Д.Әбіловтың қазақтың 20 ғасыр басындағы көрнекті демократ-ағартушы ақыны
С.Торайғыров ... ... ... көркемдік дәстүрлерінің жанама
әрі тікелей әсерінің ізімен жазылды. М.Әуезовтың бергі жерде, бұл ... ... ... ... ... ... ден қою кең қанат жая ... ... ... ... ... ... қарымдылығы жағынан
Д.Әбіловтың трилогиясы ерекше көңіл аударады.
Сұлтанмахмұттың өмірі мен ... ... ... зерттеулер, сын
мақалалар жазылған. Олар ақыфнның шындық пен парасатқа толы ... мен ... ... ... ... ерекшелігін танытуға
себепкер. Сонда да болса С.Торайғыров ... ... сөз ... ... ... Әр ... әр буын оның шығармалары, әлеуметтік істері ... ... ... ... ... Жыл ... сайын ақын творчествасының шын
орны мен салмағы неғұрлым айқындалып, бұрын танылмаған қырлары ашылып келе
жатқаны бұған дәлел...
1965 жылы ... ... ... ... ... ... ... бірінші кітабын жарыққа шығарды. Роман Сұлтанмахмұттың ақындық,
азаматтық қайраткерлік ... ... ... ... ... ... Поэзия әлемінде ұзақ жылдар ... ... ... « Өзге жанға» - прозаға көшіп және бірден роман жазуы ... ... ... ... Бірақ романды оқыған кісі жаңа
талап прозайктің емес, материалды меңгерген, ... ... ... ... ... ... салауатты суреткердің қалам сілтесіән
көреді. Прозамыздың жалпы ... ... ... ... озық, үлгілі
дәстүр қалыптастырғаны ... ... ... абыроймен атқарып
шығуына септескен «Ақын арманы» автордың ... ілкі ... ... ... да, көп ... мен бағалы да пайдалы туындысы деп айтуға толық
негіз бар.
«Ақын арманында» ... ... ... ... шәкірт болып жүрген кезінен Ақпан революциясына дейінгі аралықтың
ақиқаты көрсетілген. Әлбетте, роман авторы С.Торайғыровтың ... ... ... ... ... ең ... ... ғана екшеп алған.
Шығарманың бірінші бөлімінде шәкірт Сұлтанмахмұттың ... ... ... ... да ... Әбунүсіп бастаған
шонжарлардың қиянатшыл өктемдігіне көз ... ... ... ... ... екінші ақынның жастық ... ... ... ... арадағы іңкәрлік қарым қатынастары, білім
көтеру, әлеумет күресіне өзін ... ... ... ... ... ... оқи ... әрі «Айқап»
журналында қызмет істеген дәуірі жеке бөлімде айтылған. Романның соңғы,
төртінші бөлімі ... ... ... қайта келіп ағартушылық ісімен
айналысқан, «Шоң серіктігін» ұйымдастыру ... ... ... ... ... шайқасқа шыққан тұсын көрсетуге
бағышталған. Әр бөлімде өмірдің обьективті ағысынан табиғи туындап жатқан
салдарлы оқиғалар ... бар. Сол ... ... ... ... басқалардың да сыр-сипаты анықталып отырады.
Жалпы алғанда, Д.Әбілев қазақ романистерінің, әсіресе, М.Әуезовтың
шеберлік тәжірибесінен сәтті үйрене білгендігі ... ... ... , ... ... принциптерінде «Абай жолының» игі ықпалы сезіледі.
Жалаң еліктеу бар да, ... ... ... ... сол – ... ұлы ... ... өрнегінен тиісінше тағылым ала отырып, өз
мәнерін, өз кестесін таба білген. Сұлтанмахмұт ... ... өмір ... да, ... ... да ... ... Сұлтанмахмұттың тұлғасын ашатын жүйелі сюжеттік ... ... мен ... «Он бір болыс баянауыл еліне» ... ... ... екі ... ... көзі ... соң, ... үйге
тартып отыруы жас ... ... ... бара ... ... ержүрек Көкшағырдың абақтыға қамалу, ... ... ... жаңа ... ... ... ... құрбаны болғанына
қатты тебіренуі, көз көрмес алысқа кетіп бара жатқан ел ... ... су ... жәрдем етуге талаптануы – жас ақынның
мейірімді шапағатшылдығын байқататын еді.
Осылайша түрлі іс ... ... ... ... ... ... оны ... сезіміне құлай берілген өмірге құштар
жан ретінде көрсек,екінші жерде елінің ауыр халін жеңілдету үшін білім, жол
іздеген асыл ... деп ... Қай ... де Сұлтанмахмұт мейлінше шыншыл,
өктемдікке қас, әділдік үшін тілімен де ісімен де ... ... ... ... ... азамат. Мектепте көрген оқу, білімінің аздығына
қарамастан, ол заманның ең озық ... ... ... ... ... ... деген сұрауға Сұлтанмахмұт шарқ ұрып
жауап ... ... ... ... ... ... ... көшіру, жас қауымды мәдениетті елдер ... ... ... ... ... міне,осылар. Сұлтагнмахмұт өмір кешкен ортаның
жағдайында мұндай тұжырымдарға келу, ... қана ... ... ... асуына ат салысу үлкен қаһармандық болатын. Осы идеяларын ол
«Айқапта» ... ... ... ... ... ... арқылы
таратады.Бірақ «Қазақ» газетінің шығарушылар Жайлханов пен Дәуітовтың
ғайбаттауымен губернатор ... ... ... тиым салады. Патшаның
әккі, аждаһа өкілі – губернатордың отар елге жасап үйренген зорлығы романда
шебер елес берген. Губернатор ... ... ... ... «Айқап» редакторы Метжан Ералинді байшыл идеологтар Жайылханов пен
Дәуітовтың алдына жығып беріп, бір ... ... ... ... де ... ... зәресін ұшырады. Тәеулді, кіріптар елдің пікірлі
деген адамдарын, ойыншық, мазақ етіп, бірін ... ... ... ... жуан патша әкімінің зымияндығы жан шошырлық...
Сұлтанмахмұт «Айқаптан» кеткен соң да ағартушылық идеясын
жүргізе ... «Шоң ... ... көп күш ... ... ... ... зәбіріне қарсы шығып, момындар мен әдсіздерді
арашалайды.Бірақ қоғамда жайлаған әділетсіздік ... ... ... Сұлтанмахмұт және оның пікірлес серіктерінің күші келе
бермейтін еді. Әдепкідей жақсы ... «Шоң ... көп ... ... ... жедел әкелсем деп қалтқсыз қимылдаған ақын,енді
қайтадан оқу жолын іздейді. Қол қысқалық оны еркіне ... Ол ... бала ... күн ... ... Томскіге оқуға келген
жерінде Ақпан революциясының жаңғырығын естиді.
«Ақын арманында» Сұлтанмахмұт өмірінің белгілі кезеңдері ғана
көрсетілге. Сонда да ... ... ... оның ... ... ... тапқан. Жалынды ақын, халықтың қалаулы ұлы Сұлтанмахмұттың ... ... ... ... әрі ... ... ... айналасында әр тұста, әр ... ... ... да аз емес. Автор негізгі нысанасы- Сұлтанмахмұт өмірі
мен творчествасын ... ... ... ... ... да ... ... әкесі – турашыл, табанды Шоқпыттың, ... ... ... ... ... ... ана Мүсіркептің, әйгілі ақындар
Жаяу Мұса мен Мәшһүр Жүсіптің, әнші Кенжетайдың, қалың малға сатылып, ... кете ... ... ... мол ... Әлдекейдің
есімдерін осы ретте атап өті керек. Үстем ... ... ... ... ... би секілді өкілдерінің тұлғалары нандырады. Кейіпкерлердің қай
қайсысы да оқиғалар өрістеу ... ... ... ... ... ... қаһармандарын әлеуметтік тегіне қарай бөліп, бірыңғай
бояу ... ... ... ... ... өз ... өз
зерттеуінің жемісі дерлік қызғылықты жасалған адам мінездері баршылық.
Солардың кейбіреулеріне тоқтап өту ... ... ... ... ... алып ... ... Метжанның бейнесі былай
көрінеді: «Метжан Ералин – ... ... бір ... ... баласы. Еті
тірі, аздап ақындығы да бар. Әкесі Метжан Қостанайдағы педогогтық ... (1,150). ... ... ... ... жағынан бұқара мүддесін
көздейтін, сол жолда күш қайрат жұмсайтын кісі. Отырықшылық ... ... ... ... ... кеңеске шақыруы мұның айғағы.
Сұлтанмахмұттың публицисттік талантының өрістеуіне, ақындың шеберлігің
шыңдалуына, оның ... аз ... ... сол ... ... ... сипат кем. Ол губернатордан сөз естігеннен кейін күр өзгереді.
Одан кейінгі өзінің идеялық ... ... ... ... сол « Айқапқа» басады. Жалпы алғанда халыққа пайдалы бола білген
М.Е. мінезіндегі қайшылықты жазушы ұтымды аңғартқан.
Қысқа да ... да ... ... жасалған тұлғаның бірі – Садуақас
Шорманов. Бұл суреткерлік жітілікпен көрінген бейне десек, артық ... ... ... мен ... тақыстығы астасып
жатқандығы Сұлтанмахмұттарды қонақ етіп қайтару ... ... ... бұл арада адам мінезінің диалектикасын беруге ұсталығын көрсетеді.
Осы тұста айта кететіні, Сұлтанмахмұт ... ... ... ... иесі қонақтарына ата-бабасынан қалған түрлі асыл заттарды көрсетеді.
Сыйға ... ... ... ... ыдыс аяқтарын, мақтан етеді. Осы
көріністен ... ... ... «Бір ... ... керемет
дәлдікпен, реалистікпен көрсеткен-ді. Өлеңде:
аяқ,
тамағыма қойдым таяп.
«Қай момынның малы бар бұл ... ... ... жай-ақ.
Отырдым, көрсем жекіп тастар ма деп,
Шал айтты: «Көріңіздер,жасқанба» деп.
Кесені қолыма алып ... ... ... ... жас бар ма деп. (1,114) –
Деген шумақтар бары белгілі. Жазушы ... ... ... отырып,
кейіпкерінің сыртқы дүние құбылыстарын қабылдауын, одан алған әсерін
қорыту, ... ... ... ... ... ... ... апармай, шайқап... түбіне үңіліп қарай берді: оны Сәдуақас
«кесірсіп отыр» деп ойлады. Ал, ... ... ... ... көзден тамған жас бар ма» деп үңілген еді» (1,285-286-б) делінеді.
Трилогиядағы осы эпизодты берілген ... ел ... ... ... желісімен салыстырып көрейік:
«Үйге қымызды сабасымен алып келіп, дастарханға ескі ... ... ... ... ... ... қарап, басымен ишарат жасап
белгі беріп еді,дастархан үстіндегі көне ... ... жоқ ... Үй иесі
әңгімесінің желісін үзбестен орнынан баппен тұрып, сандықты ашты да, ... ... ... ... кеселерді алып, дастархан үстіне қойды.
Сұлтанмахмұт осының барлығын көріп отырды, бірақ оған мән ... ... ... ішіп, кесесін дастарханға қойды да, басын
еңкейтіп, оның ішіне үңіліп ұзақ қарады.
- ... сен одан не ... – днп ... ... тіл қатпады.Шорманов сол сұрағын қайталады. Сонда Сұлтанмахмұт
басын көтергенмен,кесені айналдыра ... ... ... Кесе ... ...... кедейдің – көзінің жасын көріп отырмын...»
- деді».
Ел аузында сақталған әңгімеден Сұлтанмахмұттың «Бір адамға» өлеңінің ... ... өмір ... ... белгілері көзге түседі. Одан
ақынның алғырлығы мен өткірлігі байқалғанмен, оның ақындық ... ... ... . Оны ... бұл жерде ешкім мақсат етпеген. Жазушы
Сұлтанмахмұттың «Бір ... ... ... алып, оның жазылуына түрткі
болған өмір ... өз ... ... Бұл орайда автор ақын
өлеңіндегі « кесені қолыма алып қарай бердім, ішінде нақақ ... жас ... де» ... екі ... ... ... ... көңіл бөледі. Алайда осы
екі тармақта беоілген мазмұнның көлемі мен ... бұл ... ... ... ... жазушының айтарлықтай творчествалық еркіндікке
бара алмағандығы аңғарылады. Сұлтанмахмұт өлеңіндегі ... ... ... ... жас» ...... ұғым. Жазушы осы метафоралық
сипаттағы ұғымға тура мағына беріп, әрі қажетті ... ... ... ... мүдделі-ақ болуға тиісті еді. Белгілі
өмірлік құбылыс ақын ... ... ... ... ... ... бұл сәттегі ақындық ойлау, ой қорыту ерекшелігін
романда терең ашып көрсетпеген.
Жарқынбайдың топас паңдығын оның қызы Гүлайманның қиын тағдырын, ... бас ... ала ... көзі жеткен соң тәуекелге бел байлап
көңілін ашық білдіруін суреттеген мезеттер де, ... ... ... ... ақындық кемелдену эволюциясы біртіндеп
ашылған: талай-талай белгілі шығармаларының шығу ... ... ... ... мен ... ... ... сүйініштін нәтижесі
екені сиымды, сенімді баяндалған.
«Ақын арманының» ұнамды ... ... ... тіліне қатты
байланысты. Кейіпкерлерге тілдік мінездеме табуға, ... өз ... көп те құп ... бұл ... ... жеткені көрініп тұр.
Сұлтанмахмұттың, хазіреттің, Әбунүсіптің, Садақ бидің, тағы ... ... ... ... ... - ... екінші кітабы. Бұл шығармадан
Сұлтанмахмұттың 1917 – 1920 жылдар ... өмір ... ... шындықты іздеп шарқ ұруын аңғарамыз. Жазушы өмір материалын
екшеуі, адам мінездерін ... ... ... ... ... тереңдей
түскен. Әрбір оқиға әрі дәуірлік ақиқаттарды, әрі адам мінезін ашуға
септесіп ... ... ... нысанасын түсіну үшін шығарма ... өту ... ... ... ... ақырғы шағының үш ... біз оның ... ... және ... сипатын
тани аламыз. Романның бірінші бөлімінде Сұлтанмахмұттың Томск ... ... ... ... денсаулығының нашарлауына байланысты Семейге
келген кезі ... Бұл ... ... толы ... шын ... таза ... адастырмай аңғартатын бірталай
суреттер бар. Семейде Сұлтанмахмұт қазақтың ұлтшыл ... ... ... Біз ... ұлттық азаматтықты аңсаған, сол жолда жан салып
қызмет етіп жүрген бір ... ... ... кейбіреулері
Сұлтанмахмұтқа бұрыннан таныс жандар.Әлі де болса білім бұлағынан ... ... ақын ... ... әдемі ұрынның байыбына ... ұғым ... ... ... ... Семейде қазақтың алғашқы ... ... бірі ... өз ... ... таңғы жұлдыздай жарқырап шыққанын тамаша адам
екендігін таниды. Сонымен қатар ол ... ... ... ... ... жас ... ... Аталып отырған адамдардың
мінезі де, білім дірежесі де ... ... ... «Алаш» идеясына
қалтықсыз берілген, сол ... ... ... де бар. ... ... бойы ... ... құтылғаннан кейін, енді қазақстан
дербес мем лекет болуы керек деп және мұның өзі ең ... ... ... ... қырағылығы сол – бұл адамдарға бірыңғай қара бояу ... іс ... ... ... « ... ... ... туралы айтқанда автор өзінің позициясын
анық байқатады
Ақын туралы бірінші кітап «Ақын арманы» (1965) деген атпен жарық көрген-
ді. Ол 1968 жылы ... ... ... ... ... кітап, «Баянауыл
баурайында», 1975 жылы баспадан шықты. Осылайша, он жылдай ... ... ... тыныспен жазылған трилогия бас кейіпкер ақын
С.Торайғыровтың ... ... бала ... өлгенге дейінгі аралығын
қамтиды.
Трилогияда Сұлтанмахмұттың өлеңдерінің жазылу тарихы, тамыр ... ... ... эпизодтар түгелдей шындық образдарға
негізделеді. Шәймерден Торайғыров, Сапарғали Бегалин, ... ... ... ... ... ... ... мен творчествалық
қызметі туралы мағлұматтарға өте бай. Шәймерден ... ... қай ... қандай жағдайда жазылғаны, қай жылы қай ... ... ... ... ... ... өте ... болумен қатар
Д.Әбіловтың трилогиясы үшін де ... ... ... ... ... ... ... психологиясын танытуда
жазушы осы материалдарға сүйенеді.
Трилогияда Сұлтанмахмұттың творчествалық ой ... ... ... аз ... ... ... бірінші кітаптағы аса
елеулілері, мәнділері ақынның ... ... ... «Бір ... ... ... тереңін аша көрсетумен ... ... осы ... ... ... ... өмір шындығын жан – жақты
кең суреттейді.Мәселен, ... ... ... келуі. Бұл жерде
Жарқынбайдың түрлі ... ... ... өзі тарапынан
бағаланады. Осы тұста Сұлтанмахмұт: «Әттең дүние-ай,осыған осынша құдірет
беріп отырған мал-ай»,- ... ойға ... ... ... ... күн ... адам емес,
Жамандығын мал жапты, амал бар ма?
Деген екі жол өлең өзінен өзі ойға оралады.» (1,99-б)
Бұл процесте бәлендей ... ... ... ... толғаныстар
суреттеле бермейді. Өлеңнің туу процесі ақынның өмір құбылысын ... ... ... ... суреттеледі. Оның үстіне кейіпкер
бір сәтке дейін бай, оның байлығы әр ... ... ойды ... ... ... сол ойлар, түсініктер Жарқынбайға байланысты бір
арнаға тоғысып отыр.Ақын ... ... ... болып көрінуі осындай
жағдаймен байланысты болу ... ... ... мен өткірлігі байқалғанмен, оның ақындық ойлауының
басты қырлары көрінбейді. Оны көрсетуді бұл жерде ... ... ... ... «Бір ... өлеңін негізге алып, оның жазылуына
түрткі болған өмір құбылыстарын өз тарапынан топшылайды. Бұл ... ... ... « ... қолыма алып қарай бердім, ішінде нақақ көзден жас
бар ма де» ... екі ... ... ... ... ... бөледі. Алайда
осы екі тармақта беоілген мазмұнның көлемі мен ... бұл ... ... салыстырған жағдайда, жазушының айтарлықтай творчествалық
еркіндікке бара алмағандығы аңғарылады. Сұлтанмахмұт ... ... ... көзден тамған жас» болуы – метафоралық ұғым. Жазушы осы
метафоралық ... ... тура ... ... әрі ... ... ... тллықтырып суреттеуге мүдделі-ақ болуға тиісті ... ... ... ақын ... ... сәйкес көрсетілгенімен,
автор Сұлтанмахмұт Торайғыровтың бұл сәттегі ақындық ойлау, ой қорыту
ерекшелігін романда ... ашып ... ... ... ... өмір ... ... де осы
бағытта жүзеге асырылды. Солардың барлығында белгілі көркем шығарма өмір
шындығының тікелей ақын санасында ... ... ... ақын ... айна ... өмір ... санада сәулеленуі, оның
жыр жолдарына айналуы - өте күрделі процесс. Мұнда ақынның логикалық ойлау
қабілетімен бірге, ... ... ... де ... ... Жазушының
осындай сәтті суреттеуіне тағы бір көңіл аудырып көрейік: « Сұлтанмахмұттың
ойына әлгі бір әзірде бір жаңа өлең ... ... ... ... ... еле ... Сұлтанмахмұт оқып отырған кітабын оң жағына
ысырып тастап, өзінің жүрек ... ... ... өң ... отырған
шағы болатын. Мұндай ... ой ... ... отырғанда, айнала
төңірегінде не боп жатқанын сезбейтін. әлгі ... ... ... ... үргенін де, үйге жолаушының кіргенін де, Шөкең мен Ораздың ауыз үйде
сөйлескен сөздерін де, бәрі-бәрісін де Сұлтанмахмұт ... ... ... екі бірдей күйзеліс көкірегіне көлеңке түсіріп отырған осы бір ... ... ... ... балалық күн сырын аңсап, толғанынып кетті.
Қарындаштың түбін бұраулап шайнап ... бір ... ... ... жолдары сарғыштау қағаз бетіне құйылып түсіп жатыр...» (2,101-б.)
Үзіндіде Сұлтанмахмұттың еңбегі туралы айтылады. Қолма қол ... ... дене ... еме, ақыл-ой еңбегі туралы сөз болып отыр.
Жазушы Сұлтанмахмұттың ой еңбегін, творчествалық еңбегін, процесс күйінде
суреттемей, оның ... ... бір ... ... ... ... ... күн сырын аңсап, толғанып кетті» дегенмен, бұл сипаттағы
баяндаулардан ... ... ... ... ... ... Өйткені
«аңсады», «толғанды» деген сөздер кейіпкердің аңсауын, ... ... ... ретінде оқырманның көз алдына толық елестете алмайды. Жазушы
Сұлтанмахмұттың ақындық шеберханасына енуді мақсат еткенмен, анық ... ... жете аша ... Автор ақын еңбегінің психологиясына
терең бойлаудан тартынып, оны сырттай ғана ... ... ... түр ... ... қол ... ерекше белгілерді көрсетумен
шектеледі. Автор Сұлтанмахмұттың творчествалық шабыт үстіндегі ... ... ... ... ... тұрғыда дәл
суреттейді. Сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Сұлтанмахмұттың творчествалық ой
толғаныс үстіндегі сипаты туралы көзкөргендердің естелігінде ... ... ... бір ... ... ... ойланса, көзін бір жаққа тіктей
қарап, қарындаштың сап жағын батыра шайнап тастайтын еді. Сұлтанмахмұттың
сол ... ... ... жоқ (...). ... ... бір ... ... жанындағылардың не айтқанын, кім келіп, кім ... ... ... ... Егер де оның ... ... бір – ақ ... кезде бірдеме айтайын деп ойлаған адамша, соның дәл бетін кірпік
қақпай, салқын қарап бірталай отыратын.».
Қазірет қолында сабақ алып ... ... ... дін ... ... ... жаратылысын жете тынып шығады. Діннің де,
дін адамының да шын ... ... ... ... ... көзін ашып, көп толғандырған іс болды. Қазіреттен ... ... де осы ... ... ... ... те адам. Көкшағыр
да адам. Адам деген бір-біріне қонақ емес пе бұл дүниеде? Олай ... ... неге ... өш? Адам ... ... ... жауыз екен ғой...» (1,85-б.)
деген ой үстінде оның алдынан сан ... ... ... Аббас дәрігер
мұншалық әділетсіздік пен қатігездікті ел ... ... ... Ал ... ... болыстың көзсіз қимылдарына қарсы
тұрар, қарсы арпалысар ... ... онда ол ... ... еді ... білдіреді. «Езілген елдің санасына сәуле енбей Әбунүсіптер әділдікпен
ауыл-үй қонбақ емес.»(1,86-б.) Бұл пікірлер Сұлтанмахмұт үшін д, ... ... ... ... дау жоқ. ... ... бар ... идеяны жүзеге асыруға арналады. Сондықтан жазушы мұндай салмақты ойды
Сұлтанмахмұттың сұрағына берілген ... ... ... ... ... туындайтын бұлтартпас ақиқат ретінде ашып бергені
оңды еді. Әйтсе де осы ... ... ... бір ... шақ ... ... қараңғы халықты ояту, ағарту жолына түсуге ... ... ол ... биік оймен, ізгі ниетпен аттанады. Нұрым болыс
аулындабала оқыту, ... ... ... істеу, т.т. – осы ... ... көп ... ... ... өмірі жайлы көп
сырға қанығады. ... жол, бет ... ... ... бағыт нұсқар ма
деген талап ақындар мен ... ... ... ... мен келісе
алмайды да, бұқаршыл оқығандар табансыз, жалтақ болып ... ... ... ... ... да ... ... жақсарту жөнінде
түрліше көзқараста екендігіне көзі жетеді. «Айқаптың» басшысы мен ... елге ... да ... көзқарастар салқыны бар еді.
Ауылына оралған Сұлтанмахмұт шұғыл ел ісіне араласады. Қырдағы дау-
жанжал, талас-тартыстар ... ... ... пайдасына,
әділет жолымен шешіледі. «Ұйқылы елді оятқанымыз жоқ...кещегі «көгендеу»,
«көгендесу» бәрі надандықтан... Алдымен ағарту керек бұл жұртты» ... ... ол бұл ... баяғы Нұрғали сөзінің ізімен. Осы оймен ол енді оқу
іздеп Томға ... ... ... ... ... ... ... - деп үйден жүгіре шықты да, жаңағы қызыл, жасыл
жалаулы шұбар ... ... ... бара жатты» (1,304-б.)
С.Торайғыров аз ғұмырындағы бір қиын кезі – оынң Семейдегі ... ... ... ... оның осы тұстағы ішкі жан күйзелісін ашуға
ерекше көңіл бөледі. Ал кейіпкердің ... ... ... қарсы
алуы, Жигаревпен кездесу, ауылды советтендіруге кірісуі – бәрі байыпты
тереңдікпен баяндалуы қажет еді.
Жигаревтен ... ... ... келе ... ақын ... ... деп алып
ұшады: « Қасіретті бауырларым, шерің ... ... ... күн ... күн! ... бойғы арманыңды қанды айқаста бақытты ... ... ... ... ... келді. Жаңа тарихтың әділет үшін ... ... ... жатырмын мен сендерге! Естисіңдер ме. Келе жатырмын.
Әкеле жатырмын. Мен Совет ... ... ... ... ... ... ие ... (2,339-б.) Ақын ұлы Октябрь
революциясын, орыс ... ... ... ... ... ... ... Торайғыров шығармаларындағы феодалдық – патриархалдық және
капиталистік қоғамның кей тәртіптерін аяусыз сынау, әшкерелеу мен ... жаңа ... ... ... екі ... ... болады. Ақынның
«Адасқан өмір» поэмасының кейіпкері байлықтан да, әкімдіктен де,ғалымдықтан
да безінеді. Оның түсінуінше, ... адам ... ... ... ... ... ... жаншып, қысып ұстауының құралы. Бұл қоғамда тіпті
әділ болудың өзі қылмыспен ұштасады.
Бұл ... ... ... ... күш, капитал билеген дәуірдің
қайшылықтарын жете білгендігі байқалады. Ақын бұл қайшылықтың ... ... мен дене ... ... алшақтық пен қайшылықтан іздейді. «Ар
азығы - әділдік табылмай, басқа дене азығы өнерлердің ... ... ... күн көрісі ауыраймаса, жеңілеймейді, бақытсыздығы көбеймесе,
азаймайды». «... Ар азығының ер ... ... адам ... ... ... ... қылады деген өнерлердің барлығыадам
баласының бір бірін езіп жаншуына, тұншықтыруына жұмсалып ... ... ... ол. Ақынның бұл пікірлерінде шындық бар.
Революция «жоғарыдағыларды бұрынғыша өмір ... ... ... ... өз ... ... ... шындығы Сұлтанмахмұт
үшін әлі толық танылмаған процес екендігі танылады. Ұлы октябрь социалистік
революциясының ... мен ... ... ... ... бір ... ... жеңісі сол социализмді орнатуға мүмкіндік
қана береді.
Сұлтанмахмұт аз ғұмырында революция жеңісін өз ... ... ... ... жете танып көріп үлгере алмады. өз творчествасында өзі
дәсүр тұтқан, ... ... ... ескі феодалдық өмірдің қалдығын аяусыз
сынап, өз ойындағы әділетті өмірді, ... өмір ... жылы ... ... ... ақын «ар ... құр ... өнерленір үйренгенмен, ауыр күнкөрістен құтылуға болмайтындығын»
жазады. Ал Жигаревке жолығатын жылы (1919) ... ... ... ... ақын осы ... жақын, социализм туралы өз түсінігін ... ... ... 1919 жылдың аяғына таман Жигаревпен кездесіп,
ауылға ... ... елді ... ... ойлаған ойларынан
және бұл бағыттағы оның кейінгі әрекеттерінен ... аз ... көп ... күш ... ... аңғарылады. Оның бұл әрекеттерінің ... ... ... ... жақындығ бар? Елді советтендіріп
жүрген сұлтанмахмұт әлеуметтік беті жағынан кім болды? Осындай ... ... ... болғанда даТорайғыровтың бар өмірі, ... ... ... ... мен ... – барлығы айналып келгенде, оның
социализм үшін ... ... ... ... бір саты еді. ... ... елді советтендіру жұмысына шұғыл араласуында
ағаттық болмағандығына да ден қоюға болады.
3 ... ... ... Ақан ... әдебиетінің кешегі мен бүгініне зер салып қарар болсақ,
халықтың рухани өмірінде ерекше орны бар ... мен ... ... ... ... ... ... баршылық. Қазақ халқының
сал-серілік өнерінің ірі өкілдері Сегіз сері, Ақан сері, Жаяу ... ... ... ... Біржан сал тағы басқа өнерпаздардық ... ... ... ... ... ... болмыс
бітімімен әдебиетіміздің жаңа қырынан орын алды. ... ... ... ішінде Солтүстік Қазақстан өңірінен шыққан қазақ
халқының әйгілі әнші-композитор, ақын Ақан сері ... ... ... ... ... беруі жайдан-жай емес. Қазақ қаламгерлері Ақан образына
көп көңіл бөлді. Оның ... ... ... ... ... бірі ... Ғабит Мүсіреповтің әйгілі "Ақан сері-
Ақтоқты" драмасы мен ... ... ... ... Әуезов пен Сәбит Мұқанов
қосылып жазған ... ... Ақан ... көркем суреттей алды.
Проза жанрында сакен ... ... ... ... ... Әлімқұловтың
"Көк қаршыға" повесінде ақын өмірінің қайшылықты тағдырын, әлеуметтік
шындығын сипаттайды.
Т.Әлімқұлов секілді көш ... ... ... ... ... қалам тартты. Ірілі-ұсақты сол шығармалардың қай-қайсысы да осал
болған жоқ, әдебиетімізге сүбелі ... ... ... ... салмағы,
жанр жүгін ауырлата түсті. Ал осындай қас жүйріктерден кейін тәуекел етіп
Ақан тұлғасын сөз етудің ... ... ... ... етіп қана қоймады. Ақан сері жөнінде үлкен эпикалықшығарма ... ... ... ... ... ... ... Ол қазақ даласын сұлу
әндерімен тербеткен дара туған өнерпаз туралы екі ... ... ... ны ... ... сері ... өмірдің ащылы-тұщылығын, жақсылығын терең сезініп өз
шығармашылығында арқау ете ... өнер ... ... Оның шығармашылығының
бағыты әр салалы: біріншісі - әншілігі. Көп салалы халық әндерін, ... ... әсем де ... ... етіп ... білсе, әнді жай орындамай ... ... ... білу ... ... қыры менсыры еді. Үшінші саласы ақындық
өнерінің өзі, оны өз ... ... ... ... ... ... ... махаббат, аңшылық, саятшылдық және мансапшы ел ... ... тап ... ... ... ... Ал ... ақындық тілмен емес терең тебіреністі сүйіспеншілік ... ... ... сала ... ... ... - ... кейін қалмайтын бесінші сала. Ақын ән мәдениетіне көптеген
жаңарған, ... мол әр ... ... ... биік ... ... ... немесе сұлулығы мен әндері бір ғасырдан артық кезеңді
бастан кешіріп, өміршеңдігін ... ... Оған ... ... ... ... ... дарыған, әрі халқының өнер, білім мәдениет
мектебінен дәріс алған деп түсінетін. Оның қашан да ... өмір ... ... ... ... ... сезім иірімдері, сыршыл сазды,
әсем әндері, домбыраның қоңыржай ... ... адам ... ... ... ... баурап алып ... ... ... автордың ізденісін, аталмыш тақырыпқа зор дайындықпен
келгенін байқатады. Оталық кейіпкер - Ақан серінің серілік қасиетін танытар
көптеген мінез қырлары, оның ... ... ... ... ... тән кісілік қасиеттері, аңшылық, саятшылығы, әнші-серілігі, қыз жанын
жаулап алар сыпайылылығы, ... де ... ... ... ... Ақанды ортасынан бөліп алып даралап көрсетпейді. Оның әлгіндей
қасиеттерін әртүрлі талас-тартыстарда, ... ... ... иотырады. Ел іші Ақанды осындай дара бітім-болмысына бола ерекше
қастерлейді. Халықтың Ақан ... ... ... ... ... ... өң ... жиі бой тастап отырады. Сондай бір сәттеАқан төңірегінен
өзінің досы әнші Файзолланың Ғазмзын іздеп жүреді. Жалпы өмірде ... ел ішін ... ... ... ... оймен, елеусіз ғана бір
ақсақалдан жөн сұраса, ол ... кім ... ... қалып:
"... - Айналайын жаным, күнім! Е, Алла-тағала бар екенсің ғой! ... ... ... ... Тура ... ... мына ... қараша
үйіме әкелуін қарашы. Айналайын - деп, аттың шылбырына оралып оң ... сол ... бір ... ... ес ... - ... енді ешқайда
бармайсың, Файзолла үйі ешқайда қашпайды. Біздің үйге келген қонақ ... ... ... ... ... ... ... Сөзінің соңғы жағын
қуанышпен әндетіп, Ақанның қолтығынан демептүсіруге айналған шалға сері ... ... ... Үй иесінің мақамына салып соның ұйқасымен даусын
көтере тұрып: - Отағасы-ау, бейуақытта ... жұрт ... ... ... ... күні бар, ... ... қашпайды. Ел жатпай
тұрып табайық, осында Ғазиз сынды жолдас бар ед ... ... ... ... мұрсат беріңіз, тамақ емес, тынығу қазір бас қайғы.
Шал сәл ... ... да, тағы ... Ақанжан, сен ат басын тірегенде үйіме, әкем тіріліп келгендей қуандым
көрдегі, сендей азаматты түсіріп ала алмаса, ... бұл ... ... тым ... ... тізе ... ишаратпен кетпесең, алдыңда
тұрған мына Әлтайдың имансыз боп ... - ... Ақан ... түсті
аттан." (5, 91 б.)
Ел ақсақалы Әлтайдың аузымен айтылған бұл ... ... ... ... ... ... ... Сері мен ақсақал арасындағы аяқасты
туа қалған осы диалогты жазушы ... ... ... ... ... ... ұтымды қолданар тапқырлығын көрсетер
жанды суретке айналдырып жіберіп отыр.
Жалпы ел мүддесі, ел тілегі Ақанға жат ... ... ащы ... мұң-
қайғысын әніне қоса білген Ақан, орайы келген тұстарда оған арашасы да бола
алады. Оның ... ... ... ... атқамінерлер алдында сөз
сөйлеген Ақан аузына жазушы мынандай терең, ... ... ... ... ... ... болғалы, жасыл бақты, ... ... ... ... ... мекендеген еркін өскен ерке халық еді. Аузынан
шырқалған ән, тілінен ... сөз, ... ... ат ... ... ... көңілі ояу, сергек халық еді. Құс әншісі бұлбұл мен сандуғаштан ән
үйреніп, көл еркесі аққу, ... ... ... ... ... дала, көк
аспандай кең, қара жердей жомарт, бұлақтай таза, ... ... ... ... ... еді. ... бейсауыт адам келсе, қол қусырып қарсы
алар, досының басына күн туса ... ... ... ... ... ... пейілді, жүрегі таза халық еді... " (5, 268 б.)
Бұл сөздерді Ақандай өнерпаздардың халқына деген шексіз махаббаты, халық
мінезін - қасиетім деп ... ... ... сезімі жатыр.
С.Жүнісовтің "Ақан сері" романы Ақан өмір сүрген кезеңін, ... әр ... ... ел ... ден ... Жазушының
"Ақан серісінде" тарихылықтан гөрі көркем ойлау үстем болып тұр. Көркем,
тарихидеген екі сөз анықтауыш қызтетін ... да ... - ... үшін бір ... қамтылған. Біздің ойымызша, С.Жүнісов тарихи шежіре
жазуды емес, жазушылық шығармашылық еркіндікті пайдалануды, бірақ ... ... ... ... ... ... ... реальды
жағдайлардан ауытқымауды көздеген. С.Жүнісовтің бұл шығарманыжазуына, атағы
мәшһүр әнші ... ... ең ... ... Ақан сері ... ... ... білгені, құлағына әбден сіңісті болғаны әсер етсе ... ... ... ... Құлагердің мерт болу жағдаятына ерекше назар
аударады. ... ... ... ... тамаша табиғатына зор мән береді.
Тұтас алғанда, "Ақан сері" романы үлкен дайындық, асқан ... ... ... ... бірегейлігі де осында.
Роман негізінен әуелеп ұшқан аққу үніндей дауысы бар, ... ... әнші ... ... ... бір сырлы серісі- Ақан
(Ақжігіт) Қорамсаұлының өмірін арқау ... ... ... ... ... ... ... әннің әлеументтік салмағы ашылады. Ақан әнші
басынан өткен трагедиялық хал, мұны Біржан сал да басынан өткізген. ... ... ... ... әнші, композиторларына, қазақ халқына тиген таяқ.
Автор соны Ақан айналасына жиналып ән салатын, өнер ... ... ... ... отыр.
Бұрыннан өмірі мен өнері, ақындық сипаты белгілі Ақанның өнерпаздық
қасиеті және ұлан ғасыр серілік ... бұл ... ... ... ... ... ... өнерін тек қана халқына, еліне ... ... ... өмірін қиюға дайын тұратын ақын болмысын ... ... ... ... ... қиюластырады. Серінің жүрегіне дерт
салған Балқадиша, нәзік жанды, сын мінез, ақылды да ... ... ... ... ... ... өнерін тамылжыта
суреттейтін тұстары, өзінің өнер айдында соңына ... ... ... ... ... ... жан тебірентерлік іс-әрекеттер,
барлығы жиылып келгенде Ақан бейнесін дарылай түседі". (7,142-143б.), - ... ... ... ... жазушы шеберлігін айшықтап көрсете
кетеді.
Романда Ақанның тек ... ... ғана ... бұл ... ақын, композитор, әнші ұлының әділетшіл қамқорының іс-әрекеті
арқылы XIX ... ... ... ... даласындағы әлеуметтік
жәйттерді, қоғамдағы ... ... мен ... қайшылықтарды, патша
-отаршылық саясаттық қарым-қатынастармен далаға ... ... ... ... ... ... суреттеген. "Жолаушылап келгендей
әдейі ат басын тіреп, өз ... ... ... ... тұрған мына
қожа-моллаларға Ақанның жыны түсіп, арқасы қозды. ... ... ... ... ... ел ... шонжарлар жұмсап отырған қолжаулық,
надандардың ... ... ... ... сері көзі ... ... ... домбыраны алды. Алды да бір-екі шертіп, қожаларға
кекесімен қарады.
- ... ... ... айтатын шамаларыңыз болса қағысуға мен
даяр. Дөмше молда ел бұзар, күмше молда ен ... уелі ... ... ... ... ... Байқаймын, от тығуға емес,
соқтығуға келген екенсіздер..." (4,230б.) Шариғат жолын білмей, соқыр молла
болып жүрген ... ... ... осылай береді.
Ұлы дарын душар болған, ... ... ... ... ... ... романда айқынырақ әшкереленген. Сол тұстағы
жалпы ауыл салтына халық ахуалына ата дәстүрлік әдет-ғұрыпқа тән ... ... тән ... ... ... ... ... мен
жоқшылықтан зардап шеккен жарлы - жақыбайлардың күйкі тіршіліктері де роман
сюжетінен айқын көрініс тапқан. Романның өн ... Ақан ... ауыр ... ... көріністері нанымды сипат алады. Осы жерде Қ.Әбдезұлының
мына сөзін мысалға келтіруге болады: "Қызылжар қаласындағы еріксіз мойынға
мінген діни оқу ... ... ... ... бесік, сұлу мекен Сырымбетке
қайта оралған ақынның алдынан елді тұмшалаған, тұншықтырған ... ... орта ... ьжан ... бар ... көлегейлеп
шығады. XIX ғасырдың екінші жартысындағы дала өмірі, Сахара тіршілігі жас
албырт ақынның көңіліне шабыт, ... қуат ... осы ... жағы, әділетсіз әлеуметтік орта, қатыгез қоғамдық жүйе енді ... ... ... ... Жаны ... ... айтып... Жарқылдап
топты жарған Ақан сері өмірінің күнгейінен, көлеңкесі көп тағдыр белестері
роман ішінде ... ... ... (7,141б.) Романда ел суреттері, дала
дидары, қарапайым адамдардың өмірге өнерге құштарлықтары терең ... ... ... ... ... өріс ... Ақан ... қиын да
күрделі бола тұра халыққа жақын, көпке силы. Шығармадағы өмір өрісі, ... Ақан сері ... ... жаңа ... ие ... бейнесі - уақыт перзенті ғана емес, халқымыз тарихындағы ... ... ... ... ... ... ... алдымен өмірге, айналасына, табиғатқа ойлы, әсемпаз көзбен жіті
қарайтын ... ақын ... ... ... "- Мына ... ... Мына
қос уыс шөпте бір-біріне ұқсамайтын неше түрлі балауса бар. Сырттай қараса
түрі көп емес ... Ал зер ... ... ... ... ... шөп ... бүлдіргеннің жапырағы, мынау раң, мынау қымыздық, атқұлақ, жыланқияқ,
мына бірі қоза сияқты... Ағаштың бауырына не бір ... ... ... ... сал да, күн де, көлеңке де, ылғал да жетеді. Ал, ... ... ... ... ... неше түрі бар емес пе, ... Ақын да
арадай бағбан. Ол гүлдің қанатын сындырмайды, аялайды, арадай ұшып жүріп ән
салып, гүл жырын, ... ... ... ... ... ... балауса
қыздар. Маған әрқайсысыңның бір тал шашың, кірпігің, айдындай ашық көзіңнің
жанары, селт ... ... ... ... ... ... ... жүрегің,
дірілдеген ернің- бәрі де жыр." (4, 76 б.) ... ... ... ... адам қасиетіне тән сұлулыққа дәйім іңкәр әсемпаз, әстет,
жаны ... ... ... асыл жар үшін жан ... әзір ... ... ... Ақан ескі салт-сана шырмаған ауылдың қалыптасқан сорақы
дәстүрі- қызды теңіне қосуға ерік бермей, сүймеген ... ... ... ... ... ... ... қарсы қыр көрсетуші, өзінше әрекет
жасушы, батыл да дархан азамат. ... ... ... ... ... барынша тәуелсіз болуларына жағдай жасайды. Елдің
қарсылығына қарамай ескі салт-дәстүрмен емес ... ... ... ... ... Надан халықтың көзін ашып, өмір талабына сай ... ... ... ... ... ... бұл ... ескі әдеп-
ғұрыпты, қанау, зорлық тұтқасын берік ұстаушы өктем, топас ... ... ... ... ... зұлматты жақтаушы дін ... ... ... ... паш ... ... образын ашуда С.Жүнісов романында үстем орта, ел билеушілер, атқа
мінерлер арасында болған қақтығысты ... ашып ... ... ... ... сияқты бай-болыстардың қарапайым халықтарға тізесін
батырған ... ... ... ... ... ... ... Ақан образына былай сипаттама береді:
"Ақан болмысы шиеленіскен өмірі мен басынан ... ... өз ... ... Ақан тірі ... ... айналған тұлға. Ал,
Ақанды аңызға айналдырған оның қиыншылыққа толы өмірінің ... Ақан ... ... ... ... аз ... жоқ.
Бәтима, Ұрқия сынды жарларын өлім айырса, Ақтоқтыдай ... ... ... ... мәні ... ... құмай тазысы
Басаралысыдан, ұшқыр қырандары ... мен ... ... ... ... айырылуы- бір адамның, "Бір айналдырғанды шыр айналдырады"
дегендей қиын тағдыр болды. Бірақ Ақан осындай қиын ... ... ... "(2 , 143 ... ... - ... ән-өлең дәстүрін өз ортасында, халқы
арасында өрістетуші. Әншілік өнерді өзін қосқан дос, ... қыз, ... ... әншілік мектебі бар ұстаз. Ақан сері - ауыл айналасындағы
елдерге ән мен, өлеңімен, аңшылық, мергендік ... ... ... театрының" жетекшісі. Сері, саятшы, ұлы дарын иесі Ақан ... ... ... ... ... ... қилы ... араша
түсуші, жарлы-жалқы серіктеріне қалың ... , ... ... да ... қамқор жан.
Ақан ақын, өнерпаз.ақынның бұл қасиеті дилогияның әр тарауларынан
байқалып тұрады."Ақанның ... ... ... ... "Үштоты",
"Құлагер", "Балқадиша", "Мақпал", қай-қайсысы болса да сұлулықты сүйген,
соған табынған ... ... әсем ... түйіндеген ойларының
көріністері. Оларда әйелге деген өжет мінездің қара ... ... ... қайта сыйластық, адамгершілік , адамдық мінездері суреттеледі. Әйелді
төмен етекті санаған заманда оларды осынша ... ... ... ... ... ... да осы ... айқындайды." (2, 209 б.) Бұл ... ... ... ... сыр ... ... ... "Балқадиша", "Құлагер", "Үштоты", "Қараторғай" атты өлеңдерінің
жазылу тарихы романда көркем суреттелген. Ақтоқтыдан ... ... ... ... қала ... "Ызыңдаған жел өтінде, Сырымбеттің
төбесіндегі ... ... ... ... бойы ... ... Ауық-ауық күрсінген сері сонда да ағаш ішіне ... ... ... ... ... сүйгеніне қосыла алмай, жалғызсырап, иесіз тауда
оңаша отырған әнші саусағы домбыра пернелерін бойлап, төменгі сағақта үздік
дірілдеп тұрып ... ... ... қос ішек те, ақын ... ... ... егіліп, баяу күрсініп, сыңсығандай болды..."
(4,164б.) Міне, осылай "Сырымбет" әні өмірге келді. Әрбір тыңдаған ... орын ... ән ... екі ... ... ... еді.
Дегенмен, романдағы Ақан қанауға, қысымшылыққа, озбырлыққа ... ... ... махаббаты үшін қаншама қасарысып, қымыл ... ... ара түсе ... Ақынның ару қызға ... ... ... қара басы қиын-қыстау жағдайда қалады.
Асыл жарынан айырылған қалың қайғыдан қан жұтып, жан азабын ... ... ... ... С.Жүнісов сол сәттегі қайғылы, зарлы
ақынның кейіп-кескінін: ... ... кеп, ... түнеріп үнсіз
жайғасқанда да, Ақан селт еткен жоқ. Мойнына жағын ... ... ... ... әлгі әнін баяу тарта береді." (4, 150 б.) - ... ... ... ... ... мұң бар, сағыныш, қайғы-қасірет те
болады.иБірақ бұл ... ақын ... жара сап, ... ... ... ... күйзелтіп тастамайды. Қайта соның
әсерінен туған ән ақынға көтеріңкі рух ... ... ... болашаққа
құлшынтады. Сондықтан ақын жанды қаһарман өмірден, жарық ... ... ... болашаққа бет түзейді, Ұрқияға үйленеді, Тастан байдың талақ
еткен тоқалы - Қадишаның ... ... ... ел ... араласады.
Сол себепті романдағы Ақан портреті: оның ... ... ... ... өзі ... ... қоғамдық, өмірлік жағдайдйң тікелей
нәтижесі болып табылады.
Қалың малдың құрбаны болып, надан адамдардың ... ... ... ... ұқсайтын қыз тағдыры қиын-ақ қой. Осы қыл арқанның бір
ұшы буынына түскен ... ... бар. Сол ... ... ... Ақанды бейжай қалдырған емес. ... қыл ... ... ... ... ... қайғысына қапа болған серінің көмейіне "Балқадиша"
әні сайрап келе қалды. Бұл ән ... ... ... ... ... тағы да ... ... ән табиғатын түсіне білетін
аңғарымпаздығына еріксіз тәнті боласыз.
"... Қас ... ... ... мақпал түн Көкше жерін баяу бүркеп
келеді. Қос ішекті баяу шертіп уілдеген сері әлден ... ... ... ... қоңыр үнмен құстай қалқыған жаңа, жібек әнді толқыта салды:
Ба-ра-ды, Қараторғай қанат қағып,
Астына қанатының маржан тағып, - деп жолды ұзақ, ... да, ... жол ... ... қайта жалғады.
Бірге өскен кішкентайдан қарағым-ай,
Айырылдым қапияда сенен ... ... ... ... ... ... ... тербеген Қоскөлдің толқынындай жұмсақ әрі ... әні ... ... ... даласынан асып, бүкіл қазақ
жеріне қанат қағып бара ... ... соза ... ... ... жеңіл, сырлы ән тұла ... ... ... ... (5, 360 ... ... әнінің шығуын серінің көңіл ... ... ... ... Бұл ... ... ... мұңы да, қорғасындай
балқытар саз әуені де, көкірек сырын дөп ... ... ... та бәрі-
бәрі астасып жатқандай.
Ақанның "Үштоты" әнінде сұлулармен жай ... ... ... ортақтасады. Байлардың үш қызына арналған бұл ән, қыздар
сұлулығын ... ... ақын ... ... Оған ... ... ... кедергі,
тежеу болуға тиіс емес. Ақан туындылары жастардың махаббат еркіндігін ту
етіп ... ... ... арманның ойы мен күні. бас бостандығы жоқ
қазақ ... көз ... ... мұңы мен ... ... ... сүйген екі жастың дегендеріне жеткен шақтарын табиғи ... сері ... ... ... ... - Құлагерге байланысты.
"Құлагер" әні - Ақан шығармашылығының шыңы.
Ақанның алты алашқа тағының ... ... ... ... осы Құлагердің ат шабыстарында бәйгенің алдын бермеуі ... ... ... қосқан Құлагер аты шамалаған уақытта межелі ... ... оны: ... ... ... тер ... шықты. Кең
жазық маңдайында бөрткен тер маржандай мөлдіреп, тынысы тарылып, кешкі таза
ауа ... ... ... ... Ақан көзі ... ... Түк ... түк естімей, көзінің алды бұлдырап, тұнып ... ... б.) - деп ... ... - бас қызға бермес жануарым" деуінің өзі Ақан үшін Құлагердің
қаншалықты қымбат екендігін ... Ақан ... ... ... еді ... жерің,
Шаттанып тұрушы еді қосқан елің.
Атығай - Қарауылға олжа салған,
Бота тірсек, қыл сағақ, сондан керім,-
деп тұлпарын тамаша суреттейді. Тұлпары ... мерт ... ақын ... ... ... ақын туралы жазылса да оның шындық, творчествалық
толғанысы суреттелмей көбінесе ол білгір, шешен ретінде ... ... ... ... ... ... да, ... толғандырады,
ақынша сөйлетеді. Ақанның қилы-қилы адамдармен, ғашықтарымен, достарымен,
Құлагерімен ... ... ... ... ... танимыз.
Ақанның серілік даңқын әні мен саятшылығы ғана емес, ғашықтық сырлары да
шығарған. ... ... ... ... ізгі ... ... суреттеп
оқырмандарға Ақанның да досы, оның ғашық болған қыздары шын, пәк махаббатты
ардақтайтын асыл ... ... де ... әрі нанымды сипаттаған. Автордың
суреттеуінде Ақанның бір кездеҚадишаға көз тастауы, одан ... ... ... ... ... ... ... Ұрқияны алып қашып, адал
жар етуі - бәрі шын, дәлелді таза сезім, ... ... ... ... ... ... сипатпен берілген. Асылы, Ақанның ғашықтық
ғаламаттары жастық пен достық сырлары өмірден өрбіген ... ... ... ... ... туындаған керемет әе\н әуендері
қалың, дүйім халықтың ойынан шығады, жан - ... ... ... ... достықтан, шынайы сүйіспеншіліктен туған ән-әуендер - ... адам мен оның ... ... нәзік сезім мен ... ... Ақан ... сыры - ... нұры, сезімнің сыры арқылы
қалың көпшіліктің дәл ... ... орын ... Ақын ... тағдыр
- талайы, ғашықтық мұң шері - ұлт тарихындағы, өнер өлкесіндегі жекеленген
өнерпаздар ... ауыр хал ... ... ... Ақан сері бейнесі арқылы сол кездегі қоғам ... ... ғана ... тарихымен тағдыр-талайы мол - өнерпаздар,
өнер ... ... ... ... ... ... мен бедерлі
өрнектелген.
"Ақан сері" романындағы негізгі жүйелер, ... ... ... ... ... ақындай абзал, ардагер жар іздеген
осынау қыздар, қалыңдықтар төңірегінде ширатылған желідей болып ... ... ... ... асыл да сұлу әнші әрі ... ... Ақан оны алып қашады. Бірақ зорлық күштер қызды ... ... ... қосағы, жары Ұрқия баладан қайтыс болады. Досы әрі әншә
Сұлтанмұрат жар етіп ... ... ... ... секілді қанбүріккен
діншілер қорлықпен өлтіреді. Осының бәрі үшін ... сері ... ... Ақын ... ыза ... ... ... серілікті, халқына
дархандылықты аңсаған Ақан серіге зоршылық таптар қара ниет ... би ... ... ... отын ... ... қыр ... Жазықсыз әкесі Қорамсаның малын тартып алады. Бұл топтағы сорақы
бейнелер - ... ... ... ... ... тағы басқалар.
С.Жүнісов осы залым, сұрқыя пенделердің ұсқындарын, бет-пішіндерін іс-
әрекеттері ... ... ... ... ... жаны ... ... ендігі жансерігі қанаты -
Құлагер. Құлагердің тұлпарға біткен, адамнан зерек ... ... ... ... сипаттайды.
Бастысы, әрине Ақан ман оның айналасы, Құлагер төңірегіндегі данқ пен
дақпырт, ел суреттері мен ... ... ... ... ... ... ... алуан ізденіс, дерек көздері, көркемдік ... ... де ... ... ... ... Құлагер - бұл романдағы абзал бейнелер. Ақан
үшін Құлагер ... ең ... асыл да ... ... ... ... - ... лаынған, халық тариқын, халықтыңтұрмысын ... ... осы ... ... ... ... сырларын ашады, өмір
мұратын, халық орнын, ... ... зор ... береді.
Ақан сері көптеген әндері көңілі кеткен, ықыласы құлаған ақмаңдай қыздарға
байланысты туған. ... өмір ... ... сол ... тарихын тарату - Ақан өмірінің драмалы сәттерін ашуға жатады.
Осыдан келіп романда Ақтоқты, Ұрқия, ... ... ... қыздардың
образы жасалады. Көркем образға келудің жолы әр қилы . Нақты ... ... ол ... ... ... ... , қалй туғанын
зерттеген ғалымдарымыз бар. салыстыра қарағанда, С.Жүнісовтің ... ... ... ... жүріп отрудан гөрі, шығрманың драмалық
қуатын арттыра түсу үшін бір қыздың басындағы ... ... ... ... ... ... ... Тарихи шығармалар
тәжірибесіне жүгінгенде, М.Әуезовтың Абай - ... ... ... ... ... ... ақылды екі әйел бір романда ауырлық
етеді деп Айғанымды ерте көз жұмдыратынын білеміз. Сол секілді ... ... ән ... бейнесін көркемдік жинақтауға түсірген. Ақан
бастан кешкен трагедия - Ақтоқты мен Ұрқияға байланысты. Ел ... ... мен ... ... ... ... ... әңгімелер көп. Ақан
өмірінде қашша әйел кездескенімен де дәл Ақтоқты оқиғасындай ... ... ... Бұл ... ... ... ... беріктігін танытады.
Ең негізгісі, жазушы еңбегінен кезең-уақыттың тынысы, Ақан, Біржандар
арқылы өнерпаздар мұраты мен ... ... ... Өнер ... "ер қанаты - ат" сипаты, ғашықтық хикаяларымен ... ... ... ... ... де кестелі, шынайы сипаттарға ие
болады.
Романның қай тұсын алсақта, ол ... ... ... ... түр ... ... қақтығыс сөздері немесе саятшылық, ғашықтық
сырлары бәрі-баршасы ... ... ... ... ... өткен заман сырларын ғана емес, ескі ауылдың тұрмыс күйлерін,
мүлік, бұйым пішіндерін, этнографиялық өзгешеліктерін, сол ... ... ... ... рулардың мінез-құлықтарына дейін әбден түп-
түбіне жеткізіп тәптіштеп, тартымды ... ... ... мұндай келклі,
аталы туынды жасау үшін Ақан туып-өскен, серілік құрып, ... ... ... ... ... ... Ақан ... көп жылдар бойы шынайыіздегенінен
білеміз. Талмай ізденгенінің арқасында осындай қазақ әдебиетінің ортасынан
ойып орын ... ... қол ... емес пе? Академик-жазушы З.Қабдолов
С.Жүнісовтың төрт ... ... ... алғы ... ... ... - туған жерге тамырын терең жіберген дала жыршысы. Дала болғанда,
ғажайып Сарыарқаның - ғаламат сұлу ... ... ... ", - ... ... тән тағы бір ... ... - батылдық. Мәселен, "Ақан сері"
дилогиясы, М.Әуезовтің атақты "Абай жолынан" ... ақын ... ... жазам деу шынында да ессіз ерлік емес пе? Сәкен бұл ... ... ... ... ... 6 б.) - деп баға ... де ... үшін үлкен
жеңіс, еңбегінің жемісі.
Ал романның тіліне ... ... ... сері" дилогиясының тілі жатық,
жарсымды тіл. ... ... мен ... ... ... дәл әрі ... ... білген. Қазақ халқының тіл байлығын жетік
меңгеріп, сұлү сөздерін меруерттей тізе білген. ... ... ... де ... ... шебер сөйлете алған. Жазушының көркем тіліне,
кейіпкер толғанысын, ішкі ... ... ... ... ... ... көп ... келтіруге болар еді. Бірінші кітаптағы
елдің мазасын алған дала көкжалы ... ... ... ... дәл бере ... сөз жоқ, ... қаламгерлік сипатын аша
түсетін сәтті көріністер, сөзге жан бітіру, ... ... ... ... осы. ... ... ... Р.Бердібаев өзінің "Қазақ
тарихи романы" деген еңбегінде С.Жүнісовтің "Ақан сері дилогиясына зор ... осы ... ... ... ... ... тілі - негізінен жатық, жарасымды тіл. Автор
адам мен табиғат құбылыстарын дәл суреттей біледі. ... ... ... ... ... ... ... еселеп қолдана білетіндігі
аңғарылады."(20, 205 б.)
Осы соңғы ... тағы бір ... ... ... ... ... ... атты зерттеу кітабы жарық көрді.
С.Қирабаев бұл аралықтағы шығармалардың ... ең ... ... ... ... ... да атап, жан-жақты тоқтала кетеді.
"Ақан ... ... да ... ... озық ... ... кіреді.
Мұнда беймезгіл заманда өмір кешкен өнер адамының жан дүниесі ... Ол ... өнер иесі ... ... ... ... көрініп, оның
өмір азабын жеңілдетуші, рухани демеушісі боп көрінеді. Сұлулықты сүйе
білген ... ... де, ... да, ол ... ... өмір ... ... Қанша қысым қастандық жасалса дасұлулық, өнер өлмейді.
Ақан да ... ... ... өмір ... ... романы бүкіл рухымен
бізге осыны ұғындырады..."(36, 162 б.)
С.Жүнісов "Ақан ... ... ... жүйесіне тоқталмас бұрын,
алдымен Т.Рахымжановтың мына сөзіне ... ... "Сөз жоқ, ... автор сөзі, авторлық баяндау - оның ... ... ... ... ... ... көркем шығарманың алтын діңгегі -
автор. Әйтсе де, қоғамдық құбылыстар менадам жанының қыртыс-қатпарларынын
терең ... ... ... ... ... тек ... ... белгілі. Қаһармандардың ой-өрісі, дүниеге қарасы , мінез-
құлқыбір-біріне қарама-қайшы сан алуан ... ... ... ... ... жатады. Әрине, оның бәрін авторлық жалаң ... ... ... Сол ... ... жанрынында кейіпкер сөзі леулі орын
алады."(9,192 б.) Әрине, шығарманың қалай ... ... ... ... ... ... ... беру барысында әр түрлі
амал-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... аша ... жазушының баяндауында әр қырынан көрінген. "Мұнда
диалогтардың түрлері көп. ... ... ... ... оқиғаларына драмалық
өткірлік беретін диалогтардың типтерінде атап өтуге болады."(9, 192 б.) ... ... ... ... ... ... жүйесі"
мақаласында көрсетіп кетеді. Романда диалогтар белгілі оқиғаларды, іс-
әрекеттерді ... ... ... ... ... ... сұрақ қою барысында, ойдың тоқтап қалып, уақыт ... ... жиі ... Мәселен, романда елдің бәріне тісін, ... ... ... соғып алған саятшылықтан қайтқан Ақан жолай Тастан
үйіне түсіп, сол жерде саятшылыққа қайта тоқталып, қасырмен болған ... ... ... ақын диалогынан сол кездегі, сол ... ... ... ... ... қарауыл мен керей руларының арасындағы тыныс-
тіршіліктері, ... ... Ақан ... ... мен ... туралы
ертегісі арқылы көрініс табады. Азнабай ... тіл ... ... ... ... ... ... жіберуі, автордың рулар арасындағы бітпес
алауыздықты, бір-бірін көре алмас күншілдікті ... ... ... Ақан мен ... ... диалог: "Ал енді сүттен ақ,
судан таза бола тұрып, осы жүрісің не? ... ... ... ... ... ... Сен болсаң үнемі жалғыз шабасың малға. Қаншығыңнан басқа
серінің де, ... да жоқ. ... ... ең ... да, ... да адам ... Оның да аласы мен құласы
бар",- дейді ... " - Сен мені ... Мен ... , бір ... ... ... балаларынын қарашы. Қасқырдан бетер емес пе, бірін-
бірі атарға оғы, ... аузы ... деп ... ... ... әшкерелеумен аяталады.
Романнан алынған мына диалогта:
"- Әй, Ақан, -деп ... ... іліп ... - Елде ... ... ... ... жалғыз дін, мұсылманшылық ақ жол еді. Ол да
бұзылып барады. Дін десе, дін ... ... ... ... не ... ... әрмен тантымай! Не айтып келесің, дорба ... -деп ... ... - Тағы да ... ... жаға келген екенсіңдер. Не
айтып отырсыңдар...
- Ақан шырағым, ... Ел ... ... мына ... дауды басайық,
ел керден кетсе де, діннен безбесін, мұсылман баласы бір-бірімен қырғи
қабақ болмасын деп ара ... ... ... - деп еді ... (4,26б.)
Бұл жерде диалогтар жүйелі дамиды: біріншіден ... одан ... ... ... ... баяндау жүйесінде диалогтағы ойдың
қозғалысына кейіпкер сөзіне, ... ... ... ... ... қысқа болып келуі, ой тұжырымға бай, икемді
болып келуі, өмірлік ситуацияға ерекше мән беріп тұр. ... ... бірі іліп ... ... ... ... ... баяндауынсыз Ақан
сері романының ауқымы мол, тынысы кең. ... ... ... салт-дәстүрін,
мінез-құлқын, жақсы қасиеттерін айта отырып, ел арасындағы ынтымақтастық
пен достықты паш етеді. Осы ... ... ой ... ... ... ... іштей тоғысып жатады. Осындай жағдайларда автор
ойымен ... ... ... бір-бірімен шиеленісіп, өріліп кеткенге
ұқсайды.
Автордың ақын ... жан ... ... ашуға тырысады. Романдағы
Ақан бейнесі арқылы психологиялық мінездеме берудегі ең бастысы - ... ... ... Ақан портретінен сегіз қырлы, бір сырлы, ... өте көп, өнер ... көре ... ... ... ... ... автордың объективтік жан дүниесін ашуға, характерін
әлеуметтік қақтығыстар, ... ... ... ... ... соң роман фабуласының тағы бір ... - ... ... ... ... ... басты тұлға - Ақан серінің
мінезі арқылы көрініп отырады. Бұл ... ... де ... ... ... әр ... ... өмір тәртібі, мінез-құлқына қарай
даралауға, сюжеттік желілердің өзара кірігіп, эпизодтардың ... ... ... әсер ... ( , 49 ... "Ақан сері" романында ұсақ-түйек жайттарға көп мән бермей,
Ақанның басынан өткен көп қиыншылықтарды жеті бейнелеген. ... ... ... аз ... ... сұлу ... айырылып қалуы,
сүйіп қосылған жары Ұрқияны жер қойнауына ... ... ... Құлагердің мерт болуы бәрі адам төзгісіз қайғы -қасіреттер еді.
Автор осы жайттарды ... бір ... ... ... білген. Ақан
өміріндегі осы қасіреттің ең үлкені - тұлпары Құлагердің мерт болуы.
Арқа өмірінің атақты байы - Сағынайдың асына ... әр ... ... еді. Үш ... ... шақырып, тек қарауыл елінен ешкімді
шақырмайды. ... ауыл ... ... ... Ақан ... ... барады. Ақаннсың шақырылусыз келуі, ел жуандары Нұрмағамбет пен
Батыраштарға ... Паң ... ... ... ... өз ... ... серілігі ұнамаса, Батырашты ... атақ ... ... отын ... Осы тұстағы Батыраш пен Ақан арасындағы тартыс ру
мен ру арасындағы бітпес жауластықтың ... ... әсер ... анық.
"Ал С.Жүнісовтің "Ақан сері" дилогиясында проза жанрының ... ... бері ... ... ... ... ... ерекшеленген
"диалог-мінездеме", "диалог-дау" жиі кездеседі. Оның да жөні бар. ... бұл ... ... бұрын: "Ажар мен ажал", "Өліара" және
тағы басқа пьесалар ... ... ... ... төселген қаламгер болатын."
(30,194б.) Т.Рахымжановтың бұл тұжырымындағы "диалог-дау" романда ... ... алып ... ... Нұртазаның қаны қарайып Қорамсаға
және оның жақтастарына айбат көрсетіп, қоқан-лоқы көрсетуі, және де ... ... ... екі ... ... бидің "Ақан найсап ел ішіне у
сеуіп отыр, ертең бар жасымыз сол умен ... ... деп от ... ... жатады. Тағы да тоқалы Қадиша мен ... ... да ... ... ... ... ... саятшылық, мергендік, атбегілік,
құсбегілік қасиеттері көп. Ат баптап, құс ұшырып сатшылық ... ... ... ... ... ... ... Ақанның сүйікті тұлпары Құлагерді
қалай баптауы, Басаралының Біршекті қалай ұстағаны, Көкжендеттің қыралығы
керемет бейнеленген. Жазушы ... ... ... ... ... ... серінің серілік тұлғасын ашуда романға ерекше ... ... ... сол, Басаралы мен Біршек арасындағы ... ... ... ... мен ... ертегісін айтқыза отырып,
халық арасындағы әлеуметтік, таптық мәселелердің де бетін ашып кетеді. Ақан
Біршекті ... тиек ете ... ... мен ... ... ... жерінен шыққан Біржан салға көрсеткен өктемдіктерін осы ертегі
арқылы әжуалап, болыстарды күлкі қылып, байларға тісін ... ... ... ... болса, Көкжендет қыранның қыраны. Көкжендет тырнағынан
ұшқан құс та, жүгірген аң да ... ... ... ... ... елден жырақтап қалған кездері қыран құсы Көкжендет ақын
мен ұлы Ыбан екеуінің асыраушысы болады.
Иесінің көңіл-күйін ... ... ... ... қарай
қимылдайтын сәйгүлік Құлагердің қастындықпен өлтірілуі Ақан ... ... ... ... Батыраштың көре алмаушылығының, ішінің ... ... ... ... қанатынан айырған Сағынай асына шақырылмай
баруы, орыс оязының әйелі Анна ... ... оның ... халқының салт-
дәстүрін, кең байтақ даласын, дала ... ... Ақан ... ... ... ... ... шындықты аса дарындылықпен шебер
суреттеуі көрініп тұр. ... ... ... қарауыл елінің
ғана емес, бүкіл қазақ ... ... ... ... Құлагерінен айырған
Ақанды болыс-байлар жайына қалдыра ... Қыр ... ... ... ... ... Ақанның бар ... Ақын ... ... ... ... ... баз ... Оның елден, туған-туыстан жырақтап ... ... ақын ... ішкі ... ... ... ... Өмір ден баз кешкен ақын
жүрегі қан жылады.
Сонымен, С.Жүнісов "Ақан сері" романымен сол Ақан өмір ... ... ... ... ... қайғы-қасіретке толы өмірімен айналасындағы
жанашырлары, өнер сүйер халық арасымен елді аяусыз қанайтын бай-болыстардың
ортасында болған әлеуметтік тартысты ... ... сол ... ... ... ... шындықты көркемдік шындықпен ұштастыра келе ... ... ... қазақ халқының сүйіспеншілігімен қоса, надандардың
Ақанға деген жауыздықтарын айқын әрі нақты көрсеткен.
Қамшының сабындай келте ғұмырының ... қарй Ақан сері ... ... жары - Ұрқиядан айырылып, ел билеген жуандардан қағажу
көріп, Омбы қаласына ... ... ... ... - ... де ... ... жан күйзелісіне ұшырайды. Ағайын-туыстары ... ... ... ... ... ... ... Ел үшін зорлык-зомбылық, ... ... ... қызмет істейтін патша чиновниктерінің екі жүзділігі, рухани
дағдарыстар Ақан ... бір ... - ... де ... күні ... түсі ... Ұйықтамағандікі ме, ...екі көзі ... өңі ... қос ... ... ... ... алды. Көзі ілініп
ұйықтамайды да, тек дөңбекшіп, анда-санда, күрсінетін ... (5, 369 ... бұл ... ... ... - ... өзіндік талан-тағдырына, ағайын-туыстың тоңмойын, томырық мінез-
құлқына риза болмаған ақынның моральдық, рухани ... ... ... ... арқылы бере білуінде. Мұндағы түн баласында ұйқысы
шала болғандықтан: "қанталаған көз", қаны ... ... жүз" ... детальдар, "анда-санда үһілеп", арлы-берлі ... ... ел ... ... ... ... да ... психологиялық күй құбылыстарын дәлме-дәл береді.
Сол сияқты "Ақан ... ... ... ... ... Ғазиз ақын және т.б. ... ... ... ... ... де ... ішкі жан қозғалыстарына орайластырып
сипатталады.
Ғалым Ж.Дадебаев "Өмір шындығы және көркемдік шешім" деген кітабында:
"Ақан сері ... ... мен ... ... ... ... дейін жұртшылық назарынан тыс қалып келген көптеген деректер ... ... Ақан мен ... Ақан мен науан қазірет, Құлагердің ... ... ... ... ... ... ... С.Жүнісов өз
тарихи романының өмірлік негізі ретінде осылай деректерге сүйенген. Сонымен
бірге автордың Ақан серінің ... ... ... ... ауыз ... ... қабыл алмағаны да рас. Мысал мына бір деректе. аңыз-әңгіме
жүйесінде сақталған хабарларға көңіл бөлейік."(2, 199 б.) аңыз-әңгімелерге
сүйенсек, ... мен Ақан ... ... ... Ақан Атқтоқтыны алдына
міңгестіріп, Есілден өтіп бара жатқанда қуғыншылар қуып жеткен кезде, Ақан
сері ... ... ... өлтіріп өзі өзеннен жүзіп шығып, құтылып кетеді
деп айтылады. Бірақ С.Жүнісов романында ... аман ... ... таза ... алып ... ... ақынын Ақтоқты ажалдан құтқарып
қалады.
С.Жүнісов өз туындысында: Нұртаза ... ... ... ... ... және т.б. ... ұнамсыз геройлардың портрет галериясын
жасаған.
"Ақан сері" романының баяндау жүйесіне тән бір қасиеті: жазушы ... ... ... ... тәртібіне қарай
біріктіріп суреттеген. Мәселен, Қараөткел қаласындағы ояз Коноваловтың
кеңсесін ... ... ... ... ... ... ... кең сахара саяхатқа келген патша мұрагері
Цесаревичті қаумалап, қастандықтардан ... ... мен ... ... болат, мырыш тәрізді металдардың түрлері ... ... ... жүз ... адам - ... ... ... ояз арбалары, жан-
жағында, арқасында шошайған мылтық, күнге жарқылдаған ... ... ... ... бар, түс ауа сау етіп Шыңғыс ауылынан келіп
түсті. ...Іштерінде омырауларында саусылдаған ... ... ... ... да бар." (5. 237 ... ... ... тағдыры мен аяқталған, яғни жазушы Ақан образын
сомдауда реальды жағдайды - заманның ахуалын ... Тағы аңды ... Ақан ... ... тұра алмады, ақыры, мылқау баласы Ыбанмен
аскеттік сүруге мәжбүр болды. Бұл мәселе ... ... ... : ... ... - ... күні орыс әдебиеттануында "Челевек в мире
отчуждения" яғни өскен ортасынан ... ... ... ... ... ... ... - деген сөзі шешімді түсіндірер
ретінде қабылдауға тұрарлық.(18, 166 б.)
Ақынның әнші, домбырашы, ... ... ... мен шығармащылығы
алдындағы дарын иелері Біржан ... ... ... ... Құлтуманың. т.б. әнші-композитарлардың әншілік-композиторлық
шығармашылығының қалыптасып дамуына, шыңдалуына әсері тиді.
Ақан ... - ... ... ... ... шығармалары - әдемілік
пен махаббаттың асыл өренктері, поэтик ... ... ... ... ... жүрегінен жарып шыққан әндері мен ... ... осы ... ... ... ... ... әндері, қазақ халқының
жүрегінен мәңгі орын алары хақ. Бүгінгі ұрпақта, келер ... ... ... - ... ғасырға жалғастырылуы еш күмәнсіз.
Жастық, бозбалалық кезінде Ақан серінің көп жырлаған ... ... ... ... Ол сүйіспеншілікке беріктік пен ... ... ... тамаша өлеңдерін әнге қосып айтқан.
Эстетикалық сезімі, талғамы күшті, ... ... ақын ... ... ... бәрін әнге қосқан. Ол табиғатты да, алғыр қыран мен жүйрік атты ... ... ... оятқан әдемі, көркем құбылыстардың қайсысын болса
да, ол егіле, беріле суреттейді. Ақынның ... ақ ... ... т.б. ... өлеңдерінен сұлулықты машықтай, сүйсіне
жырлайтындығы айқын көрінеді. Ол адамның түсі де, ісі де, жаны да ... ... ақ ... ... сен бір ... ... төңкеріліп жайдым қанат,
Шарықтап ақиықша Оралдағы.
Ертістің құба талы секілденіп,
Алдымнан майысып шық ... ... ... де,
Тәуекел майданында тұрам-дағы.
Ақан өлеңдерінің лирикалық қаһарманы – әсем бейнелі, жаны сұлу адам.
Ақынның оны суреттеу үшін алған баламалары да, ... де ел ... ... ... суреттер, қазақ оқушыларының эстетикалық сезімін қозғайтын
метафора, теңеу, эпитет, ... ... ... ... үшін алып ... ақ ... ақ ... – өмірде
сирек кездесетін, сүйкімді хайуанаттар. Ендеше ақынның да арман еткен сұлуы
– оңайлықпен қолға түспейтін жан. Соны ойлап Ақан ... қол ... ... ... Және оны кез ... ... ... көрсе қызар емес, сексен
қыздың ең таңдаулысы етіп алады.
Етегін ақ көйлектің алтындаған,
Ажарың ақ жамбыдай жарқылдаған.
Сексен қыз ... ... сен – ... қаз ... қанша дұшпан тұрсадағы,
Қалқажан айтар сөзден тартынбаған.
Болғанда сен аққу құс көлде жүзген,
Лашын құс не болады талпынбаған.
Бұл өлеңнің ... ... ... те, ... ... жан
сұлулығы да, «айтар сөзден тартынбайтын» батылдық та бар. Осындай мінезіне
көркі сай, ақын ... сұлу ... ... ... ... ... ... Оның «Сырымбет», «Үш тоты», «Балқадиша», т.б. ән-өлеңдері
әйелдердің бас бостандығын аңсаудан туған. Сұлу әйелді ... ... ... шығармалары өз дәуірі үшін әлеуметтік сыры ... ... ... ... ... ... ... халықтың жырларында
кездесетін қыздардың романтикалық сипатын еске салады. Ол Шығыс әдебиетін
жақсы білген, оны ... ... ... жырлаған.
Серілік құрып, аң атып жүрген Ақан жас кезінде ... ... ... да өлең ... Осы ... ... ол ... мылтық атуды өнер тұтқан адамның психологиялық суретін жасайды.
Өлең, негізінен, үш бөлімнен тұрады. ... ... ақын ... ... ... ... айтса, екінші бөлімінде аң атқан
мергеннің көңіл-күйін суреттейді. Ал, үшінші ... аң ату ... ішкі ... ... әр ... ... құбылыстарын
көрсетеді.
Ол кезде жатқан аңнан қатты қорқар,
Өлтіретін жуындай, басын алып.
Аяғын байқап басқан суда жүріп,
Тым ... ... ... тұрып.
Маңдайынан қарайды жылмырайып,
Қай жерден атамын деп ой ойланып.
Асығыс алабұртып қарағанда,
Жатқан аң екі ... ... ... жоқ, ол бір тар жер,
Мұрны бітіп тұрса да қабаттанып.
Бұл ... ақын ... аң атар ... ... болатын
жайларды шыншылдықпен дәл бейнелеп бере алған. Аңшының аяқ ... да, ... ... ... ... да, дем ... да, ... үміт, қауіпті қорқыныш
та – бәрі де көзге елестейді. Өлеңнің барлық көркемдік күші сол сәттегі
аңшының ... ... ... пен ... ... шынайы бере
білудінде. Сонымен қатар Ақан аңшылықты тек ... ... өнер деп ... өнер болса да адам мен оның тіршілігі, күн көрісі үшін қажет. Сондықтан
да ол:
Оқудан соңғы өнер – ... ... ... ... тілге нанып, –
дейді.
Қазақ әдебиетіндегі саятшылық тақырыпқа жазылған шығармалардың ең
шоқтығы биігі – Абайдың «Қан ... ... ... аңға» өлеңі десек,
Ақанның «Мылтық пен Мергеншілік» ... де ... ... аңшының
қимыл-қозғалысын, психологиясын бере білуінің шындығымен соған жақын келіп
қалады.
Абай өз өлеңін:
Мұны оқыса жігіттер, аңшы оқысын,
Біле алмассың құс ... дәм ... ... аяқтаса, Ақан да:
Атпағандар түсінбес құр қайтқанға,
Көңілінде мергендердің бәрі де ... ... ... ... көңіл-күйімен еркін жүріп, серілік өмір кешкен Ақан
отыздан аса бере-ақ қабат-қабат ... ... ... ескі ... ... қосылған сүйген жары Ұрқия қайтыс болады. Қыран құсы
Қараторғай бір түнде өліп ... Оның ... ... ... ... ... ... Базарала өледі. Сөйтіп, жүргенде ол 1876 жылы атақты
жүйрік аты Құлагерден ... Осы жылы ... паң ... ... ... беделді кісі Ереймен бойында әкесі Сағынайға ас береді, сол асқа Ақан
Құлагерді ... ... боп, алып ... ... үш ... аса ... ... алдында келе жатқан Құлагерді бұрыннан Ақанмен өштесіп
жүрген Батыраш, Қотыраш деген байлар соққыға жығып өлтіреді.
Ақан сері үшін ... ... ауыр ... ... ... екеуі
туған жері Қоскөлде, қамысты қопаны мекендеп, ... өмір ... ... тау-тасты күңірентіп, ән салады, өлең айтады. Құлагерін жоқтап,
бірнеше өлең мен әндер шығарады.
Солардың ішінде ең көп ...... әні. Мұны Ақан ... ... ... айтқан.
Лирикалық ән – «Құлагер», екінші жағынан психологиялық сыры мол өлең.
Онда болған оқиғаға ... ... ... ... оның ... ... күйзелісті суреттеу басым көрінеді. Атын жанындай
жақсы көретін ол зорлықшыл қиянатқа қарсы іштей назаланады. Өлеңнің ... ... ... естіледі.
Құлпырған күлте жібек құрығың-ай,
Суырылып топтан озған жүйрігім-ай,
немесе
Шынымен өлгенің бе, Құлагерім,
Салбырар сапты аяқтай төменгі ернің, –
деген жолдар осыны көрсетеді. Немесе:
Алдыңғы ат ... ... ... ... ... тұра алмадым денем шошып, –
Деген жолдар Ақанның сол сәттегі ... ... ... ... ... – әлі қайғы емес, қауіп, қорқыныштың белгілері. ... мерт ... анық білу ... төбеден жай түскендей қатты әсер
етті. Ақын сол мезеттегі күйінішін ең ... ... ... мерт ... деп ... да сақалымды, ойбайладым, –
деп суреттейді.
Енді ол атын іздеп табады. Көріседі, жылайды. Әуелде ... ... ... жеңгізіп, амалсыз төзеді, болашаққа үмітпен қарайды.
Құлагер әкең – тұлпар, шешең – сұңқар,
Соғып ең дөнеңінде сегіз арқар.
Сен өлсең, орнын басар ... ... ... қосса, о да тұлпар, –
деп, өзін-өзі жұбатады.
Сөйтіп, Құлагер өлеңінің бір құнды ... ... өзі ... ... өзгерістерді көркемдікпен шынайы суреттеуінде, онда ат
портретін де, жүйріктік қасиетін де бейнелер жарқын сөздер көп.
«Салбырап сапты аяқтай төменгі ернің...»
«Бота ... қыз ... ... ... ... ... ... болып қалушы еді шапқан жерің...»
Осындай суреттеулер арқылы Құлагердің шын жүйрікке тән мүсінін ... ... да ақын ... көзге елестетеді.
Талай жарыста ер намысын, ел абыройын көтеріп жүрген атының өлімін
Ақан Атығай, ... ... ... ... ... ... еді ... жерің,
Сүйсініп тұрушы еді қосқан елің,
Атығай, Қарауылға олжа ... ... қыз ... ... ... ... ... не әнін тыңдағанда оқыған, тыңдаған елдің
Ақанмен бірге күйінетіні, ақынды, жүйрік атты аяп, оны өлтірген зұлымдыққа
лағынет айтатыны ... ... ... үні, ... ... ... Сөйтіп, «Құлагер» – жалғыз ат қайғысын жырлаған өлең емес, озбыр
зұмдылықты, замана қатігездігін әшкерлеген уытты шығарма.
Егде ... жасы ... ... Ақанның өз басының қайғысына ел
қайғысы қосылады.
Ақын елі ата-қоныс жерлері – Қоскөл, Сарыкөлден айрылады. Ол ... ... ... ... ... ... көшірілген орыс шаруаларын
қоныстандырады. Орыс кулактары қазақтарды қорлап, олардың намысын таптайды.
Әуелде мұны патша білмейді, оның ... тыс ... ... іс деп ... өлең ... ... ... үкіметі қазақтардың жерін тартып ... ... ... ... бұл ... ... халқы басқалармен тең
емес екендігін айта келіп, ақын үкімет алдына заңы тілектер ... ... ... тең ... ... басы ... өзінде екен») дейтін
өлеңінде ақын:
Бара-бар ... тең ... қай ... ем ... ... ... ... патшамызға дем болмадық.
Орыс, ноғай, сарт-сауан саудагерге,
Қалайша малмен, жермен тең болмадық?!—
дейді. Өлеңнің аяғында Ақан бұл мәселені патшаның өзі ... ... ... ... ... бұл ... ... өз қолымен жасалып
отырғанын көрген, оның қайырымсыздығына көзі жеткен ақын басқа заң, ... ... де ... ... егер ... ... қып ... біз де өлмес күнін көріп,
Тыныштық жай іздер ек арып-ашып,—
дейді.
Өзінше бұ да қарсылықтың бір түрі. Әрине, әлсіздіктен, ... ... Бұл осы ... ... ... ... ақын ... еді. Осындай күйде ол «Заман туралы» өлеңінде:
Болғанда мұндай күйде заманымыз,
Жай жатып сахарада қамаламыз.
Болыс, би ет пен шайға мәз болуда,
Қайткенде тура ... таба ... ... ғой ... ... ... жүр ... күйсеп, малын бағып,
Ұйқымен өмірі тектен-текке,—
деп жазды. Бұл – айналасына ойлы көзбен қараған ақынның түйген жайлары. Ол
кәсіпсіздікті, ... ... ... байларды, «ет пен шайға мәз болып»
жүрген болыс-билерді сынға алады. Ел ... ... ... ... ... мен ... өзгерістердің сыры, жайын ойлана келіп, Ақан
бір кез заман адамының сипатын беруге ауысады. Оның «Заман адамы» атты ... өз ... ... ... ... жиған ел басшылары – болыс-
билер, байлар мен ауылнайларды бейнелейді. Солардың ... ... айта ... ақын ... ... ... ... бірақ іші надан адамдар типін ол:
Жұпар мен гүл ... ... ... тұмауымен біткен мұрны.
Іші зұлмат болған соң керегі жоқ,
Қаншама болса дағы жүзі ... ... ... мен ... ... ... сынағанда Ақан олардың
кедейлермен қарым-қатынасын өлшем етіп ... ... ... ... айыптайды.
Қайтсем пайда қыламын деп нашардан,
Осы күнгі жақсылар құрар айла.
Жарты ақысын сіңірер о деп, бұ деп,
Нашарлар қызмет ... ... ... ... ... ... ісі барабар найзағайға.
Бәрі баймен бағалас, сөзі бір боп,
Би, болыс, бара алмаймыз ауылнайға.
Сөйтіп,
Егде тартқан шағында шығарған біраз өлеңін Ақан ... ... ... ... ... арнайды. Мұндай өлеңдерінің негізгі желісі етіп ақын
көбінесе ... пен ... ... ... жаман құбылысты салыстыра
отырып, жас ұрпақты жаманнан жирендіру, ... ... ... ... ... мен түйгені көп ақынның өз тәжірмбесі де қосылып, жастарға
өнеге ретінде ... мен ... ... Ақан ... ... ... қатар алып
әңгімелейді.
Аққаудың астығы жоқ шайнағанмен,
Құр тілдің пайдасы жоқ сайрағанмен,—
деген ... ол ... ... шұғылданатын берекесіздікті сынайды. Ой-
пікір байлығымен қоса ... ... ... де мол. ... жақсы
қасиетке ие болуы қажеттігін ол:
Жігіттің көз тоқтаттық қандайына,
Шешеннің тәңір берген таңдайына,
Батырдың қайрат берген жүрегіне,
Малдының ырыс берген маңдайына,—
деп ... мен ... ... Ақан осы ойын ... ... Онда
айтылар өсиет өмір құбылыстарын суреттей отырып, ... ... ... ... ... айтар үлгісін жарқырата көрсетіп, жаманнан ... ... ... өзі өлсе де, сөзі ... үлгі ... сөз ... ол.
Ақан қысылшаң шақта ел бастайтын жақсы ұлдарды армандайды. «Жұрт
алдында тысырайған», ... ... қуыс ... ... адам ... пайдасы тиеді сасқан жерде,
Ер жаңылып етегін басқан жерде,
Жаманға жазатайым ісің түссе,
Жабысып қалады екен ... ... көре ... қылады өсек,
Лайық заманында асқан ерге,
Билер көп жұрт алдында тысырайған,
Жол табар көсем қайда қысқан жерде.
Бұл жерде Ақан «Жақсы» дер ... ... ... ... ... ... тимейтін ұнамсыз бейнелерді алып отыр. Ақын ... ... ... деп бөлуге бармайды, оның жақсы-жаман
қасиетін ол ... ... ... ... Сондықтан өмір, тіршілік
сырын терең білетін Ақан ұнамсыз бейнелерді «қу ... ... ... ... ... да, ... жасық темірге» теңейді. Ал
ұнамды, ер ... ... ... ... шын тұлпарға», «жерде жатса
да, шірімес алтынға» балап, былайша бейнелейді.
Жігіттің шешендігін дауда сына,
Мақтаған ... ... ауда ... ... әркім-ақ үй де батыр,
Жігітті батырсынған жауда сына,—
дейді.
Достықты берік ұста, қиянатшыл ... ... бол, ... дұшпанға берілме, өз басың үшін ... ... ... ... ... ер бол, мансап, мал қуып, ердің, ... ... ... ... ... жақсы болсын, ғылым, өнер үйрен деген
өсиеттері жастарға арнаған ұстаз ақынның ғибрат сөздері болып табылады.
Ақан өмірінің ... ... ... ... ... ... ада ... жастық армандарының көбіне қолы жетпеген, жер-суынан
айрылған, ел ... мен ... ... ... ... жәбір
көрген ол қасына жалғыз мылқау баласы Ыбанды алып, Қоскөл жағасында оңаша
өмір кешкен. Сөйтіп ... ол 1913 жылы 70 ... ... ... сері – өз ... ... поэзиясында, өңерінде айрықша орны
бар ақын. Оның есімі ең ... ... ... әсем әндерімен,
өлеңдерімен тарады. Одан ... ... ... ... ... ... т.б. ... әндер қазақ ән өнерінің
інжу-маржандары қатарына ... ... ... әндерімен бірге ол
халқымыздың өнерге деген ықыласын, сезімін тәрбиелеп келеді.
Әншілігімен қоса, Ақан ... ... ақын ... Жасынан сұлулықты
сүйіп, әсемдікті ардақтаған сері ақын жастық өмірдің сан ... ... ... де, ән ... жасалған өлеңдеріне де, арқау еткен.
Махаббат бостандығын көксеген сиқырлы, ... ... ... ... олар жастық шақтың жүрек толқынын, жан күйін Ақан сөзі арқылы
толғады.
Ақанның өмір жолы да ... әрі ... Ол ... ... ... Өз қасына өнерпаз жастарды жинап, даланы жырға бөлеп, халқына өмір
үшін күрестің сырын шертті, ойын-сауық, ... ... ... ... ... өз ... ... жалғыздықпен мұңдасты. Мұндай мінезді
бұрын көзі көріп, құлағы естімеген ел оны жат ... ... Ақан ... тарады. Сөйтіп, Ақан өмірі жұмбақ болып қалды. Ал, шындығында, бұл
қылық өзінің қатігез заманына мойынсұнбай өткен ... ... ... Ол ... тағдырдың ноқтасына бас сұқпай бұлқынып, еркін өмір
сүрді. Дүние, мал жинамай, опасыз дүниені серілікпен, қызықпен ... Оның ... ... ... ... жиі ... тұрды. Жарлары –
Батима мен Ұрқияның өлімі, Құлагердің мерт болуы, оған мініп шауып ... ... ... құсы мен ... айрылу – бәрі оны жалғыздыққа
тіреді. Сонда да ол тағдырына, заман ... бас ... ... ... өмір ... ... өтті. Тіршіліктің ұсақ-түйегіне алданбай,
бойын тік ұстап ... ... ... сері ... пері болсын,
Ұнайды өмірімен Ақан маған,—
дейтіні де осыдан еді. Ақан өмірі – өнер адамының, жалпы ... ... ... ... ... ... ... тұрғанының
белгісі. Замандастары Ақанның әдемі, таза ... ... кір ... кір ... ас ... ел аралап жүргенде, көбінесе, далада, табиғат
аясында, жазда өзен бойында, ағаш ішінде, қыста тұлыбын ... шөп ... ... ... ... Ол асты да таңдап, талғап ішкен.
Ғабит Мүсірепов өзінің «Ақан сері – ... ... Ақан ... ... ... ... ... арқылы суреттейді. Мұнда да өр мінезді,
ән мен жырдың дүкені Ақанның халық жағындағы тең емес күресте мерт ... ... Ақан – өз ... ... ... аса көрнекті
өкілі. Өзіне тұстас әлеуметтік өмірдің көп мәселелерін шығармашылығына
арқау етіп, ... де, ... де ... ол ... ... ... де
туған халқының сүйікті ұлдарының бірі боп қалды.
4 Зейін Ақышевтің "Жаяу Мұса" романындағы Жаяу Мұса ... ... аты ... ... ... жұмбақ ертедегідей ел
еркесі, ұлт мақтанышы, сұлулық пен ... ... ... ... болды. Ол жастайынан домбыраның үнімен ... ... ... ден ... өсті. Серіге тән кербездік, жинақылық, сезімталдық
Жаяу Мұсаға тән. ... ... ... сазгері, әншісі мен халық
арасындағы танымал көптеген әндердің авторы Мұса ... Мұса ... ... алып ... ... рет қазақ даласына сырнай мен
скрипканың үнін естірткен, халықтың жүрегін әнімен қоңыр ... ... ұлы ... Мұса ... бүкіл қазақтың кең байтақ даласын ... ... ... қандырған. Кең даланың ерке баласы ... ... ... ... ... ... романы қазақ әдебиетінен өз
орнын алды деуге толық негіз бар.
"Өнері мен өжеттігі бірдей, ... жаяу ... кек ... ... ... -
Жаяу Мұсаға ескерткіш."- деп автор өзі айтпақшы, бұл роман арқылы қазақтың
батыр ұлының тарихтағы ... ... ... ... етіп ... ел ... қалыптасу жолында аянбай тер төккен ұлдарының рухына
арналған.
Әдеби шығарма бар жағынан ... бір ... бір ... ... ... ... сюжеттік желінің себеп-салдары бар, кез ... ... ... орайда көркем шығарманы күрделі композициялық
жүйе деп қарастырсақ, айрықша қызмет атқаратын әр ... оның ... ... ... ... те ... шағын құрылысы
ретінде автордың айналаны ... орта мен адам ... ... бағыт-бағдар сілтейтін көркемдік құралына айналады.
Шынтуайтына келгенде, адамның мінез-құлқын, көзге көріне бермейтін ішкі
жан қозғалысын, психологиялық күйін айқындауда портреттің ... ... Осы ... ... ... ... ... Ақышевтің "Жаяу Мұса"
романынан көре аламыз.
Әрине, көркем әдебиеттердің заңдылықтарына сай ... ... ... ... өнер тұлғалары туралы тарихи деректер негізінде жазылған көркем
шығармаларда әр ... ... ... ... орай ... ... шындығын бейнелейтін көркем туынды жасауы заңды.
Эстетикалық идеалы, талғамы жоғары Мұсаның адам ретінде өмірді тануы,
қабылдауы ғажап құбылыс. ... ол өз ... ... Жаяу ... қайталанбас эмоциялық, психологиялық ерекшеліктер оның жеке
индивид ретінде қалыптасуына ... ... ... ... ... қоғамдағы
ролін оқырман сұранысына сай дер кезінде көркем шығармаға ... ... ... биік ... ... жинаған байлықты саналы
ғұмырына, сәнді де мәнді тіршілігіне жұмсау қазақ ... ... ... ... жомарттылығы болса керек.
"Жаяу Мұса" - қазақ ... ... ... ... ... танытқан және сол қиын кезеңде өмір сүрген ақын, әнші,
композитор Жаяу Мұса туралы сәтті ... Бір ... ... ... ... ... тән қырағы көзбен қарайды; оның қозғалтушы
көздерін, ... ... ... әлеуметтік факторлардың бір-бірімен байланысын
айқындайды; нәтижесінде күрделі, ... ... кең ... ... бұл ... жазу үшін де ... еңбек етіп, Мұсаның туып өскен
жеріне саяхат жасап, ... ... ... барынша тарихтан
деректер жинайды. Тарих ... ... ... Мұса ... ... ... ... жазуға тиек болған Баянауыл ауыланан
кедей отбасынан шыққан халық әнші-композиторлық өнерімен танылған ... ... ... да бас ... ... түгел қамтылмайды.
З.Ақышев "Жаяу Мұса"романының бет ашар сөзінде: "Жалғанда тоқсан төрт ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Әсіресе,
Жаяу Мұса өмірі, өйткені оның әр ... ... ... бір ... ... деп ... . Рас сөз. Сөйтсе де З.Ақышев Жаяу Мұсак
туралы романда бас кейіпкердің ана құрсағында жатқан сәтінен ... ... ... ... ана ... ... -ақ қиыншылықтарды көреді. Дүние
есігін аша ... ... ... ... ... ... өгей
шешесінің таяғына шыдамай, әкесінің жалғыз атын мініп қашуы Мұса өміріндегі
қиыншылықтың бір белесі ғана еді. ... ... өнер ... ... ... ... халыққа деген қиянатшылдығын Мұса өмірі арқылы
көрсетпек ... ... Мұса ... ... ... ... ... барады.
Көпес татарға жұмысқа тұрып бос уақытында өз бетінше оқи ... ... өмір ... Жаяу Мұса ... ... ... жасымай халық үшін
күресе білген батыр ұлының ... ... ... орыстың тілін үйреніп,
мәдениетімен танысады.. Ол тез арада орыс тілін үйреніп, орыс ... ... ... өнерімен танысады. Бозбала өзінің
білімінің жеткіліксіз екендігін, әрі ... оқу ... ... ... жинап, ол Омбыға аттанады. Бұл туралы Ахмет Жұбанов былай деп
жазды: ... ... ... бірі ... Омбы секілді қалада ең
болмағанда бастапқы музыкалық білім алудың өзі орындалмас ... ... Омбы ... музыка мектебіне айналады. Ол орыс классиктерінің
шығармашылығын ... ... сыни ... ... ... ... ... Мұса бірінші рет үрмелі аспаптар оркестрінің ойынын естиді, орыс
халық ... ... ... ... музыка туралы алғашқы мәлімет
алады. Егер ол бұған дейін тек ән мен ... ғана ... енді ... ... - ... ... мазурка және тағы басқа болатынын білді." Мұса
Омбыда көп жаңа нәрсемен таныс болды, ол үшін би ... ... ... ... ақын ... ... шабытты сезінді. Домбыра мен
қобызбен қатар, скрипка және сырнайды игеріп алды. Осы ... Мұса ... ... ... ... ... ғана ... әлемдегі барлық маңызды
оқиғалар туралы өз түсінігін ... ол ... мен ... ... ... ... ... Омбыда қазақтан шыққан
тұғғыш офицері Шоқан Уәлиханов пен таныс болып, екеуі бір үйде ... ... көп ... ... Ол Мұсаның орысша білім алуына ... ... ... ... ... баяндау шеберлігінің
арқасында өте тартымды және ... ... ... ... Мұса сауатты азамат, көптеген музыка аспаптарында
шебер ойнап ән салатын, ақын, өнерпаз болып ... ... ... ... ... Мұса ауыл адамдарына Омбыда көргені жайлы әңгімелеп ... ... ... ... ... ... мен күйлерін тамаша
орындаумен қатар, ол ... ... ... ... ... ... Мұса өз ... орыс музыкасының ... ... Оның сырт ... де дала ... ... ... ... мен жүріс-тұрысы, гармон мен скрипкадағы ойыны, орыс
ақындарының туындыларының аудармалары оны ерекше ... Ол ... ... де ... ... ... сүйікті атына мініп ... ... ... ... мен журналдардан, кітаптардан оқығаны
туралы әңгімелеп, жаңа әндер орындап, домбыра, скрипка мен ... ... ... ... ... айналасына қашанда халық ... Ән мен күй, ... мен ... оның ажырамассеріктері
болатын.Осының барлығы жергілікті феодалдар - ағайынды Мұса мен Мұтафа
Шормановтардың ызасына тиетін. ... бір ... ... ... ... ... Мұса ... атағын тартып алғандай көрінетін. Бір
күні Мұса әнін айтып ... ... өтіп бара ... ... ... жалғыз атын алып қояды.
"- Екінші, мұнан былай Мұса ... атты ... ... ... ... қазақ баласы Мұса бола алмайды. Бір елге екі Мұса көп! ... ... Мұса ... ... ... Сен ... ... "Жаяу"
атанасың.Қояндыдан қой айдап ... ... ... ... жаяу ... деп ... ... Есіңнен шығып кетпесін.
Бар енді, енді жүре бер. Ауылыңа жаяу кет.
Өзінің тілмашын Ақбеттаудың ... ... ... ... ... өшсін Мұса аты. Жаяу атандырсын!" деуінің себебі,
олардың ... Мұса ... ... ... ... ... беделді
тұқымдарына құрмет көрсетіп, атынан ... тиіс еді. ... дала ... Мұса - Шорманов болуы тиіс деп сенетін. Құрметті Шормановтарға қарсы
кедей Мұса шарасыз еді. ... әнші енді ... жаяу ... ... ... ... ол Жаяу Мұса ... кетті. Мұстафа Шорманов ... үшін оның атын ... ... ... ... үшін жаяу қалу - ... Мұса, енді Жаяу Мұса, уайымға батпай, баяғыдай ауылдарды аралап, әнін
айтып, ... мен ... ... ... ... көтеретін. Дегенмен
Шормановтардың әлімжеттігі Мұсаның намысына ... Ол тек ... ... кек ... ... ... Әнші Шормановтардың дөрекілігіне
өнердің жеңілмес күшін ... ... ... ... пен ... ... оның ... әні - "Ақ сиса" пайда болды. Ән тек ... ... қана ... ... ... феодалдық өмір салтын
сынайтын. Мұса осы ән арқылы Мұстафадан өз ... ... ""Ақ ... ... төбесінен түскен жәй оғындай болды. Ұйықтап бара жатса,
құлағына "Ақ сиса" келгендей шошып оянады, ояу отырса, ауыл сыртынан ... ... ... өтіп бара ... ... ... ... атанып,
ауылдан жаяу айдалып бара жатқан көзі өткір, қара торы ... ... ... ... ... ... ... жұдырығын түйіп айбат шеккендей,
кейде сақ-сақ күліп мазақтағандай елестеп ... ... ... "Ақ сисаны" ешбір жан ... ... ... ... ... ... би, әкімдердің жай халыққа көрсетіп
жатқан зорлық-зомбылығын ... ... аға ... Мұса
Шормановпен оның інісі Мұстафаның іс-әрекетін әшкерелеп, Омбы ... ... ... Осылай пайда ... ... ... ... қилы ... ... Жаяу Мұсаны он екі
жылға жер аударады. Мұңға толы "Сүйіндік", "Тұтқын зары" әндері осы ... ... ... екі ... ... өзі ... ... қатарына
алынады да Литвада, Орта ... ... ... ... ... отрядына қосылып, жүк батальон құрамында Шымкент, Әулие ата,
Верный әскери жорығына қатысады.
Осы жорықта Шоқанмен қайта ... ... ... Генерал Черняевтің
қазақ халқына жасаған қорлығына шыдамаған Шоқан мен Мұса әскер қатарында
бола беруден бас ... ... ... ... ... Мұса ... қайта оралып, ауылнай болып сайланады. Көп ұзамай Жаяу Мұсаны
жаулары қайталап ... ... ... Жай халыққа әрі өзіне
көрсеткен зорлық, ... ... ... Мұса ... аймақ билеушілердің
зорлық-зомбылықтарын әшкерелеу мақсатымен Петербургқа аттанады. Орыс
патшасының кеңсе қызметкерлерінен ... ... ... ... ... ... Қазан қаласында болып еліне оралады. Дарын иесі Мұса ... ән ... ... ... - ... теңсіздікті
әшкерелейтін бас бостандықты аңсайтын өткір тіл, сөздер, оған ыңғайлы сазды
әуен қосылып шыққан: "Шормановқа", "Хаулау", "Толғау" ... ... ... ... ... халық арасында танымал әндерінің бірі - "Құлбай" - оның ... ... Әнде ... де, ... та, ... әзіл де ... және оның ... мәдениетсіздігі мен ұқыпсыздығын
әшкерелей отырып, Мұса оның қызы Сапарға жылы ... ... ... Мұсадан едәуір жас болатын. Мұса жайбарақат ауыл өмірінен ләззәт
алып, ... ... ... ... өмір ... жатты. Бұл
кезең ақынның өміріндегі ең тыныш, ... кезі ... ... ... өмір ... ... Көп ұзамай Сапар ... ... ... ... ... ... Бұл ... сазгер мен қайын атасы Құлбайдың
арасында қырғи қабақтық өрши түсті. Өз ... ... ... келіп,
қайғырып ұзақ отыратын. Ол қайтыс болған әйеліне ... әнін ... ... ... ... ... жағынан да, мазмұны жағынан да көп
қырлы, әрі бай. Оның ... ... әнші ... ... ... және үздік "Қалалық" әуен үлгілерінің ықпалы тиген. Ақын ... қыз" ... ... Ақан ... ықпалымен шығарған.
З.Ақышев романында жаяу Мұса бейнесі кеңінен ... ... ... ... жеңе білген, бай демей, ... ... ... ... ... ... тік ... романда ерекше суреттеледі.
Байлардан жасқанбай, кедейдің сөзін сөйлеп, соларды жақтаған.
Романда Жаяу Мұса образы әр ... ... ... ... көтерілген
болатын. Табиғат көрінісі де кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... ... арта
түседі. Осында туған жер табиғатының сұлулығы ... ... ... ... әсер ... Алыста жүріп, туған жерін ... ... ... ... Мұса ... ... алсаң да туған
жерге, туған елге деген ... ... ... ... жеке ... бойындағы жақсы, жаман мінездер
ешқашан уақыт ... ... ем ес. Жаяу ... ... ... әкелген
адамдар қай заманда болмасын өмір сүреді. Сондай адамдар Шорманның
Мұстафасы мен ... ... жаяу Мұса ... тозаққа айналдырады.
Туындыдағы Жаяу Мұса - ерік күші мықты, ... ... ... әрдайым әділеттілік, әлеуметтік теңдік жағынантабылатын көпшіл әрі
күрескер тұлға. Сол себепті З.Ақышев Жаяу Мұсаның ... ... ... ... болашақ тағдыры шешілетін өмірдің қиын-қыстау
кезеңінде оны толық суреттейді де содан кейін ақын ... ... ... ... ... ... романы халықтың ардагер, ақын ұлы - Жаяу Мұса
өмірінің ... ... ... мен ... туралы айтқанымен,
негізінен феодалдық қарым-қатынастарға құрылған ... ... ... ... ... Сол себепті романдағы ... ... Жаяу Мұса ... ... ... орын ... ақыни тұлғасын сомдағанда әлеуметтік-психологиялықжағынан ... ... ... үшін ... Жаяу Мұса ... өнер адамына тән
қасиеттерімен ғана қымбат емес, оның саяси-әлеуметтік оқиғаларға ... ... Жаяу ... ... ... ... өсіп-жетілуі
қоғамдық тарихи құбылыстардан тартынбай, аянбай ат салысумен айқындалады.
Қазақ халқында: "Мал ... ... адам ... ... ... мақал
бар. Әрине, қашанда кісінің жаны қараңғы. Алайда адам баласы ... ... оның жан ... ... ... ... дене мүшесі бар. Ол - көз. Дәлірек айтқанда, шығармадағы адам
жанының ... - ... ... ... ... ... ... сомдағанда: олардың
әлеуметтік жағдайын, шыққан тегін, мінез-құлқынашуға ерекше мән береді.
Айталық, ... ... ... Жақып, Құлбай сықылды ұнамсыз
типтерге: қаталдық, екіжүзділік, сараңдылық, дүниеқоздылық тән ... ... арам ... сыртқы портреттерінде де осы қасиеттері
тайға таңба басқандай көрініп жатады. ... ... ... ... ... ... концепциясымен үндесе отырып,
сол қоғамның шындығын әшкерелейді, екінші жағынан, адам пиғылын бұзған,
тауда өскен тағы ... ... ... де сатиралық баға береді.
З.Ақышев ұнамсыз қаһармандарының жанына терең үңіледі. ... ... ... емес, ырықсыз, жетесіз кісі де емес, үнемі өзгеріп,
құбылып отыратын қайшылығы мол динамикалық характерлер және ... ... ... ... ... ... ... көздің әртүрлі
құбылыс, өзгерістері арқылы айқындалып ... Жаяу Мұса ... ... характерін ірілендіріп, оның ақындық,
азаматтық терең сырын ашып типтендіру үшін, ... ... ... ... ... ... Сондықтан романдағы Жаяу
Мұса образы белгілі образы қоғамның қарама-қайшылықтарын ... ... ... ірі ... ... ... ... туындысындағы әрбір образы белгілі бір мақсатты ... ... ... ... ... өмір ... ... те кейіпкер
характерін жасауда жұмсалатыны ... ... ... та "Жаяу Мұса" романында Мұса Байжанұлы ... ... ... Хатқа 1938 жылы түскен бір ... ... өмір ... ... ... ол өлеңдердің көпшілігі
жайлы түсініктер берілген. Жазушы өз кейіпкерінің туған ортасына, ... ... ... мол ... осы ... табады. С.Торайғыров
туралы қолжазба, деректермен салыстырғанда, Мұса Байжанұлы жөніндегі
естеліктер ... ... әлде ... аз, оның ... ... ... деген
өлеңдерінің жазылу тарихы туралы түсініктер де мардымсыз. ... ... өз ... Мұса ... ... мен ақындық өнерінің шын
негізінен, ақиқат ойлау ерекшелігімен нанымды ашып көрсетеді. Бұл ... ... өз ... ... ... ... көп ... 2, 78 б.) Жазушы деректердің аздығына ... ... ... ... ақын ... ... ... жеткізе білді.
Жаяу Мұса шығармашылығының өлең, ән мәдениетіне ... ... - ... ... ... мен ... ... орындалуы болса,
мысқыл өлеңдері - "Шал мен торғай", ... мен ... атты ... ... Өз халқының өнері мен мәдениетін барынша игерген Мұса ... ... ... ... игеріп, қазақ қоғамының даму барысына
белсене ... ұлы ... ... ... өз ... ... ретінде танылады. Жаяу Мұса халықтың ән өнерін мазмұн, түр
жағынан байытып, ... ... ... әуен ... жаңа биіктерге
көтерген аса дарынды композитор. Ол өз шығармаларында қазақтың ... ... ... өз ... ... ... әнмен бедерлей білді. Оның
әлеуметтік көзқарастары, азаматтық ... сол ... ... озық ... ... жатты.
Тоқсан төрт жыл ғұмыр кешкен қазақтың күрескер ұлының басынан ... ... ... ... ... елі үшін ... тер төгеді.
Осындай күрескер бабамыздың еңбегі еш уақытта елеусіз қалмақ емес. Жаяу
Мұса ... күні ... ... ... ... ... Оның алуан нақысты
асқақ әндері қазақ ... ... ... ... ... ... өнер иесі болып, бірнеше саланы меңгеруі
уақыт, заман талабынан туған жағдайлар деуге болады, ... ... ... жоқ, цирк пен ... жоқ далада пайда болған сал-серілер бойындағы
драмалық ... ... ... өмір ... ... уақыт
сынынан іздестірген жөн.
Радиосы мен теледидары, музыка мектебі болмаған ... ... ... ... ... жолы, тәсілі түрлі-түрлі. Жалпақ
жұртшылық ортасында өз әлінше ағртушылық, ... ... ... да. Мал соңында жүрген, шруа қамымен оқшаулау тұрған, әбден
зеріккен ауыл ... ... ... ... бір ... ... үні шықса,
сол үйге ауыл тегіс жиналатын болған.
Романдағы өнер адамдарының бойындағы ... ... ... ... ... ... алатын орны ақындық өнерінен
бірде кем ... ... ... деректердің бұрын арнайы жиналмауы салдарынан
оны қайта қалпына келтіріп, қағаз бетіне түсірудің өзі оңай іс ... ... ... Абай ... ... Торайғыров Біржан сал, Ақан
сері, Үкілі ... Жаяу ... ... ... ... ... сынды ақындар
мен сал-серілері ақындыққа, серілікке, махаббатқа өмір қызығы деп ... ... ... ... Өнер адамдарының ... ... - ... ... ... тең, сертке берік адал жармен
айырылмас ... ... ... ... көз ... ... ... қарсы. Дегенмен, өнер адамдары сұлулықты көре де бағалай білген.
Ұлттық психология мен халықтың санасы ... ... мен ... тыс қала ... ... ... ел ... сіңіп,
жаңғырған бүгінгі таңда өткенге үңіліп, ұлт тәуелсіздігі ... ... ... қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде өзіндік орны бар
екенін айта аламыз.
Сонау XVIII ғасыр мен XIX ... ... ... Еуропа әдебиетін
кең етек жайған ... ... ... қазақ әдебиетінде де оның
ішінде романдағы өнер адамдарының шығармаларында да ... ... Ала орыс ... ... ... қаламтербеген жазушылар
ішінде Карамзинге қатар келер адам аз. Дегенмен де Радишев, Фонвизиндерді
да айталмыш ағымға ... үлес ... ... ... абзал. Бұл аталған
жазушылар болсын, ақындар болсын, сал-серілер болсын түгелінің түпкі ойы
бір. Ол ... ішкі ... ... үнін, жан дүниесін ашып көрсету.
Тебіреніс пен сезімге толы, қуаныш пен мұңға ... ... ... ... ... өнер дамдарының жоғарыда айтып өткендей тер төккені рас.
Абай мен Сұлтанмахмұт, Біржан мен Ақанның, Жаяу Мұса мен ... ... мен ... ... ... ... маңыздылығы мен
көркемдігі Карамзиннің немесе Стерннің шығармаларынан бірде-бір кем емес.
Бұлардың бәрі де өз ... ... ... ... ... ... ... деп толық айта аламыз.
Азия мен Еуропа, Америка елдерінде құрметті әнші, орындаушы, композитор,
ақындық дәрежесіне ... үшін әр ... ... ... бес ... ... оқу ... немесе жеке сабақ алып халықтың сый құртетіне жетер
болса, қазақ халқының бойындағы көптен бері ... ... ... ... ... ... халқымыздың өнерін, мәдени рухани
байлығын өнер мектебі ретінде қабылдап, дарынды тұлға ... ... ... ... елегінен өткен әншілік, ақындық, ... ... пен саз ... да ... өзін-
өзі сүйемелдеуші төрт-бес қасиеттердің бір адамның ... ... ... ... ... демеске болмайды. Бұған ақын, сал-серілер,
өнер, мәдениет қайраткерлер ... бола ... ... өнер ... мұрасын бір ғана сөз ретінде ... оның ... ... ... жан-жақты ашу үшін де
комплексті тұрғыдан зерделеу ... ... ... аты ... ... ақын, сал-серілері ... ... сал, Ақан ... Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Мұхит сынды
талантарымызды келешек ... ... ... көптеген ғалымдар аянбай
еңбек етті. Өнер адамдарының шығармашылығы өз ... ... ... көркемдік талғамын қанағаттандырып қана қоймай, біздің
заманымыздың өнерпаздары ... Қ. ... ... ... ... ... тағы ... еліктіріп, дарындылығын ширата
түсуге ықпал жасады.
Осындай баға ... ... ... академик Ә.Марғұлан,
С.Қирабаев, С.Негимов, Т.Рахымжанов сынды ғалымдар зерттеу жасаған.
Ақындар, ... ... мен ... ... талдаулар жасаған. Сол
ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып, өз жұмысымда талдау жасадым.
Өнер адамдары жайында әлі талай дүниелер жазуға болады. ... мен ... ... ... ... ... ... өмірі мен шығармалары
арқау болатын ... ... ... ... ... ... ... Рахыжанов Т. Қазіргі қазақ ... ... II ... ... ... факультетінің студенттеріне
арналған оқу- методикалық құрал // ... - ... ... Ж. Өмір шындығы мен көркемдік шешім. ... ... ... ... Ж. ... еңбегі және тарихи ... ... ... - ... ... С. Ақан сері. Алматы: "Жазушы", - 1994, I том.
5 ... С. Ақан ... ... ... - 1981, II ... Жұбанов З. Замана ... ... ... ... ... ... - ... Әбішев Ә. Найзағай. Алматы: "Жазушы", - 1969.
8 Мұқанов С. ... ... ... ... - ... Ақышев З. Жаяу ... ... ... - ... ... Қ. Т. ... шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ
прозасы. // Дәстүр және жалғастық //, Алматы: "Санат", - 2001.
11 ... Қ. ... ... және ... әдебиеті. Оқу құралы, -
Алматы: Қазақ әдебиеті, 2004.
12 Әлімқұлов Т. Көк ... ... - ... Негимов С. Қазақтың сал-серілері. Ғылыми ... ... Ана ... ... ... М. Қазақ романдарының поэтикасы. Алматы: Қазақ ССр-нің
"Ғылым"баспасы, - ... ... С. ... ... том. // Сын ... ... Алматы: Жазушы, 1992.
16 Имашев М. Жаяу Мұса. // ... Р. 7, ... ... ... - 1992.
17 Қирабаев С. Әдебиет және дәуір ... // Сын ... ... Екінші кітап, Алматы: ҚазАқпарат, 2008.
18 Қирабаев С. Тәуелсіздік ... // Сын ... мен ... ... - ... Бердібаев Р. Роман және заман. Алматы: Жазушы, - 1967.
20 ... Р. ... ... ... ... ... ССР-нің "Ғылым"
баспасы, - 1979.
21 ... Р. ... ... ... ... ... ... баспасы, -
1975.
22 Ақан сері. // Қазақ әдебиет тарихы// 10 том, ... - 2006, ... ... Ә. ... 2 том. // ... ... Алатау, - 2000.
24 Хұсайынов Ш. Үкілі Ыбырай. Алматы: Жазушы, - 1972,
25 Сүлейменов Т. ... ... ... ... ... Алматы: өнер, -
1991.
26 Қорғанбек А. Біржан бұрмалары: әдебиет пен өнер ... ... ... ... ... ... З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, - 1992, - 349.
28 Қазақ әдебиеті энциклопедия. ... ... ... үйі, - ... ... Н. ... сері. Алматы: Жалын, - 1991.
30 Рахымжанов. Романның баяндау жүйесі. (С.Жүнісовтің "Ақан сері" романына
сын.). Жұлдыз, 1994, №2, 192-196 ... ... Ш. ... ... ... ... // қазақ
фольлорының тарихилығы, Алматы, 1993.
32 ... Е. ... ... ... ... С. Ақан ... Алматы, 1955.
34 Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы: "Жазушы", 1989, - 318 ... ... Е. ... ауыз ... ... байырғы өкілдері.
Алматы: "Ғылым", 1976, 148 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлеген Айбергенов туындыларындағы лиризм66 бет
Шопеннің фортепианолық шығармашылығы5 бет
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы26 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақтар12 бет
Ауыл адамдарының да жағдайын ойлай келетін болсақ4 бет
Д. Досжанның романдарындағы тарихи образ жасау мәселесі53 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров романдарындағы образдар жүйесі6 бет
Тараз қаласы экономикалық- әлеуметтік жағдайы бойынша әйел адамдарының жалақы көрсеткішін ехсеl бағдарламасында жасау19 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь