Бөкей ордасындағы білім беру ісі жайында

Бөкей хандығы Қазақстандағы мәдени ағарту орталығының бірі болды. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында Бөкей хандығында ағарту ісі әр түрлі білім беру жүйелерімен дамыды. Бірінші кезеңде мұсылман мектептері болды.
XIX ғасырдың басында білім алу, оқып дәріс алу өте қиын болды. Сол кезде көпшілік балаларын молдаға оқытуға берді. Молдалар жазуға және дінге сенуге үйретті. Деректер бойынша бұл молдалар Бұқар, Ташкент, Қазан, Уфа қаласынан келген адамдар еді. Бұл оқытушылардың көбі жаза да, оқида білмеген Бұндай молдалардан дәріс алу көбіне жылына 3-4 айдан аспаған.[1]
Бөкей Ордасының білім беру тарихын үш басты кезеңге бөліп қарауға болады. Бірініші, қазақтар жайықтың бергі бетінен көшіп барғаннан бастап, 1841 жылдың ақырына дейін білімді тек қана мұсылман мектептерінен меңгерді, екінші кезеңде, 1841 жылдың 6 желтоқсаннан 1868 жылдың қараша айына дейін алғашқы Орыс-қазақ мектебі Хан ордасында ашылады, үшінші кезең, 1868 жылы жергілікті мектептер ашылып, орысша сауаттылыққа күш салынады. Орыс-қазақ мектептері әуел бастан Уақытша Кеңестің құрамында болады. 1874 жылы 20 қарашадан олар Ресей халық ағарту министрлігінің қарамағына көшеді, соңынан Бөкей Ордасының әкімшілігі Астрахан губернаторының қарамағында болғанымен, оқу бөлімі Орынбор оқу округі қол астына көшеді. Ал 1877 жылы Министрлер Комитетінің жоғарыда бекітілген тәртібіне байланысты 1879 жылдан оқу бөлімі Орда мектептерінің ерекше инспекторлығы қарамағында болады.[2]
Ордада алғашқы мұсылман мектептерінің қашан ашылғаны жөнінде нақтылы мәлімет жоқ. Бірақ қазақ балаларының тәрбиесі ертеден жергілікті дін иелерінің қолында болғанын ескерсек, онда мұсылман медреселерінің болмауы мүмкін емес. Молдалар санының өсуімен Ордада мұсылман мектептерінің саны да көбейген. Мәселен, 1861 жылы онда мұсылман мектебінің саны 55-ке дейін жетіп, оларды 1300 шәкірт оқыған.
1823 жылы Жәңгір Бөкей Ордасында хан сайлағаннан бастап қазақтың ұлттық мәдениетіне, оның ішінде ұлттық білім жүйесіне ерекше мән берді. Оның басты себептерінің бірі: Жәңгірдің өзі орысша білім алып және осындай білімнің Қазақстанға, оның ішінде Бөкей Ордасында өте қажет екенін түсінуі. Ол Ресей империясының Еуропалық білім жүйесі арқылы көптеген салаларда жетістіктерге жеткенін жақсы біледі. Жәңгір хан қазақ халқының сауаттылығын, ұлттық мәдениетін дамытатын әрі толықтыратын жаңа білім жүйесі «Еуропалық үлгідегі жаңа мектептер мен орта және жоғары оқу орындары» деп түсінді. Жәңгір хан алғашқы болып Қазақстанда, оның ішінде Іші Бөкей Ордасында ұлттық білім жүйесін қалыптастырумен айналысқан. Жәңгір хан Ресей империясы көмегімен жүзеге асырды. Бірақ, Ресей империясы отарлау саясатын жүргізгенімен, жаңа Еуропалық білім жүйесін жалпы Қазақстанға, оның ішінде Бөкей Ордасында қалыптастыруға арналған арнайы ағартушылық саясаты болған жоқ.
Сондықтан Жәңгір ханның өтінішімен ғана отарлаушы Ресей империясы білім саласына өзінің көмегін жасап отырған. Жәңгір ханның өтініштерінен кейін Ресей қазақ балаларының оқу-тәрбие алуына мән берген. Жәңгір ханның ағартушылық іс-әрекетінің арқасында Қазақстан, оның ішінде Бөкей Ордасында тұңғыш рет ұлттық білім мен тәрбиенің негізі қалыптасып одан әрі өркендеді.
1. Зиманов С.С. Россия и Букеевское ханство. Алматы.1982 ж.136-138 бет.
2. Памятная книжка Астраханской Губерний. 1897 ж. 52 бет.
3. Букеевской Орде 200 лет. Өлке баспасы. Алматы. 2001 ж. 168 бет.
4. Алекторов А. Очерки Внутренней Киргизской Орды.Выпуск 3.Оренбург.1894 г. 19 стр.
5. Рысбеков Т.З. Бөкей орда тарихы. Орал. 2001 ж.
6. Алекторов А. Көрсетілген еңбек. 22 бет.
        
        УДК 94(574) «18» : 37
БӨКЕЙ ОДАСЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ІСІ ЖАЙЫНДА
М.Г. Дүйсенгалиева
М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан Мемлекеттік университеті, Орал қ.
Бөкей хандығы Қазақстандағы ... ... ... бірі ... XIX
ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында ... ... ... әр ... ... беру жүйелерімен дамыды. Бірінші ... ... ... ... ... білім алу, оқып дәріс алу өте қиын ... ... ... ... ... ... ... Молдалар жазуға және дінге
сенуге үйретті. Деректер бойынша бұл молдалар Бұқар, ... ... ... ... адамдар еді. Бұл оқытушылардың көбі жаза да, ... ... ... ... алу көбіне жылына 3-4 айдан аспаған.[1]
Бөкей Ордасының білім беру тарихын үш ... ... ... ... ... ... жайықтың бергі бетінен көшіп барғаннан бастап,
1841 жылдың ақырына дейін білімді тек қана ... ... ... кезеңде, 1841 жылдың 6 желтоқсаннан 1868 жылдың ... ... ... ... ... Хан ... ... үшінші кезең,
1868 жылы жергілікті мектептер ашылып, ... ... күш ... ... әуел бастан Уақытша Кеңестің құрамында болады. 1874
жылы 20 ... олар ... ... ... ... ... соңынан Бөкей Ордасының әкімшілігі Астрахан ... ... оқу ... ... оқу ... қол ... ... Ал
1877 жылы Министрлер Комитетінің жоғарыда бекітілген тәртібіне байланысты
1879 жылдан оқу бөлімі Орда ... ... ... ... ... мұсылман мектептерінің қашан ашылғаны жөнінде нақтылы
мәлімет жоқ. Бірақ ... ... ... ... ... ... қолында болғанын ескерсек, онда мұсылман медреселерінің болмауы
мүмкін емес. ... ... ... Ордада мұсылман мектептерінің саны да
көбейген. Мәселен, 1861 жылы онда мұсылман ... саны 55-ке ... ... 1300 ... ... жылы ... Бөкей Ордасында хан сайлағаннан бастап қазақтың ұлттық
мәдениетіне, оның ішінде ұлттық білім жүйесіне ерекше мән берді. Оның ... ... ... өзі ... ... алып және осындай білімнің
Қазақстанға, оның ... ... ... өте ... ... ... Ол Ресей
империясының Еуропалық білім жүйесі арқылы көптеген салаларда жетістіктерге
жеткенін жақсы біледі. Жәңгір хан қазақ ... ... ... ... әрі ... жаңа ... ... «Еуропалық үлгідегі
жаңа мектептер мен орта және жоғары оқу орындары» деп түсінді. Жәңгір ... ... ... оның ... Іші ... Ордасында ұлттық білім
жүйесін қалыптастырумен ... ... хан ... ... ... асырды. Бірақ, Ресей империясы отарлау саясатын жүргізгенімен, жаңа
Еуропалық білім жүйесін жалпы ... оның ... ... ... ... ... ... саясаты болған жоқ.
Сондықтан Жәңгір ханның өтінішімен ғана отарлаушы ... ... ... өзінің көмегін жасап отырған. Жәңгір ханның өтініштерінен кейін
Ресей қазақ балаларының оқу-тәрбие алуына мән ... ... ... ... ... ... оның ... Бөкей Ордасында
тұңғыш рет ұлттық білім мен тәрбиенің негізі қалыптасып одан әрі өркендеді.
1841 жылы Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... ... ішінде міндетті түрде орыс тілі, араб, татар ... діни ... және ... да ... ... берілді. Бұл
училищенің ең алғаш ұстазы мен меңгерушісі ... ... ... Ольдеков болды.[3]
Жылына үш рет Жәңгір ханның алдында оқушылардың тізімі, ... ... ... өтіп тұрды. Бірінші, діни дәріс пен шығыс тілдерінің
оқытушысы ... ... ... ... сесбінен белгілі болғандай
училищеде екі класс болған: бірінші класта 13, екінші класта 12, ... ... ... ... 7-еуі ... тұрды, ал 18 оқушы ... ... Ең ... ... жасы 22-де, ал кішісі – 9-да болды. 1842 жылы
оқушы саны 30-ға жетті. Бұл ... ... ... беру ісі ... ... Жәңгір кедей қырғыздардың 8 баласын ... ... ... ... 1868 ... ... яғни әкімшілік реформасына дейін
жалғыз орыс-қазақ мектебінен басқа Хан ... тек ... ... ... ... Ішкі Орданың екінші аймағының бұрынғы мұғалімі
Н.Левановтың мәліметі бойынша 1872 жылы Ордада 154 ... ... ... 3821 ... ... ... ... 38 мұсылман мектебі мен медреселер ... ... ... оқу аймағының қамқоршысы Ростовцев 1891 жылы халық
ағарту Министрлігіне жазған хатында Бөкей ... ... ... мен ... бар ... ... «Астрахан хабаршысының»
хабарлауы бойынша 1899 жылдың 1 қаңтарында ... ... 60 ... пен
медресе болып, онда 1679 шәкір оқыды. Олардың 1436-сы ұл, 243-і қыз ... ... ... ... жеке-жеке тоқталсақ:
Қалмақ бір кластың мектебі. 1868 жылы Владимировка селосында ашылды.
1877 жылдың 20 ... ... 20 ... орнына 12-ақ оқушы болды.
1894-95 жылдары мектепте 21 оқушы дәріс алды. Мектепте ... ... және ... ... ... таза жазу курстары жүргізілді.
Қамыс-Самар бір кластың мектебі. 1868 жылы Жаңа Қазанда ашылды. Мектеп
мұғалімі Орынбор облыстық басқармасы ... ... ... ... ... ... ... «Нарын» мектебі. 1868 жылы ашылды. Бірақ елді ... ... ... ... қиын боды. 1877 жылы
тағайындалған ұстаз Алексей Скворцов қазақ тілін жақсы білетін кісі еді. ... ... ... беріп, міндетін адал атқарды.
Бір кластық Талов мектебіне мұғалім болып Хан ставкасындағы қазақ
мектебін ... ... ... Қарабаев Ордадағы ең үздік,
еңбекқор, өз ... ... ... ... ... Оның ... ... тілін жақсы меңгеріп, Ордада тілмаш, хатшы болып жұмыс атқарды.
Тарғын мектебі. Хан ставкасында 1869 жылы ... ... Онда ... ... ... ... ... алғашқы дәріс орыс ... ... ... мен сөзтіркестерін үйретуден басталды.[5]
Мектеп аттары |1883 |1884 |1885 |1886 |1887 |1888 |1889 |1890 |1891 |1892 |
Есебі |
Курсты ... | ... екі ... училищесі |38 |31 |36 |38 |30
|32 |38 |43 |42 |42 |380 |35 | ... ... |19 |18 |21 |21 |30 |16 ... |23 |22 |217 |32 | |Қамар-Самыр |16 |16 |20 |20 |26 |28 |20 |21 |24 |29
|220 |24 | |Нарын |17 |18 |20 |20 |20 |18 |20 |19 |22 |22 |196 |27 ... |14 |15 |20 |20 |18 |20 |24 |34 |38 |40 |243 |28 | ... |15 ... |21 |20 |18 |18 |20 |29 |19 |188 |19 | |2-ші ... аймағы мектебі |19
|14 |20 |20 |20 |20 |20 |20 |20 |20 |193 |21 | ... ... |22 |20 ... |18 |18 |16 |14 |16 |26 |191 |16 | ... медрсесі жанындағы орыс класы
| | | | | | | | | |16 |16 | | ... оқу жылы ... ... ... 2 кластың ауылдық училище болып
құрылды. 1883 жылы Хан ставкасында 1 кластық әйелдер класы ашылды. Онда 24
қазақ қызы оқыды. ... ... ... ... ... ... бойы қол өнерге үйретті. ... ... олар ... ... 2-3 ... берді. 1895 жылы Басқұншақ поселкасында орыс-қазақ
мектебі ашылды, онда 50 қазақ баласы ... ... ... ... 9 ... 1883-92 ... саны мына ... көрінеді:
Бұл кестеден көріп тұрғандай жергілікті тұрғындардың бастауыш білімге
деген ... жыл ... өсе ... ... ... мектеп алғашында Жәңгірдің өз қаражатына , кейін халықтан
түсетін қазына салығы есебінде ұсталады. ... ... ... ... ... ... негізделіп жасалып, орыс жеріне тараса, сол білім жүйесі
арқылы Ресей Жәңгірдің білім саясатына қолдау жасап, ... ... ... ... ... саясаты ғана қазақ халқының оқуға деген
сана-сезімін оятты, қазақ балаларының білімге деген ынтасын ... ... ... ... С.С. ... и ... ... Алматы.1982 ж.136-138 бет.
2. Памятная книжка Астраханской Губерний. 1897 ж. 52 бет.
3. Букеевской Орде 200 лет. Өлке ... ... 2001 ж. 168 ... ... А. ... ... Киргизской Орды.Выпуск 3.Оренбург.1894
г. 19 стр.
5. Рысбеков Т.З. Бөкей орда ... ... 2001 ... ... А. Көрсетілген еңбек. 22 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Мұхамбет Салық Бабажанов еңбектеріндегі қазақ этнографиясы71 бет
ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстанның өзекті мәселелері50 бет
ХІХ ғасырдың і жартысындағы Ресей өкіметінің отаршылдық саясатына байланысты Қазақстанның экономикалық жағдайының өзгеруі29 бет
ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы экономикалық саяси дамуы27 бет
Қазақ халқының жоқшысы7 бет
Педагогикалық зерттеулер әдістемесі» электронды оқулығын жетілдіру92 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь