Топинамбур өсімдігі

I. Кіріспе
Топинамбур өсімдігімен танысу
Топинамбур өсімдігіне ботаникалық сипаттама

II. Негізгі бөлім
Топинамбурдың тамақ өнеркәсібінде қолдану
Топинмабурды нан өнеркәсінде қолданылуы
Топинамбурды сүт айран өнімдерді даярлауда қолданылуы
Топинамбурды консерві өнеркәсібінде қолданылуы
Топинамбурды шырынды сусындар даярлауда қолданылуы
Топинамбурды спирт өндіру өндіріснде қолданылуы


III. Тәжірибелік бөлім
Сірне өндірісі
Топинамбурдан сірне алу жолдары
Сірнені адсорбциялау әдіспен тазалау
Сірненің ылғалдылығын анықтаеу
Сірненің күлділігін анықтау
Жалпы қант пен редуциерленген заттарын анықтау
Еріген қантты анықтау
Сірненің құрамындағы белокты заттарды анықтау
Сірненің құрамындағы макро және микро элементтерді анықтау

IV. Қорытынды
Топинамбур өсімдігінің отаны – Солтүстік Америка (земляная груша – Helianthus tuberosus ). Жарты ғасыр ішінде Қазақстан жеріне таралып үлгерді.
Қазір топинамбурдың әр түрлі қасиеттері жан – жақты зерттеулерден өтуде. Дегенмен бұл өсімдіктің зерттелмеген қасиеттері, оған қатысты дәлелденбеген болжамдар өте көп.
Ресейге қалай келгені алғаш белгісіз болған. Сол кездердегі ғалымдардың болжамдары бойынша Франциядан Германия арқылы, Қытайдан Қазақстан арқылы жеткен делінген. Қазақстан арқылы жетті деген болжамның дәлелі – Е.Б.Бейсенбиевтің (1947) қазақтардың бұл өсімдікті “қытай картошкасы ” деп атағандығын атап көрсеткені (орысша “ китайский картофель” ). Топинамбур өсімдігі туралы тарихи мәліметтерді зерттей келе В.С.Лехнович (1930) атақты ботаник Карл Линнейдің алғашында бұл өсімдікті Канададан таралған деп есептеп, кейінгі “Өсімдік түрлері” деген еңбегінде (Виды растений) оның Бразилия аймағынан таралған деген болжамын хабарлайды. Линнейдің бұл болжамын ботаник Аза – Грей бұл өсімдіктің АҚШ-та жабайы күйде өсетін дорокинойдты топинамбурдың (Helianthus doronikoides L.) таралымы деп айтқанына дейін дұрыс деп есептеп келген. Аза – Грейдің бұл болжамы шындыққа жанасқан бірден-бір ой болды және сол кезден бастап бұл өсімдікті жабайы топинамбур ретінде зерттей бастады.
Солтүстік Америкада топинамбур өсіруді европалықтар келем дегенше қолданған. Оны европалықтар үндістердің “топинамбо” деген тайпасынан алғаш рет көріп, егуді үйренген. Осы тайпаның атымен – топинамбур деп атап кеткен.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
1. Топинамбур өсімдігімен танысу
2. Топинамбур өсімдігіне ботаникалық сипаттама
II. ... ... ... өнеркәсібінде қолдану
1. Топинмабурды нан өнеркәсінде қолданылуы
2. Топинамбурды сүт айран өнімдерді даярлауда ... ... ... ... ... ... шырынды сусындар даярлауда қолданылуы
5. Топинамбурды спирт өндіру ... ... ... ... ... ... ... алу жолдары
2. Сірнені адсорбциялау әдіспен ... ... ... ... Сірненің күлділігін анықтау
1. Жалпы қант пен редуциерленген заттарын анықтау
2. Еріген қантты анықтау
5. ... ... ... ... анықтау
6. Сірненің құрамындағы макро және микро элементтерді анықтау
IV. Қорытынды
Ерте пісетін тамыр жеміс.
Топинамбур өсімдігімен ... ... ...... ... ... груша
– Helianthus tuberosus ). Жарты ғасыр ... ... ... таралып
үлгерді.
Қазір топинамбурдың әр түрлі қасиеттері жан – жақты зерттеулерден ... бұл ... ... ... оған ... ... өте ... қалай келгені алғаш белгісіз болған. Сол кездердегі ғалымдардың
болжамдары бойынша ... ... ... ... Қазақстан арқылы
жеткен делінген. Қазақстан арқылы жетті деген ... ... ... (1947) қазақтардың бұл өсімдікті “қытай картошкасы ” ... атап ... ... “ китайский картофель” ). Топинамбур
өсімдігі туралы тарихи мәліметтерді зерттей келе В.С.Лехнович (1930) атақты
ботаник Карл ... ... бұл ... ... ... деп
есептеп, кейінгі “Өсімдік түрлері” деген ... ... ... ... аймағынан таралған деген болжамын хабарлайды. Линнейдің бұл
болжамын ботаник Аза – Грей бұл ... ... ... ... ... ... (Helianthus doronikoides L.) таралымы ... ... ... деп ... келген. Аза – Грейдің бұл болжамы
шындыққа жанасқан бірден-бір ой болды және сол кезден бастап бұл ... ... ... зерттей бастады.
Солтүстік Америкада топинамбур өсіруді европалықтар келем дегенше
қолданған. Оны ... ... ... ... тайпасынан алғаш
рет көріп, егуді үйренген. Осы ... ...... деп ... ... ... ... Солтүстік Америкамен қатар
Солтүстік ... яғни ... ... ... ... ... кейбір мәліметтерге сүйенсек, өсірүге ең қолайлы жер ретінде
тәуліктің орташа температурасы +5° - тағы ... ... 160 ... ... зоналарды топинамбурдың нағыз өнім беретін жері ретінде
тануға ... ... ... солтүстік аймақтарды топинамбурдың маңызы өте
жоғары ... тиіс деп айта ... ... жайт, топинамбурдың негізгі жемісінің өнімі ТМД
елдерінің солтүстік ... гөрі ... ... ... ... Оның ... – жерн ... яғни топинамбурдың өсіп - өну
стадияларына жарықтың ... орны ... ... ... ... ұзаруы
топинамбурға да біршама әсер етеді. Оның сипаты мынадай: ... ... ... жарық пен температура басқа өсімдіктер секілді қажет – ақ, ал
қызығы сол жеміс бөлігінің ... ... ... ... ұзпрған
мезгілінде жинайды екен. Сол үшін түннің суық ... ... ... ... ерте түсуі жемістің толық пісіп-жетілуіне кедергісін
тигізеді. Бар айырмашылығы сол ғана. Ал ... ... ... бір ... жылы ... ең ... ... алып келді. Ал, Ресейде ХІІІ
ғасырдың ІІ-жартысында пайда болды. Алғаш ... ... ... ... ... ... Вавилов алып келді.
Әдебиеттердегі мәліметтерге сүйенсек, топинамбур ыстыққа төзімді,
көктемгі ызғарға, күзгі аязға өте ... Оның ... ... ... ... өте ... сақталады. Құрамында инулин, глюкоза,
фруктоза көп. ... ... ол ... ... ... ем деп түсінуге
болады.
Топинамбур өсімдігіне ботаникалық сипаттама.
Топинамбур немесе жер алмұрты ... ... ... ... ... және ... жататын туысқа жататын өсімдік
түрі.( Helianthus туысы). Helianthus туысы полиморфты және өте ... ... бұл ... 50 түрі ... болса, Коккерль 180, ал
Кеңес монографы Ф.А.Сацыперов 264 түрін анықтаған. Сацыпкров көп жылдар
бойы ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі шөптесін өсімдіктер. Жартылай
бұталы, нағыз бұталы, нағыз жемісті, жай ... ... бар. ... ...... біразы – ксилофиттер, тек санаулы түрі ғана гидрофиттер.
Көп қасиеттері бойынша топинамбур ... өте ... ... кіші ... ... саны жағынан асып түседі. Жапрырағы жұмыртқа
пішіндес, жиегі ара тісті, ... ... ... тікеншелермен
қапталған. Жапырақ саны орташа есеппен 20-30 деп есептегеннің өзінде, бір
өсімдікте 300-400-ге дейін жапырақ болады. Ал ... ... ... да көп ... ... нәрсе десек қателеспейміз.
Гүлшоғыры - себет тәріздес. Дәл күнбағыстікі секілді, бірақ 5-6 ... ... – бір ... ... ... ... ... Толық дамуы 2-
2,5м, егер қолайлы жағдайда өссе 3,5-4 м-ге дейін жетеді. Негізгі сабақта
бірнеше қосымша сабақшалар да ... ол ... ... аз ... ... ... өсіп - ... және жақсы өнім беруіне топырақтың да
тигізер әсері өте жоғары. Әсіресе, топырақтың ылғалдылық дәрежесі үлкен
маңызға ие. Топырақтың ылғалдылығының ... ... ... ... ... ... ... келтіруге болады. Олар
ылғалдылықтың әртүрлі жағдайын әр 10,20,30 күн аралығында суарып отыру
арқылы жасаған. Сонда төмендегі кестеде ... ... ... - ең негізгі коректік тағам.
Нанды пайдалану арқылы адам көмірсуға қажеттілігінің тең жартысын,
ақуыз ... ... ... В ... витаминдеріне қажеттілігінің
жартысының көбін өтейді.
Оған қоса нан тағамдары ... ... үшін өте ... ... ... ... Мемлекеттік нан өнімдері ғылыми зерттеу
институтында «Топинамбур» фермелік ... ... ДУ ... 125 73-200/ ... ... ... нан және ұн ... мүмкіндігі зерттелді.
Бидай ұнынан нан пісірген кезде топинамбур ... ... ... салмағына қарай 2,5-5 % мөлшерде қосты. ... нан ... ... ... қатты болып пісуін 5-6 %- қа азайты.
Жүргізілген зерттелур нан ... ... ... ... ... (ұн массасына 2,5 %) Сонымен бірге
кептірілген топинамбур ұнтағынан ұн ... ... ... 3,4,5 %
мөлшерінің қара бидай ұнының және 1 ... ... ... ... ... химиялық және органоптикалық ... ... ... ... бойынша жаңадан жасап ... ... ... ... ... ... ұнтағын қосу нан
өнімнің тағамдық құндылығын артырады.
Нанның жаңа сорттарында Мемлекеттік стандарт боынша ... ... ... ... балластық және минералдық заттардың
мөлшері көбейген, ... ... ... ... ... ретінде
қолдану өте қолайлы.
Техногендік факторлардың әсерін жұмсартып, адам ағзасын өмірлік
маңызы бар тағамдардың тәуіліктік ... ... ете ... ... ... өнімдерді өндіру жақсы дамып келеді.
Пичениге, шоколадқа, кофеттерге өсімдік ... ... қосу ... олардың емдік әсерін арттыруға болады.
|Химиялық ... нан ... | |
| ... ... және 1 |1 ... ... |
| ... ... | |
| | ... | Ақ ... | ... ... ... 111 638 |
| | |ТУ9 | |57-2001 |
| | ... | |
| | |57-99 | | |
| ... г |6,6 |7,3 |6,2 |8,6 ... г |0,8 |1,2 |0,80 |0,90 |
| ... |43,6 |43,0 |51,50 |50,2 |
| Күл ( г ) |1,5 |2,0 |1,4 |1,8 ... ... ... |376 |388 |374.0 |4115 |
|K |195 |296 |140 |225 ... |26 |38 |23 |33 ... |38 |86 |35 |65 |
|P |110 |159 |90 |156 ... |2.9 |3.0 |2.3 |3.5 ... мг.
|В 1 |0,17 |0,28 |0,16 |0,19 ... |0,07 |0,13 |0,06 |0,08 ... |1,01 |1,19 |1,71 |2,43 ... |200 |210 |246 |244 ... | | | | ... | | | | ... ұнтағы қамырдың су сіңіргіш қасиетін жақсартады,
нәтижесінді қамырдың құрылымы тығыздала ... ... ... ... түсу ... ... ... өнімдерін қолдануға қызуғышылық әлі де
тоқтаған жоқ.
Ұлттық академиялық аграрлық ... ... ... ... ... институтында ұсақталған тапинамур түйнектерін қосу арқылы
нан өнімдеріннің ... ... ... ... ... өнімдеріне және басқа да тағамдарға тапинамбур тәріздес табиғи
өсімдіктерден алынған құрамында ... бар шикі ... ... ... ... ... тағам өндірісі институтында жүргізілген
зерттеулер нәтижесінде мұндай тағамдар ... адам ... ... ... мен АҚ «ЮГ» ... ... ... бойынша
жасалған тапинамбур және инулиннің қоюланған концентраты ... ... тек қана ... ... ... қана қоймай, сонымен
қатар кейбір шикі зат түрлерін (мысалы сахароза) алмастыра алатын ... ... өте ... және сүт ... ... ... ... – профилактикалық ет өнімдерін
пайдаланатын адамдар саны арта түскені ... ... ... ... үщін жаңа шикі зат көздерін іздеу маңызды ... ... ... ет
өнімдерін өндіру үшін қолдану мүмкіндігі ... ... ... да ... ... дамуына және қоршаған ортаның ластануына
орай тиімді тамақтану халық үшін жоғары мәнге ие болады. Шәкәрім атындағы
Семей ... ... ... У.Ч. ... ... ... ... дайындалғант ет тағамдарының сапасына
тигізетін әсері анықталды. ... ... сапа ... 10 % ... ... ... ... Алынған нәтижелер негізінде «Семей» ет өнімін өндіру
технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ет өнімін пайдалану кант диабетімен ауыратын ... ... ... ...... ... технология Университетінің ғалымдары
(Рязанов, Чупров, Дорофеев) тапинамбурды қолдану арқылы арнайы ... ... ... ... май, ... қатарын ұсынған болатын.
Тапинамбур сондай ақ ет ... ... ... фаршаталған ет өнімдерін дайындауға пайдаланылады. Биологиялық
құнды қосылыстарымен ... ... ... тапинамбурды
диеталық сүт дисерттері мен балмұздақ жасау үшін қолдауға болады. Балмұздақ
тағамдық нәрлігі ... сүт ... ... ағзаға сінімді,
сондықтан жоғары сұранысқа ие. Бірақ өндірістегі стандартқа сай шығарылатын
ассортиментінің кеңдігіне қарамастан, ...... ... ... ... ... алу үшін ... мерзәмдері
әртүрлі топинамбур түйнектерін пайдаланып зерттеу жұмысы жүргізілді. (Г.И.
Шфукаева) эксперемент барысында күзгі топинамбур ... ... ... 7 ай ... ... ... қазылған үлгілерінде инулин құрамы көп болды, ал сақтау барысында
аздап төмендеген . Моно және алигосахаридтерді үлесі керісінше көктем
айларында ... оның ... ... ... ... ... ... полисахаридтердің жартылай ыдырауынан болуы мүмкін.
Көріп тұрғанымыздай, бірнеше айлар бойы сақтау бұл ... ... Бұл жаңа ... түйнектерімен қоса ұзақ мерзімде
сақталғандарын да квас тәрізді ашытылған сусындар даярлау үшін
көмірйсутекті экстрактар алуға пайдалану мүмкіндігі мол ... ... ... ... күш беретін сусындарды пайдалану күн
санап өсіп келеді. Сондықтан колориясы төмен бірақ биологилық активті
табиғи субстраттар ... , ... ... ... ... мен ... ... бүгінгі күннің басты мәселесе болып тұр.
Топинамбур экстрактары квас сияқты ашытылған сусындарды ... ... ... үшін ... ... келеді. Әртүрлі технологиялық
схемалар бойынша квастың түрлі сорттарын дайындауға болады: нан квасы, хош
иісті, бал т.б. ... ... ... ... ... квас ... ... негізделген технология бойынша квас өндіреді. Квас
ашымалы жартылай ауыстыру үшін және квас түрлерін кеңейту үшін сыра
ашытқысы, алма экстракты, қайын шырыны, сүт ... ... және ... және ... ... ұсынады. Қантты жартылай немесе толықтай
ауыстырып сусын даярлау сусын ... ... ... шығару мақсатында
зерттеулер жүргізілді. Сусынның бақылау нұсқасын квас өндіретін өндіріс
орындарының дацйындалу әдісі бойынша даярлайды. Ал тәжірибелік нұсқасында
квас ашымалы қант ... ... ... ... ... ... Saccharomyces Crevice a ВГШ -2 ашытқысы қосты.
Ашу процесі 28-30° С ... ... ... аяқталғанын құрғақ
заттардың массалық үлесінің төмендегеніне (1%) және қышқылдылық
жиналғанына қараеп аяқталады. ... ... ... сүт сарысуынан
жасалған үлгінің ашуы жүретіні белгілі болды. Екі тәжірибелік ... ... сүт ... және ... ... 99,6-94,0 % толықтай ашылған.
Спиртің жинақталуы бақылау нұсқасына қарағанда ... ... ... ... 6-10 ° С- қа ... суытып, ашытқының бөлінуін
күтеді. Суыған сусынды ашытқы тұнбасынан тазартып, қант сірнесімен және
қант орнына қолданылатын аспартамның ... ... ... С С11 H18 O5 N2 ... ... амин қышқылы финилаланин мен
аскартамның туындысы. Дегустация нәтижелерінде ... ... ... ... әдеттегі технологиямен дайындалған квасткн
ешқандай дәм айырмашылығы болмай шықты. Сүт сарысуының жұмсақ дәм, хош иіс
беріп, топинамбур өнімдеріне тән дәмдерді жойып ... ... ... ... ... ... ... қосылыстарға
байланысты. Сарысуда 0,7-0,9 % белоктық заттар бар, белоктардың
молекулалық массасы төмен, бос аминқышқылдары көп және ... ... ... ... ... ... арттырады. Сондықтан
топинамбурдан сығынды алғанда экстраген ретінде су мен сүт ... ... ... мен сабағынан қантты қолданбай көптеген
сусындар даярлауға болады.Мысалы, квас, Морс, Шарап, Сірне қышқылы.
«Қызылмай» ЖШС- де « диабетикалық», «Денсаулық» деп ... ... ... технологиясы игерілді. «Леовит» ЖШС топинамбурдан емдік
сірне алды.
Топинамбур мен оның ... ... ... Малшаруашылық,
техникалық, медициналық мақсатқа пайдалану схема түрінде көрсетілген
|Топинмбур жіне оны өідеу өнімдерін пайдалану |
| ... ... | ... | ... |Мал ... ... пюре |қолданылуы |қолданылуы ... ... ұн ... ... ... ... |таза күйінде |
|нан және кондитерләк|спиртті,т.б. ... ... ... ... ... ... ... |шөп ұны ... -фруктоза |еріткіштер |Ағзадан ... ... ... ... ... ... ... түріндегі және |пектиндік заттар|шығару |азықтық қоспалар ... ... ... ... ... ішек |т.б. |
|сығындылар мен ... алу ... ... | ... ... ... |келтіру | ... |ДВП т.б.) ... ... | ... | ... | ... ... | ... ... жйне | ... ... | |т.б. | ... | | | ... ... ... ... ... 1 кг ... жуып тазалап, қабығын аршып үккіштен өткізіп
дәке арқылы сүзіп шырын сығып буландырады. Су моншасында ... ... С ... х ... ... ... жоғарыдағы әдіс бойынша жүргізіледі, тек үкіштен өткізілген
топинамбурдың меласса салмағына сәйкес 1:4; 1:6; 1:8; 1:10 ... су ... ... су ... ... әдісте. II, I әдіс бойынша алынған шырындарды ... ... ... ... сүзіп, буландырады.
IV әдіс. өндірістік әдіспен алу.
V әдіс. сірненің химия құрамын зерттеу.
Сірненің түрлері .
Сірне көптеген кондитерлік және нан ... ... ... болмайды, сондықтан кондитерлік өнімдердің
қанттаррына айналады,олнан өнімдеріне сірнені қосқанда, олар ... ... ... ... көп ... ал ... мальтозалы және рафинадты сірнелер қолданылады.
Крахмалды сірне. Картоп және жүгерінің ... ... ... ... алынады. Ол қоймалжың, тұтқырлы, түссіз зат.
Сірненің дәмі тәтті, ылғалдылығы, 18-22 %. ... ... ... және ... ... ... ( мальтоза және глюкоза).
Крахмалды сірнені ... екі түрі бар, яғни ... және ... ... түрлері құрамындағы қанттардың реуцирлеуіне байланысты
болады. Глюкозалы сірненің ... 45-70 % ... ... ... сірненің құрамында 30-44 % ... ... ... ... ... азайған сайын, декстриннің ... ... ... емес ... ... ... емес қасиеті
артады, себебі сірененің тәттілігіг азаяды. Өйткені декстриндер тұтқыр және
тәттілігі аз заттар.
Мальтозалы сірне. Мальтозалы ... ... ұнын ... ... ... немесе фермент препараттар арқылы алынады. Мальтозалы
сірненің түсі ақшыл- ... дәмі ... және бір ғана ... бар. ... ... 65 % ... мен ... тұрады. Оның тығыздығы 20 С
температурада 1,409 г/см кем болмауы ... 100 г ... ... 5,5 мл 1 Н ... ... (NaOH , KOH) ... қажет.
Рафинадты сірне. Қант- рафинад өндірісінің қалдығынан ... ... ... Оны ... кезіндегі түзілген қара түсті
ағындыдын ... ... ... ... қара ... еруі ... ... 53 % сахароза немесе 20 % қантсыз заттар болады. Оның құрамында
73 % кем ... ... ... ... ... концентрат ( БГК). Белокты глюкозалы концентрат
ашық сары түсті, қнтты кристалданған масса. Оны ... ұнын ... ... алынады. Алынған ... ... ... және ... Бұл БГК- нің құрамындағы редуцерленген
қантты мөлшері 75 % кем болмауы керек (глюкозаға ... ... ... 0,25 %-тен, ылғалдылығы 24 %- тен ... ... 1 Н ... гидроксидінің 10 мл көлемі аспауы керек. Соңғы
кезде БГК нан ... кең ... ... ... ... ... өнімі. Ол кондитерлік,
консервілік және басқа да өндірістік салаларында кең ... ... ... ... ... ... яғни қантталу
дәрежесіне байланысты өндірілетін ... де ... ... ... ... % ... заттары болатын карамельді сірне, жоғары ... ... ... 44-70 %) ... және ... ... ... есептегенде 65-70%) сірне және т.б.
Сірне өндірісінің негізгі сатылары: крахмал өңдеу, қышқылды немесе
ферментті ... ... ... нмесе ферменттерің
активтілігі төмендету, гидролизденген заттарды ... ... ... ... ... ... ... көмірмен) тазаланған
шырынды буландыру, суыту және дайын сірнені құю./4/
Жалпы қант пен редуцирленген ... ... ... ... ... ... - ... негізгі
сапа көрсеткіштерінің бірі. Кондитерлік өнімдер құрамында сахарозадан ... ... ... ... ... ... (инвертті қант),
мальтоза және лактоза т.б. заттар болады.
Осы қанттардың әрқайсысының ... ... ... ... және ... ... ол қолданылмайды. Тәжірибелік мақсаттарда
екі шарттты ... ... ... ... қант ... және
редуцерленген заттар мөлшері.
Редуцерленген заттар немесе инверсияға дейінгі қант деп ... ... ... ... қант, глюкоза, фруктоза, мальтоза,
лактоза). Бұл ... ... ... поливалентті металдардың сілтілік
ерітіндісін қалпына келтіруімен ерекшеленеді. Бұл реакция ол ... ... және ... топтардың болуымен түсіндіріледі. Ал
сахарозаның құрамында бос ... ... жоқ. ... ... ... қатарына ... ... ... ... ... немесе сахарозаға қатысты
өрнектеледі. Бұл ьөрнектеу 0,95 коэффициентіне ... ... бөлу ... Бұл ... ... ... гидролиз кезіндегі инвертті
қанттың массасына қатынасына тең.
С12 Н22 О11 + Н 2О = 2С6 Н12 ... ... ... ... ... жалпы қанттың мөлшерін зерттеу объектісінің
өзінің сахарозасымен шатастырмау керек, екеуі екі түрлі түсінік.
Жеке сахарозаның мөлшерін ... екі ... ... есептеп
шығарады S (%-пен):
S = 0,95 * ( Ү - Х )
Мұндағы Ү – ... қант ... % ... ... зат ... % -пен;
Жалпы қант қантты, редуцерленген заттарды және ... ... ... ... Олардың көпшілігі нақты нәтиже ... ... ... мен реактивтерді және анализдің ұзақтылығын
қажет етеді.
Зерттеу нысанасын анализге ... ... ... ... ... ... бастаймыз. Ол үшін сулы ерітінді дайындап ... ... ... зерттеуге алынған қанттың толық ... ... ... суда ... ... оны ... ... (печенье,
конфеттер, шоколад т.с.с). Бұл құрамындағы ... ... ... ... ... етеді, әрі жылдамдатады.
Жалпы қанттың құрғақ массасын төмендегі формула бойынша анықтайды:
m = aV/П
мұндағы а – 100 см3 сулы ... ... ... г; V - ... ... қолданған өлшеуіш колбаның
көлемі, см3; П – жалпы қант немесе ... ... ... % -пен;
Ерітіндіні дайындау үшін алынған затты 20°С дистильденген суда колбада
әбден ерігенше араластырамыз. Егер алынған затымыз бұған ери ... ... ... ... су моншасына қоямыз. Ол ... ... – ге ... ... ... Осы ... колбаны араластыра отырып 15
минут су моншасында ұстаймыз. Осы уақыт аралығында алғашқы ... ... ... қант ... еріп, ерітіндіге өтуі тиіс.
Дайын болған ерітіндіні тазалау үшін 1н. мырыш сульфатымен (ZnSO4 *
7H2O) ... ... ... ... ... ... ... Мысалы алынған құрғақ заттың массасы 5 г болса, оған 10см3 қосса
жетеді, егер ... ... ... ... оған ... ден көп қосу ... сульфаты мен натрий, калий ... ... ... алуы тиіс).
Тұз қосылған соң әбден араластырамыз да, ... ... ... ... (KOH, NaOH) ... тағы да біраз араластырып, сүзгі қағаз
арқылы фильтірлейміз. Натрий мен калий гидроксидінен де алынған ... ... ... ... ... ... мөлдір түсті таза ерітінді өтіп, қағаздың өзінде қалған
қалдық заттар қалуы керек. ... ... ... өте ... болуы тиіс,
ол оның тазалығы мен сапасын көрсетеді. Алдағы анықтау жұмыстары ... ... ... да ... ... зат ... таза
болған сайын алынатын нәтиже де соғұрлым нақтырақ болмақ.
Сахарозаны гидролизге түсіру.
Сахароза редуцирлі қасиет көрсетпейді. Сол қасиеті үшін оны ... ... ... ... ... анықтай алмаймыз. Жалпы қантты
анықтауға қажетті реактивтер де көмектесе ... ... ... ... ... ... орй ... әдістерден ерекше екі
хром қышқылды калий негізгі реактив болып табылатын әдіс ... ... ... Сахарозаның гидролизге түсу реакциясы
төмендегі формулаға сәйкес ... Н22 О11 + Н2О = С6 Н12 О6 + С6 Н12 ... су ... ... ... ... ... құрамында сахарозасы бар ерітіндіні
қыздыру арқылы ... ... ... ... заттың құрамындағы сахароза толық
гидролизге ұшырауы үшін асқан ... ... ... ... ... ... мән берген дұрыс : температура, қыздыру ... ... ... ... мен ... ... тәсіл.
Бұл әдістің химиялық негізі болып феррицианидті ерітінді арқылы сілтілі
ортада редуцерленген жалпы қанттың мөлшерін қант ... ... ... ... ... Бұл процесті глюкозаны мысалға ала отырып ... ... ... болады:
С6 Н12 О6 + 6К3 Fe(CN)6 + 6KOH = (CHOH)4 - COOH +
Глюкоза ... ... қант ... ... Fe(CN)6 ... ... феррицианидтің әсерімен қант қышқылына дейін ашиды. Ашу процесі
бірнеше стадиядан өтеді. Ашу процесі ортаның сілтілігіне, интенсивтілікке,
қыздыру ұзақтығына ... ... ... бұл реакцияның нақты
стереохимиялық қатынасы байқалмайды, оны тек жүріп ... ... деп қана ... ... ... тәжірибе жасалғаннан кейін есептеуле кезінде түзету
коффициенті міндеті түрде ... Ол ... де мәні ... Оның мәні ашыған редуцерлі қанттың мөлшеріне және сілтілік ортаның
ашыту жылдамдығына, температураға, сонымен ... ... ... ... ... ... салыстырмалы мәндері төменде
келтірілген:
|№ ... ... ... |
| ... % |К |
|1 |5-6 |0,91 |
|2 |10-15 |0,93 |
|3 |15-20 |0,94 |
|4 |20-30 |0,95 |
|5 |30-40 |0,97 |
|6 |40-50 |0,98 ... ... анықтау.
Феррицианидті әдіспен анықтаудың бұл түрін екі түрлі жолмен жүргізсе
болады. Олардың бір-бірінен айырмашылығы анализге ... ... ... ... ... ... құрғақ заттың өзін колбада бақылайды.
Ал, ... ... ... сулы ... ... оны өлшеуіш колбада
жүргізеді. Алғашқы тәжірибеге аз уақыт, әрі аз ... ... ... ... ... төмен болады. Сонымен қатар бұл әдіс қантты тұнбаға
түсіруді қажет етпейтін кондитерлік ... ... ... сироптар,
карамельдер, қантты сеппе т.с.с).
Реакциялық колбаға зерттеуге алынатын заттың массасын m ( ... ... ... ... = ... П – ... ... редуцерленген заттардың максималды
мүмкін мөлшері, %-пен.
Егер ... ... ... ... ... қатты түрде болатын болса,
онда оны өлшемес ... ... ... аламыз. өлшеудің көп уақытты
алмауы үшін,әрі жылдам, ... ... алу үшін ... торзионды таразыда
өлшеу ұсынылады. Ол үшін 20 х 20 мм ... ... ... ... ± 0,0001 г ... дейін жүргізеді.
150-250 см3 колбаға салып, үстіне 10см3 ... су ... ... ... со ерітіндінің үстіне 25 см3 феррицианидтің сілтілі
ерітіндісін қосамыз.
Колбаны қайнағанға дейін қыздырамыз. Қайнау уақыты 3-3,5 минуттан ... ... ... ... суытып, оған метилен көгінен 3 тамшы
тамызамызып, титрлейміз.
Редуцерленеген заттардың мөлешері Х ... ... ... = 1,6 ( n - m ) *100K / ... n – ... ... стандартты ерітінді мөлшері, см3;
m – титрлеуге дейінгі қолданылған ... ...... алынған заттың массасы, г;
K - түзеу коэффициенті;
1,6 - 1 см3 ... ... ... қанттың немесе
глюкозаның инвертті қантының мөлшері;
жоғарыдағы есептеулер редуцерленген заттарды анықтаудың құрғақ затқа
арналғаны. Ал ... түрі ол - сулы ... ... Сулы ... біз алдыңға бөлімде айтып өттік. Дайын болған сулы ерітіндінің
құрамындағы редуцерленген заттардың ... ... ... = 1,6 ( n - m ) V1*100K /V2 ... V1 – сулы ... ... колбаның көлемі, см3
V2 – реакциялық колбаға алынған сулы ... ... ... ... әдіс барлық кондитерлік өнімге арналған. Зерттеуге алынған заттың
сулы ерітіндісі мен құрғақ массасындағы қантты анықтау үшін ... ... ... ... ... ... Есептеулер кезінде алынған заттың
оптимальді массасы ретінде а = 0,32г болғаны ... Сулы ... ... ... ... ... ерітіндіні дайындау және гидролиздеу процестері редуцерленген
заттарды анықтаудағы жол бойынша ... қант ... ... ... төмендегі формула бойынша
есептейді:
Ү = 1,6 ( n - m ) V1V3*100 /V2V4 ... n – ... ... ... ... мөлшері, см3;
m – титрлеуге дейінгі қолданылған стандартты ерітіндінің
мөлшері;
m1 – зерттеуге ... ... ... г;
K - түзеу коэффициенті;
1,6 - 1 см3 стандартты ... ... ... немесе
глюкозаның инвертті қантының мөлшері;
V1 – сулы ерітіндіні дайындаған колбаның көлемі, см3
V3 – реакциялық колбаға алынған сулы ... ... – V4 – ... ... ... сулы ерітінді көлемі;
Йодометрлік әдіс.
Бұл әдіс кондитер өндірісінің барлық объектеріне арналған, нақты
нәтижелер бере алады. Бұл әдістің өзіне тән қиындықтары да бар, ... әдіс ... ... қолданылатын негізгі реактив (мыс-цитратты сілтілік ерітінді)
зерттелетін заттың құрамындағы сахарозаға әсер етпейді.
Бірақ бұл әдістің де тиімсіз ... бар. Атап ... бұл ұзақ ... минуттай). Сондықтан поцесс кезінде біз жай колбаларды емес, ... ... ... ... ұзарған сайын су буланып ұшып кетуі
мүмкін. Зерттелетін затымыз толық сақталуы үшін буға айналған қосылыстар
конденсацияға ұшырап, ... ... ... ... заттарды йодометрлік әдіспен анықтау.
Зерттелетін заттың массасын а = 0,2 деп алып,
m = ... ... ... алынған ұнтақталған массадан сулы
ерітінді дайындайды. Қажет болған жағдайда басқа да ... ... емес ... ... ... ... процесі бірнеше сатыдан тұрады. ... ... мыс - ... ... ... мен 25 см3 ... ... құйып, дайындалып қойылған тоңазытқышқа (холодильник) қоямыз.
Қайнау бірқалыпты ... үшін ... ... ... кішкене сынығын
немесе пемза салып қоямыз. Оларды ерітіндіге салмас бұрын тұз қышқылында
қайнатып, жуып, екі ... ... ... ... алу ... Содан
кейін жақсылап жуып барып, колбадағы ерітіндіге саламыз. Егер ол ... ... ... ... ... ... ... талапқа сай болмай шығады. 10 минут ... ... ... ... оған 3 г иодты калий қосады. 10 мл дистильденген су және ... ... ... ... ... ... ... 0,1 н натридің
тиосульфатымен ерітінді әлсіз-сары түске боялғанға ... ... ... ... Х ... төмендегі формуламен
өрнектеледі:
Х = аV1 *100 /V2 ... а – ... зат ... – сулы ... ... колбаның көлемі, см3
V2 –алынған сулы ерітіндінің көлемі, см3
m – зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... заттың массасын а = 0,4 г деп алып,
m = aV/П
формуласымен есептейді. . Өлшеніп алынған ұнтақталған ... ... ... ... қанттың мөлшерін редуцерленген заттарды
анықтағандай әдіспен анықтаймыз. Сулы ерітіндіні реакциялық ... ... ... ... затымыз да дәл сондай ... ... қант ... ... ... мөлшерін
Ү = а V1V3*100 /V2V4 m1
Мұндағы а – ... ... ... ... қант ... ... мөлшері.
V1 – сулы ерітіндіні дайындаған колбаның көлемі, см3
V3 – ... ... ... ... ... см3
V2 – V4 –гидролизденген сулы ерітінді көлемі;
m – зерттеуге алынған заттың массасы, г;
Жалпы қанттың мөлшерін жоғарыдағы формула бойынша ... ... соң, ... ... ... де, ... қанттың мәнін тауып аламыз.
Редуцерленген заттарды, жалпы қант пен сахарозаны анықтауға арналған
фотоэлектрлікалориметрлік ... әдіс ... ... ... ... ... реакцияға түскеннен кейін жүретін процеске негізделген.
Бұл әдісте қолданылатын негізгі реакция сілтілік ... ... ... ... ашу ... түсуі. Бұл реакция
феррицианидтің ферроцианидке айналуына ... ... (К3 Fe(CN)6 = ... ). Бұған байланысты ерітіндінің түсі де ... ... ... ... ... өте ... ... барысында түстің
әлсізденгенінен де өзгерісті оңай байқауға болады.
Нақты өлшеніп алынған феррицианидтің ерітіндісіне редуцерленген ... да, ... ... ... ... ... ... жүргіземіз
(қайната отырып). Реакция жүріп болған соң, ... ... ... орнатамыз. Ерітіндінің оптикалық тығыздығы реакцияға
алынған редуцерленеген қанттың мөлшеріне байланысты. ... ... ... анықтауға арналған стандартты ... ... ... ... ... ... ... мәліметтермен график құрамыз
(калибровочный график).
Қажет реактивтер: феррицианидтің сілтілі ерітіндісі, натридің немесе
калидің гидроксиді, күкір қышқылды мырыш ...... ... ... ... ... ... стандартты ерітіндісі – 2
мг/см3, концентрлі тұз ... ... ... мл 6 ... 25 мл ... ... ... ертітіндісінен
құямыз да, әрқайсысына 7; 7,5; 8; 8,5; 9; 9,5 мл ... ... ... ... ... ... ... шатастырып
алмай 3; 2,5; 2; 1; 0,5 мл дистильденген судан құямыз, осылардың ... ... ... ... ... 35 мл –ге ... ... қажет.
Әрбір колбаны ерітіндісімен қоса қайнау температурасына дейін қыздырады
да, 1 минут қайнатады. Сосын оны бірден ... ... ... ... жарық
өткізгіштігі λ=440 нм болатын светофильтрлі ... ... ... (ФЭК – 60-та бұл ... №4 – көк ... ... келеді).
Кюветаны 8,5 мл ... ... ... ерітіндісі бар ерітінді
қайнағаннан кейін де оптикалық тығыздығы 0,3-0,6 аралығында болатындай етіп
таңдау керек (ФЭК – 60 үшін 10мм). ... ... ... ... кем ... 3 реттен өлшейді де, арифметикалық ортасын табады.
Сол ... орта ... ... орташа мәні болып табылады
және ары қарайғы есептеулерде сол мән ... ... ... қағазға график күйінде түсіреміз.
Ордината Х осіне табылған оптикалық тығыздықтарды, ал абцисса Ү ... ... ... ... ... ... Қойылған
мәліметтерден график сызамыз. Ол график редуцерленген заттар мен жалпы
қанттың мөлшерін көрсетеді. ... ... үшін кем ... 5-6 ... ... Бұл ... күнде дайындалған жаңа ертітіндіге жасайды. Бір
күн тұрып қалған ерітінді нақты тығыздықты көрсете алмайды да, қателіктерге
ұрынуымыз мүмкін.
Редуцерленгеен затардың ... ... ... ... а = 0,2 г деп ... = ... ... Сулы ерітіндіні де алдындағы тарауларда
айтылып кеткен жолмен дайындаймыз. Кедергі ... ... ... ... сулы ... ... фильтрат өте мөлдір болуы керек.
Колбаға 25 мл сілтілі ерітінді ... оны ... 8 мл ... ... Оның ... 2 мл дистильден-ген су құямыз. Колбаны
қайнау температурасына дейін қыздырамыз да, сол ... 1 ... ... ... ... ... кюветаға бөліп құйып,
фотокалориметрдле оптикалық тығыздығығн ... ... ... ... тауып, ол мәндерден калибрлі график
тұрғызамыз.
Егер табылған оптикалық тығыздықтардың ... 0,15-0,8 ... ... ... онда ... ... қол жеткіземіз. Ал табылған
мәндер бұл аралықтан ауытқып кететін болса, зерттеуге алынған ... ... ... ... ... қайталаймыз. Мысалы, алынған
ерітіндінің оптикалық тығыздығы 0,95 болатын болса, онда 8 ... ... ... ... да, оның ... қосылатын 2 мл дистильденген судың
орнына ... 1 мл ... су ... ... ... ... ... қол жеткізгеннен кейін
редуцерленген заттардың мөлшерін Х(%-пен) төмендегі формула бойынша
есептейміз :
Х = аV1 *100К /V2 ... а – ... зат ... – сулы ... ... ... см3
V2 –алынған сулы ерітіндінің көлемі, см3
m – зерттеуге алынған заттың массасы, г;
К – түзету коэффициенті;
Фотокалориметрлік анықтау тәсілі егер ... ... ... болған кезде ғана мүмкін. Егер ол ... ... бұл ... ... ... емес.
Жалпы қанттың мөлшерін анықтаудың фотокалориметрлік әдісі (жылдам
түрі).
Жалпы ... ... ... заттың массасын а = 0,4 г деп алып,
m = aV/П
формуласымен есептейді. Сулы ерітіндіні де ... ... ... ... де сол тәртіппен жүргізеді. Феррицианидпен
жүретін реакцияны да дәл солай жүргізіп, редуцерленген заттарды жоғарыдағы
сипаталған калибрлі ... ... ... аламыз. Тек бір ғана ерекшелік,
зерттеуге алынатын сулы ерітіндінің орнына тұз қышқылы ... ... ... алынады. Сосын колбаны белгісіне дейін дистильденгшен
сумен толтырамыз да, жақсылап ... қант ... ... ... қанттың мөлшерін Ү (%-пен)
төмендегі формула бойынша анықтаймыз:
Ү = а V1V3*100 /V2V4 ... а – ... ... ... ... қант ... ... мөлшері.
V1 – сулы ерітіндіні дайындаған колбаның көлемі, см3
V3 – ... ... ... сулы ерітіндінің көлемі, см3
V2 – V4 –гидролизденген сулы ерітінді көлемі;
m – зерттеуге алынған заттың массасы, ... ... ... ... ... бойынша тауып алған соң, шыққан
мәнді 0,95-ке ... де, ... ... мәнін тауып аламыз.
Белоктар
Белоктар, яғни протеиндер-, аминоқышқылдардың қалдықтарынан құралған,
ауыр молекулалы ... ... ... ... ... ... ... құрамына әр түрлі аминоқышқылдар кіреді. Белок толық
гидролизденгенде аминоқышқылдардың қоспасына айналады.
Белоктар- тіршіліктің негізгі арқауы. «Тіршілікті кездестірген
жеріміздің ... ... Ф. ... оның ... да ... бір ... байланысты екенін көреміз, ал өандай да болса бір шіру процесіне
кірмеген белоктік денені кездестірген жеріміздің бәрінде біз ... ... ... ... ... ... денелердің
өмір сүру тәсілі».
Әр түрлі белоктар құрамдарының салыстырмалы аралықтары онша үлкен емес:
С 50-52 %, Н 6,8-7,7 %, О 19-24 %, N 15-18 %, S ... ... ... өте ауыр ... адам ... ... м. с. 61 500, қан ... γ- глобулині 153 000, қлулардың
гемоцианиндері 6 600 000 болады.
Белоктардың көбі суда, тұздардың ... ... ... ... Белоктардың көпшілігі дерліктей сілтілерде еридіғ олардың
бәрі органикалық еріткіштерде ери бермейді.
Белок ерінтінділерінің коллоидтық сипаттары болады және ... ... ... суда ... органикалық еріткіштер мен
(спиртпен, ацетонмен) , тұздардың ерітінділерімен, әсіресе ауыр ... Pb, Hg, Fe және т.б.) ... ... ... ... оңай ... Концентрациялары әр түрлі тұздардың ерітінділерімен
тұндырып белоктарды тазартуға және ажыратып бір-бірінен бөлуге болады.
Тұндырғанда кейбір белоктар структураларын ... ... ... Ол ... ... деп ... ... белоктар үшін
денатурация қыздырған кезде болады. Өте тұрақсыз болу салдарынан
белоктардың белгілі бір балқу температуралары болмайды және қыздырғанда
айдалып ... Бұл ... ... ... ... ... өиындатады.
Белоктардың бәрі де оптикалық пәрменді келеді, көпшідігінің бұрылыстары
солға қарай болады.
Белоктар протеиндер (жай белоктар), бұлардың құрамына аминоөышқылдардың
қалдықтары кіреді және ... ... ... ... деп ... ... ... және кейбір басқа да заттар,
мысалы, фосфор қышқылы, глюкоза, гетероциклді қосылыстар және т.с. ... ... ... ... ... ... қоспасы түзіледі. Гидролиз процесін сұйытылған
қышқылдармен немесе сілтілермен араластырып не әдеттегі немесе көтеріңкі
қысым жағдайында, жылжытып жүргізеді. Сонда кейбір аминоқышқылдар ... үшін ... ... ... ... ферменттер
(протеазалар): пепсин (қарынның ферменті), трипсин (ұйқы безінің ферменті),
пептидазал (ішек-қарын ферменттері). Әр ... ... ... ... ... ... бір ғана аминоқышқылдармен түзілген, пептидтік
байланысты үзе алады.
Белок аминоқышқылдарын ажыратудың класикалық әдісі – олпрдың эфирлерін
вакуумда (қысымсыз жағдайда) айдап ажырату (э. ... Осы ... ... әдістер ұсынылады, ол әдістер белоктар тіпті аз мөлшерде болған күннің
өзінде де ... ... ... ... береді. Осы әдістер арасында ең
маңыздылары- хроматография, изотоптық сұйылту.
Белоктардың қоректік ... ... ... ... ... ... ... көрінісі
белокпен байланысты. Организімде белок қоры жиналмайды. Ол күн сайын азық-
түлікпен, жемшөппен ... ... ... ... ... ету ... белгілі мөлшері үнемі қажет. Ондай белок мөлшерін белок минимумы
деп аталады. Белок минимумы дегеніміз- жануарлардың 1 кг тірідей салмағына
келетін белоктың г ... ... ... ... өтеу үшін оның ... ... ғана
емес, сапасының оның құрамындағы ауыстырылмайтын амин қышқылдарының маңызы
зор. Ондай амин қышқылдары организм тканинде басқа ... ... ... үшін жіне адам үшін ауыстырылмайтын амин
қышқылдарына мынандай сегіз амин қышқылы жатады: треонин, метионин, валин,
лейцин, изолейцин, лизин фенилаланин, ... ... ... ... ... мен ... жатады.
Құрамында ең қолайлы мөлшерде ауыстырылмайтын амин қышқылдары бар
белоктарды- биологиялық ... ... ... деп атйды. Ондай белоктарға
жануар тектес белоктар жатады. Сүт ... ... ... қоректік басқа
белоктардың сапасын анықтау үшін эталон (өлшем) ретінде қабылданған.
Өсімдік ... ... ... амин ... ... ... олар ... амин қышқылдарына деген қажетін толық өтей
алмайды. Мысалы, жүгерінің кейбір сорттарының құрамында триптофан сияқты
аса маңызды амин қышқылдары болмайды.
Белок құрамындағы тұрақты да оның ... ғана тән ... азот (16 ... ... қор ретінде жиналмайтын болғандықтан, организмдегі белок
алмасуын және оның белокпен қамтамасыз етілуін білу үшін азот балансын
анықтайды.Ол организмге азықпен бірге ... ... және зат ... ... ... және термен бірге бөлініп шыққан азоттың екеуінің
ара салмағын көрсетеді.Мал ашыққан ... ... ... ... оған ... ... себеп болады. Мұндай кезде қан
құрамындағы альбумин мөлшері бірден төмендеп кетеді, аштық созыла берсе,
бауыр белоктары пайдаланылады. Есте болатын бір жағдай- организм ... ... ... өзінде ми белоктары басқа тканьдер үшін
қышқылдарының қоры ретінде пайдаланылмайды.
Адам және мал организімде белок алмасу аса жылдамдықпен ... ... ... ... ыдырап бұзылып, катаболизмге ұшырайды. Олардың
орнына дәл сондай ... ... ... түзіледі. Мысалы, қан
эротроциттері ір 3-4 ай өткенне кейін түгелдей жаңарып отырады.
Белоктардың қызметі
Белоктар тірі организмде алуан түрлі және ... ғана тән ... ... ... ... ... процестер белок қызметімен
байланысты. Енді белок атқаратын қызметтердің аса маңыздыларымен танысамыз.
1. Катализдік қызметі толып жатқан ферменттер ... Олар ... ... ... ... және ... Транспорттық қызмет деп молекулалық отттегін, липидтерді, әртүрлі
төменгі молекулалы органикалық заттарды, металл иондарын ауыстырып,
жеткізіп беру қызметін атайды.
3. ... ... ... ... ... және ... ... істейді.
4. Қорғаныс қызметі- генетекилық тұрғыдан алғанда табиғаты жат
белоктарды зиянсыздандырады, ... ... және ... қорғайды.
5. Реттегіш қызметі- жеке клеткалардаіы және тұтас организмдегі зат
алмасуын реттейді, оның стимулдануына жағдай жасайды.
6. Құрылымдық қызметі- клетка ... ... ... ... реттейді.
7. Рецепторлық қызметі клетка мембранасына орналасқан әртүрлі белоктар
атқарады.
8. Қоректік ... ... ... ... ... ... ДНК ... гендердің белсенділігін реттейді.
Тірі организмдегі минералды заттар
Минералдық заттар , ... ... ... ... ... майлардан, белоктардан айырмасы- су сияқты, организмге
энергия бермейді.
Аса маңызды амин қышқылдармен, витаминдермен ... ... ... ... ... ... ... Олар денедегі барлық
клеткалардың, тканьдердің құрамына кіреді және олрдың аса ... ... ... ... органикалық қосылыстар құрамына кіреді және
биобейорганикалық қосылыстар деп атайды. Олар ұлпаларда ион ... ... ... ... ... ... ... 6 элемент (Ca, Na, K, P, S, Cl )
басқалармен салыстырғанда организмде едәуір. Сондықтан оларды
макроэлементтерге жатқызады. Олардан басқалары ... ... ... ... ... ... деп ... Оларға: Fe2+, Fe3+, I-
, Cu+, Cu2+, Mn+, Mn3+, Mg2+, Mo6+ жатады.
Минералдық заттардың алмасуы
Минералдық заттардың алмасуы судың алмасуына тығыз ... ... ... ... ... су ерітіндісі күйінде кездеседі.
Азықпен, жемшөппен бірге ас қорыту жолына баратын Na+, K+, Cl- және HCO3
сияқты бір валентті ... ащы ... ... де, ... ... вена
арқылы бауырға барады.
Азық құрамындағы кальций, әдете нашар еритін фосфор тұздары, сол ... ... ... ... ... ... сіңген бейорганикалық
иондардың бір бөлігі тканьдерде, бір бөлігі қан құрамында қалады. Ca2+ және
Mg2+ иондары ... ... ... ... аздаған бөлігі көмір қышқыл
тұздары және фторлы ретінде көбінесе ... ... ... Na+, ... ... негізінен бауырда жиналады. Қажет болған кезде олар қайтадан
қанға ... да, қан ... ... ... ... ... ... бір бөлігізәрмен және нәжіспен бірге сыртқа
шығарылады. Ал натрий, калий, хлор иондары және басқа да иондар термен
бөлініп шығады. ... ... ... ... байланысты олардың
зәрмен бірге бөлініп шығуы да күшейеді. Бұл кезде су ... ... да, ... ... ... ... тұрақты қалыпта
болады.
Әрбір минералдық элементтің биологиялық маңызы
1. Кальций. Организмдегі барлық кальцийдің 98 % сүйек ұлпаның құрамында
болады. Кальцийдің қалған бөлігі неше түрлі аса ... ... Ол Ca2+ бос ... ... және ... ... күйінде кездеседі.
Ca2+ ионының маңызды қызметіне оның ... ... ... ... ... Ондай ферменттік жүйелер бұлшық еттің жиырылуына, нервтік
импульстердің берілуіне, қанның ... ... ... ... Кальций ионының орнын стронцийионы баса алады. Бірақ ол кейде
қатаң ауруға шалдықтырады. Сронций ионы сүйектен оңай жуылып, сүйек
бүлінеді.
2. Фосфор. ... , ... ... ... мыс, ... ... және ... бір қатар элементтер сияқты фосфор да қоректің ... ... ... ... ... алуан түрлі. Оның 85%
сүйек ұлпасының құрамына кіреді.
3. Натрий мен ... ... су ... ... ... ... судың
ұсталып тұруына көмектеседі, ал калий оның бөлініп шығуына себепкер.
Азықта натрий ... ... ... суын ... ... малдың азыққа деген тәбеті нашарлайды.Организмде натрий
артылып кетсе, оның ... ... ... ... ... бастайды.
Өсімдік тектес коректе калий тұздары көп. Сондықтан қалыпты жағдайда
калий тапшылығы сезілмейді дерліктей. Нерв ... мен ... ... ... ... ... ... мен калий иондары үлкен
қызмет атқарады.
4. Хлор. Натрий тұздары, калий тұздары, ... ... ... тұздары,
магний тұздары түрінде кездеседі. Хлор- тұз қышқылының компоненті
ретінде қарын сөлінің маңызды ... ... ... ... ... ... негізгі алты элементтің
біреуіне жатады. Бауырдағы және бүйректегі амин қышқылдарның
сульфидтік тобы митохондрия ферменттерінің әсер етумен сульфидке және
сульфадқа тотыға алады.
6. ... ... аса ... ... ... Ол ... ... қызмет
атқарады. Омыртқалы жануарлар организмдегі темірдің 70 пайыздай
эритроцит құрамында болады. Эритроциттегі темірдің концентрациясы 20
ммоль мөлшерінде, ал мал қанының плазмасындағы ... ... ... ... ... ... ... Организмдегі
магнийдің 60 пайызы шамасындайы сүйек құрамында, оның қан сарысундағы
концентрациясы 0,85 ммоль/л. Магний ионында активатордың қасиеттері
бар. Сондықтан ол киназа деп ... ... ... ... кіреді.
8. Мыс. Мал организмінде өте аз кездеседі. Біраө оның маңызы ерекше зор.
Ірі қара ... ... ... ... қой мен ... ... шошқада 14,10-28,30 мкмоль/л болады.Мыстың аса маңызды
қызметінің бірі – қан ... ... ... ... өте аз ... кездеседі. Жас ұлпаларда оның
мөлшері 0,01 ммоль шамасындай. Марганец- көптеген ... ... ... ... ... ... ... ұлпасы бүлінеді, жануарландың ұрықтану қабілетң
жойылады және тіршілікке қабілетсіз төл туады.
10. Молибден. Тіршілік үшін айтарлықтай маңызды ауыр металдардың біреуіне
жатады. ... ... үш ... альдегидоксидаза,
ксантиноксидаза және бауырдың сульфитоксидаза ферментінің
простетикалық топтарының құрамына кіреді.
Еріген ... ... ... өнеркәсінде қолданылуы
Шикізаттың химиялық құрамын зерттеу.
Зерттеу барысында жаңа ... ... ... жас ... алынды.
Жемісінің орташа салмағы 20-150 г аралығындағы топинамбур алынды. ... ... ... ... ... ... зерттелді.
Жемісі сары немесе қоңыр болып келетін топинамбурдың ... ... ... ... Оны қолданғанда да бүтіндей, ... ... ... ... ... Дәмі ... иісі ... жиналған топинамбурды аршыған кезде тез ... ... ... тартады, әсіресе сары – жасыл жемісті топинамбур тез түсін
өзгертеді.
Ал көктемгі жеміс күздегіге ... ... ... ... салмағы
ауырлау, қабығы өте қалың, жемісі қаттылау, ... әрі ... тез ... ... ... ... ... төзімдірек. Дәмі де
қалыптасқан, тәтті, жағымды, артық ... бір ... ... жоқ. ... ... десе де ... Көктемде топырақ ери сала қазып алынған
топинамбурдың жемісі ең пайдалы шикізат көзі. Онық дәл осы ... ... бай ... ... топырақ жылиды, солай бұл да тез өсе бастайды. Көктеп
кеткеннен кейінгі жеміс әлсіздеу ... ... ол ... ... оргникалық, неорганикалық заттраын өсуге жұмсайды. Көктемгі
өнімнің тағы бір ... ол ... ... ... ... күздікке қарағанда әлдеқайда жоғары. Ол 8-10 ... ... тұра ... Тек осынша уақыт өткеннен кейін ғана сары – сұр ... ... және ... ... жемісінің химиялық көрсеткіштері кестеде
көрсетілген:
Кесте
– 1
Шикізаттың химиялық құрамы
|Шикізаттағы құрам көрскткіші ... ... ... ... ... |
| |Х, 33г. |ІҮ, 34 г. ... ... | | ... ... |16,2 |33,1 ... бойынша қ.з. | | |
| |30,2 |34,3 ... ... | | ... ... бойынша |0,13 |0,05 ... |0,36 |1,3 ... зат |0,6 |3,3 ... ... |18,3 |15,3 ... (мг/кг) |3,7 |3,8 |
С ... ... жаңа ... ... ... ... (24
сағат бұрын жиналған жеміс).
топинамбур жемісінің құрамы туралы алынған химиялық мәліметерге ... бар. ... ... ... ... ... ... келтірілген мәліметтермен сәйкес келетінін көрсетеді. Мысалы,
топинамбур қысқы ... өте ... ... Осы ... ... қандай өзгерістер болуы мүмкін? әрине өзгерістер болмайды емес,
болады. Күзгі өнімге ... ... ... ... ... неге көп ... сұрақ туындауы әбден мүмкін немесе ... ... ... ... ... ... де ... бір жердікі, бір өсімдіктікі. Айырмашылық-біреуі күздік, ал екіншісі
көктемгі өнім. Қыстай топырақ астында ... ... ... инулин мен басқа да фруктондар гидролизге ұшырайды. Соның
нәтижесінде жеміс ... ... ... ... ... Ал ... көлемі азаяды. Оның да себебі қыстай жер ... яғни ... ... ... ... құрамын түгелдей сақтай алмайды, суықтан
қорғанады, қорек жетіспегенде өзі қор өзатын пайдаланады ... ... ... ... ... ... пен ... жемістің құрам
айырмашылықтарына жауап тиабу қиын емес. Күзгі өнім ... ... ... ... ... оның ... ... да жас қалпын жоғалтпаған
болып табылады.
Ал бұл зе,рттеулердің негізгі мақсаты сірне мен пектинді заттарды ... ... ... тиімді екенін жорамалдау. Артық шығынға ұшырамай,
нақты нәтиже ... ... ... ... Ол ... ... өнім ... көп кездесетін жеміс екені анық.
Топинамбурды зерттеу алдындағы өңдеу жұмыстары және ... ... ... ... ... ... да ... жемістерге тән
процеспен жүргізіледі. Шырын алу жолы да дәл сол ... ... ... ... ... ... жемістерді сұрыптайды, яғни ауру, шіріген, дақыл
зиянкестеріне ұшыраған топинамбурдан тазартамыз. Бізге тек таза , ... ... ... ... керек. Таңдалынып алныған жемістерді
суға салып қойып қоямыз. Біраз суға жібіген соң ... ... ... заттарынан тазартамыз. Тазаланған топинамбурды мөлшері, формасы мен
салмағы бойынша тағы да ... Бұл ... ... ... ... жеңілдетеді. Қалдық болып қалатын жеміс мөлшерін азайтады.
Жемістерді тазартудың механикалық, химиялық және ... ... ... ... барлық тәсілдері қолданылған.
Күзгі жемістерді тазарту үшін 1 % - ті ас тұзының және 0,1%-ті ... ... ... ... ... ... қолдану
ұсынылады. Тазарту уақытының ұзақтығы 2-3 ... ... Осы ... ... ... күзгі топинамбур жемісінің қабығы өзі – ақ
аршылады. Ал, көктемгі өнімді тазартуға механикалық ... ... ... Яғни қабығын пышақпен-ақ тазартуға мүмкіндік бар. Тазартылған
жмісті лимон ... ... 30 ... 8-10°С – ге ... ... ... өткен жемісті ... ... ... болады. Консерв өндірісіне де пайдалана еруге болады.
Ары қарай топинамбур жемісінен шырын алу процесі зерттелінді. Ол ... ... ... түрі ... ... ұнтақталып бөлінеді;
2) тазарту жұмыстары (қыздыру, қатыру);
3) массаны престеу;
Массаға ... ... ... ... ... ... түрі |Жеміс түрі |
| ... ... ... |22 |18 ... және ... | | |
| |24 |21 ... және ... | | |
| |42 |29 ... ... және | | ... ... ... |46 |42 ... ұсақтау өте төмен нәтижеге әкеліп соқты. Сонымен ... ... ... иіс ... ... ... ... тез қарайып
кеткен.
105-108°С температурдағы қыздыру әдісі шырынның шығымын айтарлықтай
жоғарылатты деп айта алмаймыз. ... ... бұл ... де ... ... иісі мен ... ... сезуге болады.
Суық температурада қатыру процесі алдыңғы екеуіне қарағанда екі ... ... ... ... ... ... Дәмі де сол ... қалпында
қалды, бірақ аздап әлдсіздеу иіс қалып отырды.
Ең ... ... түрі ... ... ... ... ... Бұл
әдіс алдыңғы үшеуіне қарағанда өте жоғары ... қол ... ... осы әдіс ... ... деңгейге жетті. Бұл әдіс арқылы
дайындалған топинамбур жемісінен ешқандай бөгде иіс ... жоқ, дәмі ... ... ... ... ... бойынша дайындалған (жоғарыдағы төрт түрлі әдіс) топианбур
жемісінің әрқайсысының құрамындағы құрғақ заттардың мөлшері әртүрлі болды.
Ол ... ... ... ... ... ... түрі ... тәсілінің түрі| |
| ... өнім ... өнім ... |18 |18 ... және ... |16 |9 ... және ... |24 |15 ... ... және |28 |22 ... ... ... | | ... - ... ... ... сүйенсек, ең соңғы тәсіл түрі, ... ... ... ең көп көрсеткішке ие. ... яғни ... ... ... ... ... ... бойынша анықталған құрамында ең үлкен мәндерге ие. Ол жемісті
тәулігіне -10-12°С ... ... ... ... жемісін
баяу қатыру мен соған сәйкес баяу еріту процесі ... ... ... ... ... ұлғайтады.
Осы тәжірибелерден кейін мынадай ортақ пікірге келуге болады: қыс бойы
топырақ ... күн ... ... күн ... аяз болған кезде қатып
отырған топианмбур жемісі өз бойындағы инулинді өзі-ақ гидролиздеп, ... ... ... ... толы ... дайындап отырады. Сондықтан
көп жағдайда күзгі піскен жемістен гөрі, бір ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жүргізілетін жұмыстар кәдімгі шырын алу
поцесінің келесі ... ... ... ... ары ... ... ... Атап өтсек, шырын ... және ... ... ... мен сірнелер.
Соңғы он жылда қанттың орнын басушы ретінде крахмалды шырындар мен сірнелер
қолданылады.
Ферментативті гидролиз процесі барысында және құрамында ... ... ... ... ... ... (картоп, жүгері, бидай,
күріш т.с.с). ... ... ... ... мен фруктозаның қоспасы пайда
болады. Процесс кез-келген сатыда тоқтауы ... ... ... ... ... ... ала аламыз. Яғни фрукғтоза мен
глюкозаның әр ... ... ... ... – глюкоза-фруктозалы сироп
2)ГФШ – глюкоза-фруктозалы шырын
Егер ... 42% ... ... онда ол ... ГФШ болады.
Фруктозаның мөлшері 55-60% болса, яғни ... ... ... ... онда ол ... ГФШ ... ал жоғары фруктозалы
шырынның құрамында 90-95% фруктоза болады.
Осыған байланысты жоғары фруктозалы ... ... ... ... ... Сол үшін оны ... ... шығаруда қолданады.
Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей ГФШ-лар кондитер өндірісінің 20% -
де, балмұздақ жасауда өнімнің 30% -ін, ал нан және ... ... ... жеміс консервілерінің және алкогольсіз сусындар мен ... ... қант ... қою сүт ... ... ... - ке дейін орнын басады.
Сонымен қатар, бұл қосылыстар жүгері шырындарын өндіруде, бидайдан ... ... ... ... қосылған нан ұзақ сақталады, әрі тез
көгермейді. Құрамында осындай шырын бар ... дәмі де ... ... ... ... ... ... өте ұзақ болады. әсіресе
жұмсақ конфеттер, зефирлер, тәтті помадалар т.с.с. ГФС – дің ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасады, азықтың
өнімділігін ... ... ... ... мерзімін ұзартады,
тасымалдаудың қиындығын азайтады.
Әртүрлі тамақ өнеркәсібіндегі ГФС-тің қолданылуы ... ... ... ... ... 100-ге тарта ГФС өндірумен айналысатын
өнеркәсіп орындары бар. ... 59-ы ... 50-ге ... ... ... жасайды. Шырын алудың ең
алғашқы жұмыстары 1957 жылы басталған. Екінші сатылы ГФС 1978 жылы ... ... ... ... күрт ... АҚШ – та 49% ... ... 30% ке дйін, Жапонияда 26%-ке ... ... ... Канадада 19%-ке дейін бақыланылуда. АҚШ-тағы жоғары фруктозалы
шырындардың алынуы кәдімгі қанттың ... ... ... ... ... қалдықтарынан да алуға
болады. Бірақ олардың құрамында 9-11%-ке дейін қант ... ... ... ... ... ... ... сияқты БАЗ (БАВ)
биологиялық активті заттармен байытылған ГФС алуға болады.
Қолданыстағы сірнелердің ... ... ... ең көп ... ... ферментативті гидролиз әдісі арқылы алынған ресейлік крахмал
сірнесі көп таралған. Бұл сірнелер түссіз, ... дәмі ... ... ... көп ... алады.
Мальтозалы және глюкоза-мальтозалы сірнелер ... ... ... жаңа түрі деп ... ... мальтоза мен глюкозаның қосылыстарының аз болуы сірненің
бұл түрінің қолданылуын жоғарылатты. ... бұл ... ... ... аз кристалданады.
Төменгі қантты сірнелер мармелад ... , ... ... көп ... Ал, жоғары қантты сірнелер кондитерлік және
консерві өндірісінде қолоданылады.
Мальтозалы-глюкозалы ... ... көп ... ... ... Сол үшін олар сыра ... үлкен сұранысқа ие. Себебі, ол сыраның
дәмі мен тұтқырлығына оң әсерін тигізеді.
Глюкозалы-мальтозалы ... ... ... ... ... ерекше-ленеді. Сонымен қатар осы сірнені үй
жағдайында-ақ консерві, тосап, шарап, квас дайындауда ... ... ... ... ... ... 40-қа жуық ... өндіріс орындары
бар.
Ерте пісетін тамыр жеміс.
Топинамбур өсімдігімен танысу
Топинамбур өсімдігінің отаны – Солтүстік Америка ... ... ... ... ). ... ғасыр ішінде Қазақстан жеріне таралып
үлгерді.
Қазір ... әр ... ... жан – ... зерттеулерден өтуде.
Дегенмен бұл өсімдіктің зерттелмеген қасиеттері, оған қатысты дәлелденбеген
болжамдар өте көп.
Ресейге қалай келгені алғаш белгісіз ... Сол ... ... ... Франциядан Германия арқылы, Қытайдан Қазақстан арқылы
жеткен ... ... ... ... ... болжамның дәлелі –
Е.Б.Бейсенбиевтің (1947) қазақтардың бұл өсімдікті “қытай картошкасы ” ... атап ... ...... ... ). ... туралы тарихи мәліметтерді зерттей келе В.С.Лехнович (1930) ... Карл ... ... бұл ... Канададан таралған деп
есептеп, кейінгі “Өсімдік ... ... ... ... ... ... ... таралған деген болжамын хабарлайды. Линнейдің бұл
болжамын ботаник Аза – Грей бұл ... ... ... ... өсетін
дорокинойдты топинамбурдың (Helianthus doronikoides L.) таралымы ... ... ... деп ... келген. Аза – Грейдің бұл болжамы
шындыққа ... ... ой ... және сол ... ... бұл өсімдікті
жабайы топинамбур ретінде зерттей бастады.
Солтүстік Америкада ... ... ... ... ... Оны европалықтар үндістердің “топинамбо” деген тайпасынан алғаш
рет көріп, егуді ... Осы ... ...... деп ... ... ... аймақтары Солтүстік Америкамен қатар
Солтүстік Европа, яғни жалпы солтүстікке қарасты ... ... ... ... ... өсірүге ең қолайлы жер ретінде
тәуліктің орташа температурасы +5° - тағы салыстырмалы тұрақтылық 160 күнге
дейін созылатын зоналарды ... ... өнім ... жері ретінде
тануға болады. Осыған қарап солтүстік аймақтарды топинамбурдың маңызы өте
жоғары болуы тиіс деп айта ... ... ... ... ... ... ... ТМД
елдерінің солтүстік өңірінен гөрі оңтүстік өңірлерінде ... ... Оның ... – жерн ... яғни ... өсіп - өну
стадияларына жарықтың әсерінің орны ерекше. Күннің қысқарып, ... ... да ... әсер ... Оның ... мынадай: топинамбурдың жер
үсті бөлігіне жарық пен температура басқа өсімдіктер секілді қажет – ақ, ... сол ... ... ... ... топинамбур түннің ұзпрған
мезгілінде жинайды екен. Сол үшін ... суық ... ... ... ... ерте ... ... толық пісіп-жетілуіне кедергісін
тигізеді. Бар айырмашылығы сол ғана. Ал ... ... ... бір ... жылы ... ең ... ... алып келді. Ал, Ресейде ХІІІ
ғасырдың ІІ-жартысында пайда болды. Алғаш Ресейге ... ... ... Николай Иванович Вавилов алып келді.
Әдебиеттердегі мәліметтерге сүйенсек, топинамбур ыстыққа төзімді,
көктемгі ызғарға, күзгі аязға өте ... Оның ... ... ... ... өте ... сақталады. Құрамында инулин, глюкоза,
фруктоза көп. Соған орай, ол диабет ауруына бірден-бір ем деп ... ... ... ... ... жер алмұрты жемісті өсімдіктер тобына ... ... және ... ... ... ... ... Helianthus туысы). Helianthus туысы ... және өте ... ... бұл туыстың 50 түрі белгілі болса, Коккерль 180, ал
Кеңес монографы Ф.А.Сацыперов 264 түрін анықтаған. ... көп ... ... ... зерттеген (Жуковский бойынша 1950)[60].
Сипатталған өсімдіктердің көпшілігі шөптесін өсімдіктер. ... ... ... ... ... жай ... түрлері бар. Туыстың көп
түрі – ... ...... тек ... түрі ғана ... қасиеттері бойынша топинамбур күнбағысқа өте қатты ұқсайды.
Жапырағы кіші көлемді, бірақ саны ... асып ... ... жұмыртқа
пішіндес, жиегі ара тісті, жапырағының ... ... ... ... саны ... ... 20-30 деп есептегеннің өзінде, бір
өсімдікте 300-400-ге дейін жапырақ болады. Ал ... ... ... да көп ... таңқалдармайтын нәрсе десек қателеспейміз.
Гүлшоғыры - себет тәріздес. Дәл күнбағыстікі секілді, бірақ 5-6 ... ... – бір ... ... ... ... тәрізді. Толық дамуы 2-
2,5м, егер қолайлы жағдайда өссе 3,5-4 м-ге дейін ... ... ... ... ... да болады, ол сортқа байланысты аз немесе көп
болады.
Топинамбурдың дұрыс өсіп - ... және ... өнім ... топырақтың да
тигізер әсері өте жоғары. Әсіресе, ... ... ... ... ие. ... ... әсерін Қырғызстанның зооветеринарлық
институтының зерттеу нәтижесі арқылы дәлел ... ... ... ... ... әр 10,20,30 күн ... суарып отыру
арқылы жасаған. Сонда төмендегі кестеде келтірілген мәліметтерді алған.(
Назарьевский,1936)
Кесте – 1
Топырақ ... ... өсіп – ... ... құю ... |Бір ... жеке ... топырақ |
| ... ... ... |
| ... саны. | ... ... |Ор- | ... |
| |та ... | | ... 10 күн сайын |4 |154 |50,6 ... 20 күн ... |3 |126 |41,1 ... 30 күн ... |2 |75 |24,1 ... ... ... ... мол болған сайын топинамбурдың
тамыр бөлігінің салмағы арта түседі. Ал, бұл көрсеткіш, яғни тамырдың өте
қуатты, ... ... ... ... мол болатынының жаршысы. Жасалған
жағдайы жақсы болса, жер алмұртының жасыл массасының, яғни жер ... ... 800-900 ... өнім ... кезі де ... Оның ... келгенде жалпы күте білуге байланысты.
Топинамбур өсімдігі Солтүстік Америкада ол жерге европалықтар келгенге
дейін ... ... – ақ ... ... ... ... ... басында ғана Англия мен Франциялықтар осы бір ғажайып ... Бұл ... бұл ... ... ... үндістерінің «тупинамба»
тайпасының атымен аталып үлгерген. Яғни ... ... жер ... груша).
Дәл осы уақытта жер алмұрты Ресейде де қолднысқа түсе бастаған. Бірақ
азықтық көкөніс ретінде емес, дәрілік өсімдік ... ... ... ... ... жүрек ауруларына ем ретінде пайдаланды.
Кейінірек жер алмұртын дастарханға ас мәзірімен бірге ... ... ... ... шаңырақтарда емес, бай-қуатты жанұялардың дастарханынан
табылатын. Ас мәзірі кітапшаларында да жер алмұртынан жасалатын ... ... ... ... ... топинамбурды кәдімгі қарапайым картоппен шатастырып
келді. Топинамбурдың қолдану аясының кеңдіігі сондай, көп уақытқа дейін
қолданыста келген картопты ... та ... ... ... да қарап жатқан жоқ. Олар бұл ... ... ... ... ... ... нәтижелері көрсеткендей құрамында
әр түрлі пайдалы заттардың көп екендігіне таң-тамаша болысты.
Зерттеу нәтижелері топинамбурдың құрамында ... мен ... ... ... ... ... ... қышқылдардың
көп екенін көрсетті. Атап айтарлық көп мөлшерде кездесетін полисахарид
инулинді. Сондықтан топинамбур қант ... ... ... және сол
аурудың қатерлі түрімен зардап шегетін жандарға таптырмас табиғи емші деп
айтуға болады. Ол ғылымда ... ... ... ғылыми зертттеулердің нәтижелері жер алмұртының, яғни
топинамбурдың қант диабеті мен ... ... да ... ... ем ... дәлелдеді. Атап өтсек, ұмытшақтық, тахикардия, зәр
шығару жүйесінің аурулары, цистит, ... ... ... ... ... ... ... қолдану, қанның құрамындағы қанттың
азаюымен қатар адамның көзінің көру ... де ... ... ... ... ... пен ... қақасауына қарсы
қолданылады. Қатты күйіп ... ... ... ... ... және терінің
түрлі ауруларына қарсы топинамбурдың ұнтақтарынан ... ... ... косметикалық масканы пайдалануға болады.
Топинамбурды шикі күйінде түрлі салаттар, тағамдар жасап ... ... ... ... ... ... ... тұздап сақтауға, қысқасы
тағам дайындаудың барлық әдістерін қолдануға ... ... ... да, қабығымен де жейді. Топинамбурдың қабығында темір ... өте көп ... ... ... ... де ... ... гөрі, көктемгі
топинамбурды пайдаланған әлдеқайда тиімдірек. өйткені көктемгі ... ... ... ... ... мен ... өте көп болады.
Яғни, пайдалы заттарға бай болады. Топинамбурды егу жұмыстарын да ... ... ... асырған жөн.
Топинамбурдың сұрыптары, будандары өте көп. Олардың ішіндегі ең ... ... ақ», ... ... ... «майкоптық», «ақ
топинамбур», «находка», «вадим», «ленинградтық», ... ... ... ... ... (картоптың өнім беруінен үш есе көп
өнімді) және т.б.
Топинамбурдың ... өте ... және ... ... ... ауа ... қаталдығына төзіп бере
алады. Қысқы аязға да төзімді, үсімейді. Осы ... ... ... сақталып шығады. Топырақты да таңдамайды. Тек өте ... ... ... болмаса болды. Ол бұл топырақ түрінде мүлдем өспей қалады
деген сөз ... тек ... ... ... өсімдік топырақтың құнарлылығын
арттыруға, минералды заттарды қосуға немесе тыңайтқыштар еккенде ... ... ...... ... ... ол жарық сүйгіш, сонымен ... да ... ... бұл ... те ... ... күтүді,
арнайы жерде өскенді жақсы көреді.
Өнуі негізінде жемісі арқылы жүзеге асады, сол арқылы ... ... ... сол арқылы көбейеді. Оларды еккен кезде ара ... см етіп ... ... 8-10 см ... ... ... Қатарлардың
арасын қазып бөліп қойылады және 3-4 рет суарылады. Тыңайтқыштар себіледі.
Топинамбур – көп жылдықөсімдік. Яғни, бір егілген ... ... 30-40 жыл ... одан да көп ... өнім бере алады. Топинамбурды
өңдеу кезінде әртүрлі құралдар өз ... ... ... ... аса көп
емес. Яғни топинамбурға ол құралдардың өзі айтарлықтай зиян келтіре ... ... ... ... ... ... де жинауға болады.
Бұндағы атап өтетін, есте ... бір ... ... өнімнің сақталу
қасиеті, көктемгіге қарағанда өте ... Оны ... ... ... ... ... қыстан аман шығатыны дәлелденген.
Жинап алынған жемісті жоғарыдағы әдіспен сақтаудан гөрі ең тиімдісі ... ... ... ... ... ... ол топырақ ... ... өте ... ... Ашық ... топинамбур жемісінің
құрамындағы қант тез ... ... ... ... қант ... Ал, топырақ астында қанты еш өзгеріссіз, ... сол ... ... ... ... ... ... кезде, топинамбурдың жер үстілік
бөлімін жинап алады. Бірақ ... ... ... ... ... ... қалдырады. Ол сабақ арқылы минералды заттардың ... ... ... ... ... да ... барлық байлық оның
жапырағында да емес, сабағында да емес, топинамбурдың жемісінде.
Көмірсулар – қанттың орнын басушы заттар.
Моносахаридтер.
Глюкоза.
Моносахаридтердің ішіндегі ең ...... ... ... ... және ... түссіз заттар, суда өте жақсы ериді, төменгі ... ... ... және ... де ... Моносахаридтердің көп
түрі кристалл күйіндке алынады, кейбір түрлері шырын күйінде болады.
Глюкоза грек ... ... ... ... ... білдіреді.
Эмпирикалық формуласы - С6 Н12 О6 , молекулалық массасы 180,16. ... ... ... деп те ... Себебі ол жүзімнің құрамында бос түрінде
өте көп кездеседі. Соныменқатар, глюкоза жоғары ... ... да ... Атап айтсақ крахмал, жасунық т.с.с. фруктоза екеуі
бірігіп сахарозаны береді. Яғни сахароза глюкоза мен ... ... ... ... – зат ... прцесінің негізгі қосылысы болып табылады. Ол тірі
клетканың энергия көзі. Көп заттардың биосинтезінің алғашқы өнімі боладжы.
Адам мен ... ... ... ... ... ... ... ыдырау жолымен реттеліп отырады.
Глюкоза тек қана қанттың орнын басушы ... ғана ... ... азық ... ... бейнесін жақсартушы ретінде де белгілі.
Кондитер өндірісінде тәтті ... ... ... ... Осы тәттіліктің иесі болғаны үшін ол жеміс консервілерін жасауда,
балмұздақ өндірісінде, алкогольді, алкогольсіз сусындар шығаруда қолданады.
Нан пісіруде де ... ие. ... ... ... ... ... ол ... ьолады, әдемі қоңыр түс береді, қамырдың
ашуын жақсартады т.с.с.
Кристалды ... ауру ... ... дәрілік мақсатта
емханаларда көп қолданады. Уару адамдарға, ауруынан жаңа жазылып ... ... ... тыс ауыр ... ... ... ... көмекші ретінде береді.
Медицинада глюкозаны әр түрлі мақсатпен қатар, С витаминін ... ... ... ... ... ... ... сұйық дәрі
ретінде өндіреді.
Глюкозаны алудың бірнеше жолдарымен қатар тәсілдері де бар. ... ең ... , әрі ең көп ... түрі ... ... ... бар ... ферментативті гидролизге ұшырауының нәтижесі.
Нәтижесінде ұнтақ күйдегі, бөлікті, ... ... ... ... ... 10 ... ... шырын өндірісі кең айқымды дамуда.
Бұл өндірісте алынған глюкоза фруктозаға ... ... ... ... мен ... әртүрлі қатынасындағы шырынға айналады. Теория
бойынша алынатын глюкоза 100 бөлік крахмалдың 97 ... ... ... аз ... ... ... арқылы төменгі
сапалы картоп, жүгері немесе басқа да астық ... ... ... ... ... ... ... гидролиз арқылы алынады.
Соған сәйкес дәмінде де түрліше өзгерістер ... ... ... ... ... ... кезінде алынған глюкозаның
дәмі өте тәтті және басқа да қышқылдық ... аз ... Ал, ... ... крахмал гидролизінен алынған глюкозаның дәмі ол
сияқты өте ... емес және ... ... дәмі бәрібір сезіледі.
Глюкозаны тек крахмалдан ғана емес, сахарозадан да алады. Тек мұнда
фруктоза ... ... ... ... ... тек ... мен фруктозадан
тұратыны белгілі. Ол гидролизге түскен кезде фруктоза мен ... 10:1 ... ... ... мен ... ... ... күйдірп, сосын тез суытатын болсақ, онда одан ақ ... қант ... Осы ... ... ары ... ... онда ұнтақ күйдегі қант
аламыз. Ал осы ... ... ұсақ ... ... ... мен
инвертті қанттан тұрады. Бұл қантты суға араластырсақ, онда ... ... ... ... бұл түрі ... ... шоколад
жасауда, әр түрлі ... ... ... ... ... шикізат болып табылады.
Кейбір дәрігер-ғалымдар сахарозаны әрқашан глюкоза мен фруктозаға бөліп
тастау қажет деп есептейді. Олардың ұйғарымы бойынша таза ... ... ... ... ... отыру керек те, глюкозаны малға жем-шөп
ретінде ... ... ... 50 – ден аса ... өндіретін мамандандырылған
өнеркәсіп ошақтары бар, оның 35-і Европада орналасқан.
Фруктоза
Фруктоза немесе жеміс қантының да жалпы формуласы глюкозаға ... Н12 О6. ... ... ... ең ... осы. Оның тәттілігі 1,73.
фруктозаның полшяризацияланған жарыққа басқаша әсері бар. ... ... ... деп те ... суда және этил спиртінде жақсы ериді, 102-105°С температурада
балқиды, қайта суығанда сусыз ине ... ... ... ... зат және ... ... ... сахарозамен бірге
фруктоза да энергия көзі ... ... ... ... фруктозаны қант
диабеті аутуымен ауыратын адамдар күнделікті қажет етеді. ... ол ... ... ... ... ... мөлшерін
азайтуға көмектеседі.
Тәттілігі жөнінен сахарозамен тең болып тұратын ... ... ... ... ... ... көбіне кішкентай
балалардың, сәбилердің тағамын дайындауда көп ... ... ... қана тағам өндірісінде ғана емес медицинада да дәрі – ... ... ... ... оның нан ... пайдалануына
жол ашты. Фруктоза қосылған нан өнімдері ерекше үлпілодек, ... және ... дәмі бар. Тағы бір ... ... ... ... тез ... яғни бұзылмайды және ұзақ сақталады.
Жекеленген кейбір жағдайларда фруктозаның кофе мен какаоның ашты дәмін
арттырып жіберуі көп кездеседі.
Алайда фруктозаның ... ... ол ... ... ... тудыратын талаптарын жоғарылатып жібереді.
Фруктозаның тәттілігі оның ерітіндісінің концентрациясына, ... ... ... температураға байланысты болады. Мысалы
бөлме температурасында тұрған 5% - ті фруктоза ерітіндісінің тәттілігі 1,45
болса, келесі күні сол ... ... 1,25 – ке ... ... кеткен.
Егер 15°С – дегі фруктозаның тәттілігі 1,3 – ке ... ... ал 40°С – ... ... ... тең ... болады. Ал сол ысып тұрған
фруктозаның ерітіндісін қайтадан салқындататын болсақ, онда оның ... ... арта ... ... ... ... полисахарид – инулиннен өте күрделі
жолмен бөліп ... Ал ... ... өте көп те ... ... ... инулині өте көп өсімдік – топинамбур, жер алмұрты да, ал екіншісі
тамырында инулині көп ... ... Ал ... ... фруктозаны алу
шикізатының көзі ретінде кез келген ... ... бола ... ... ... ... ... құрамында фруктоза көп болған жағдайда ғана біз оны
шикізат көзі ретінде пайдалана аламыз. Сонымен қатар, ... ... ... ... ие ... ... глюкозалы-фруктозалы шырындар. Ал ол
шырындар крахмалы бар ... ... ... ... кетті. Осы
ғасырдың алдыңғы жүз жылдығынан-ақ фруктозаны сахарозадан кристалл күйінде
алу қолға алынған. ... ... ... ары ... ... ... ... сахарозадан гидрорлиздеу арқылы тура ... ... ... ғалымдары ойлап тапқан жаңа технология арқасында
мүмкін болды. Ол табылған ион алмасу технологиясын ойлап тапқан фин ... ... деп ... Бұл ... ... 1 кг ... ... үшін 2,1 немесе 1,5 кг сахароза қажет болады.
Фруктозаның негізгі, әрі ... ... бірі оның ... да ... ... ... беретіндігі. Соның нәтижесінде
жоғары сапалы, тәттілігі әдеттегіден артық қантты ... ... ... ... ... тәтілігі сахарозадан 2-3 есе асып түседі.
Сондықтан бұндай қоспалар бар ... ... да ... ... Бұл ... ... өндірістегі шығынын кәдімгідей
азайтады. Көптеген азық-түлік өндірісінде ... ... ... ендігі таңда фруктозалы қоспалар бірінші орынға шыққан.
Фруктозаның негізінде қазір әртүрлі ... ... ... сусындар,
балмұздақтың түрлері, консервілі заттар алынуда. Фруктоза мен С дәруменінің
де қосындысы алынды. Ол ... ... деп ... ... ... өзі сахарозаның 70 грамының орнын басады.
Дүниежүзі бойынша 20 – ға жуық фруктоза ... ... ... бар. ... ... ... мен Қытайда орналасқан. Кристалды
фруктоза өндіруде дүниежүзі бойынша жыл сайын 150 мың ... ... ... екен.
Сорбоза - өсімдіктерде кездесетін моносахарид. Аскорбин қышқылын
өндірудегі аралық өнім болып табылады.
Галактоза – ... бұл ... ... деп те ... ... кіреді, өсімдік пен жануарлардың полисахаридтеріне енеді,
жануарлардың ұлпаларында ... ... ... ... алады.
Манноза – глюкозаның изомері, өсімдік, жануар ... ... ... ... Тек ... ... тұқымдарында
жеке өзі ғана кездеседі. Яғни бос күйінде.
Дисахаридтер.
Қанттың орнын басушы ретінде ... ... мен ... – сүт қанты, жалпы формуласы ... ... ... ... ... ... ... сүтінің
құрамына кіреді. Сахарозамен салыстырғандағы тәттілігі 0,16 – ға ... ... ... ... аморфты күйінде алуға болады.
Лактоза сүт қанты болғандықтан оның қолданатын саласы да сүт ... ... ... ... ... сүтті конфеттер жасауда және нан
пісіруде ашық қоңыр түсті нандар пісіруге қолданады. Ең ... ... сүт, яғни ... сүт ... табиғи сүттің орнын ... ... ... ... ... балмұздақ жасауда да қолданады. Бұл өндірісте
лактоза сахарозаның орнын 50% -ке ... ... ... ... көп
адамдар қолдануға әуес емес. өйткені адам ағзасында таза ... ... ... ... ... ... бұны ... кейбір көзі
ашық азаматтар денсаулықтарын қиындықтарға душар ... ... яғни ... – ол да ... жалпы формуласы - С12Н22О11 ... екі ... ... ... ... ... мен
гликогеннің амилаза ферментінің әсерінен ыдырауынан пайда болады. Дәнді
дақылдардың да ... көп ... ... ... ... ... ... балқу
температурасы жоқ, ашуға бейім, гидролизге түскенде екі молекула глюкозаға
ыдырайды.
Қазіргі кезде сахарозаға ферменттермен әсер етіп, ... ... ... оны изомальтулозща деп те атайды. Палатинозаның тәттілігі 0,45.
палатинозаның сахарозадан бір ... ... құрт ... ... өндірісінде қолданылады және қант спирті палатинит алуда негізгі
шикізат көзі ... ... – ол да ... ... мен ... молекуласынан
тұрады. Глюкозидтік байланыспен байланысқан. Салыстырмалы тәттілігі 0,55,
гигроскоптық қасиеті бар, суда өте ... ... ... ... 40
– тан артық дәрілік препараттар пайда болды. Жапон үкіметі лактулозаны
болашақтың стратегиялық ... деп ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әртүрлі аймақтарда өсетін топинамбур өсімдігінің (жапырағы, сабағы, жемісі) құрамындағы белоктар мен аминқышқылдарының таралу заңдылықтарын анықтау69 бет
Георгиннен фруктоза алудың тиімді жағдайын анықтау4 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
Анар өсімдігін жылыжай жағдайында көбейту9 бет
Африка топырағы мен өсімдігі18 бет
Ақ алабұта өсімдігі тамырының химиялық құрамы48 бет
Жабайы Сельдерей (Apium graveolens) өсімдігінен биологиялық белсенді кешен алу жолдары62 бет
Жусан өсімдігі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь