ҚР-дағы бағалы қағаздар нарығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. Жалған капитал. Акционерлік қоғамдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.1. Жалған капиталдың мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2. Акционерлік қоғамдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.3. Бағалы қағаздар . қарыз міндеттемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.4. Бағалы қағаздардың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13

ІІ. Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ...15

2.1. Акциялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2.2. Облигациялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.3. Вексельдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.4. Бағалы қағаздардың басқа түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27

ІІІ. ҚР.да бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

3.1.Бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және оның құрылымы..32
3.2.Бағалы қағаздар нарығының кәсіби мамандары ... ... ... ... ... ... ... ...35
3.3.Бағалы қағаздар нарығының даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
Қазақстанның орталықтанған – жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өтуі қоғамдық өндірістің сипатын өзгертуде. Олар – меншік қатынастары; шаруашылық субъектілерінің құрылымы мен оның қызмет көрсету механизмі; олардың өзара қаржылық байланыстарының формалары; қоғамның барлық топтарының шаруашылық нәтижесіне мүдделілігінің дәрежесі.
Қоғамдағы соңғы жылдарда болған өзгерістер – Қазақстан Республикасының нарық қатынастары арқылы демократиялық ел болуға бет алғандағы өтпелі дәуір кезеңдерінің өзгерістері.
Өркениетті мемлекеттерде экономикалық өрлеуді қаржыландырудың басты жолы – бағалы қағаздар нарығы. Бағалы қағаздар кез-келген нарықтық экономиканың төлем айналымында маңызды орын алады, себебі олар арқылы мемлекеттің инвестициялық қызметі жүзеге асырылады, яғни бұл күрделі қаржы тікелей халық шаруашылығының ең тиімді саласына жіберіледі, оларды нарық жүйесіндегі ең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Қазақстан Республикасының мемлекеті бағалы қағаздар нарығын құру және оны одан әрі өрістету мақсатында қажетті шараларды жасауда.
Осы курыстық жұмысымның бірінші бөлімінде – жалған капитал, акционерлік қоғамдар және мұнда жалған капиталдың мәні, акционерлік қоғам, бағалы қағаздардың - қарыз міндеттемесі және бағалы қағаздардың жіктелуі қарастырылған.
Екінші бөлім – бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері. Бұл бөлімде акциялар, облигациялар, вексельдер және бағалы қағаздардың басқа да түрлері қарастырылып отыр.
Ал келесі үшінші бөлімде – ҚР-да бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы.
Алёхин Б.И. «Рынок ценных бумаг: введение в фондовые операций».,
Санкт-Петербург – 1992.
2. Балабанов В.С. «Рынок ценных бумаг»., Москва-1994.
3. Бороздин П.Ю. «Ценные бумаги и фондовый рынок»., Москва-1994.
4. Карагусов Ф. «Ценные бумаги и регулирования их обращений в РК».,
Алматы – 1995.
5. Көшенова Б.А. «Бағалы қағаздар нарығы»., Алматы-1999.
6. Көшенова Б.А. «Ақша, несие, банк, валюта қатынастары».,
Алматы-2000.
7. «Рынок ценных бумаг и его финансовые институты»: Под/ред.
В.С.Поркановского., Санкт-Петербург - 1994.
8. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банк»., Алматы – 2001.
9. Шалгинбаева Г.Н. «Рынок ценных бумаг. Механизмы
госрегулирования»., Алматы – 1998.
        
        Мазмұны:
Кіріспе..................................................................
..........................................3
І. Жалған ... ... ... ... ... ... ...... ... ... ... қағаздардың ... және ... ... ... ... ... бағалы қағаздар ... ... ... ... ... және оның құрылымы..32
3.2.Бағалы ... ... ... ... ... ... орталықтанған – жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға
өтуі қоғамдық өндірістің сипатын өзгертуде. Олар – меншік ... ... ... мен оның ... көрсету механизмі;
олардың өзара қаржылық байланыстарының ... ... ... ... ... ... дәрежесі.
Қоғамдағы соңғы жылдарда болған өзгерістер – Қазақстан Республикасының
нарық қатынастары арқылы демократиялық ел болуға бет ... ... ... өзгерістері.
Өркениетті мемлекеттерде экономикалық өрлеуді ... ...... ... нарығы. Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... орын алады, себебі олар арқылы
мемлекеттің инвестициялық қызметі жүзеге ... яғни бұл ... ... ... ... ең ... ... жіберіледі, оларды нарық
жүйесіндегі ең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Қазақстан Республикасының мемлекеті бағалы қағаздар ... құру ... одан әрі ... ... ... шараларды жасауда.
Осы курыстық жұмысымның бірінші бөлімінде – жалған ... ... және ... ... ... ... акционерлік қоғам, бағалы
қағаздардың - қарыз міндеттемесі және ... ... ... ...... ... ... және туынды түрлері. Бұл
бөлімде акциялар, облигациялар, вексельдер және бағалы қағаздардың басқа да
түрлері ... ... ... ... ...... ... қағаздар нарығының қалыптасуы.
Бұнда бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және оның құрылымы, ... ... ... ... және бағалы қағаздар нарығының даму
жолдары қарастырылған.
І. Жалған капитал. Акционерлік қоғамдар
1.1.Жалған капиталдың мәні
Жалған капитал ... ... ... бір ... дивиденд немесе
процент түрінде иемденуге құқық беретін бағалы қағаздар иесінің ... ... ...... облигациялар, вексельдер және басқа да
түрлерде көрінетін капитал. Бағалы қағаздарды ... ... ... ... Оған ... ... ... көзі – тауар өндірісі. Ал бағалы қағаздардың пайда
болуы ... ... ... ... Өнім ... айналымға
түсіп, табыс әкеледі. Ал бағалы қағаздар ... тыс тек ... ... ... бұлдыр қиял пайда болады. Оны мысал ретінде келтірілген
мына екі ... ... қиын ... ... ... (Т – А – Т)
формуласындағы бірінші акт (Т - А) тауарды сату ... ... ... ... мақсатында жүргізіледі, яғни қажеттілікті – керек тауарды сатып алу
арқылы өтеу. Ал ... ... (А – Т – А*) ... ...
тауарды сатып алып қайта сату, яғни ... ... табу ... ... ... яғни а – ... құн, ... немесе капитал. Ал
капитал өздігінен өсетін құн, немесе қосымша құн беретін құн.
Екіншіден, бағалы ... ... ... ... ... болады. Бірақ олардың өз құны өте төмен, ал нарықтық бағалары
иррационалдық сипатта ... ... ... ... ... ... ... пен ұсыныстың ара қатынасына және ... ... ... ... мөлшеріне байланысты анықталады.
Капиталға сұраныс оның ұсынысынан жоғары болса, онда жалған капиталдың
бағасы оған тура пропорционалды ... ... егер ... ... болса және банктік проценттің деңгейі де ... ... ... ... ... ... кері ... кемиді. Мысалы,
бағалы қағаздардан түсетін жылдық табыс 50$ ... ал ... ... 5% ... ... бағалы қағаздардың бағасы 1000$ болады:
(50 100%)/5=1000$
Демек, жалған капиталдың бағасы жиі өзгерістерге ұшырап тұратын ... ... ... ... және ... капиталдарымен байланысты
болғанымен, олардың оқшауланып шыққан ... яғни ... ... көрінісі ретінде айналыста жүреді. Оның ... ... ... ... жалған капиталдың өз құны (өте аз) жоқ. Бірақ бағалы қағаздардың
кейбір түрлері нақты капиталдың ... ... ... қағаздардың айналысы қор биржасынан және ... ... ал ... ... өндіріс аясына қызмет көрсетеді;
3) жалған капиталдың ... ... ... ... ... яғни ... ... курсы) бағалы қағаздарды сатудан ... ... ... ... Ал өндірістегі нақты капиталдан
түскен пайда сол нақты капиталдың өз ... ... ... капиталдың пайда болуын К.Маркс капиталдану деп атады. ...... ... ... капиталдың ақша капиталына айналуы
деген ұғым;
4) жалған капиталдың мөлшерінің өзгеруі нақты ... ... дәл ... ... ... капитал нақты капиталға қарағанда шапшаң өседі.
Бұл жағдай ... ... тез ... ... қағаздардан
түсетін дивиденд пен процент мөлшерінің айырмашылығына және де ... ... ... кездері тез ұлғаюына байланысты.
Сонымен бірге жалған капиталдың несие капиталынан да ... ... ... ... ... капиталының қозғалысынан пайда бола отырып, ол
несие капиталынан бөлініп, бағалы қағаздар нарығында дербес қозғалыс
жасайды. ... ... ... ... алу ... ақша
капиталының бір бөлігін қарызға берумен бірдей. Ал қарыз – несиелік
құжат немесе бағалы қағаздар түрінде ... ... ... капиталынан түсетін табыс оның өзінің мөлшерімен анықталса, ал
жалған капиталдың мөлшері оның ... ... ... ... Ол табыс дивиденд немесе процент түрінде түседі. Бағалы
қағаздар өз ... ... ие ... нақты капиталдың қозғалысына
көбіне тәуелді болмайды.
Сонымен, бағалы қағаздар қарыз капиталын орналастыратын ортаның тек
біреуі ғана. ... ... сан ... ... ... көп және
айналыста бір-біріне дәл келмейді. Нақты капитал мен жалған капиталдың
мөлшері жағынан да біріне-бірі дәл келмеуі ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен оның өсуі байлықтың бір
жерге шоғырлануына әсер етеді.
1.2. Акционерлік ... және ... ... ... ... деп өзінің қызметін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... айтады. Ал акция – үлесті
немесе меншікті куәландыратын бағалы ... яғни ... ... ... ... ... мен ... (катигорияларына) қарай акционердің
дивидендтер алуға, қоғамды басқаруға қатысуға және ... ... оның ... ... бір ... ... ... Қоғам
өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен жауапты болады.
Акционер қоғамның міндеттемелері бойынша ... ... және ... ... ... ... қоғамның қызметіне байланысты зияндарға тәуекел
етеді.
Экономикасы дамыған ... олар ... деп те ... ... жабық және ашық қоғам үлгісінде құрылады. Қоғамның
фирмалық ... ... онда ... ... ... ... үлгісіне
қарай, ашық акционерлік қоғам немесе жабық акционерлік қоғам деген сөздер
немесе ААҚ және ЖАҚ ... ... ... ... осындай фирмалық
атауымен мемлекеттік тіркеуден өтеді.
Жабық акционерлік қоғамдардың акциялары өзінің құрылтайшылары мен алдын-
ала айқындалған адамдар тобының ... ... ... ... саны жүзден аспауға тиіс және ол өзі шығаратын акцияларды
жабық ... ғана ... ... ... акционерлерінің осы қоғамның басқа акционерлері сататын
акцияларды сатып алуға артықшылықты құқығы бар. ... ... ... сатқысы келетін акционері оларды қоғамның басқа акционерлеріне,
ал олар бас тартқан жағдайда – ... ... ... ... ... ... ... сатып алудың артықшылықты құқығы ... ... ... ... отыз күн бойы ... ... ... ешқайсысы аталған мерзімде осы құқықты
пайдаланбаса, ол қоғамға өтеді және онда отыз күн бойы ... ... ... ... ... ... құқығын акционерлердің жалпы
жиналысының тиісті шешімін ... ... іске ... ... ... ... ... артықшылықпен сатып алу құқығын
қоғамның ... ... оның ... ... өзге ... ... бірақ ол кемінде отыз күн болады.
Қоғам және оның акционерлері акцияларды сатып алудан бас тартқан немесе
белгіленген мерзімдер ішінде жауап ... ... ... ... және оның ... ұсынған бағадан төмен емес құны бойынша
үшінші тұлғаларға ... ... ... ... ... бағасын
төмендету туралы шешім қабылдаған ретте акционер оларды басқа акционерлерге
және қоғамға ... ... ... ... ... ... ... акцияларды басқа акционерлердің
келісімінсіз иеліктен ... ... ... ашық акционерлік қоғам деп
аталады. Ашық қоғамның акциялары үш түрлі, яғни ... жеке және ... Ашық ... ... саны ... уақытта ҚР-ның акционерлік қоғамдар туралы заңында бағалы
қағаздар нарығындаакциялар бағаланатын, активтерінің мөлшері ... ... ... 200000 еселенген мөлшерін құрайтын және акционерлерінің
саны 500-ден кем болмайтын ашық қоғам ашық халықтық қоғам болып ... ... ... ... алу ... бағалы қағаздар нарығы
туралы заңдармен белгіленген.
ААҚ төмендегі жағдайларға байланысты ашық халықтық қоғам ... ... ... ... ... ... алған қоғам акционерлерінің саны алты
айдың ішінде бес жүзден кеміп кетсе;
2. Оның активтерінің мөлшері айлық есепті ... 200000 ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығындағы бағалануы тоқтатылса,
яғни осы жағдайлардың біреуі пайда ... ... ... 6 ... ... ... органға хабарлай отырып, халықтық қоғам
мәртебесін жоғалтқаны туралы ... ... ... саны ... ... акционерлердің жалпы
жиналысының шешімі бойынша ашық қоғам ... ... ... ... ... құру ... ... қабылдаған жеке және заңды тұлғалар қоғамның
құрылтайшылары болып ... ... ... ... ... тұлға болуы мүмкін. Қоғамның құрылтайшылары оны құруға байланысты ол
мемлекеттік тіркеуден өткенге дейін туындаған мәліметтер бойынша ... ... Ал оны ... ... ... ... ... құру туралы шешімді
осы тұлға жеке-дара қабылдайды.
Қоғамдарды құрушылар құрылтайшы пайдасы түрінде ... көп ... ... ... ... қоғамды құрушылардың акцияларды
сатудан алған сомасы мен қоғамды ... ... ... ... ... ... ... табысы. Басқаша айтқанда, жалған капитал
және нақты капиталдар мөлшерінің айырмасы құрылтайшы ... ... ... егер ... ... 200 доллар, ал жалған капитал 1000
доллар болса, онда ... ... 800 ... ... ... ... ... бір тәсілі – капиталдың ажыратылмалы болуы, яғни ... ... ... ... ... ... ... көп болуы. Бұл
құбылыс мемлекет акционерлік меншікті қанағаттанарсыз реттеп отырған
елдерде кең ... ... мен ... қоғамның құрылтай құжаттары болып табылады.
Жалғыз тұлға құрған қоғамның құрылтай құжаты оның ... ... ... жиналысында құрылтайшылар қоғамды құру ... ... оның ... ... ... органдарын, сондай-ақ қоғамды
мемлекеттік тіркеуге арналған құжаттарға қол қоюға және ұсынуға, заңдарда
белгіленген тәртіппен ... оның ... ... ... ... ... мүліктік құқықтарды ақшалай бағалауды жүргізуге
уәкілетті адамдарды сайлайды. Құрылтайшылар құрылтай жиналысының ... ... ... ... қол ... сондай-ақ қоғамның жарияланған
жарғылық капиталының мөлшері туралы шешім қабылдауға тиіс.
Қоғамның құрылтай жиналысында ... ... ... ... кейінгі акционерлердің бірінші жалпы жиналысына дейін жұмыс
істейді. Шетелдік инвестордың қатысуымен қоғам құру заң ... ... ... ... ... ... құру туралы шешім, қоғамның үлгісі,
оның толықжәне ... ... ... ... онда ... жарғылық капиталының ең төмен мөлшері: жабық қоғам үшін – айлық
есепті ... 100 ... ал ашық ... үшін – 5000 еселенген
мөлшері туралы жазба болады.
Қоғамның жарғысы заңды ... ... ... ... ... Қоғамды мемлекеттік тіркеу кезінде ол құрылтай құжаты ретінде
қарастырылады. Қоғамның ... ... ... ... әр ... санаттары, атаулы құны, оларды ... ... ... ... акционерлердің жалпы жиналысын әзірлеу мен
өткізу тәртібі, сондай-ақ жалпы жиналысты ... ... ... ... яғни осы ... жарияланатын бұқаралық ақпараттар
құралдары көрсетіледі.
Осымен қатар жарғыда қоғам акционерлерінің ... яғни ... ... дивиденд алуға, қоғамның қаржылық есебімен танысуға, ... ... ... ... бір ... ... ... екендігі
айқындалады. Жарғыда акционерлердің міндеттері де ... ... ... акцияларды сату жөнінде ірі мәміле жасау ниеті туралы ... ... ... ... осы ... ... акцияларды
атаулы ұстаушыға қоғамның акциялардың ұстаушылардың тізілімін жүргізуге
қажетті мәліметтердің өзгергендігін он күн ішінде хабарлауға және ... ... ... ... туралы мәліметтерді жария етпеуге міндетті.
Акционерлік қоғам – заңды ... Оның ... ... ... директорлар кеңесі, алқалы орган немесе басқарма, тексеру
комиссиясы болып табылады. Қоғам акционерлерінің ... ... ... ... ... басқару органы. Ол қаржы жылы аяқталғаннан кейін бес ай ішінде
өткізілуге тиіс. Акционерлердің жылдық ... ... ... жиналыстары
кезектен тыс болып саналады. Жабық қоғамның жарғысында қоғамды, директорлар
кеңесін ... ... ... ... ... Бұл жағдайда, қоғамды
басқару міндеті акционерлердің жалпы жиналысының ... ... ... ... ... ... жататын кейбір
мәселелерді айтсақ, олар: қоғамның жарғысына өзгерістер мен ... ... ... өзгерту мен оны ерікті түрде ... құру ... ... ... ... ... қоғамның жарғылық капиталының
мөлшерін өзгерту; оның жылдық қаржылық есебін және жыл қорытындысы ... ... ... ... таза ... бөлу ... ... және туынды бағалы қағаздарын шығару шарттары мен ... ... ... мәселелер.
Егер акционерлердің жалпы жиналысына қатынасу үшін тіркеу ... ... ... дауыс беретін акцияларының елу және одан да ... ... ... онда ... ... шешім қабылдауға
хақылы болып саналады.
Акционерлердің саны жүзден асатын ... ... ... ... үш адамнан кем болмауға тиіс есеп ... Ол ... ... ... ... жиналыста дауыс беру
тәртібін түсіндіреді және дауыстарды ... ... беру ... ... жеке өзі ... өкілі арқылы жалпы жиналысқа қатысуға
және дауыс беруге міндетті. ... өзі ... ... оның өкілі
қатысса, онда ол заңдарға сәйкес рәсімделген сенімхат негізінде іс-әрекет
жасайды. ... беру ... бір ... – бір ...... ... ... басқару билігі қолында акцияларды бақылау бумасы бар ірі
акционерлерде болады. Акциялардың ... ... ... қоғамда үстемдік
беретін акциялардың саны. Ол меншік иесіне қоғам қабылдайтын ... ... ... ... бір ... ... ... жарғылық капиталының мөлшеріне проценттік ара қатынасы. Іс
жүзінде акционерлердің жалпы жиналысында ... ... ... бес және
одан да көп процентін иеленген акционерлер ... ... ... басқару органы – ... ... ... қоғам
қызметінің басым бағыттарын айқындау, акционерлердің жылдық және керек
жағдайларда кезектен тыс жалпы жиналыстарын ... ... ... ... күн тәртібін бекіту, қоғам шығарған акцияларды, облигациялар мен
өзге де бағалы қағаздарды ... алу ... ... ... таза табысты,
резервтік капитал мен қоғамның өзге қорларының қаражатын ... ... және сол ... ... ... ... ... шешілетін мәселелер жатады.
Ағымдағы қызметке басшылық ... яғни ... ... және ... кеңесінің шешімдерін қоғамның атқарушы органы
жүзеге асырады. Ол алқалы немесе жеке-дара болуы мүмкін. Алқалы ... ... ... ... ... ... ... және
мерзімге сайлайды. Атқарушы орган қоғамның ... ... ... оның
мүддесін қорғайды, штатты шығарып және қоғамның барлық қызметкерлерінің
орындауы үшін ... ... ... ... ... қаржы-шаруашылық қызметін бақылауды жүзеге
асыратын орган – тексеру комиссиясы. Ол кемінде үш мүше ... ... жыл ... ... ... комиссиясы кез-келген уақытта ... ... ... жиналысының, қоғамның директорлар кеңесінің
тапсырмасы бойынша және акциялардың 10 процентінен астамын ... ... ... ... ... органының қызметіне
тексеріс жүргізеді.
Қоғам акционерлердің жалпы жиналысының шешіміне сәйкес акционерлерге ... ... ... ... деген тиесілі акциялар санына
байланысты акционерге төленетін сыйақы. ... ... ... келісімімен сол қоғамның бағалы қағаздарымен де төленеді. Қоғам
дивидендтер төлеуді тоқсан сайын, жарты жылда бір рет, не жыл ... ... ... ...... міндеттемесі
Қазіргі нарықтық экономиканың қалыптасу жағдайында ұдайы өндіріс қаржыны
несиеге алып өркендеуімен ерекшеленеді. Оның ең ... ... ... кең ... ... жүруі. Қарыз міндеттемелерінің
көптеген анықтамалары бар. ... ... ... ... ... ... Соларды қарап өтейік:
1. Қарыз міндеттемесі – оны ... ... ... ақша ... ... салып, сол үшін табыс алу құқын дәлелдейтін ... ... ... құжаты.
2. Қарыз міндеттемесі – қарыз алу кезінде несие алушының несие берушіге
(кредиторға) беретін құжаты.
Сонымен, ... ... ... жеке ... ... ... нарыққа қатысушылардың мүліктік немесе қаржылық жағдайларын анықтайтын
құжат. Қарыз міндеттемесін шығарып және оған одан әрі ... ... ... ... ... деп ... Көп жағдайда эмитентпен қарыз
міндеттемесін ұстаушының арасында ұстаушының құқын және эмитенттің ... шарт ... ... ... ... қаржылық жағдайларын алдын
ала болжау қажеттілігінен шыққан ... Ал ... ... ... сол уақыттағы олардың табысының кірісі мен шығынының арақатынасы
анықтайды.
Қаржымен қамтамасыз етілудің 3 түрлі жағдайы кездеседі:
1. Тепе-теңдік жағдай. Ол ... пен ... ... ... ... ... .Ол ... шығыннан көп болғанда туындайды. Демек,
сақтаған қоры мол, сондықтан бұл субьект басқаға несие ... ... ... ... ... Ол шығын кірістен көп болғанда туындайды.
Демек, бұл субьект қаржыға мұқтаж, яғни оған несие алу қажет.
Кез-келген ... ... ... ... ... де, ... отырғандар да бір ұлттық қаржы жүйесі шеңберінде кездеседі.
Дәл осы жағдайда екі ... ... ... ... табысын
екіншісіне несиеге беріп, орнына қарыз міндеттемесін алады. Керісінше,
бұрынғы қарыз ... ... ... ақша жүруі де мүмкін. Қарыз
міндеттемесін борышқор несие берушіге жазып береді. Ол ... ... ... ... ... ... міндеттемесін иемдену құқынан оны
орындау құқы ... ... жеке ... да, ... және ... банк те ... ... Қаржы міндеттемелерінің шаруашылық
айналымында қолдануын есептеуді қаржы активтері деп атайды. Қаржы активтері
мен оны айналымға түсіретін ... ... ... бірлігін елдің
қаржы жүйесі дейді. Ұйымдық тұрғыдан қаржы ... ... ақша ... ... ... ... Ақша нарығы бір жыл мерзімге дейін шығарылған
қарыз міндеттемелерін біріктірсе, капитал нарығы бір ... көп ... ... ... жиынтығы. Бұл инвестициялық қорлардың
нарығы.
Өз кезегінде қаржы нарығы алғашқы және екінші (қосалқы) нарық болып та
бөлінеді. ... ... ... шыққан қаржы міндеттемелері орналасса,
екінші нарықта оның бұрын шыққандары айналымда болады. ... ... олар ... ал екіншісінде – сатып алынып, қайта сатылады.
Артық қаржысы бар және тапшылық қаржы ... ... ... бірі 3 ... ... байланысты болуы мүмкін:
тікелей, қаржы делдалдары арқылы және ... ... ... ... қаржыландыру тәсілі – артық қаржысы бар ... ... ... ... ... ... ... біреу берген қарыз
міндеттемелері бойынша талабы көбейсе, несие алушының ... ... ... ... ... ...... делдал ретінде брокерлер мен
дилерлер жүреді. Бұл тәсіл бойынша қор ... ... ... ... ... не ... ... қарыз міндеттемелерін шығармайды. Олар қор биржасы
атынан делдалдық қызмет атқарады.
3. Қаржы институттары, яғни ... ... ... ... компаниялары, зейнетақы қорлары қаржы жағдайлары қарама-қарсы
субъектілерді ... ... ... ... Бұл ұйымдар несие
алушының қарыз міндеттемелерін өздері сатып алып, оларды екінші ... ... ... ... ... ... қаржыландырудың артықшылығы – қаржы институттарының
несие берушіні қызықтыратын қаржы міндеттемелерін шығаруы. Мысалы, ... ... ... ... қағаздар), өмірді сақтандыратын
полистер, зейнетке шыққаннан кейін берілетін ... ... ... Міне бұл ... ... ... әрі ... әрі
қайтарымдылығымен, әрі алуға оңай және қолайлылығымен ... ... ... ... ... институттары қарыз міндеттемелерінің қайтарылмау
(өтелмеу) қаупін өздеріне алады.
Қарыз міндеттемесі белгілі-бір мезгілге шығарылады. Ол ... ... ... ... оны ... күн аралығына тең. ... ... ... үш ... ... ... ... айналым мезгілі немесе алғашқы нарықта сату;
• өтеу мезгілі немесе қолма-қол ақшаны қорға өткізу.
Қарыз міндеттемесі иемденушіге кіріс ... ... ... ... ... анықтамасы бағалы қағаздар анықтамасымен тығыз
байланыста. Бағалы қағаздар деген екінші нарықта белсенді түрде айналысқа
түсетін ... ... ... ... ... ... қағаздар сияқты нысаны (формасы) болмайды. Олардың көбісі ... 1-2 бап ... ... ... қағаздардың көбі арнаулы
тіркеуден өтеді. Тіркеу ... ... ... ... дәл ... ... ... көмектеседі. Сол арқылы инвестор (салым иесі) өз
инвестициясының сапасын дәл анықтауына ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, түсіретін
кірісіне; екіншіден, эмитенттің сипатына; үшіншіден, айналым мезгілі мен
айналым жеріне ... ... ... ... ... және ... ... қағаздар болып екіге
бөлінеді. Қарызды бағалы қағаздар бойынша кіріс нақты процентпен төленіп,
ал ... ... ... ... ... белгіленген уақытта өтеу
көзделеді. Үлесті бағалы қағаздар немесе оны акция деп ... ... ... ... мүлігіндегі үлесін көрсетеді және иемденушіге
шектеусіз уақыт бойы дивиденд түрінде кіріс түсіреді. Ал бағалы ... ... ... және үлесті түрлерінен туындайды.
2. Бағалы қағаздар шығарушысы (эмитенті) жөнінен де жіктеледі. Олардың
эмитенттері ... ... ... корпорациялар, қаржы
институттары және тағы басқа ... ... ... ... ... ... және қарызды бағалы қағаздар төмендегідей түрге бөлінеді:
• Қазыналық ... ... ... ... ... шығарған бағалы
қағаздар. Бұл қағаздар ең бір сенімді қағаздардың бірі. Себебі оның
төлемін (өтелуін) ... ... ... ... ... ... ... көп тараған түрлері қазыналық вексельдер мен
қазыналық облигациялар. ... ... ... ... ... түріндегі бағалы қағаздарды шығарады.
• Жергілікті әкімшіліктер мен олардың ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін жергілікті салықтар мен
істің нақты жобасына үкіметтің берген дотациясы.
• Қаржы институттары мен ... яғни ашық ... ... ... және ... түріндегі бағалы қағаздары. Оларды
өндіріс, құрылыс, сауда, жол ... ... ... банктер, сақтандыру және инвестициялық компаниялары,
зейнетақы қорлары ... ... ... ... – олар ... ... ... чектер және бұданда басқа ... ... ... ... ... ... – олар коммерциялық вексельдер,
фьючерстік шарттар және басқа коммерциялық ... ... ... қай ... ... деген сұраққа жауап бойынша да
жіктеледі. Сатылу жеріне байланысты ақша ... және ... ... ... болып екіге бөлінеді.
Ал ақша нарығы қаржы нарығының бір бөлігі, онда ... ... ... ... және ... ... Оның ... мерзімі 1 күннен 1 ... ... Бұл ... ... ... ... және ... коммерциялық қағаздар сатуға түседі. Оларды
шығарушылар әртүрлі жіктелу ... ... ... бәрі ... ... жатады.
Капитал нарығына 1 жылдан астам уақытқа шығарылған бағалы қағаздар
түседі. Олар үлесті де, ... да ... ... ... ... Олардың
эмитенттері де әртүрлі: мемлекет, жергілікті әкімшілік, корпорациялар,
қаржы институттары және тағы басқалары.
Бағалы қағаздардың кейбір түрі ... ... яғни 1 ... ... ... да ... ... жүреді. Мысалы, опцион.
ІІ.Бағалы қағаздардың негізгі және туынды түрлері
2.1. Акциялар
Акция – үлесті ... ... ... ... ... ... ... капиталының, мүлкінің, кірісінің бір бөлігіне
заң жүзінде меншік құқын береді. Компания қанша ... ... ... ... да ... ... қолданылады. Бірақ осы уақыт ішінде акцияның иесі сан
рет өзгеруі мүмкін. Акционердің акцияны ... ... ... ... ... ... ... Акционер оны тек екінші нарықта
сатуына болады.
Акцияны шығару мына жағдайда болады:
• меншікті акцияландырғанда, яғни ... ... ... оның жарғылық
капиталын қалыптастырғанда;
• бар компанияны акционерлік қоғам ретінде ... ... ... ... ... молайтқанды.
Атап айтқанда, жарғылық капитал деген шығарылған ... ... ... Ол өз ... айналымдағы капитал (жай және артықшылықты
акциялар) және ... ... ... ... ... болып
бөлінеді. Оларды компания кез-келген уақытта өзойынша пайдалана алады.
Акция белгілі бір ... ... ... өз ... ... оны инфляцияданқорғау үшін жұмсауға болатын бағалы қағаздардың бірден-
бір түрі. Акция компанияның акционерлер ... ... ... өз акциясын қайта сатып алатын құқы бар. Бірақ ... ... егер ... төлем қабілеті жоқ болса, онда ол
акциясын ... ... ... ... айырылады деген де ереже бар. Дәл осы
жағдай, егер ... ... алу ... төлем қабілетін нашарлататын
болса да қаралған. Заң жүзінде акцияны бөлуге де болады. Айналымдағы әрбір
акцияны ... ... ... ... бірнеше түрге жіктеледі. Бір жағынан, бір ... ... беру ... ... ... және иесі ... ... екіге бөлінсе,
екінші жағынан, корпорацияны басқаруға ... ... ... – жай ... ... деп те екіге бөлінеді. Корпорация тек өзінің жарғысында
бекітілген акцияларды ғана шығара алады.
а) Атаулы акция – иесі ... ... ... ... тіркелуі
тиіс акция. Акционерлер кітабында қанша және қай ... ... ... ... иесі ғана ... деп ... ... арналған акция – иесінің аты жөні ... ... ... ... ... арнап шығарылған акцияның жалпы саны
ғана көрсетіледі.
Ал ... ... ... қолында атаулы акциясы бар
акционерлер ... ... ол ... ... ... ... қағаздардың қозғалысын және бағалы қағаздардың кейбір акционерлердің
қолында шоғырлануын, олардың бұл мемлекеттен кеткенін реттеп және ... ... ... ... ... ... қарағанда,
әсіресе, қысқа мерзімді мүддені көздеген акционерлер ұсынушыға арналған
акцияны қолдайды. ... еш ... ... ... ... ... еркін сатуға болады. Ал атаулы акцияны еркін қолма-қол ақшаға
айырбастауға болмайды, сондықтан ... ... ... ... ... ... Акцияның осы екі түрін жүзеге асыру жолы да
әртүрлі:
1. Сату механизімі бойынша. Атаулы ... иесі ... ... ... ... ... акция санына бір толтырылған сертификат
алады. Бұл акцияларды сатқанда сертификаттың сырт жағында екі жақтың ... ... ... ... қойылады. Содан соң акционерлердің
тізіміне өзгеріс енгізу үшін сертификат корпорацияға жіберіледі. ... ғана ... жаңа иесі ... жаңа ... ... арналған акцияны сатқанда оларды бір иемденуші тікелей, яғни
қолма-қол екіншіге береді.
2. Акцияның осы екі түрінің жаңа ... ... ... белгілеу
тәртібі де әртүрлі. Бұл туралы атаулы акция иесі корпорациядан хабарландыру
хат алса, алакцияны ұсынушыға бұндай механизм жүруі ... ... ... ... ... купоны болады. Соны толтырғаннан кейін корпорацияға
жіберіп, өзінің меншік құқын іске асырады.
3. Ұсынушы акциясының номиналы өте ... ... ... ол ... ... ал атаулы акцияның номиналы әртүрлі мөлшерде бола
береді.
Корпорацияны басқаруға қатынасу құығы бойынша жай және ... ... ... Жай ... ... корпорацияның
тапқан пайдасының мөлшеріне байланысты дивидендтер алу құқы, жиналыстарда
дауыс беру ... ... ... ... құқы және корпорация
жабылып қалған жағдайда несие берушілермен есеп ... ... ... ... алу құқы бар. ... ... мөлшеріне сәйкес көлемде ... ... өз ... бір ... үлесін береді. Сонымен бірге жай акция
дивиденд алуға кепілдік бермейді. Себебі дивиденд корпорацияның ... ... ... ... таза ... бір ... айтқанда, дивиденд төлеу пайданың салық төлегеннен қалған қалдығын
бөлуге негізделген. Дивидендтің мөлшеріне күшті өзгерістердің әсер ... жәйт ... ... ... ... ... Директорлар кеңесін сайлауға дауыс беруге және сол кеңеске өзі
сайлануға ... ... ... ... ... жарғысында
кей жағдайда мүлік цензі көрсетіледі, яғни ... ... ... ең ... ... ... көрсетілуі тиіс.
Директорлар кеңесі корпорация атынан бұқаралық ақпарат құралдарына
хабарлама береді. Ол жыл ... ... ... мына ... ... ... ... балансты және таза пайданы бөлу жобасын
дайындайды.
Директорлар корпорацияны басқаруды ұйымдастыруға, менеджерлерді жұмысқа
қабылдауға және шығаруға, сыйлық белгілеуге ... ... Олар ... ... ... корпорация табысын бөлумен де шұғылданады.
Табысты бөлу – ... ... оның ... ... ... ... деген ұғым. Бұл туралы директорлар кеңесі хабарлап тұрады,
ол компанияның міндеті.
Директорлар ... ... ...... өз ... ... Менеджерлердің міндетіне төмендегілер жатады:
міндетіне бой ұсыну, яғни өзінің өкілдік ... ... ... ... міндеті; корпорацияға адалдық міндеті. Ондай адалдық мүдделерді
таластыруға, директорларға қарыз ... ... ... ... ... және онымен бәсекелесуге жол бермейді.
2. Дивиденд алу құқы. Дивиденд мөлшері корпорацияның ... ... ... Оны тоқсан сайын (әрбір үш айда бір) төлеуі мүмкін.
Дивидендтің бірнеше түрі бар:
• қолма-қол төленетін дивидендтер. Бұл ... ... ең кең ... Ол бір жай ... есептеліп төленеді;
• мүліктік дивидендтер. Табысты бөлудің мүліктік формасы акционердің
қолындағы акция санына ... ... ... бұл ... ... өзі ... ... қолданады;
• акция формасындағы дивидендтер. Бұл қосымша акциялар ... ... ... ... ... ... ... төлеудің бұл түрі компанияның ... ... ... ... ... ... баланстың активі мен пассивін және
қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ғана ... Дивиденд дұрыс төленбеген жағдайда корпорация жауап беруге
міндетті. Сонымен ... ... ... ... тек бір ғана ... екінші бөлігі акция бағасының өзгеруіне байланысты қалыптасады.
3. Жай акция бойынша меншік құқын басқаға беру. ... ... ... ... ия ... ия сыйға беріп, ия өсиетке қалдырып жүзеге
асырады. Акция кепілдікке де, яғни ... ... ... да ... ... акционерлердің мүліктік мүддесін қорғауға дауыс беру
құқы. Бұған мысалы, жаңа ... ... ... ... активтерінің
бір бөлігін сату сияқты мәселелер жатады. ... ... ... ... және ... меншігі: жер, құрылыс, мүлік, қолма-қол
қаржы есептеледі.
5. Корпорацияның ... ... ... ... ... ... текскру. Жылма-жыл корпорация президенті әрбір акционерге хат
жіберуі тиіс. Акционер баланстың активі мен ... ... ... мүмкін.
6. Шектеулі міндет құқы. Басқаша айтқанда, корпорация ... ... ... ... ... акционердің ақшасын қайтаруға ешкім
кепілдік бермейді.
7. ... ... ... оның ... бір бөлігін алу құқы, яғни
жабылу дивидендін алу құқығы. Корпорацияның міндеттерін өтеу ... ең ... ... ... және ... содан соң
белгілі-бір тәртіппен өзіне несие берушілердің, ал ең соңында артышылықты
акция иелерінің ... ... ... ... ... ... ... өтетін жиналысында сайланады. Тікелей дауыс беру жай көп ... ... ... Ол әрбір акционердің қолындағы акция санына тең дауыс беру.
Сонымен ... ... ... ... да ... ... жиналысында біреудің акциясы негізінде басқа ... ... ... ... алады.
Көптеген корпорациялар жай акция бойынша номинал құнын бекітеді. Ол
акцияның титулында көрсетіліп, хабарлама сипатында болады. Ол бір ... ... ... ... ... ... құны ... бағасының одан әрі қозғалысына ешқандай әсер етпейді. Ол ... ... ғана ... роль атқарады және номинал акцияның
эмиссиялық бағасы.
Егер акция көпшілікке сатылып кетсе, онда оның бағасын сатуға қатысқан
барлық инвесторлар ... ... ... бағасын, сатушының
төмендеткен төменгі бағасымен және сатып алушының төлейтін жоғары бағасы
анықтайды. Акцияның ... ... ия ... ия ... ... ... және нарықтық бағаларынан басқа, оның баланстық
бағасы да болады. Ол қаржы есебінің ... ... ... ... “кітаптық” баға деп аталады. Ол активтің таза ... ... ... оның ... орналастырылған акция санына
бөлгенге немесе бір ... ... ... ... ... тең.
Корпорация жай акцияның номиналын көрсетпей де шығаруға құқығы бар.
Онда ол нарықтық бағамен сатылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Корпорация
жабылғанда бұл акциялар акционерлерге активтің ... ... ... ... ... ... береді.
Артықшылықты акциялар (немесе преференционалды) – меншік туралы ерекше
сертификат. Олар корпорация пайдасының деңгейіне ... ... ... нақты дивиденд төленуін қамтамасыз ... ... ... ... ... Ол дауыссыз бағалы қағаз. Оған
байланысты артықшылық дауыс құқын жоқтығының орнына төлеу ретінде жүреді.
Артықшылықты акция ... ... үшін ... осы түрі ... ... жай акциялар бойынша дивидендтер беруден бұрын
төленеді. Сондықтан бұл акциялардан гөрі жай ... ... ... ... ... құны ... және көрсетілмеген болып
екіге бөлінеді. Бірінші жағдайда дивиденд акцияның номиналына ... ... ... Ал номиналсыз артықшылықты акциялар сирек
кездеседі, оларда ... ... ... ... ... ... оның ... бағасына әсері жоқ.
Жай акция бойынша төленетін дивидендтер сияқты артықшылықты акция
бойынша да дивидендтер таза ... ... ... ... ... атаулы бағалы қағаз. Корпорация бұл акцияның бірнеше сериясын ... ... ... әртүрлі көлемдегі артықшылығы бар.Олар әр сериялы
акцияның сертификатында көрсетіледі.
Егер корпорация артықшылықты акциялардың бір емес көп ... ... онда оның ... ... артықшылықты деп, ал келесісін –
екінші артықшылықты деп анықтауы керек. Сондықтан осы акциялардың тек бір
сериясының ғана басқа ... гөрі ... мол ... Ол
артықшылық әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылады: дивиденд алғанда,
активтерді бөлгенде немесе осы екі ... қоса ... ... өзі ... түр ... ... Оларды
былай топтастыруға болады – қатысушылар және ... ... ... ... ... және ... емес.
Артықшылықты акциялардың аталған түрлерін шығару мүмкіндігі корпорацияның
жарғысында ... ... ... ... ... акция
иемденушілердің артықшылықтарды пайдалануына байланысты. Олар:
• Үстеме пайданы бөлуге қатысу;
• Хабарланып, бірақ төленбеген дивиденд алу ... ... ... ... ... ... ... артықшылығы өз иемденушісіне үстеме пайданы бөлуге қатысуға
мүмкіндік береді. ... ... ... ... жай акция
бойынша төленетін дивидендтің көлемі ... ал ... одан ... онда ол ... ... бойынша төленетін дивидендтің мөлшерін
жоғарылатады. Олардың арасындағы ара қатынасын компанияның өзі ... ... иесі ... белгіленген деңгейден артық
дивиденд алуға құқы жоқ. Егер артықшылықты акциялар ... ... ... ... бірақ кейбір себептермен төленбеген, дивидендтер
міндетті түрде келесі жылы төленеді. Ол жай ... ... ... ... ... ... асырылады, яғни төленеді. Кумулятивтік
емес акциялар бойынша төленбеген дивидендтерді келесі ... ... ... ... ... өз ... кейбір
жағдайларда осы корпорацияның жай ... ... ... ... ... Айырбастау жөніндегі талап осы типті акция
шығарған кезде жазбаша түрде ... ... ... акциялардың көбісі конвертабельді. Ал конвертабельді емес
акциялар өз статусын өзгертуге ... ... ... өте ... ... түр тармағының бірі –
дивиденд төлеуі кейін ... ... Олар ... ғана арнап шығарылады. Олар бойынша ... тек ... ... ... ... ең жоғарғы квотасы төленіп болғасын
ғана беріледі. Содан қалғаны атаулы ... ... ... Егер
компанияның ісі өрлеп тұрса, бұл акциялар өте тиімді.
Егер компанияның жарғысында оның директорлары корпорация капиталын
құруға жеке ... ... ... онда – ... ... ... деп
аталатын артықшылықты акцияның арнаулы түрі шығарылады.
Нарықтық экономикасы ... ... ... ... саны
әлбетте барлық акциялардың 10%-нен аспайды. Демек, корпорация қаржысында
олардың ... өте ... ... де, ... ... корпорация
ісін басқаруда маңызы орасан зор. Олар акционерлік қоғамның жиналысында
дауыс беретін жай ... ... ... ... қосымша капитал
тартуға мүмкіндік береді.
2.2. Облигациялар
Облигация деп ... ... ... ... яғни ... ... ... және белгіленген сыйақыны төлеуді міндеттенген
жазбаша қарыз құжатын айтады. Ол корпорацияның активіне ... ... ... ... ... ... капитал деп есептелмейді.
Облигация шығару – қосымша капитал тартудың бір нысаны. Эмитенттің жалпы
шығыны облигацияны шығаруға және ... ... ... ... тең ... ... қарыз міндеттемесі болғандықтан оның кепілі болып
эмитенттің жалпы кепілдігі саналады. Ол кепілдік – эмитенттің банкротқа
ұшырап, өз ... ... ... ...... ... ... иемденуге облигация ұстаушының құқы. Облигация да акция сияқты
корпорацияны инвестициялаудың ең ... ... ... бұл екі ... ... ... ... бар. Ол өзгешеліктердің
маңыздылары мыналар:
1. Облигация иемденушісі корпорацияға несие ... ... ... ... ... ... ... Өз кезегінде,
акционер корпорацияны меншіктенушінің бірі. Акция сол меншіктенудің куәлігі
тәрізді.
2. Облигация иемденушісіне сыйақы төленеді. Оның ... ... ... ... Бұл ... ... ... көрсетілген белгілі бір
анықталған уақыт аралығында ғана кіріс түсіреді. ... ... ... ... ... ... ... төленеді. Корпорацияның
сыйақыны уақытында төлей алмауы оның банкрот деп ... тең. ... ... түрінде төлем алады. Бірақ дивидендтің мөлшері тіркелмейді және ол
арнаулы уақытта ... Егер ... ... ... ... ... төлегісі келмесе, онда акционер корпорацияға қарсы
ешқандай шара қолдана алмайды.
3. Басқа несие беру ... ... ... ... беру құқы жоқ. ... жиналысына, сонымен қатар, корпорация басқаруға да қатыспайды.
Оған ... ... ... ... ... ... ... дауыс құқы бар.
4. Облигация бойынша сыйақы корпорацияның шығынына жатады. Ол ... ... ... Ал ... ... ... қалған
корпорацияның таза пайдасынан өтеледі.
Облигация бойынша ... ... ... ... ... ... Купон деп облигациядан қиылып алынатын талонды
айтады. Онда ... ... ... ... ... ... купонды қиып алады. Бұндай сыйақы төлеудің түрін “купондарды
қырқу” деп атайды. Облигацияда ... ... ... номиналы,
купондық мөлшер, өтеу туралы нұсқау, эмиссия шарты, ... ... деп ... ... ... ақша сомасын айтады. Оны
облигация иесі өтелу мерзімі келгенде алады.
Купондық мөлшер – жыл сайын ... ... ... ... байланысты келісілген сыйақы (мүдде) – төлем. Жыл сайынғы купондық
мөлшер бөлініп төленуі ... ... ... ... бір рет ... тоқсан
сайын бір рет. Әлбетте, төлем мына ... ... ......... ... – қыркүйек, сәуір – қазан, мамыр – қараша, маусым –
желтоқсан. Одан басқа ... ... да ... ... ... ... 5 ... – 5 шілде.
Өтеу күні – компанияның ... ... ... ... ... ... және ... төлеуді тоқтататын күнтізбектегі күн.
Эмиссия шарты – облигация шығару мәмілесі. Ол қарыз ... ... ... ... ... ... ... корпорацияның
инвесторлары алдында оның кепілі болып, облигация ұстаушылардың мүддесін
қорғап, эмитенттің өз міндеттемелерін орындауын ... ... ... ... ... ... және оның ... жобасының
бизнес-жоспарын тексеріп, содан кейін ғана өз ризашылығын береді. Осыған
байланысты эмиссия ... ... ... ... ... ... ... жиі кездесетіні мыналар:
• ең аз өтімділік;
• борыштың ақырғы деңгейі;
• активтерді сатуға тиым салу;
• төленетін дивиденд ... ... ... ...... шартындағы тармақ. Ол бойынша эмитент
облигацияның номиналдық құны және ... ... ... қор ... Ол
қор траст компаниясының бақылауында болады.
Эмиссия шартында облигацияны уақытынан бұрын кері сатып алу бабы да
болуы мүмкін, яғни ... өз ... ... алу ... ... ... ... шығарылғаннан кейінгі алтыншы жылдан ... ... ... ... ... ... ... оның номиналдық
құнынан жоғары болады.
Облигация қамтамасыз ... және ... ... ... ... ... етілуі деп оларды ... ... ... ... мүліктерін салуды айтады. Қамтамасыз етілген
облигация корпорацияның негізгі активтерін талап ... ... ... ... бірге оның негізгі меншігінің облигацияға салынғанын көрсетеді.
Егер корпорация тағайындалған мезгілде өз облигациясын өтей ... ... ... кепілдікті өз пайдасына сатуға құқы бар. Қамтамасыз етуге
қозғалмалы, қозғалмайтын мүліктер және басқа бағалы ... ... ... ... ... атауға болады:
• қозғалмайтын мүлікке салынған облигациялар. Оларды қамтамасыз ететін
жай немесе арнаулы ... ... жаңа ... ... ... басқа компанияның траст ... ... ... ... ... етілген осы компанияның облигациялары;
• қозғалмалы мүлікпен қамтамасыз етілген облигациялар. ... ... ... ... ... ... ... – жалпы кепілдігі бар, басқаша
айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық ісінен түсетін табысқа үміттеніп шығарады.
Корпорация банкротқа ұшыраған жағдайда ол облигацияларды арнаулы ... ...... ... ... ... бағалауы. Әлбетте, облигациялардың барлық шығарылған сериясы
бағаланбай, екінші нарықта кең көлемде сұранысқа ие ... ... ... облигациялардың да номиналы және нарықтық бағасы болады.
Оның ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Егер нарықтық бағасы номиналынан ... онда ... ... сатылды деп аталады. Егер номиналынан
бағасы төмен болса, онда ... жаңа иесі оны ... ... ... ... ... Облигацияның нарықтық бағасы қандай болса
да, сыйақы (мүдде) оның номиналына байланысты есептеледі.
Облигацияның ... ... бір ... ... ... жағдайына,
екінші жағынан, нарықтағы әр уақытта әр түрлі болып қалыптасатын жағдайға
байланысты анықталады. Егер нарықта купондық ... ... жаңа ... онда ол ... ... облигацияларға екі түрлі әсер етеді.
Біріншіден, егер жаңа жағдайлармен шығарылған ... өте көп ... ... ... ... ... ... курсы төмендейді.
Басқаша айтқанда, олар дисконтпен сатылады. Себебі бұндай облигациялар тек
номиналы бойынша ... Ал ... ... жаңа ... ... кіріс түсіреді.
Екіншіден, егер жаңа облигациялар аз болса, олар ... ... ... ... Ол облигацияның жаңа және бұрынғы иелерінің
кірісін теңестіреді.
Инвесторлардың облигациядан алатын ... ... ... ... ... ... ... ондай болса) құралады.
Жай акция тәрізді облигациялар да иесі ұсынушы және ... ... ... Иесі ... ... еш ... тіркелмейді, ол бойынша
сыйақы ұсынушы субъектке төленеді. Ондай облигациялардың әрқашан ... ... ... (мүдде) өсім төлейтін күні облигация иесі купонды
қиып алып, оны өтеуге ... Ал ... ... ... тіркеуден өтеді. Сыйақы төлейтін күні корпорация оларға
процент алу үшін чек ... ... ... ... ... облигациялары:
• қысқа мерзімді – 1 жылдан 3 жылға;
• орта ... – 3 ... 7 ... ұзақ ... – 7 ... да көп ... ... .
Корпорация облигациялары соымен қатар купондық кірісті төлеу жөнінен
де бөлінеді.
Біріншіден, купондық мөлшері нақты бекітілген ... ... ... ... алынуы мүмкін.
Екіншіден, купондық төлем мөлшері өзгермелі облигациялар. Бұл типті
облигациялардың ерекшелігі – оның купондық төлем мөлшері ақша ... ... ... ... ... ... өзгермелі курсты
облигация ұстаушы, корпорация жарғысында көрсетілгеніндей, өз мүддесін
несие берушілердің ең соңында ... ... ... нольге тең облигациялар. Бұл типті облигациялардың
айырмашылығы – олар бірінші орналасқанда ... ... ... ... ал ... – номиналымен сатылады. Басқа сөзбен
айтқанда, ... ... ... ... ... мерзімі
аяқталғасын алады.
Облигациялар айырбасталатын және жай облигациялар болып та бөлінеді.
Айырбасталатын облигациялар айырбасталатын ... ... ... Олар ... ... осы ... ... немесе жай
акцияларына алмастырылуына мүмкіндігі бар. Бұл ... ... ... ... Ал жай ... ... ... Вексельдер
Өндірістегі жұмыстың айналымдылығы, яғни өнімді өндіру, оны сату ... да ... ... ... ... ... көбіне
қаржы қорының жетіспеуі сияқты жағдайларға дұшар болады. Сол кезде өнімді
сатып алушы жабдықтаушымен есеп ... ... ... Демек өнім
несиеге сатылады. Несиені қайтару ... ... ... бір түрі ... ... болады.
Вексель – қарызды өтеудегі заңды түрде бекітілген төлем міндеттемесі.
Ол – бағалы қағаз. Вексельді борышқор, яғни ... ... ... ... сатушыға, яғни вексель иемденушіге береді. Вексельдің мәні –
несиеге алған белгілі бір соманы төлем уақыты ... ... ... үшін ... сатып алушының (вексель берушінің) сатушыға (вексель
иемденушіге) берген қарыз міндеттемесі.
Вексель шығарып және оны ... ... ... ... көрсету нарығының басты бағыттарының бірі болып ... ... мәні – тек ... ... ... ғана ... ... бірге,
саудалық қарым-қатынастардың тиімділігін арттыру мақсатында осы ... ... ... арқылы – ресурстардың айналымын жетілдіру.
Сондықтан вексель иемденуші ... ... ... вексель сатып алушыны
немесе оны тауар сатып алу үшін, ия ... ... ... үшін ... ... қолданушыны іздестіреді. Әлбетте, вексельді банк ...... ... және ... ... ... келе жатқан ең бір басты ... ... ... жүйесі дамыған
елдердің ақша айналымында вексель елеулі орын ... ... ... реттеп, заттық қорлардың айналысқа түсуін
жеделдетіп, кәсіпорындардағы тауар-зат құндылықтарының қорын азайтып және
халық ... ... ... Вексель айналымы экономикалық
қатынастардың сан-алуан жүйесін қамти алады.
Вексель нарығының қызметі – қысқа ... ... беру ... ... бөлу. Вексель айналымының негізі – серіктестердің ... ... және ... бақылауымен жасалатын несиелік келісім.
Вексельді шығару мен оны ... ... ... мәні және оның
маңызы зор.
Вексель несиені өтемеу қаупімен байланысты болғандықтан ол ... ... ... да сенім болғасын төлем құралы ретінде қабылданады.
Егер вексель ... ... ... ... ... ... ... да жағдайларын бақыласа, ал вексель иемденуші серіктестің тек вексель
алған уақытындағы төлем қабілеттілігін ғана емес, ... ... ол ... оның ... ... жеткенге дейінгі болашақтағы қаржы
мүмкіншілігін де бақылайды. ... ... ... ... және сонымен бірге біріне-бірі ... ... ... ... ... ұмтылуы нарықтық қарым-қатынастарды дамытуға
жол ашады.
Басқа қарыз міндеттемелерінен вексельдің үш түрлі айырмашылығы ... ... ... яғни ... қандай жағдайға, не мақсатқа
алғандығы көрсетілмейді;
• оның даусыздығы, яғни қарызды ... ... ... ... ... өтеу ... ... айналмалылығы, яғни вексель иемденуші оны басқа адамдарға
беруіне болады. Бұл ерекшелігі вексельді айналыс қаржысы ... ... ... ... ... ... Сол ... сауда ақшасы деп те атайды.
Қолдану өрісіне қарай вексель жай және аудармалы ... ... ... ... ... Жай ... ... яғни вексель беруші
жазады. Онда вексельді жазған жер, берген ... ... ... ... ... және қай ... өтеу керектігі көрсетіліп, вексель иемденушіге
береді. Сонымен бірге, вексель берушінің аты-жөні жазылып, қолы қойылады.
Аудармалы вексель деп ... ... ... ... ... ... көрсетілген соманы үшінші кісіге (ремитентке) төлеу
жөніндегі берген жазбаша үкімін айтады. Трассат ... ... ... ... ғана ... болып есептеледі.
Акцепт дегеніміз – есеп айырысуда төлеушінің (акцептанттың ) өз қарызын
төлеуге ... ... ... ... акцепт есеп айырысудың бір түрі.
Вексельді басқа біреуге пайдалануға берген жағдайда “индоссамент” деген
белгі ... Оны ... ... яғни ... ... ... алған адам индоссат деп аталады. Вексельді өтеу үшін екінші,
үшінші адамдарға аудару процессі индоссация деп аталады. Вексельді ... та ... ... ... ... ... міндетті.
Вексельді толтырғанда кәсіпорын басшысы мен оның бас ... ... ... ... реквизиттер (мәліметтер) болуы шарт:
• Вексельдік таңба, яғни “вексель” деген құжаттың аты құжат толтырылған
тілде көрсетілуі керек;
• Төлемнің уақыты көрсетілуі керек;
... ... ... ... ... ... ... өтейтін жер көрсетілуі керек;
• Кімге және кімнің үкімі бойынша төлем төленді;
... ... жері және ... Вексель берушінің қолы.
Осы айтылған мәліметтердің тек біреуі ғана көрсетілмеген ... ... күші ... ... ... ... ондай
вексельді ұсынған уақытта өтелетін деп қарау керек. Аудармалы вексель
вексель берушінің “үкімімен” берілуі ... Ол ... ... ... ... беріліп, үшінші адамның есебіне жазылуы мүмкін.
Вексельдің қолдану аясына, келісім жағдайына және ... ... ... ... ... байланысты коммерциялық, қаржылық және
жалған вексельдер болып та бөлінеді.
Коммерциялық (немесе сауда) вексель тауарларды сату және ... ... ... айналысқа түседі. Бұндай вексель нақты тауар
кепілдігіне беріледі, яғни ол сату ... ... ... ... шарты жасалған шақта сатып алушының қажетті мөлшерде бос
ақшасы болмаған жағдайда оның орнына ... ... ... құралы –
вексельді ұсынады. Ол өзнікі болумен қатар, ... де, ... ... ... ... белгісі бар) болуы мүмкін.
Әлбетте, вексель ... ...... ... ... ... ... рәсімдеу қаржы вексельдері ... Оған ... ... ... және басқа банк емес ... ... ... ... ... қаржы нарығында өзіне қаржы
тарту мақсатымен бір ... ... ... ... ... ... ... қазыналық вексельдер деп мемлекеттік қысқа мерзімді қаржылық
міндеттемелердіайтады. ... ... ... бұл түрі кең өріс ... ... ақша салушылардың өздеріне сенімін арттыру мақсатында
олардың салымдары бойынша вексель міндеттемелерін беруде. ... ... ... да ... ... ... ол үшін өсім ... вексельдерді беру нақты не материалдық, не ақша құндылықтарының
қозғалысымен байналысты емес. Оларға достық, қола (бронза), яғни құр- ... ... ... ... ... Олардың кепілімен несие алу үшін және
банкте есепте болу мақсатымен беріледі. Демек, жалған вексельдер ештеңемен
қамтамасыз етілмеген құжат.
Вексель айналысы ... ... ... – вексельдің сенімділігі.
Оны арттырудың бірнеше жолдары қарастырылған. Оның біреуі – акцепт-авальды
операциялар. ... ... ... ... ... төлеуге
берген келісімі. Сол сияқты акцептант (төлеуші) – төлеуге ... ... ... ... жеке ... ... ... Егер акцептанттың ролін банк
атқарса, онда ... ... ... ... ... міндеттеме құқығын
алады. Вексельдің акцепті міндетті емес, бірақ ол нарықта вексельдің еркін
айналуына жағдай жасайды.
Вексельдің авалы – ... ... ... ... ... банк (авалшы)
вексель беруші (егер жай вексель ... ... ... акцептант
(аудармалы вексель болған жағдайда) тарапынан төлем төленбеген жағдайда оны
төлеу ... ... ... ... ... ... ... вексель төлеу
үшін тікелей банкке жіберіледі. “Аваль бойынша есептелсін” деген сөзді
вексельдің бет жағына ... ... ... ... жазады. Вексельді
өтеудің бұл түрі – аваль акцептке қарағанда ... ... ... және оны ... алу ... ... ... банктік несиеге айналады, яғни несиенің бір түрінен оның
екінші түрі пайда болады. Шын мәнінде ... ... ... ... ... оның ... ... ақша алады.Сөйтіп, “индоссамент” деген
белгісі бар вексель банктің меншігіне айналады.
2.4. Бағалы ... ... ... ... өте көп ... ... ... Оларды әртүрлі
эмитенттер шығарады. Корпорацияның жарғысына қарсы келмесе онда ... ... ... ... ... ... қосымша тағы да
бағалы қағаздар шығарып капитал табуға ... бар. ... ... ... деп те атайды. Оларға жазылу құқын ... ... ... ... ... құқы ... ... акциясының жаңа тиражын
сатып алу артықшылық құқын береді. Бұл ... ... ... ... Бұл ... қағаздың ерекшелігі корпорация жарғысында
акционерлердің “артықшылық құқы” деген арнаулы ... ... ... тек жай акция иелері ғана пайдалана алады. ... ... құқы ... ... ... ... ... рұқсаты бар акция саны және оның
сатылу бағасы көрсетілген ... ... ... ... ... ... акцияның сатылу бағасы ағымдағы курсынан төмен болады.
Жазылу құқын үш түрлі жолмен ... ... ... өз ... іске асыру, яғни жаңа акция сатып алу. Ол үшін сертификатты
толтырып және ақша аударып, корпорацияға жіберу керек;
• жазылу ... ... ... ... ... ... да болады.
Онда сатып алушылар туралы мәселені корпорация өзі шешеді.
Жазылу құқы – ... ... ... ... Әлбетте, ол бір айдан
аспайды. Егер корпорацияның акциясы қор ... ... ... ... ... да сол биржада бағалануы мүмкін. Оларға басқа баға
қойылады.
Опцион – шартқа енгізілген ... ... ... ... ... ... екі жақтың біріне белгілі бір уақыттың ішінде ... ... ... ... мөлшерін сатуға немесе сатып алуға құқық беріледі,
ал екінші жақ, қажет болғанда, шартта белгіленген ақыға ... ... ... сатып алуға міндеттенеді. Әдетте, опцион компанияның өзінің
жоғары лауазымды қызметкерлеріне тұрақты ... жай ... ... алу құқын
беретін бағалы қағаз. Опцион – заңды ... ... ... ... ... бағалы қағаздар саны көрсетіледі. Оның ... лот ... яғни 1 ... 100 дана бір ... ... ... болады. Опционның
мазмұнында опциондық шартта бекітілген құқықтық орындалуы, яғни ... сату ... ... алу күні және бағасы көрсетіледі.
1
Көшенова Б. А «Ақша, ... ... ... ... ... 221-
бет.
Опционның екі түрі кездеседі: сатып алушы опционы және сатушы опционы.
Біріншісі – ... алу ... онда ... өзі ... ... ... ... шарты, ол бағалы қағазбен бірге сатылады. Алғашқыда опциондық шарт тек
қор нарығындағы акцияға қатысты болса, ... ... ... шарт кез ... ... ... ... түрлерінің бірі – варрант. Варрант – ерекше
бағалы қағаз. Ол ... ... ... ... сатушының
сатып алушыға меншік құқын беретін міндеттемесі. Варрант иемденушісі
қолындағы варрантты (бағалы ... ... бір ... ... тұрақты
бағамен онда белгіленген жай акция санына айырбастауға құқы бар.
Варрант – ұзақ мерзімді ... ... ... оны корпорация
облигациялармен және ... ... қоса ... Бұл ... ... ... ... орналастырғанда тартымды етсе, екінші
жағынан корпорацияның эмиссиялық ... ... ... ... – егер ... эмитент те және бағалы ... ... де ... ал ... тек ... міндеттемесінің эмитенті ғана
шығарады.
Бағалы қағаздардың келесі тобына қаржы нарығы айналымындағы ... ... ... ... ... Олар:
Қазыналық вексельдер – Қаржы министрлігі шығаратын ... ... Олар ... ішкі ... өтеу ... ... қағаздардың бұл түрі жоғары өтімділігімен ерекшеленеді, сондықтан
оларды ... ... деп те ... Олар ... ... яғни ... төмен бағамен сатылады, ал номиналымен кері
сатып алынады. Арасындағы айырма проценттік өсімді ... ... 91, 182 және 365 күн ... ... Олар иесі ... ... ... көрсетілген мерзімі біткесін ол ұсынушыға
өтеледі.
Депозиттік сертификат – ол ... ... ... ... банктік бағалы қағаз. Оның иесі – оны ұсынушы ... ... ... ... ... ... және қолдан-қолға тез
өтетін бағалы қағаз.
Чек – заңды түрде бекітілген ақшалы құжат. Ол ... ... ... ... есепшот иесінің чек иесіне көрсетілген соманы төлеуін
талап еткен жарлығы. Чек ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
• Атаулы чектер. Оны чек беруші белгілі бір адамның аты-жөнін ... ... ... ... ... “индоссаментпен” беруге
болады.
• Ордерлі чектер. Олар жеке немесе заңды ... ... ... ... кісіге “индоссаментпен” беруге болады.
• Иесі ұсынушы чектер. Ол ... ... сома чек ... Ондай чектерді ешқандай жазумен көрсетпей-ақ бір кісіден
екіншіге беруге болады.
Чек бойынша Халықаралық конвенция 1931 жылы Женевада құжатқа қол ... ... ... ... алты міндетті элементтер болуы шарт. Олар:
• чектік белгі, яғни ... ... ... ... ... ... шарт;
• чекті өтейтін төлеуші, яғни банктің аты;
• төлем ... яғни ... ... жері;
• чекте көрсетілген соманы төлеу жөнінде жарлық;
• чек берген уақыт және орын;
• чек берушінің қолы.
ІІІ. Қазақстан республикасында бағалы ... ... ... ... ... ... пайда болуы және оның құрылымы
Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының алғашқы нұсқалары Кеңес Одағы
заңдарының ... ... ... ... ... бола ... қағаздар нарығы тек тауар-ақша қатынастары және ... ... ... ... Мемлекеттік меншікті жаңа нарықтық
қатынастарға сай өзгерту тек оны ... ... ғана іске ... 10 ... ... ... елдерінде жекеменшіктендіру жүрді.
Әсіресе, Англияда ол шапшаң қарқынмен өтті. Бірақ Батыс Еуропа елдерінде
жекеменшіктендіру ... ... ... ... жүрді. Сондықтан
жекеменшіктендірілген кәсіпорындардың акция саны қанша көп болса ... ... ... ... ... өте оңай ... Ал тәуелсіз
мемлекеттер достастығындағы (ТМД) елдердің жайы өзгеше.
Бұл елдерде бағалы ... ... ... қалыптасып келе жатқан
жағдайда мемлекеттік кәсіпорындарды жекеменшіктендіру ... ... ... ... ... ... да, ... та осындай жаңа
құбылыстар арқылы нарыққа кең көлемде қатынасуға мүмкіндік ... ... ... жаңа түрі – ... (купондарын) өмірге келтірді. Бұл мемлекеттік бағалы қағаздардың
бір түрі, олар, өз иесіне мемлекеттің иелігінен ... ... бір ... ... ... ... береді.
Ірі және орта кәсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акционерлік қоғам
ретінде қайта құрудан басталды. Акционерлік қоғамның иесі – ... ... құқы ... ... ... ... ... жекеменшіктендірілген
кәсіпорынның акциясын сатып алуға болады. Ал ... ... ... ... ... істеп жүрген кәсіпорынның
акциясын жеңілдікпен сатып алуға құқы бар. ... ... ... ... ... ... болады. Жекеменшіктендіру чегіне басқа
акционерлік қоғамға айналған кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... алдын-ала ақпарат
құралдарында жарияланады. Сонымен бірге ... ... ... ... да ... ... алуға болады. Ондай қорлар
чектерді өздерінде көптеп шоғырландырып, оған басқа ... ... ... ... ... ... акцияларын сатып алушы сол
қордың иемденушісінің біреуі болып есептеледі. Қор оған өз пайдасының ... ... ... қорлар – жеке ұйым. Мемлекет ... ... ... ... бермейді.
Жекеменшіктендіру чегін мұра етіп қалдыруға, сыйлық ретінде беруге және
сенімхатпен басқа адамға беруге де болады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... реттейтін экономикаға өтуі елімізде қаржы нарығын және
оның қызметін қамтамасыз ететін институттардың ... ... ... ... ... және ауқымды мақсат. Көптеген жылдар бойы елімізде шын ... ... ... ия оның ... яғни жеке ... ... банктер, биржалар, сақтандыру қоғамдары болған жоқ. Қаржы
саласының барлығын мемлекет айырықша құқықпен (монопольно) ... ... ... ... халықтың қажетін өтемейтін міндеттерге жұмсап отырды.
Нарықтық экономика – адамзат өркениеттілігінің ең жоғарғы жетістігі
және ... ... ең ... түрі ... дүниежүзі
мемлекеттерінің көпшілігінің өркендеу тәжірибесі дәлелдеген ақиқат шындық.
Ал Қазақстан Республикасы үшін шаруашылықты жүргізудің жаңа ... ... тек ашық ... өту ғана ... сонымен бірге мемлекеттік экономикалық
саясаттағы субъективизмнен (әділетсіздіктен) бас тарту.
Қаржы нарығы – мемлекеттің бүкіл ақша ... ... Бұл ... әр ... ... ... мен ... әсерінен өзгеріп
отырады және үнемі қозғалыста болады.
Бағалы қағаздар нарығы басқа нарықтардан онда сатылатын өзінің айырықша
тауарымен өзгешеленеді. Ол ... ...... ... Олар ... ... екіншіден, қарыз міндеттемесі, яғни олар бойынша табыс алу
құқы және табыс төлеу міндеттемесі ... ... ...... капиталдың қағаз белгісі, яғни өндірістік
капиталдың оқшауланып шыққан бір бөлігі (сауда, қарыз капиталдары).
Бағалы қағаздар ...... ... ... кездейсоқ
болатын процестердің реттеушісі. Бұл алдымен капиталды инвестициялау
процесіне қатысты. ... ... ... оның ... мұқтаж
өндіріс салаларына құйылуы, ал артық болған ... сол ... ... ... бұндай айналыс механизмі мынадан түсінікті. Мысалы,
кейбір тауарларға немесе қызмет түрлеріне сұраныс өссе, онда оған ... да ... ... ... ... ... да өседі, сондықтан басқа
салалардың өніміне сұраныс азайып, олардың экономикалық тиімділігі кеміп,
ондағы ... ... ... өсіп тұрған салаларға құйылады. Бағалы
қағаздар осы механизмнің қызметін қамтамасыз ететін ... Олар ... ... ... ... алу арқылы тиімді өндіріске бағыттап отырады.
Елде дамыған бағалы қағаздар нарығы қалыптасуы үшін оның ... ... ... Олар:
• сұраныс пен ұсыныс;
• делдалдар мен басқа қатысушылар;
• нарықтық инфрақұрылым, яғни ... ... қор ... институттар және с.с.;
• нарықты реттейтін және өзін-өзі реттейтін жүйелер.
Нарықтың осы құрамдас бөліктері қазіргі уақытта негізінен ... Бұл ... ... ... ... ... ... қабылданған Қазақстанда мемлекеттік меншікті жекеменшіктенді-
ру Ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар ... ... ... ... ... құрылуын тездетуде шешуші роль атқарды.
Республикада қалыптасқан ... ... ең ... және ... ... қарыз міндеттемелері. ... ... ... ... оған қатысушыларға байланысты:
Біріншіден, мемлекеттік бағалы қағаздардың эмитенті Қаржы ... ... банк – оның ... ... қаржы агенті
(уәкілі), сонымен бірге мемлекеттік бағалы қағаздардың диллері. Дегенмен,
бағалы қағаздар нарығына бұл ... ... ... ... мен ... айналымға түсіру шарттарын анықтаушылар.
Мемлекеттік бағалы қағаздардың түрлері:
• мемлекеттік қазыналық вексельдер;
• мемлекеттік қазыналық облигациялар;
... ... ... ... ноталары;
• жекеменшіктендіру купондары.
Мемлекеттік қазыналық вексельдер мен мемлекеттік ... ішкі ... ... ... ... ... мақсатында Қаржы министрлігі шығарады.Ал қысқа мерзімді
ноталарды банк ... ... ... қамтамасыз ететін қаржы қорын
толтыру ... ... банк ... ... ... ... сатылған мемлекеттік кәсіпорындарды жекеменшіктендіруге
пайдаланылды, ал оның көптеген мөлшері жеке ... ... осы ... сақталуда. Кәсіпорындар банкротқа ұшырап, жұмыс істемей тұрған
қазіргі кезде жекеменшіктендіру ... ... ... акциялар, оны
иемденушілерге әлі дивиденд (пайда) түсіре қойған жоқ.
3.2. Бағалы қағаздар нарығының кәсіби мамандары.
Бағалы қағаздар ... ... ... етіп, оның міндетін
атқаратын кәсіби ... яғни ... Ол ... баға ... үшін ... хабарларды тарататын компьютерлік техниканы қажет етеді. Ол үшін
қазіргі уақытқа сай ... ... ... ... ... ... жалпы экономикалық-техникалық және кейбір күтпеген жағдайды шешетін
психологиялық дайындықтары болуы шарт. Сонымен бірге бағалы қағаздар нарығы
кәсіби мамандарының ... ... мен ... ... да
бағаламауға болмайды.
Бағалы қағаздар нарығының кәсіби мамандары:
1. Брокерлер – делдал ретінде ... ... ... Брокер
келісім жасасатын әрбір жақты табыстыруды көздейді. Брокер өкіл емес,
ешбір жақтың шарттық ... ... ол ... ... ... ... ... әрбір жеке келісімді
жасасуға арнаулы өкілеттік беріледі. Ол тек сол ... ... ... ... ... - өз ... ... жасайтын делдалдар.
3. Джобберлер - нарық коньюнктурасын бақылаушылар.
Ол осы ... мен ... ... ... нарығына банк
қызметкерлері, инвестициялық қорлардың қызметкерлері және ... ... ... ... ... шенеуніктер мен ... ... ... ... брокерлер құқықтық тұлға ретінде тіркелген,
маманданған фирма қызметкерлері. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... құрылған. Салық төлеуден
жеңілдік алу мақсатында кіші кәсіпорын ... ... ... қоры өте аз. Дегенмен, бұл фирмалар өз капиталымен ... ... ... ... ... ... ... ұмтылуда.
Брокерлік фирманың қызмет аясына мына міндеттер кіреді:
1. Консалтинг (кеңес беру);
2. Бағалы ... ... және ... ... ... ... ... құру және оны басқару.
Бұлардан басқа ... ақша ... ... ... ... ... несие алушыларға делдалдық жасау және мәмілені
қамсыздандыру, оның ішінде ... ... ... өз қызметінде мына түпкі бастамаларды басшылыққа алады:
1. Клиент брокерлік ... шарт ... ... ... бойынша
келісімге келеді, оның ішінде бағалы ... ... ... ... (қор ... ба, әлде биржадан тыс нарықтан ба);
2. Брокер клиенттің белгілеген сомасы шамасында әрекет жасайды. Бірақ
алған ... ... ... ... ... өз ... ... тапсырманы орындағаны туралы шартта көрсетлген уақытта клиентке
хабарлап және ... ... ... түскен қаржыны (өзіне
делдалдық үшін ... ... ... есеп ... ... ... ... ерекше кітапқа тіркеуі қажет. Ол ... ... ... ... құқы ... Клиент брокерге мәміледегі барлық тапсырманы тоқтатуға үкім бере
алады.
Сонымен бірге, брокерлік ... мен ... ... ... ... болса, ол кейін жазбаша құжатта көрсетіліп, заңды күшіне енеді.
Дилерлер – олар да делдалдар. Олардың ... ... ... өз ... жұмсайды. Дилердің қызметін мына мысалмен
түсіндіруге ... ... ... ... 100 ... облигация
шығаруға шешім қабылдады делік. Эмиссиямен шұғылданатын өз аппараты
болмаған ... ... ... ... ... береді. Егер
қалалық заем бірнеше миллион теңгеге шығарылатын болса, онда ондай ... тек ... ... ... ... ... банктер
шұғылданады. Онда делдалдық механизмі төмендегідей.
Әкімшілік дилерге 100 теңгелік ... кем ... ... 98 ... яғни ... 2 ... кем сатады. Дилердің
облигацияларды сатуға кеткен шығыны мен одан ... ... 2 ... ... тиіс.
Бағалы қағаздар операциясына маманданған дилерлерді жауапкершіліктері
шектеулі дилер деп атайды. ... ... ... ... алу, сатуға
тәуеклмен шығарған шығыны, эмитенттер мен инвесторлардың ... ... аз. ... ... алу, сату аз ... аралығында болады.
Дилерлердің атқаратын қызметі:
1. Дағалы қағаздарды шығару, олардың курсы және ... ... ... Клиенттердің тапсырмасын орындау;
3. Бағалы қағаздар нарығындағы өзгерістерді бақылап отыру. Егер бағалы
қағаздарды сату-сатып алу ... ... ... және ... ... ... онда бағалы қағаздардың курсын тұрақтандыру
мақсатында дилерлер өз есебінен операция жүргізеді.
Сатып алушылар мен ... ... ... ... қағаздар
нарығының жұмысын жолға қоюға себепші болады. Олар ... ... ... ... ... ... ... дилерлердің қызметі брокерлердің қызметінен
өзінің кең көлемділігімен ерекшеленетінін атап өткен жөн. ... ... ... ... капиталы болады, кейіннен ол
делдалдық сыйақымен және инвестициядан түскен пайдамен үнемі ...... ... ... конъюнктура (өзгерістерді
сипаттайтын белгілер) мәселелері жөнінен кеңес берушілер. Ең алғашқыда олар
Лондон Сити нарығында пайда болды. Олардың іс-әрекеттері ... ... ... кең ... ... және ... өзгеріп отырғанда қажет.
Олар шығарылған бағалы қағаздардың маңызын дұрыс бағалау үшін ғана ... ... ... жаңа ... қағаздар шығаруға да олардың көмегі
қажет. Джобберлер тек бір жолы кеңес беріп қана ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, банктердің,
өндіріс кәсіпорындарының, инвестициялық қорлардың ... ... ... ... бағдарлайды. Ол үшін олар ... ... ... ... ... ... ... белгілі экономистер,
банк қызметкерлері және басқа да мамандар зерттеу жүргізеді. Джобберлер
бағалы қағаздардың кейбір түрлеріне ғана маманданатын болғасын ... ... ... ... брокерлер мен дилерлер пайдаланады.
Джобберлердің қызметі өте жоғары бағаланып, олар ... ... ... ... ... ... даму жолдары
Қазіргі кезде Республикада бағалы қағаздар нарығы қалыптасу шағында.
Оның даму жолында алғашқы іс-шаралар жүргізілуде. ... ... ... мемлекет бұрынғыдай ақша белгілерін шығармай, ... ... ... қағаздар, мысалы мемлекеттік қысқа мерзімді
вексельді шығаруда. Алайда, ... ... ... дамуы жолында
шешуін талап ететін экономикалық және әлеуметтік-психологиялық мәселелер
көп.
Экономикалық ... ... ... механизмнің жоқтығы;
ә) бағалы қағаздар нарығын дамытатын бірыңғай көзқарас жүйесінің
жоқтығы;
б) заңдардың мүлтіксіз орындалмауы;
в) салымдарды тіркеу ... ... ... ... ... материалдық-техникалық негізінің
аздығы;
д) нарық инфрақұрылымы өсу деңгейінің төмендігі жатады.
Ал әлеуметтік-психологиялық мәселелерге бағалы қағаздар нарығында
маман ... ... мен ... ... ... ... жатады. Бұл мәселелер халықтың басым көпшілігінің ... ... ... ... мен ... ... ... жоқтығынан туындайды.
Бағалы қағаздар нарығына мамандарды Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық
комиссияның осы іспен шұғылдануға ... ... Оқу ... Оқу ... ... ... комиссия төрағасының
жарлығына сәйкес құрылған Аттестациялық комиссия үйлестіріп отырады.
Аттестациялық комиссияның құрамына Ұлттық ... бір ... ... ... ал мүшелері және хатшысы болып, бағалы қағаздар
нарығын реттейтін Бас басқарманың мамандары ... ... ... ... ... ... туралы бірінші санатты куәлік алған
1500-дей адам брокерлік, дилерлік іспен айналысуға құқық алды.
Дүниежүзілік нарық тарихында ... ... ... ... ... ... бар. Олар:
І. Банктік үлгі – онда бағалы ... ... ... ... қаржы қорларын бөледі. Бұл үлгі бойынша ... мен ... ... кемшілігін жоюды банктер өз
міндетіне алады.
ІІ. Банктік емес үлгі немесе нарықтық үлгі – онда ... ... ... ... ... қорын бөлумен банк емес мекемелер
шұғылданады. Бұл үлгі бойынша бағалы ... ... ... ... ... ... бөлігі жеке тұлғалардың ақшасы. Ол
банктен алған ақшаға қарағанда “арзан” ақша.
ІІІ. Аралас үлгі – онда бағалы ... ... ... ... ... ... ... де, банк емес мекемелер де шұғылданады.
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының ерекшелігі ... және ... ... ... ... ... ... жеке инвесторлар мен өз ... ... ... Соның нәтижесінде жекеменшіктендіруге банк жүйесі қатынасқан
жоқ. ... ... ... ... бағалы қағаздар
нарығында жеке үстемдік (монополизация) роль атқарады. Дәл осы жағдай
көпшілік мемлекеттердің бағалы қағаздар ... ... ... бас
тартуына әкеп соқтырады. Сондықтан еліміздегі экономикалық өзгеріс
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығының құрылуына әрбір азаматтың
қатысуына мүмкіндік берген жөн. Дәл осы мүмкіндіктерді ... ... ... емес ... яғни ... ... үлгісі іске асыра
алады деген ойлар бар.
Бағалы ... ... ... үлгісінің банктік үлгіден
айырмашылықтары мыналар:
1. Нарықта акционерлік ... ... ... ... бағалы қағаздардың қарыздық қағаздардан көптігі;
3. Өндірісті қаржыландырудағы тура банктік несиенің аздығы;
4. Нарықтағы банк емес мекемелердің көптігі.
Бұлардан басқа мемлекетіміздің ... ... ... ... ... алуға себепші болған үш фактор бар. Олар:
1. Өндірісті өркендету үшін шығарылып сатылған акциядан түскен ақша ... ... ... ... өндірісін акционерлік қоғам етіп қайта
құру - ... ... ең ... формасы. Себебі
акционерлердің де, онда ... ... ... де ... Әлі көп ... дейін Қазақстан нарығында ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан мемлекеттік меншікті жалпы жекеменшіктендіру
арқылы халықты кәсіпорын басқаруына тарту жақын ... ... ... ... ... Саясат факторы – дүниежүзіндегі сияқты, Қазақстанда да бос ақша
көздерінің негізгі иесі – халық. ... ... ... ... ... ... меншік иесі болу құқын
жүзеге асыру – бүгінгі кездегі ең өзекті саясат.
Қорытынды
Қорыта келе, акционерлік қоғамдардың көптеген құрылу жолдары бар. ... ... ... ... ... тұлғаны акционерлік қоғам түрінде қайта құру,
олардың бірнешеуін ... ... ... ... шығару және өзгерту.
Қоғамды ұйымдастырудың осы айтылған жолдары Қазақстан Республикасының
Азаматтық ... ... ... ... Жаңа қоғамның жарғысын
бекітуді және органдарын сайлауды жаңадан пайда болған ... ... ... бір ... ... ... ... жиналысының
асыруы қоғамды қайта құру болып есептеледі.
Екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... құқықтарын және міндеттерін өткізу актісіне сәйкес берумен
жаңа қоғамның пайда ... ... ... деп аталады. Бірігуге
қатысқан әрбір қоғамның барлық өзгерген ... жаңа ... ... жариялар арқылы берілуі тиіс.
Қосылатын қоғамның мүліктерін, құықтарын және міндеттерін тиісті ... ... ... қоғамға өткізу және оның қызметінің тоқтатылуы
қоғамның ... деп ... ... ... акцияларын, кейіннен жаңадан құрылатын
қоғамдардың акцияларына айырбастаумен осы ... ... ... пайда болған қоғамдар арасында бөлу арқылы қоғамның барлық мүлкін,
құқықытарын және міндеттерін ... оның ... ... ... ... бөлу ... ... Бұнда бөлінетін қоғамның құқықтары ... ... ... ... ... ... болған қоғамдарға өтеді.
Қоғамнан бөліну нәтижесінде пайда болған қоғамдар қайта ұйымдастырылған
қоғамның міндеттемелері бойынша жауапкершілікте ... ... ... ... қоғамның мүліктерінің,
құқықтарының және міндеттерінің бір ... ... бір ... ... құру ... ... ... деп аталады. Егер қоғамның барлық
құқықтары мен міндеттері жауапкершілігі шектеулі ... ... ... акт ... өткізілсе ол қоғамды қайта құру деп
танылады.
Қоғамды ерікті түрде тарату туралы шешім ... ... ... және ... ... акционерлердің жалпы жиналысында
қабылданады. ... ... ... ... тағайындаған тарату
комиссиясы жүзеге асырады. ... ... ... ең алдымен оның несие
берушілерінің талаптары қанағаттандырылады. Несие берушілермен есеп ... ... ... ... қоғамның қалған мүлкі
акционерлердің арасында акциялар бойынша ... ... ... ... ... ... дивидендтерді төлеу, артықшылықты
акциялардың иелеріне оларға тиесілі акциялардың атаулы ... ... ... ... ... ... ... тиесілі акциялардың
атаулы құнына бара-бар түрде бөлінеді. ... ... ... ... ... кезектің мүліктерін бөлу толық аяқталғаннан кейін жүргізіледі.
Жай акциялар бойынша дивиденд ... ... ... ... байланысты болса, ол артықшылықты акциялар бойынша корпорацияның
шаруашылық қызметі нәтижелі болмағанына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... Әрине нақты төленген
дивиденд жылдық жұмыс нәтижесіне байланысты түскен кіріс ... ... ... және ... ... ... ... кемітуі де мүмкін.
Корпорация өз жұмысын акция шығарумен де, сонымен қатар облигация
шығарумен де ... ... ... ... ... шығару
корпорацияға қауіпті. Себебі облигациядан пайда түспесе де, жыл сайын
корпорация бойынша төлем төлеуге ... Ал ... ... белгіленген
соманы төлеуге міндетті емес. Егер компанияның дивиденд ... ... ол ... жеке ... ... ... ... корпорацияға қауіпті болғанымен, ол
өте арзан. Ұзақ мерзім бойы ... ... ... жыл ... ... (мүдде) сомасынан әлде қайда көп болады деп ұйғарылады. Инвесторлар
көзқарасы бойынша ... ... ... ... ... – тиімді.
Сондықтан тәуекелмен қосымша шығын шығарып алған ... ... ... көзі ... ... ... ... Сонымен, егер компания бағалы
қағаздардың екі түрін қатар шығарса, онда акционерлерге төлейтін ... ... ... ... ... ... деген болжамға
байланысты.
Банктер вексель бойынша бірнеше түрлі операция жүргізіп, бір жағынан
олардың ... ... ... екінші жағынан өздеріне пайда
түсіреді.
Бағалы қағаздардың бірнеше түрлері бар. Атап айтқанда: опцион, варрант,
жазылу құқы, ... ... чек және тағы ... ... ... ... қағаздар нарығының жаңадан
қалыптасуы мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру және осы мекемелердің
акцияларын шығару арқылы ... ... ... ... жаңа
өзгерістер арқылы нарықтық экономиканың қалыптасуына үлкен әсер етеді.
Бағалы қағаздар нарығының ... ... ...... ... ... нарықтық әдіспен жүргізуде үлкен мүмкіндігі бар.
Қаржы нарығы – бұл ақша ... ақша ... ... ... сұранысы мен ұсынысынан уақыт факторына байланысты өзгеріп
отырады. Қаржы нарығы бір-бірімен байланысты, бір-бірі үшін ... ... ... ... ... ... ақша нарығы, қарыз
капиталының нарығы және бағалы ... ... ... үш нарықтан тұрады.
Бұл нарықтар өз аттарына сай ... ... ... ... ... ... болсақ, қолма-қол ақша нарығы – қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ал қарыз капиталының нарығы қысқа
және ұзақ мерзімді банктік несие нарығы. Үшінші ... түрі – ... ... Бұл ... ... ... қағаздардың қызметін айтамыз. Бұл
меншік құқығын алу, қарыз міндеттеме, яғни олар арқылы табыс алу ... ... ... ... ... ... Тек олардың бір-
бірімен байланысты қызметі ғана нарықтың тұрақты қызметін және ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан бағалы қағаздар
нарығының үлгісіне ... ... ... жоқ. ... ... ... уақыт талабына сай әлі де біраз өзгерістер енгізілуі мүмкін.
Әдебиеттер ... ... Б.И. ... ... ... введение в фондовые операций».,
Санкт-Петербург – 1992.
2. Балабанов В.С. «Рынок ценных ... ... ... П.Ю. ... ... и фондовый рынок»., Москва-1994.
4. Карагусов Ф. «Ценные бумаги и регулирования их обращений в РК».,
Алматы – 1995.
5. ... Б.А. ... ... ... ... ... Б.А. «Ақша, несие, банк, валюта қатынастары».,
Алматы-2000.
7. «Рынок ценных бумаг и его финансовые институты»: ... ... - ... ... Ғ.С. ... ... ... Алматы – 2001.
9. Шалгинбаева Г.Н. «Рынок ценных бумаг. Механизмы
госрегулирования»., Алматы – 1998.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық ұғымдар168 бет
ҚР-дағы бағалы қағаздар қатынастарының реттелуі41 бет
Іс қағаздарын жүргізудің нормативтік базасы8 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi8 бет
В.С. Библердің мәдениет диалогы мектебі идеясын жоо-да оқытудың тәжірибесіне енгізу13 бет
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
Тәттіні көп пайдалану неге алып келеді?4 бет
ҚР-дағы жекешелендіру мәні, кезеңдері және оны жүргізу әдістері3 бет
IT технологиялар. оның PR-дағы орны3 бет
Turbo Pascal - дағы енгізу және шығару операторлары26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь