Қазақ философиясы және Абай

1. Қазақ философиясы және Абай
2. Адам... жылап туады, кейіп өледі (төртінші сөз)
3. Тіл жүректің айтқанына көнсе (он төртінші сөз)
4. Өзіңнен өзің есеп ал! (он бесінші сөз)
5. Қазақтың кеселді қылықтары (отыз үшінші сөз)
6. Ғұмыр өзі . хақиқат (отыз сегізінші сөз)
Қазақ философиясы дегенде біз, ең алдымен, басты-басты екі проблеманы анықтап алуымыз керек. Олар қазақ философиясының генезисі (шығу тарихы) және қазақ философиясының басталуы.
Қазақ философиясының мазмұны оның генезисі және басталуы арқылы айқындалмақ. Себебі, әрбір ұлттық философияның бір-бірінен өзгешелігінің өзі осы, оның генезисі мен басталуында. Мен осындай ізденіске түскенде көзімнің айқын жеткені қазақ философиясын еліктеуге салынып өзге ұлттар, халықтар философиясының үлгісіне салмай, өзіне тән менталитетінен шығарсақ, біз Абай дүниетанымын аттап өте алмаймыз. Сонымен қазақ философиясы үлкен әңгіме Абайға тіреледі.
Абай философиясының арқауы – адам. Бұл жаңалық емес. Барлық даналар сөздері адамға арналған. Бірақ, ақын адам туралы сөзді айта келіп, оны Алланың сөзіне тірейді. Сонда Алланың сөзі бар, Адамның сөзі бар. Мәселе сөзде. Платон идея десе, Абай Алла сөзі дейді.
Абай бұл тұста Алланың сөзі аксиома, сен оны ұқ, қабылда деген діни дәстүрдегі қарадүрсіндікке салмайды, ол Алланың сөзі рас, бірақ оның растығы адамның сөзі арқылы расталмақ деген өте терең философиялық концепция ұсынған.
Абай дүниетанымын зерттеуде қандай тәсіл қолдандық дегенге келсек, негізінен оның өзі қолданған тәсілді алдық. Ақын алтыншы қара сөзінде қазақтың «Өнер алды – бірлік, ырыс алды - тірлік» деген мақалына өзінше түсінік береді. Жиырма тоғызыншы сөзінде де мақалдарға түсінік берген. Мұндай тәсілді Еуропада герменевтика деп атайды. Ол тек метод емес, әрі философия.
Герменевтика тек Абай емес, қазақ дүниетанымын, философиясын тануда өте тиімді тәсіл. Себебі, қазақ философиясы герменевтикалық мазмұнда. Қазақша ойлау жүйесі астарлап сөйлеуге негізделген. Мысалға, билерді алсақ та жеткілікті. Сондықтан алдағы уақытта герменвтика мен диалектика немесе герменвтика мен метофизиканың байланысын ерекшеліктерін зерттеу қажеттілігі бар.
Біз метафизиканы тек диалектикаға қарсы мәнде қолданып келдік, әрине бұл қате. Ойлаймын, қазақ философиясының метофизикалық мазмұны, сірә әрі тың, әрі құнарлы тақырып.
Міне, Абай дүниетанымы туралы осылайша біраз мәселелерге барғанда қазақ философиясының бастауы, яғни көзі анықталады, ал одан қазақ философиясының генезисіне бойлауға мүмкіндік ашылады. Қарапайым тілмен айтсақ. Абай дүниетанымын тану – қазақ философиясын танудың кілті. Бұл бір мәселе.
Екіншіден, Абайдың дүниетанымын ашатын ұғымдар мен түсініктер қазақ философиясының ғылыми терминдеріқызметін толығымен атқара алады, ондайлардың ұзын саны 200-ден асады.

Абай философиясы
Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін мазалаған сауалдарға жауап табуға тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің түпкі мәні неде? Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды, қорғанады, артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан иелерінен айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап іздейді. Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында адам баласының өмір сүру мақсатын, сол мұратына жету жолын, әлемдегі болмыстың мәні мен өзіндік ішкі байланысты, жалпы заңдылықтарын ашып көрсетеді.
1. Ғарифолла Есім, Сана болмысы 2, Алматы, Ғылым, 1996.
3. Ғарифолла Есім, Сана болмысы 4, Алматы, Қазақ университеті, 2001.
5. Ғарифолла Есім, Хакім Абай,
        
        Жоспар:
1. Қазақ философиясы және Абай
2. Адам... жылап туады, кейіп өледі (төртінші сөз)
3. Тіл жүректің ... ... (он ... сөз)
4. Өзіңнен өзің есеп ал! (он бесінші сөз)
5. Қазақтың кеселді қылықтары (отыз үшінші сөз)
6. Ғұмыр өзі – хақиқат (отыз сегізінші ... ... және ... ... ... біз, ең ... ... екі
проблеманы анықтап алуымыз керек. Олар қазақ философиясының генезисі (шығу
тарихы) және ... ... ... ... ... оның ... және ... арқылы
айқындалмақ. Себебі, әрбір ұлттық философияның бір-бірінен өзгешелігінің
өзі осы, оның генезисі мен басталуында. Мен осындай ізденіске түскенде
көзімнің ... ... ... ... ... ... өзге ұлттар,
халықтар философиясының үлгісіне салмай, өзіне тән менталитетінен ... Абай ... ... өте алмаймыз. Сонымен қазақ философиясы үлкен
әңгіме Абайға тіреледі.
Абай философиясының арқауы – адам. Бұл жаңалық ... ... ... ... ... Бірақ, ақын адам туралы сөзді айта келіп, оны
Алланың сөзіне ... ... ... сөзі бар, Адамның сөзі бар. Мәселе
сөзде. Платон идея десе, Абай Алла сөзі дейді.
Абай бұл тұста Алланың сөзі ... сен оны ұқ, ... ... ... ... ... ол ... сөзі рас, бірақ оның
растығы адамның сөзі арқылы расталмақ ... өте ... ... ... дүниетанымын зерттеуде қандай тәсіл қолдандық дегенге келсек,
негізінен оның өзі қолданған тәсілді алдық. Ақын алтыншы қара сөзінде
қазақтың ... алды – ... ырыс алды - ... ... ... ... береді. Жиырма тоғызыншы сөзінде де мақалдарға түсінік берген.
Мұндай тәсілді Еуропада герменевтика деп
атайды. Ол тек метод емес, әрі философия.
Герменевтика тек Абай ... ... ... ... тануда
өте тиімді тәсіл. Себебі, қазақ философиясы герменевтикалық мазмұнда.
Қазақша ойлау жүйесі астарлап сөйлеуге негізделген. Мысалға, билерді алсақ
та жеткілікті. ... ... ... ... мен ... ... мен ... байланысын ерекшеліктерін зерттеу
қажеттілігі бар.
Біз метафизиканы тек диалектикаға қарсы ... ... ... әрине
бұл қате. Ойлаймын, қазақ философиясының метофизикалық мазмұны, сірә әрі
тың, әрі құнарлы тақырып.
Міне, Абай дүниетанымы туралы осылайша біраз мәселелерге барғанда
қазақ ... ... яғни көзі ... ал одан ... ... бойлауға мүмкіндік ашылады. Қарапайым тілмен
айтсақ. Абай дүниетанымын тану – ... ... ... ... Бұл ... ... дүниетанымын ашатын ұғымдар мен түсініктер қазақ
философиясының ғылыми терминдеріқызметін толығымен атқара алады,
ондайлардың ұзын саны 200-ден асады.
Абай философиясы
Ұлы Абайды өмір, қоршаған ... ... ... ... олардың заңдылықтары
көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін мазалаған сауалдарға жауап
табуға тырысқан. Мен осы ... Жан ... ... түпкі мәні неде?
Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды, ... ... ... ... адам ... ... жан ... неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең сырлы
сұрақтарға ... ... Ол ... ілімінде, пәлсапалық шығармаларында
адам баласының өмір сүру мақсатын, сол мұратына жету жолын, әлемдегі
болмыстың мәні мен өзіндік ішкі байланысты, ... ... ... ... – адам өмірінің мақсаты екенін айтады Абай. Жетілу
дегеніміз не? Түрлі жетілулер бар. Мысалы, спортпен шұғылданып ... ... ... ал ... ... үйрену арқылы
ой-өрісімізді жетілдіреміз. Абай осыларды айта отырып, бұлардан гөрі
маңыздырақ жетілу барын, ол – рухани жетілу, яғни ... ... ... айтуы бойынша жан жүректе орын тепкен. Жан адамның тыныс-
тіршілігін, іс-әрекетін ... ... ... Егер жан ... ... ... ... де кемшілік болады. Ішкі дүниесі тазарып,
жетілген адам ғана қателікке ұрынбай, өмірде жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре
алады. Адам баласының ... оның ... ... ... ... ... ... Сонымен, жетілудің негізі – женді, жүректі жетілдіру
екен. Бұл – адамның ішкі ... ... ... ... ... өз ... жетілу жолдарын, олардың түрлі белестерін көрсетеді.
Әрбір адам осы жетілу жолдарынан өте отырып өзінің қай деңгейде тұрғанын
және өмірінің келесі белесін ... ... Мәні ... ... келешегі
айқындалғанда ғана адам өмірі маңызды болмақ. Абай ілімі осылай әркімнің
өмірінің мәнін ашып, оның ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын тұжырымдайтын ... ... жоқ. ... ... көптеген өлеңдері мен
прозалық шығармаларында “… адам мен адамгершілік, ар, ... ... ... ... бар, ... жатқан бөлек-бөлек бір көлемді,
әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар екені даусыз. Абай шығармашылығын
зерттеудің алғашқы кезеңінде, 1920-30 жылдарда ақынның идеялық мұрасы ... ... ... ... ... ... басым әдеттегі
буржуазиялық идеалистік философияның жамап-жасқаған біртүрі деп дәлелдемек
болушылар да ... ... З. ... ... ... ... және ... «Советская степь», 1928, 2 тамыз).
Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен жазушылар: М.О.Әуезов, С.Мұқанов,
Қ.Жұбанов, ... ... ... т.б. ... ... ... ... қорғап, мақалалар жазды.
«Көзқарасының қарама-қайшылықтарына карамастан, - деп жазды Мұқанов, - Абай
бұл сөздің ұнамды мәнінде ең озық реалист-суреткер ... және ... ... біз оны құрмет тұтамыз, сондықтан да оның ... ... біз үшін ... байлық болып табылады, тап солай болғандықтан да қазақ халқы Абайды
өзінің аса ірі ұлттық ... деп ... ... ... 1934, 30
көкек).
Ақын шығармалары 19 ғасырда да Қазақстанда демократиялық қоғамдық ойдың
қалыптасып, дамуына негіз болған ... ... үш ... нәр ... ... ауыз ... мен өткен замандардағы жазба ескерткіштерінен
сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр;
2) ежелгі және орта ғасырдағы Шығыс ойшылдарының таңдаулы ... ... ... ... мен демократиялық мәдениеті, сол
арқылы дүниежүзілік (ең алдымен Батыс Европаның) ... ... бұл ... ... ... ... ... жалғасып
кететіндігін айта келіп, Абай дәуірі үшін осылардың ішінде үшінші
қайнармен, орыс классиктерінің шығармаларымен таныстықтың маңызы аса зор
болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ойдың болашақта ... ... ... атап ... ... орыс ... және ... озық ойымен байланысын
оның аударған шығармаларының санымен немесе оған революционер демократтар
идеясы ықпал етті ... ... ... еске алумен ғана дәлелдемек
болған «жеңіл-желпі, қара дүрсін ... ... ... Ол ... ... ... ойшылдарының теориялық мұраларымен байланысын
анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді; Абайдың
орыс әдебиетіне ғана ... ... ... ... ... рухани
мәдениетіне қатынасын тұтастай даму үстінде «орыс және қазақ ... сол ... ... ... ... ... тығыз
органикалық байланыста карастыратынының» методологиялық маңызы аса зор.
(Әуезов М. Әр жылдардағы ойлары.-Алматы, 1961, 148-149 6.)
Өз заманының ғұламасы болған Абай ... орыс ... ... ... ... М.Ю.Лермонтовтың, И.А.Крыловтың,
В.Г.Белинскийдің, А.И.Герценнің, Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың
шығармаларын оқып, зерттеді, орыс революционер-демократтарының озық ойы,
оның ... ... ... ... етті.
Ойшыл-ақын ежелгі заман философтары Сократ, Платон, Аристотель, сондай-ақ,
Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби мұраларымен де жақсы таныс ... ... ... ... ... Р.Декарт, Б.Спиноза, Г.Спенсер,
Л.Фейербах еңбектерін оқыды: «...өзінің рационалдық ... ... ... ... жоқ, ... осындай бай мектептердің оқуынан өтіп
алып, сөйтіп, бұларды өзінің творчестволық өңдеуінен ... соң ... ... ... М. ... томдық шығармалар жинағы. А. , 1969, т.15 ... Ч. ... даму ... мен ... ілім ... ... жаратылыстану ғылымындағы білімінің кеңеюіне орыстың материалистік
психологиясы, нақтырақ айтқаңда И.М.Сеченов пен К.Д.Ушинский еңбектері
маңызды қызмет ... ... ... сол кезеңде Семейде тұрған,
саяси аударылған адамдарымен достығы игі әсерін тигізді. Олардың арасында
Е.П.Михаэлис, Н.И.Долгополов т. б. ... ... ... ... ... ... өкілдері бар еді. Абайдың көптеген өлеңдерінде
терең философиялық ойлары, табиғатқа, таным, ақыл жайлы толғаныстары
көрініс ... өлер ... адам ... ... - ... ... заман» т. б., 45 «сөзден» тұратын қара сөзбен
жазылған «Ғақлиялары» - ақынның философиялық көзқарасының мәйегі, өзінің
мәні мен тұжырымдарының ... ... ... ... шегінен әлдеқайда
асып түсіп жатқан маңызды мұра. Бұл «Сөздер» қазақ хапқының сан ғасырғы
тәжірибесінен (мәдениет, тарих, дәстүр, әдет-ғұрып, ... ... б.), адам және ... ... ... ... ... бағыттарын зерттеуге Әуезов елеулі үлес қосты. Ол
Абайдың көптеген өлеңдері мен 19 ғ-дағы көрнекті орыс ойшылдарының
шығармаларын салыстыра зерттеу арқылы ... ... ... ... - ... ... - соққан жел,
Алдындағы толқын - ағалар,
Артқы толқын - інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер...»
Абайдың философиялық көзқарастарын оларды тек өзіне ғана тән
ерекшеліктерімен, өзіндік ... және ... ... айтқанда,
белгілі бір дәуірмен байланысты және сол дәуірді танытатын нақты-тарихи
ережелер жүйесін ... ... ... ғана ... ... ... ... айналадағы қоршаған әлемнің объективті шындығы
таным барысын құдайға сенумен және жанның өлмейтіндігімен ... ... ... және күрделі болып келеді. Солай
бола тұрса да ақын кұдайды табиғат-адамзаттың болмысының алғашқы себебі деп
есептемейді, ол дүниені ... күш ... ... ... шығарады.
Әуезов айтқандай «... тіпті, оның ақынның діни нанымы мен сеніміне
байланысты өлеңдерінің өзі ең ... ... ... ... ... ... келеді». Ол бүкіл табиғатта орталық тұлға етіп адамды
қояды, философиялық ойларының көпшілігін де адам және адамгершілік
мәселесіне баса ... ... 17-19 ... ... ... өзі де, адамды абстрактылы түрде, жай ғана биологиялық тіршілік
иесі ретіңде қарастырып, оның барлық қасиеттері мен ерекшеліктерін табиғи
шығу тегімен ғана ... ... Абай әр ... ... ... және ... ... қарастырған. Абайдың адам туралы
негізгі түжырымдары Чернышевскийдің «Философиядағы антропологиялық принцип»
(1860) деген еңбегінде айтылатын ойлармен ұштасады. Чернышевскийдің
түсіндіруінше болмыс бірыңғай болған ... адам ... екі ... ... ... ... ... жүреді) және адамгершілік
тұрғыдағы (адам ойлайды, сезеді, қалайды) құбылыстарды байқаймыз. Абай
Жетінші сөзінде: «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Біреуі
- ... ... ... деп ... ... ... екен ... көрінген Һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп
білмесе, адамдықтың орны ... - ... ... ... ... ... ... және адамдар бақытын о дүниеден
емес, жарық дүниеден іздеуі керектігіне бағытталды. Ойшыл-ақын, әсіресе,
ғылыми ақиқатты ... ... «... ... ... ... ... ... соны тұт, өлсең айрылма!» Ол діни қағидалардың мәнін аша
келіп, Алланың «барлығының» өзіне, оның ... ... ... ... ... «Дініміздің бір жасырын тұрған жалғаны жоқ болса, ... ... ... ... бола ма? Ақыл ... соң, ... өзі ... Әуелі иманды түзетпей жатып, қылған ғибадат не болады? Алла мен
бүкіл басқа дүниенің арақатынасын бұлайша түсіндіру, ... ... де ... деп пайымдайтын Құран қағидасынан
тікелей бас тарту болып табылады. Абай дүниетанымы ... ... ... негізделген тапжылмайтын дін сияқты емес, санаға сүйенеді. Ол
өзінің бірқатар өлеңдеріңде молдаларды, мұсылмаңдық қағидаларды уағыздаушы
дін ... ... пен ... қатал сынап, айыптайды.
Абай мұрасында таным мен логика мәселелері ерекше орын алады. 19 ғ-дың 2-
жартысында Қазақстанның ... ... ... ... талаптар ойшыл-
ақынды заңды түрде таным мәселелеріне көңіл бөлуге мәжбүр етіп, оған
өзіндік көзқарасын айқындап берді. Қоғамдық өмірдегі ғылым мен білімнің
маңызын ... ... ... әлеуметтік жаңалықтармен тығыз
байланыстырған ақын таным қызметін қоғамның үздіксіз дамуындағы басты ... ... Ол ... ... тану ... және оның даму
заңдылықтары мәселелерін дұрыс шешті. Оның ойынша қандай да болмасын
білімнің, ақиқаттың қайнар көзі адам өзінің сезім мүшелері арқылы танитын
объективті ... ... ... ... шама екенін айта келіп,
Абай «... хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз
қалпыменен, әрнешік өз суретімен көзге түседі. Ол көңілге түсіруші... ... ... соң, ... ... ... ... - деп атап
көрсетті. Ол таным мәселесін шешкенде ерікті адамның жеке басы мен оның
белсенді күресіне деген сеніміне сүйенеді. ... ... ... жан ... ... діни ... қарама-карсы ойшыл-ақын адамды белсенді,
саналы, жасампаздық қызмет атқара алатын ... күш деп ... ... «өз рухын» адам надандыққа қарсы күресте, қажырлы еңбек арқылы
үнемі нығайтып отыруы керек деп есептейді. Бір ... ... ... ... ... жағынан - сана мен еңбек әрқашанда бір жерден
көрінуі керек. Ары таза, ... ... ... үшін ... ... шегі жоқ. Ақын білімді адам құбылыстар мен ... ... ... жаңа ... мен ... тануға кең мүмкіндік алатынын атап
көрсетеді. Ол ғылымды: «Адамның ... ... ... ... болып, әр
нәрсенің түбін, хикметін білмекке ынтықтықпен болады», - деп қарады.
Әлемді тануға құштарлық адамның бойына біткен табиғи қасиеті деп есептеді
ойшыл. Бірақ, оның бұл ... ... ... ... ... ... рухани қасиеттерін жетілдіру үшін оның өзін қоршаған ортамен, оның
қасиеттерімен, адамдардың қызметімен танысуы керек. Адам табиғат
құбылыстарының құпияларын ұғу ... ... ... ... бір дәрежеде
жорамал жасау арқылы өзінің қызметін нығайта түседі: «Дүниенің көрінген ... ... ең ... ... ... адамдықтың орны болмайды. Оны
білмеген соң, ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады». Дегенмен, ол
қоршаған ... ... ... ... ... ... қатар таным
қызметінің мүмкіндіктері шектеулі екенін, барша танымның ... да ... Ол ... ... ... әлемнің
шексіздігі мен таусылмайтындығында, бітпейтіндігіңде деп біледі: «Бұл
ғаламды көрдің, келісті керімдігіне және қандай лайықты жарастықты
законімен жаратылып, оның ... ... ... ... ғажайып ықыласың және ақылың жетпейді».
Данышпан нұсқаған жолмен жүріп, оның өсиеттерін бұлжытпай орындаған адамның
жан сарайы күннен-күнге тазарып, кемелденудің биік деңгейіне шыға ... ... ... ... өледі.
(төртінші сөз)
Абайдың бұл сөзі былай басталады: «әрбір байқаған адам білсе керек:
күлкі өзі бір мастық ... Ал мас ... ... сұрау бар?мас кісі деген
мазасыз адам сонда Абай неге осылай айтып отыр? Жалпы ... ... ... үшін ... ... ме, ... жоқ нәрсе ме? Мен ойлаймын күлкісіз адам
баласы болмақ емес. Абай бұл жерде тек мақсатсыз күлкіні кәсіпке
айналдырған ... ... ... Күлкі адам баласының ең асыл қасиеттерінің
бірі. Күлкісіз өмір жоқ. Біз күлкіні түсіндіруде оның ... ... Оның ... ұғымы – уайым.кісі өзі уайымның мәнін күлкі арқылы
білдірсе, күлкінің мәнің ... ... ... Сонда күліп мас болып
жүрген ол қандай адам деген мәселеге ... Абай ... ... ... да ... мен ... туралы бірге айтпақпыз.
Адам әманда тылсым табиғаты мәңгі жұмбақ ... қала ... Абай осы ... ... ... екі ... талдау берген. Олар
күлкі және Қайғы. Дүниеде күлмейтін не қайғыланбайтын жан бар ма? Бұл ... ... ... ... емес пе?
Абайдың айтып отырғаны өзгеше мәселе. Өмір күлкіге салынып қайғы
ойламайтын: «қаңбақ ... ... ... біле ... ... жандар
болады. Абайдың пайымдауынша, күлкінің өзі мастық, ал мас адамның ... сөзі бас ... ... ... адам шаруадан, яғнм аадал
қарекетінен қалмақ. Уайым-қайғы ойлағыш адам о дүние шаруасына да
ахиреткеде жинақырақ болады . бірақ адамның күлмей үнемі қайғыда ... ... ... адам іш құса ... ... ... Күлкі жауып өткен
жаңбырдай көңіл күйін шайып өтеді. Күлкісіз тірлік жоқ. Абай осы мәселенің
шешуін ұсынады.
Ақын ... ... ... ... ... ... ... оның өзі қайғы, жақсы жанның қылығына күлсең рахаттанып, жақсыдан
ғибрат алдым деп күл ... ... ... ... келіп, кейіп өтетін
жанның өмірі қарекетсіз, тек күлкімен өтеді дегенге кім сенбек. Болмыстың
мәнін ... ... ... да ... олай ... жанда
сана жоқ. Ішкеніне, жегеніне мәз, қуыс кеуде.кейбіреулері ойласа керек,
малым бар, не болса соны сатыпалам деп. Рас, ... ... ... ... пара ... жолынан тайдыруға ондай жанның күші жетпек,
бірақ адамның түптің түбінде басына түсер таусыншақ күн туғанда, ол бір
күндік ... зар ... іс ... ... өзі адамға ой салатын, адал қаракетке
бастайтын қайғы емес пе?
Өлімнен Қорқыт бабамыз да қашып ... ... ... ... ... ... өмір уайым. Осындай жағдайларды түйіндей келе Абай: «Әуел
құдайға сыйынып, ... өз ... ... ... сау, ... қылсақ,
қара жер де береді құр тастамайды» - дейді.
Адам өз ... ... ... ... күкінің де қайғының да
мәнісіне түсінбек.
Тіл жүректің айтқанына көнсе
(он төртінші ... ... ... ... ... ... адамның рухани
болмысындағы орнын айтып отыр. Біз жүрек дегенге көңіл бөлмей келгенбіз.
Оның орнына сана ... ақыл ... ... бәрін де миға басқа байланысты
айтатынбыз. Абайдың анықтауында адамның болмысындағы ең аяулы жері – жүрек.
Ол былай дейді: «біз қазақтың жүректі кісі ...... кісі ... ... ... ... анықтап біле алмайды. Рақымсыздық мейірбандық әр
түрлі істе адам баласын өз бауырым деп өзіне ойлағандай ойды оларға да
болса игі ... еді, ...... ісі. ... та ... іс. Ол ... мәселелермен байланыстырып отыр.
Жүректі ұялап тұрған нәрсе – сана. Абайдың сөзіне көңіл бөлсек: «тіл
жүректің айтқанына көнсе, ... ... ... ... сөз. ... ... жоқ, не оралды - соны айта салады. Тіл сонысымен басқа пәле
үйіріп ... Ал сөз ... ... ше? ... айтпай ма, жүректен шыққан
сөз жүрекке жетеді деп.
Жүрек туралы қазақ көп айтады, бірақ оның баршама қажеттерін
парықтамайды. Жүректі кісі деп ел ... ... ... ... Ал ... ... ақылдының сөзінеиланудан аңғарылатынынамән
бере білмейді. Жігер , қайрат дегендер әділдікті іске асыратын қасиеттер.
Абай жүрек туралы сөзді тын ... ... ... ... ... тез жиып ... көштің соңынан итше ере бермей, адасқан
көптен атының басын бұрып алуға жараған, әділетті ақыл мойындаған нәрсеге,
қиын да болса мойындау – ... ... осы ... ... ... - әншейін жүректі емес, қасқыр жүректі деген сөз» осы жерде ... ... ... ... сол жүректі адам екенін көріп отырмыз. Адасқан
көпті бұру үшін жай ... ... Ол ... ... ... ... ... білуі керек. Бұл жүректі адамның ғана қолынан келеді. өйткені
көпті бұру үшін ... ... ... қана ... оған қоса ... ... және көпке деген ықылас-мейірбандық керек. Міне, жүректілік деген
осы. Ол адам осы ... ... ... ... ... тұр. ... ... деп отыр Абай.
Өзіннең өзің есеп ал!
(он бесінші сөз)
Өмірде ақылды кісі бар, ақылсыз кісі бар. Оларды ... ... ... Абай ... ... - пенде адам болып жаратылған соң,
дүниеде ешбір нәрсені қызық көрмей жүре алмайды, сол қызықты нәрсесін
іздеген кезі өмірінің ең ... ... ... ... Демек адамдар
бір-бірінен дүниедегі ешнәрсе арқылы ерекшелінеді.
Адам дүниеге ... ... сәні ... ... ... адамның
ең басты шарты. Дүниенің қызығы адамды алға жетелейді, бойындағы қадір-
қасиетті айшықтайды. Қызық нәрсе танымнан басталады. Баланың тілі ... ... ... ... ... ... ... басталады. Жас жетіле келе
сол қызық нәрсені іздеген уақыты еске түсе береді. Міне осы тұста есті
кісімен есер кісіні ажыратуға ... Есті адам ... әр ... ... ... іс ... ... нәрселерді өз өмірінің қызығына
айналдырып, өткен өмірінде өкініш болмайды. Есер адам болса, баянсыз істер
атқарып, ... ... ... ... ... ... өкінумен
болады. Мұндай жандар «жастықта бұл қызықтан соң және бір қызық тауып
алатын кісімсіп, жастығы тозбастай, буыны босамастай көріп жүріп бірер
қызықты ... ... ... буыны құрып, екінші талапқа қайрат қылуға
жарамай қалады екен». Талапқа ... қылу үшін ақыл ... ... өзі ... ... ... ... анықталмақ. Бағасыз құнсыз
нәрселерді қызықтап ғұмыр кешу надандық. Нағыз қызықты ... ... ... ... өзі не?
Абай «қызықты» дүниетанымның ұғымы ретінде қолданған. Ол қызық
дегенде адамның адамшылық болмысын ... оның ... ... ... бір қызықғы бала деген». Балалы болу, оны тәрбиелеу қызық. Ретімен
жас кезінде ойнап-күлу де қызық. ... ... жас ... ... ұмтылу
өмірдің өз заңдылығы. Қызықты өмір сүру үшін талап аз, оған қоса қайрат
керек. Бұл әркімнің ... келе ... ... есті ... ... қайратты сай болу қажет. Пенде болған соң адам әр нәсеге қызығады.
Ақын ... ... ... оған ... деп жүргенде бір мастық пайда
болады екен дейді. Ал бұл «мастық бойдан оғатты көп ... ... ... төңіректегі қараушылардың көзін ашып, «ананы, мынаны» дегізіп,
бойды сынататұғын нәрсе екен. ... ... ... аман ... ... іс. ... ... желік туғызады, көпірме бос сөздікке апарады, оған
қимыл ... ... ... Абай ... ... ... ... ұсынады: «егерде есті кісілердің қатарында болғын келсе,
күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіннен
өзін есеп ... ... есеп ... бергі өміріңді қалай өткіздің екен,
не білімге, не ... не ... ... күніңді өзің өкінбестей
қылықпен өткізіпісің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де ... ... есер ... ... шаруамен ісі жоқ, өмірінің
қызықты шағын итқорлықпен өткізгені пайда болмайды.
0Абайдың бұл сөзі, әсіресе философия үшін өте маңызды. Оның ... ... ... деп ...... (категориялар). Мысалы,
«қызық» деген ұғым туралы көп әңгіме жасауға болады. Қоғамдық ойлау
жүйесінде аксиологиялық деген білім саласы бар. Оның ... ... ... ... ... осы Абай айтқан «қызық болса керек.
Қазақтың кеселді қылықтары
(отыз үшінші сөз)
Мал бір жұрттық, өнер мәңгілік. Мал ... ... ... ... ... – осы ... ... адал еңбегін сатқан қолөнершілер.
Бірақ, Абай: «Құдай тағала қолына аз-мазөнер берген қазақтың кеелдері
болады», - деген пікірге келеді. Ол ... ... ... олар Абай ... ... ... ... мәз болып, ізденіп өнер
үйренбей, құр мақтанға салыну. Осы білген өнерімде ... ... деп ... таныту. өзгелер менен артық-
ау, солар білім жетілдірсем деп талаптанбау. Бұл қазақтың
өнерлі адамының басты кеселі. Мұны Абай талапсыздық ... ... Бұл да ... ... ... – салғырт, кербестікке салындырады, - дейді
абай.
3. Мақтаншақтық. біреулердің «дарқансын ғой, ... ... нең ... осы ... ... бер» дегеніне маған да
жалынатындар бар екен деп мақтанға салынып кету. Сөйтіп
мақтаншақтар пайдадан қағылып қу ... ... ... босқа өткізеді.
4. Тамыршылдық. Сәл нәрсеге алданып, «жоғары шыққан» мәз болып
тамырым досым десе ... асын ... ... ... ... ... ... білмей, далбаса болу. Сөйтіп жүріп
біреуге борышты болып, басы дауға қалып жүргені. Сірә,
мұндайлар тамыршылдықты – адамгершілік әрі іскерлік деп
түсінетін болуы ... ... ... ... ... дегенде қазақтың ескіше
ойлауының тағы бір ерекшелігін қосуға болады. Ол қазақтың
қонақжайлығы. Қонақжайлық, әрине жан ... ... ... ... не нәрсе болса да мөлшерден
аспағаны жөн. Қонақшыл жат жергіліктердің, қазақ еліне
«меймандардың» ағылып келіп бірте-бірте «төр ... ... ... ... ете бастағанын қалай түсінуге
болады? Қазақтың ақжарқын көңілін дұрыс қабылдауы, соған
ниет ... ... ма, ... ... ме ... ... ... шапалақтамай, өзін силату үшін қазақ халқы не
әрекет жасады. Тамыршылдық, қонақжайлық нәтижесінде
«қонақтардың» жер ... ... асып ... Қонақжайлықтың ел арасындағы тағы бір көріністеріне зер
салайықшы ең қонақжай халық алыс ауылдардағы шопандар
қауымы оларға барсан алдыңа бар ... ... Ал осы ... ... ... Сол шопандар қалаға кеосе,
қысқасы, қонақүйден орын таба алмай зар болады. Бұл қандай
мораль? Ауылдағылар қонақжай деген желеумен көптеген
елдімекендерде қонақ үйлермен ... әлі ... бұл ... ... ... ... мәселелер
екен. Бұл мәселелердің Абай заманынан бері өз шешімі
табылмаған.
Абай сөз соңын «қазақтың баласының өзі алдағыш бола ... және ... ... ... ... ... аяқтайды. Абай бұл ойларын қағаз
бетіне түсіргеніне ғасырдан аса уақыт өтті. Қазақтың ... ... ... ... ... бітті ме, жоқ па?бір сөзбен жауап қайыру қиын.
Бірақ, әлі де бала сияқты әлденеге ... қала ... анық ... ... ... сініп кеткен, одан құтылудың жолы сонда ауыр болғаны
ма?
Ғұмыр сөзі – хақиқат.
(отыз ... ... ... ауыр ... ... ең айтулысы отыз
сегізінші қара сөзі. Осы сөзде айтылған пікірлерді өлеңдерінен өзге қарай
сөздерінен кездестіреміз. Бұл тақырыпта, Абайдың өзі айтқандай, «адам
ұлының ... ... ... ... Аталып отырған сөзінде Абай үлкен-
үлкен мәңгілік ұғымдар туралы, Алла тағала туралы, адам ... ... осы ... бастапқы сөйлемге назар аударайық: «ей,
жүрегімнің қуаты перзенттілерім!», - дейді. Байқап отырсыз ғой жүрегімнің
қуаты – дейді. Яғни ... ...... «сіздерге адам ұлының
мінездері туралы біраз сөз жазып ядкар қалдырайын». Ескерткіш қалдырайын
дегені ғой. Адам ұлының мінездері жөнінде алдынғы сөздерге қатысты ... ... өзі де рас, сөзі де ... ... деген сөз жеңіл» деген
өлеңдерінде айтылатын ой желілері қырық үшінші, қырық бесінші қара
сөздерінде қайталынады. Бұл шығармалардағы Алла мен ... ... отыз ... қара ... ... әрі ... айтылған «қара
сөз» өлең – емес, нақтылықты қажет ететін ерекше жанр, оны философиялық
трактатқа жақын ... ... қара ... көркемдік емес,
логикалық заңдылықтарға құрылған. Ақынның бұл сөзін қысқаша түрде тәсілдеп
беру үшін, оның айтпақ болған басты идеясын аңғару керек.
Қара сөздің ... ... ... Абай ... ... ... өзі –
хақиқат. Қай жерде ғұмыр жоқ болса, онда кәмәлат жоқ». Нақтылы ой. Бар
мәселенің кілті – ғұмыр. Тек ғұмыр болған соң ғана өзге ... ... ... ... ... ... адам туралы түсініктер ғұмырдан тыс
емес, олар хақындағы ақиқаттарға ғұмыр тікелей қатысты. Жалпы айтқанда
«ғұмыр» ... ұғым ... ... ... Ғұмыр болған соң Алла
туралы түсінік, адам жөнінде толғаныс, адамның ... ... ... ... бар. Енді ... ... ... білім, ғылым салалары
анықталып, хақиқит жолын нұсқаушылары: пайғамбарлар әулиелер және ... Абай өз ... ... ... сөз Алла ... ... ... Абай ұғымында Алла
болмыстың аталуы «себебі, Алла тағала өзі – хақиқат жолы» - деген ол.
Адамның ғылымы осы хақиқаттықтың растығын білу, оған ... ... ... ... Алла ... ... Барша нәселер кихметтің анық білетін ғылым – Алла
ғылымы. Адам ғылымы оны алла ... ... ... Осы ... өзі ... мазмұн болады. Бірақ, ол үшін Аллаға ғашықтық керек. Себебі, ғылым
алланың бір сипаты ол хақиқат, ал оған ... ... ... ... Абай ... жолына түскен адамды хақиқат жолына яғни Алла тағала
жолына ... жан деп ... ... мал ... пайда табу жолына
түскендерден жеткізе алмайды. Оның себебін Абай былайша түсіндіреді: «Алла
тағала өлшеусіз, біздің ақылымыз - өлшеулі. Өлшеулі бірлән өлшеусізді
білуге ... Біз Алла ... ... дейміз, «бар» дейміз, ол «бір»
демелік те – ғақылымызға ұғымның бір тиянағы үшін айтылған сөз. Болмаса ол
«бір» демелік те алла ... ... ... ... ... тану ... ... ақылымыз, ғылымымыз
шектеулі. Шектеулі ақылмен шексіз шындық – Алланы анықтауға болмайтын іс.
Алла «бір», «бар» деп жүргенімізде Алла мазмұнын ашатын ұғымдар емес,
біздің ... ... үшін ... ... даам ... тапқан
түсініктер. Әйткенде, оның «бір», «бар» екені бізге беймәлім.
Қолданылған ... ... ... Сана болмысы 2, Алматы, Ғылым, 1996.
2. Ғарифолла Есім, Сана болмысы 8, Алматы, Қазақ университеті, 2001.
3. Ғарифолла Есім, ... ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
Абай философиясы7 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет
Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа моделі90 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь