Аралдың ежелгі мәдениеті

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 Арал қаласының географиялық сипаттамасы 5
1.1 Тарихы 5
1.2 Демографиясы,кен байлықтары
7
1.3 Табиғаты

8
1.4 Климаты 9
1.5 Шаруашылығы
9
1.6 Өсімдік жабынының сипаттамасы.


9
2 Зерттеу әдістері мен құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
3 Арал теңізі, Кайнозой дәуірінде

12
3.1 Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар.
13
3.2 Арал өңіріндегі антропогендік факторлар
13
3.3 Зерттеулер жүргізу ,Аралдың ежелгі мәдениеті
14
3.4 Аралдың қоршаған табиғи ортаға экологиялық әсері 17
Қорытынды 26
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 27
Қосымша 28
Қазіргі кездегі қоғамның дамуы айналадағы қоршаған ортаны пайдаланумен
тікелей байланысты, яғни адамзат тіршілігіне қажетінің барлығын табиғаттан алады. Бұл жағынан алғанда табиғат–табиғи қажеттілікті қамтамасыз ететін таңғажайып құбылыс.
Ғылым мен техниканың жетілуі, өндірістің дамуы, жер асты қазба байлықтарын кеңінен пайдалану, транспорт түрлерінің көбеюі қоршаған ортаға түрлі химиялық зардаптарын тигізуде. Соңғы ондаған жылдар бойында халық санының көбеюі, суармалы жерлер аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, Арал алабында су тұтынудың едәуір артуы теңіз деңгейінің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды.
Солардың бірі –Арал теңізі .
Арал десе алдымен ойға оралатыны: Қазақстанның атын аспандатып, әлемге әйгілеген алып Арал ауданының кен байлықтарынан темір кентасы, тұздар (миробилит, астраханит, ас тұзы), борат, мұнай, және кварц құмдары мен құрылыстық тастар олардың аңызға айналған жетістіктері.
Жұмыста Арал өңірінің антропогендік факторлар, Аралдың ежелгі мәдениеті
талдау жасалынады. Қазіргі кезде Арал экологиялық дағдарысы — адам қарекетінің әсерімен болған экологиялық дағдарыстың неғұрлым айқын мысалы, Арал теңізі экологиялық жүйесінің құлдырауы.
Соңғы ондаған жылдар бойында халық санының көбеюі, суармалы жерлер аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, Арал алабында су тұтынудың едәуір артуы теңіз деңгейінің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. Әмудария мен Сырдария сулары ағымының күрт азаюы. 1901-1905 жылдары Орынбор - Ташкент темір жолы Арал теңізі станциясы үстінен өтті. Ал Алтықұдық елді мекені Арал теңізі станциясы болып аталды.
1909 жылы - Арал кеме жөндеу зауытының іргетасы қаланды.
1917 жылы - Арал ауданы Қазан төңкерісіне дейін Қазалы уезі қарамағында болды.
1923 жылы - Қазалы уезі кеңесінің шешімімен Арал поселкесінде атқарушы комитет құрылды.
1925 жылы - «Сольтрест» құрылды.
1929 жылы - Арал ауданы құрылды.
1930 жылы - Балық шаруашылығы саласы құрылып, Арал ауданында балық шаруашылығымен айналысатын 25 колхоз, 15 зауыт, 75 балық қабылдау пункттері жұмыс істеді. Балықшы қауымы жылына 450-500 мың тонна балық аулаған болатын.
1940 жылы - Арал теңізі екіге бөлінді. Сонымен қатар, 12 шаруашылық құрылысы да бөлініп, ал 4 зауыт Қарақалпақ АССР еншісіне берілді.
1941-1945 жылдары - Ұлы Отан соғысына қатысқан 8847 аралдық, оның ішінде 45 азаматша елді жаудан азат етті.
1949-1950 жылдары - Балық өнеркәсібінде 8 мың балықшы жұмыс істеді.
1950-1960 жылдары - Балық және мал шаруашылығын дамытуға айрықша үлес қосқан 16 аралдық Социалистік Еңбек Ері атағын иемденді.
1957 жылы - бүкіл ұжымшар кеңшар болып қайта құрылды. Арал ауданында «Приарал», «Арал», «Қарақұм», «Жіңішкеқұм» совхоздарымен бірге «Құланды» жылқы зауыты жұмыс істеді[1,2].
Арал ауданы 1929 жылы құрылған.Алғашқы кезде оның құрамына Қамыстыбас және Арал болыстары кірді. 1938 жылғы 29 наурыздан бастап жұмысшы поселкесі қалаға айналды, яғни Арал поселкасы Арал қаласы болып аталды[3,4]. Ауданның орталығы Арал қаласы. Ауданда 2008 жылғы 1 қаңтарға 72145 адам тұрады[5,6,7]. Оның 30622-сі Арал қаласының тұрғындары[8,9]. Территориясы 52,2 км2.
1. Қазақстан ұлттық жэнциклопедиясы. Алматы 1998 ж.
2. Г.С. Оспанова., Г.Т. Бозшатаева «Экология» Алматы 2002.
3. Есназарова Ұ.А. Темірбеков А.Т. «Түркі тілдес елдер географиясы» Анкара -1999 ж.
4. Қ.Н. Жалмишова «Экологиялық білім және тәрбие» Шымкент 2006.
5. Сағымбаев Ғ. «Экология негіздері», Алматылық баспа кабинеті 1995 ж.
6. Орынбаева Ғ «Оқушыларға экологиялық тәрбие беру» Алматы Рауан, 1998 ж.
7. Ю.П. Одум «экология» Мәскеу 1986 ж.
8. П. Аресс «Экология кілттері» санкт-петербург 1982 ж.
9. А.Ш. Алматьев «табиғи ортаның дамуы, өзгеруін және қорғалуы». Санкт-Петербург. 1983 ж.
10. И.Д. Лаптев «Экологиялық проблемалар» Мәскеу 1982 ж.
11. П. Бердокс, Д. Родд «Қоршаған ортаны ластанудан қорғау стратегиясы. Мәскеу 1979 ж.
12. «Егемен Қзақастан», 2005 жыл 30 қараша
13. «Отырар алқабы», 2002 жыл 15 наурыз.
14. Фейзуллах Будан, «Қазақстан: өткені, бүгіні мен ертеңі». Анкара 2000 жыл.
15. Қазақстан Республикасы: Энциклопедиялық анықтамалық «Қазақстан энциклопедиясы» Алматы 2001 ж.
16. Қазақстан тарихы. Очерктер. 30-56-бб.
17. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-том. Алматы, 1996. 2-бөлім, 1-3-тараулар.
18. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 2-бөлім
19. Акишев К. Курган Иссык. М., 1978.
20. Бичурин Н.Я. Средняя Азия и Восточный Туркестан А., 1997.
21. Гумилев Л.Н. Хұндар. А., 1998.
23. Өтениязов С. Аттила А., 2000.
24. Ирмуханов Б.Б. Древняя история Казахстана. А., 1997.
25. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и народы евраазиских степей. М. 2004
        
        Қазақстан  Республикасы  Білім және ғылым министрлігі
Облыс: ... ... ... ... ... ... дамуы бар маршруттары
Тақырыбы: Аралдың ежелгі мәдениеті
Жұмысты орындаушы: Алтыруова Малика
Сыныбы: 11«ә» сынып ... ... ... ... № 80 ... ... жетекші: Макинев Бақытжан
Тарих және тарихты оқыту әдістемесі кафедра меңгерушісі
2012 оқу жылы
АННОТАЦИЯ
ТАҚЫРЫБЫ: Аралдың ежелгі ... ... ... ... ... ... ең басты
кезек күттірмейтін мәселелерінің бірі- Арал экологиялық дағдарысы — адам
әрекетінің әсерімен болған экологиялық дағдарыстың неғұрлым ... ... ... экологиялық жүйесінің құлдырауы,ежелгі мәдениет.
Ғылыми жұмыстың мақсаты: Аралдың ежелгі мәдениетіне ... ... жету үшін алға ... ... Арал қаласының географиялық сипаттамасы
- Зерттеу әдістерін пайдалану ;
- Аралдың қоршаған табиғи ортаға ... ... ;
- ... ... ... объектісі:Аралдың ежелгі мәдениетіне тоқталу.
Зерттеудің барысы: Аралдың тұрғындарының әлеуметтік экономикалық деңгейі
қанағаттанарлығына ... ... ... ... ... ... ... қандай да болмасын қазіргі кезде Арал
экологиялық дағдарысы — адам әрекетінің әсерімен болған экологиялық
дағдарыстың неғұрлым айқын ... Арал ... ерте ... ... ... ... ... ондаған жылдар бойында халық санының көбеюі, суармалы жерлер
аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, Арал ... су ... ... ... теңіз
деңгейінің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. ... ... ... ... ... ... келтіретіін анықтап береді. Ол өзгерістер
төмендегідей:
1. Арал өңірінде табиғи процестер мен ... ... ... бері келе ... ... даму ... бұзылуы;
2.Шаруашылық кешеннің өнімділігі жетілмей, елдің әлеуметтік-
экономикалық жағдайы төмендеуі.
3.Табиғи қорлар ... ... ... мен ... Арал теңізі өз деңгейін сақтамауы;
Қорыта айтқанда, Қызылорда облысы, Арал ауданы,аудан өңірінде ірі
экологиялық жобалар ... ... ... ... ... даму
бағытын антропогендік реттеу негізінде қорларды тиімді пайдалану,
шаруашылық салаларын экологиялық ... ... ... ... ... ұсынылады. Қызылорда облысының териториясында
орналасуы,аймақтың релъефі, жергілікті халық тұрмысы жөнінде ,ежелгі ... ... ... ... ... жерде қазақтың ұлан байтақ аумағы өзінің « жаралы денесін
сауықтыра» ... ... ... ... өмір ... қамтамасыз
етіп, өркениетті елдер қатарына қосылатынына кәміл сенетіндігі қамтылады.
Мазмұны
|КІРІСПЕ..............................................................|3 |
|........................................... | |
|1 ... ... ... ... |5 ... ... |5 ... ... ... |7 ... ... |8 |
| | | ... ... |9 ... ... |9 ... | Өсімдік жабынының сипаттамасы. |9 |
| | | |
| | | |
| 2 ... ... мен |10 |
| ... |
| |. | |
|3 | Арал ... ... дәуірінде |12 |
| | | ... | Ерте ... ... ... одақтар мен көне мемлекеттік |13 |
| |құрылымдар. | ... ... ... ... ... |13 ... ... жүргізу ,Аралдың ежелгі мәдениеті |14 ... | ... ... ... ... ... әсері |17 |
| ... |26 |
| ... ... ... |27 |
| ... |28 ... ... қоғамның дамуы айналадағы қоршаған ортаны
пайдаланумен
тікелей ... яғни ... ... қажетінің барлығын табиғаттан
алады. Бұл жағынан алғанда ... ... ... ... ... мен ... ... өндірістің дамуы, жер асты қазба
байлықтарын кеңінен пайдалану, транспорт ... ... ... ... химиялық зардаптарын тигізуде. Соңғы ондаған жылдар бойында халық
санының көбеюі, ... ... ... 2-3 есе ұлғайтылуы, Арал алабында
су тұтынудың едәуір артуы теңіз ... ... ... ... себебі болды.
Солардың бірі –Арал теңізі .
Арал десе алдымен ойға оралатыны: Қазақстанның атын ... ... алып Арал ... кен ... темір кентасы, тұздар
(миробилит, астраханит, ас тұзы), борат, мұнай, және ... ... ... ... ... ... ... жетістіктері.
Жұмыста Арал өңірінің антропогендік факторлар, Аралдың ежелгі мәдениеті
талдау жасалынады. Қазіргі кезде Арал ... ...... әсерімен болған экологиялық дағдарыстың неғұрлым айқын мысалы,
Арал теңізі экологиялық жүйесінің құлдырауы.
Соңғы ондаған жылдар бойында халық санының ... ... ... 2-3 есе ... Арал ... су ... ... артуы теңіз
деңгейінің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. ... ... ... ... күрт ... ... ... Орынбор - Ташкент
темір жолы Арал теңізі станциясы үстінен өтті. Ал Алтықұдық елді ... ... ... ... ... жылы - Арал кеме ... ... іргетасы қаланды.
1917 жылы - Арал ауданы Қазан төңкерісіне дейін Қазалы уезі қарамағында
болды.
1923 жылы - Қазалы уезі ... ... Арал ... ... ... жылы - ... ... жылы - Арал ауданы құрылды.
1930 жылы - Балық шаруашылығы саласы құрылып, Арал ауданында балық
шаруашылығымен айналысатын 25 колхоз, 15 ... 75 ... ... ... ... ... ... жылына 450-500 мың тонна балық аулаған
болатын.
1940 жылы - Арал ... ... ... ... ... 12 шаруашылық
құрылысы да бөлініп, ал 4 зауыт Қарақалпақ АССР еншісіне берілді.
1941-1945 жылдары - Ұлы Отан ... ... 8847 ... оның ішінде 45
азаматша елді жаудан азат етті.
1949-1950 жылдары - Балық өнеркәсібінде 8 мың балықшы жұмыс істеді.
1950-1960 ... - ... және мал ... ... ... үлес
қосқан 16 аралдық Социалистік Еңбек Ері атағын иемденді.
1957 жылы - ... ... ... ... ... ... Арал ... «Арал», «Қарақұм», «Жіңішкеқұм» совхоздарымен бірге «Құланды»
жылқы зауыты жұмыс ... ... 1929 жылы ... ... оның ... ... Арал болыстары кірді. 1938 жылғы 29 наурыздан бастап жұмысшы поселкесі
қалаға айналды, яғни Арал поселкасы Арал ... ... ... ... Арал ... ... 2008 жылғы 1 қаңтарға 72145 адам
тұрады[5,6,7]. Оның 30622-сі Арал қаласының тұрғындары[8,9]. ... ... ... ... Арал қаласының ежелгі мәдениеті талдау жасау.
Мақсатқа жету үшін алға қойылған міндеттер:
- Арал қаласының ... ... ... ... ... ;
- ... қоршаған табиғи ортаға экологиялық әсері ;
- Аралдың ежелгі мәдениеті;
Зерттеу объектісі: Арал қаласының қазіргі кезеңі мен ежелгі ... ... ... ... ТЕҢІЗІ – Өзбекстан мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе обл.) жерінде,
Тұран ойпатының ... ... ... ... ... ... тұйық
көл. Алабындағы қарқынды антропогендік әрекеттерге дейін (1960 – 70 ж.)
дүн. жүз. теңіз деңгейінен 53,0 м биіктікте жатқан (кестені қ.). ... ... ауд. 66,1 мың км2 ... ... ... көл. 1064
км3, орташа тереңд. 16,1 м (ең терең жері 67 м), ұз. 428 км, ені 235 км, ... ... ауд. 69000 км2 ... ... шарлашылық мақсаттарға
үздік өңдеу алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді (1997).
Нәтижесінде теңіз 2 ...... Арал және Кіші ... бөлініп қалды
(қ. Арал апаты)[1,6]. А. т. көне замандардан белгілі. Ежел гректер ... ... ... «сақ ... ... А. ... ... Окс теңізі (Окс — Сырдарияның грекше аТЫ) деп атаған. Кейін Птолемей оның
геогр. ... ... А. ... ... т., Жент ті ... т. ... бар. Араб ... Әбу Әли Ахмед ибн Русте (10 ғ.), Әбу Исхак
әл-Истахри (10 ғ.), ӘбуАбдал-лаһ Мүхаммед әл-Идриси (12 ғ.), Әбу-л-Фида (14
г.), сондай-ақ Әбілғазы ... А. т. ... ... ... ... ... ... Ресей империясының шығысты отарлау саясатын
жүргізу кезінде іске асырыла бастады[1]. 1848 – 49 ж. әскери теңізші әрі
зерттеуші А.И. ... ... А. ... су ... ... рет ... нәтижесінде 1850 ж. Аралдың алғашқы толық картасы жасалды.
Теңіздің морфометриялық ... ... рет (1874, 1889) ... ... 1874 ж. ... А.А. Тилло теңіз деңгейін өлшеп,
солт.-батыс жағасына қада орнатты. Теңіз суының хим. құрамы туралы
зерттеулердің нәтижесі 1870 – 73 ж. ... ... 1900 – 03 ж. ... оның ... кешенді геогр. және гидрол. зерттеулер Л.С. Бергтің
басшылығымен ... Одан ... ... ... ... ғыл.-зерт. Және жобалау ин-ттары шұғылданды.
Қазақстанның, сонымен бірге бірқатар шетелдік ғыл.-зерт. мекемелері А. ... ... ... ... халықаралық қоғамдар, ұйымдар
құрылған. Арал ойысы жоғарғы плиоценде жер -қыртысының төменге майысуы
нәтижесінде қалыптасқан. Табанының бедері жота-жоталы жазық болып келеді.
Деңгейі күрт ... ... ... 20 — 25 м, А. ... ... ауд.
шамамен 2235 км2 (айдынның 3,5%) болатын 1100 аралдар тобы болған, кейін
олардың бірқатары түбектерге ... ... ... ... ең ... Көкарал, Барсакелмес, Возрождение (бұл аралда КСРО-ның бактериол.
қаруын ... ... ... ... биік және жайпақ жағалаулар кезектесіп
отырады. Олар терең шығанақтармен ... ... ... ... ... шағын шығанақгар мен жаға маңы аралдары көптеп ... ... ... ... тұрады; батыс жағасының тілімденуі шамалы,
бұл тұстағы биікт. 250 м- ге жететін Үстірттің жарлауыт қабақтарынан
тұрады[11]. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі ... ... мен ... ... ... ... ... орташа темп-расы жазда 24 –
26°С, қыста -7,0 – 13,5°С. Жылдық ... ... ... ... 100 ... мм. ... ... теңіздің су тендестігінің құра-мы: кел бетіне
жауатын жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен
буланған ылғал 60,7 км3. 1970 ж. ... ... ... өзен ... жоққа
тән болғандықтан, булануға кеткен шығынды толтыруға 4 шамасы
жетпейді, сондықтан теңіз суы жылдан жылға ... ... ... Су ... ... ... ... мәні 25 см, көп
жылдық (ғасырлық) ауытқуы 3 м-ге дейін жеткен. Соңғы ... ... ... су ... ... ... көрсеткіші тек
төменге бағытталған (картаны қ.). Судың беткі ... ... 26 – 30°С, ... ... ... Қыс бойы теңіз айдынын
толығымен мұз басады. Суының тұзд. табиғи жағдайда 9 — 14%о ... он жыл ... (1988 – 98) 25 – ... ... өсті. Суы өте
мөлдір, 25 м-ге дейінгі тереңдікті ... ... еді. ... сағат тілінің бағытьмен айналым жасайды. А. т-нде балықтан
арал шоқы-ры, сазан, қаяз, торта, т.б. бар. ... ... ... Кеме ... ... 7 айға ... казіргі
кезде тек иірімдерде ғана қатынайды. Маңызды айлақтары мен негізгі
экон. қ-лары бұрын Арал ... ... және ... ... Мойнақ
(Үлкен Аралда) қ-лары болған. А. т-нің жағалауында халық аз ... ... ... ... мал ш-мен және көкөніс-бақша өсірумен
айналысады. Арал балық аулау ауданына А. т-не ... ... ... ... Балық өндеу (тұздау) зауыттары бұрын
Әмударияның атырауында, Аван кентінде (Көкаралда), Бөген ауылында
(шығыс жағалау), бұрынғы Ұялы және ... ... ... ... ... атырау тұсы к. т. аталып (аралдардың өте
көп болуы себепті, картаны ... ... ... түгелімен Арал
аталған.
1.1 Тарихы
Арал ауданы – Қызылорда облысындағы әкімшілік бөлінісі 1938 ж.
ұйымдастырылған. ... 58 елді ... 1 ... 2 ... 14
ауылдық округке біріктірілген. Аудан орталығы – Арал қаласы Жер
аумағы 55,1 мың км2. Тұрғыны 70,8 мың адам, ... ... 1 ... адамнан келеді (2006). Арал ауданы облыстың солтүстік-батыс
бөлігінде, шөлейт белдемде ... ... ... ең биік жері –
Шевченко шығанағынан солтүстік-батыста жатқан тау (324 м). Аймақтары
мен елді ... Ірі елді ... Арал ... (30,5 мың), ... Сексеуілді (8,9), Жақсықылыш кенттері (5,0) және Шижаға (2,2),
т.б.
Жалпы білім беретін 45 мектеп болды. Мәдениет саласында 6 мәдениет
үйі, 16 клуб, 37 ... бір ... бір ... ... ... газеті шығып тұрады. Н. Кенжеғұл атында мәдениет
үйінде Қазанғап ... ... ... ... ... ... ... үгіт-көркемдік бригадасы жұмыс істейді.
Денсаулық сақтау саласында ауд. аурухана, балалар босанатын үй,
психоневрол. диспансер, ... беру ... ... 2 ... ... және ... ... 12 отбасылық-дәрігерлік
амбулатория, тіс емдейтін «Жансая» және «Аралстоммед» ЖШС-тері, ... ауд. ... ... т.б. ... ... қызмет көрсетеді. Спорт саласында ауданда 192 спорт
ғимараттары тіркелген. Ауданда көптеген қоғамдық бірлестіктер
(«Қайрат», «Ана үміті», «Байқоңыр», «Арал теңізі», ... ... т.б.) ... ... А. а. ... ... т. ж.
(162 км) өтеді. Автомоб. жолының жалпы ұзындығы 502 км, оның ... ... бар ... ұзындығы 211 км. Байланыс кәсіпорындары мен
мекемелерінен 1 ауд. байланыс бөлімі, 18 ... ... ... ... елге ... ... Ауданда ұзындығы 570,6
км су құбыры тартылған. Электр энергиясын «Дәу летэнерго» ЖШС-і
береді. Аудан өңірінен көптеген археол. және мәдени ескерткіштер
табылған.
1.2 Демография
Ауданның халқы ... ... ... ... ұлт ... тұрады. Халқының
99%-ын қазақтар құрайды. Одан басқа мұнда орыс, украин, кәріс, өзбек, т.б.
ұлт өкілдері ... ... ... ... Сыр ... ... ... – Ташкент т.ж. бойында қоныстанған. Тұрғындарының 1 км2-ге
шаққандағы орташа тығызд. 6,2 адамнан келеді[1,6].
Кен ... ... ... ... тұздар (миробилит, астраханит, ас тұзы),
борат, мұнай, және кварц құмдары мен құрылыстық тастар бар.
Халқы
Ауданның халқы көпұлтты. Мұнда 20-дан ... ұлт ... ... ... қазақтар құрайды. Одан басқа мұнда орыс, украин, кәріс, өзбек, т.б.
ұлт өкілдері тұрады. Халықтың басым бөлігі Сыр өзеннің ... ...... т.ж. ... ... Тұрғындарының 1 км2-ге
шаққандағы орташа тығызд. 6,2 адамнан келеді.
Тарихи-өлкетану музейі
Арал аудандық тарихи-өлкетану музейі 1988 жылдың 25 маусым күні ... ... ... бастады. Бүгінгі таңда музейде 8 мыңға тарта
жәдігерлер бар, олардың екі ... мыңы ... ... орналасқан. Музей
негізінен 6 көрме залдарынан тұрады.
Этнография және археология залына тартылған теңіз ұлтанынан табылған
ертедегі жәндіктердің қаңқалары, тасқа айналған денелері, бұрынғы ата-
бабаларымыздың ... ... ... ... аналарымыз бен қыз-
келіншектердің әшекей бұйымдары, ұлттық әуендік аспаптар, елге белгілі
Жетес ... ... ... сандығы, атақты тігінші Жармағанбеттің
«Зингер» тігін машинасы, сауда-саттық, Орынбор- Ташкент теміржолының
салынуы жәйлі деректер, ... мен ... ... ... ... мыс ... қойылған. Өлке тарихы залында балық кәсіпшілігіне
байланысты балықшылардың ау-құралдары, балықтың түрлері, Арал теңізінің
зерттелуіне байланысты материалдар, Арал теңізінің ... ... ... Барсакелмес аралы, Қарақұм көріністері, Лениннің Арал
балықшыларына жазған хаты, осыған орай «Түркірыбтың» аралдықтарға жіберген
станогінің макеті, 16 Социалистік Еңбек ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... мен құжаттары, қойылған. Сондай-ақ, ауданда Кеңес өкіметінің
орнауы, ұжымдастыру, тұз өнеркәсібі, мал шаруашылығы мен өнеркәсібінің
дамуы, Арал бекінісі көріністері орын алған.
Әдебиет пен ... ... ... ... ... ... ... З.Шүкіров, әйгілі шайыр Нұртуған Кенжеғұл-ұлының
көрмелерімен қатар ауданда әдебиет пен ... ... ... елге ... термеші- жыраулардың және басқа да өнер адамдарының
суреттері мен мәліметтері, шығармалары орналасқан. Сонымен бірге бұл залда
қолөнер шеберлері, зергер-мүсінші, тоқымашылар-дың қол ... ... ... мен ... ... және спорт көрмелері де осы
залға орналасқан.
Төртінші зал, ... ... ... ... ... «Қазақстан-2030»
стратегиялық бағдарламасы, Арал теңізінің, «Көкарал» бөгетінің проблемалары
және басқа да күнделікті тақырыптағы стенділерді ... ... ... орналасқан стенділер Аралдың 100 жылдығы тарихына
саяхат жасалады. Көзі қарақты көрермендер бұл залдан ... ... ... ... ... жағдайы
Табиғат жағдайының әр түрлілігі өзен алабын бірнеше бөліктерге бөлуде
анықтаушы факторлар болып табылады. Сырдария өзені алабы жазық аумағының
климаттық жағдайы жазда ауа ... ... ұзақ ... ... ... қыс, коктем мезгілінде жауатын атмосфералық
жауын-шашынның аздаған ғана ... ... ... қажет етеді. Соңғы
уақытқа дейін Арал теңізіне суы толық екі ірі өзен — Сырдария мен Әмудария
өзенінің суын бұрып әкету, суармалау мен ... ... ... ... ... әсер етіп қана ... Арал теңізі
алабының экологиялық жағдайын тудырды. Арал маңының барлық аумағында жауын-
шашын жеткіліксіз.
Жазда мұнда бірнеше ай бойы ... ... ... ... ... ... ... орташа мөлшері — 90 мм, ал солтүстікте —
125 мм. Қазақстан ... ... ... ... ... Келес, Арыс
өзендерінің солтүстік жағасының салалары құяды. Оның барлық су жинау
алабының ауданы — 462000 ...... ... ... ... мен Басқан өзендерінің
аралығындағы қырқалы, төбешік құм. Абс. биікт. 400—500 м. Оңт.-шығыстан
солт.-батысқа қарай 50 км-ге созылып жатыр. Ені 18 км, жері 650 ... ... 8—10 м, ... ... биікт. 15-20 м. Құмда
жүзген, қоянсүйек, жусан, селеу, өзенге жақын жерлерде жыңғыл, ... ... ... А. ... ... ... ... МАҢЫ ҚАРАҢҰМЫ — Арал теңізі мен Шалқар көлі аралығындағы төбешік
құмдар. Шығысында Сарыарқамен шектеседі. Оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай
250 ... ... ... ені 200 ... Абс. биікт. 53—145 м. Теңіз
жағалауындағы төбешік құмдардың биікт. 5-8 м. Төбешік құм мен бархан
арасында ... да ... ... ... саз ... ... ... сексеуіл, жүзгек өcеді. Климаты құрғақ әрі өте континенттілік. Жазда мал
жаюға пайдаланылады.
АРАЛ МАҢЫНДАҒЫ АРТЕЗИАН АЛАПТАРЫ — Арал теңізінің ... ... алып ... жер асты суы бар кең ... ... көлемі 150000 км2
Солт. Арал, Шығ. Арал артезиан ... бар. ... Арал ... алабының
арыны күпггі артезиан сулары бор жүйесі альб, ... ... (70- ... ... және ... (50-300 м ... ... жыныстарына
байланысты. Альбсеноман суының минералдануы 1-3 г/л, ал ...... Бұл ... оңт.-шығысындағы судың минералда¬нуы 8-12 г/л. Шығ. Арал
алабындағы артезиан сулары бор жүйесінің жоғарғы бөлімінің ... ... м ... ... ... 1,5—2,5 г/л-ден
аспайды. Алаптардағы су скважиналарының тәуліктік өніыі 1 ?0—2500 м3.
Артезиан суларының жалпы қоры 500 млрд. м3 ... Елдг ауыз ... ... мал ... суландыруда, егіндік жерді суаруда бұл
ар¬тезиан суларының мәні ... ... ... климаты тым континенттік. Орташа ауа температурасы қаңтарда
– 13 – 15°С, шілдеде 24 – 35°С. ... ... 100 ... ... ... саны 160 ... қар жамылғысы жұқа (10 см), ол 80 күндей
жатады. Вегетация кезеңінің жылдық температура жиынтығы солтүстігінде
3400ӘС, оңтүстігінде 3800ӘС. Жауын-шашынның жылдық ... ... 150 мм, ... 105 мм. Оның 80%-ға ... ... мен күз
айларына келеді. Атмосфера қуаңшылықтың орташа мөлшері 50 тәулік. Аудан
өте құрғақ агроклиматтық ... ... ... ... 0,3-ті ... яғни ылғалдылығы өте төмен аймаққа жатады. Аудан
аумағында желдің басым бөлігі солтүстік-шығыс (22%) және ... ... ... ... ... жел 24%-ды құраса, жаздағы жел 26%-ды
құрайды[1,6]. Желдің жылдық орташа жылдамд. 4 – 4,5 ... мен ... ... ... ... ... жыңғыл, сексеуіл, жиде, жыңғыл,
қамыс, т.б. өседі. Жануарлар дүниесінен құм қояны, сарышұнақ, қосаяқ,
түлкі, қасқыр, қарақұйрық мекендейді. Жан-жануарлары зоогеография тұрғыдан
Жерортатеңізі ... ... ... Тұран округіне қарайды.
Мұнда, негізінен, ақ бөкен, құм қояны, қарсақ, борсық, қамыс мысығы (мәлін)
дала тышқандарының бірнеше ... ... ... ... ... түрі мен туыстары, т.б. құстар ұя салады, кейбіреулері
жыл бойы Сыр бойы мен теңіз жағалауында қалады. ... ... ... ... ... ... қойын, ірі қара жылқы және түйе өсіруге
маманданған. Қазір бұрынғы кеңшарлар негізінде ұжымдық шаруашылықтар мен
шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. Аудан арқылы ...... ... ... – Ақтөбе автомобиль жолдары өтеді. Арал ауданы елімізге
балық аулау және өңдеумен танымал. Теңіз жағалауындағы елді ... ...... ... болып саналады. Кейінгі 20 жыл ішінде
Арал теңізінің тартылуына байланысты балық ш. да ... ... ... ... дамыған. Бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелер, өндіріс
орындары нарық экономикасына өтуіне байланысты жекешелендірілді. ... ... ... 300-ге жуық ... ... ... Салалық қатыстығына қарай а. ш-нда, орман ш-нда және аңшылық
бағытында 19 нысан, балық аулау ш-нда 37, кен ... 1, ... 13, ... ... өндіру және оны тарату, газ және су
мекемелерінде 7, құрылыста 11, ... ... ... және ... ... жасау мекемелері 31, көлік және байланыс мекемелері
11, қаржылық іспен айналысатын мекемелер 2, мемлекет ... ... ... ... 36, ... сақтау және әлеум. қызмет көрсетуде 27, басқа
да коммунальдық, әлеум. және ... ... саны 51 (2001). Ірі ... ... АҚ, ... ... зауыты, Сексеуілді локомотив
жөндеу зауыты, «Қамыстыбас» балық питомнигі т.б. жатады. Ауданда 1995 жылға
дейін 25 ұжымшар, 16 балық зауыты, балық қабылдайтын 75 ... 4 ... ... ... Жылына 500 т балық ауланып
отырған. Еділ жағалауы өңіріне қуаңшылық пен аштық ... (1930 – ... ... 14 ... ... жөнелтілген. Арал т. суының тартылуы және
еліміздің нарық экономикасына өтуіне байланысты ауданның ауыл шаруашылық
біршама өзгерістерге ұшырады. ... ... а. ш-на ... жердің
аум. 12,93 мың км2, оның ішінде ерекше қорғалатын жердің аум. 167,9 ... ... ... ... аум. 6,37 мың км2, су қоры 22,3 мың
км2, мемлекет жер қоры 10,86 мың км2. Ауданда 2001 жылдың ... а. ... ... ... Оның ... 4 ЖШС, 2 АҚ, 5 ӨК, 90 ... ... А. ш-на жарамды жердің аум. 2,03 млн. га, оның ішінде жыртылған жері
619 га, ... жер 2715 га, ... 9442 га, ... 2,02 млн. га, ... 357 га. Аудан бойында 2000 ж. 930 т күріш жиналды. Ірі қара ... 21,14 мың бас, қой мен ешкі 90,33 мың бас, ... 11,7 мың бас, ... мың бас болды. Шағын кәсіпкерлік саласында (жалпы саны 98) 2001 жылдың
басында заңды тұлғалар бойынша өнеркәсіп ... 5, ... ... 31, а. ... 13, ... 2, ... және ... 2, саудада 23, басқа шаруашылық
нысандарының саны 22
| ... ... ... ... |
| ... ... топырақ-климат жағдайы екі түрлі – Сырдарияның ескі ... ... және оны ... ... ... шөл және ... дала. Осы аумақтан өзен |
|атырауының үлесіне 10 (он) пайызы тиеді. Аумақтағы өсімдік қауымдастығы ... ... ... саздақ жазықтардың, құмды даланың және тау ... ... ... ... төрт ... ... Өсімдік ... ... әр ... ... байланысты қалыптасқан. Сырдария өзені |
|мен сулы ... ... ... ... (гидроморф) жерлерде өсетін |
|астық тұқымдастар мен аралас шөптер. Өнімділігі гектарына 15-20 ... ... ... ... ... ... ... немесе тастанды жерге |
|айналған. Жалпы Сыр ... ... ... ... ... ... аймақтық өсімдіктер емес тез ауысып тұратын ортаға беймделген |
|плаккаттық топтар құрайды. ... ... ... ... |
|және эфемер-теріскенді топтар тараған. Саздақ шөл даланың фитоценозы Солтүстік |
|Арал өңірі мен Сырдария ... ... ... ... ... ... ... (Қазалы оазисі) жазығында кездесетін төбелерде тараған. Сазды ... ... ... пен изен ... жусан өседі. Тау бөктерінің |
|өсімдіктері Қызылорда облысының аумағына ... ... ... беткейінде |
|тараған. Астық тұқымдастар, эфемерлер, сұр жусан және аралас шөптер. Арал өңірі|
|ежелден ормансыз ... ... ... өзен |
| ... ... ... аймақта өсетін сексеуіл және атыраулық ығалды|
|жерлердегі сиректеу ағаштар (терек, тал, ... ... ... ... ... |
| ... ... экологиялық сипаттама. |
| ... ... ... ... ... аллювийлік шөгінділер. Мұнда |
|литоморфопедогенездің тұтастығы топырақ құрылу процесінің гидрологиялық ... және ... ... ... байланысты. Атыраулық |
|жағдайда биологиялық факторлардың маңызы үлкен, ал ... ... рөл ... ... ... ағысында осы өңірге тән климат, өсімдік, гидрология және |
|гидрогеология жағдайында пайда болған әртүрлі ... екі ... ... ... атыраулық ығалды (гидроморф) және шөлейт бөлігінде (субаэрал) қуаң |
|топырақтар. Өлкенің ... ... ... ... және таудың |
|топырағын қоспағанда, бәріне тән ... ... бар: ... ... көп ... ... ... профилі қабаттасып жатады (тегі су шөгіндісі |
|болғандықтан), топырақта ... жоқ, ... суға тез ... ... бар, ... ... ... қабатында (0-15 см) және шөлейт дала |
|топырағының ... ... ... 20-150 см) тұзы ... ... ... тым күшті, сондықтан органикалық заттар тез шіриді де қордаланып ... ... ... ... бар ... топырақ түрлерін олардың ... ... ... ... және ... ... ... үш |
|категорияға және он ... ... ... ... ... ... қажет ететін (аздап суарылады) бірінші категорияға топырақ түрлерінің|
|үш тобы жатады. Орта дәрежеде және түпкілікті мелиоративтік жұмыстарды ... ... ... ... ... ... төрт тобы құрайды, ал жер бетінің |
|бедеріне қарай суармалы егіншілікке жарамайтын ... ... ... ... және 10 ... ... |
| |
|2 ... әдістері мен құралдары ... ...... мен ... ... және ... обл.) жерінде,
Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық
көл. Алабындағы қарқынды ... ... ... (1960 – 70 ... жүз. ... ... 53,0 м биіктікте жатқан (кестені қ.). Осы
деңгейдегі айдынының ауд. 66,1 мың км2 ... ... ... көл. ... орташа тереңд. 16,1 м (ең терең жері 67 м), ұз. 428 км, ені 235 км, су
жинау алабының ауд. 69000 км2 ... ... ... ... ... алу ... 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді ... ... 2 ...... Арал және Кіші ... ... қалды
(қ. Арал апаты).
Арал ауданы – Қызылорда облысындағы әкімшілік бөлінісі 1938 ... ... 58 елді ... 1 ... 2 ... 14 ... біріктірілген. Аудан орталығы – Арал қаласы Жер аумағы 55,1 мың
км2. Тұрғыны 70,8 мың адам, орташа тығыздығы 1 км2-ге 1,2 ... ... ... облыстың солтүстік-батыс бөлігінде, шөлейт белдемде орналасқан.
Аудан жерінің ең биік жері – Шевченко шығанағынан солтүстік-батыста жатқан
тау (324 м). ... мен елді ... Ірі елді ... Арал ... мың), Абай (2,3), ... (8,9), Жақсықылыш кенттері (5,0) және
Шижаға (2,2), т.б.
Жалпы білім ... 45 ... ... Мәдениет саласында 6 мәдениет үйі, 16
клуб, 37 кітапхана, бір музей, бір кинотеатр тіркелген. Аудандық «Толқын»
газеті шығып тұрады. Н. ... ... ... ... ... атында
халық аспаптар оркестрі, Сыдықовтар жанұясының ансамблі, «Көңілашар» үгіт-
көркемдік бригадасы жұмыс істейді. Денсаулық сақтау саласында ... ... ... үй, психоневрол. диспансер, кеңес беру
диагностик. емхана, 2 аурухана, 31 фельдш.-акушерлік және фельдш. ... ... ... тіс ... ... және ... 4 ... ауд. санэпидстанса, лепропункт, т.б. медицина
мекемелер халыққа қызмет көрсетеді. Спорт саласында ауданда 192 спорт
ғимараттары тіркелген. Ауданда көптеген қоғамдық бірлестіктер («Қайрат»,
«Ана ... ... ... ... ... ұлағаты», «Көкжиек», т.б.)
жұмыс істейді. А. а. аумағымен Орынбор–Ташкент т. ж. (162 км) ... ... ... ... 502 км, оның ішінде респ. маңызы бар жолдың
ұзындығы 211 км. ... ... мен ... 1 ауд. байланыс
бөлімі, 18 пошта бөлімшесі, 1 телекоммуникация жүйесі елге қызмет
көрсетеді. Ауданда ұзындығы 570,6 км су құбыры тартылған. ... ... ... ... ... ... өңірінен көптеген археол. және мәдени
ескерткіштер табылған[15]. Арал ауданы
1-ші сурет Арал ауданы
Арал ... ерте ... ... ... археологиялық
ескерткіштердің жинақталуы.
Арал өңіріне Әмудария мен сырдарияның Арал теңізіне құятын төменгі ағысының
аралығы жатады.
3. Арал ... ... ... ... ... ... орта шетінде, яғни бұдан 21 млн. 1200 жыл
бұрын Каспий теңізіне қосылып жатқан. Бұған теңіздің терістік бетіндегі
қазіргі Сарышығанақ, Ақеспе тұсынан 80 метр ... ... ... сүрген қызыл балықтың, ірі ұлудың, киттің омыртқа сүйектерінің тасқа
айнала бастаған күйінде табылуы дәлел болмақ. Бұл ... ... ... ... ... ... Арал маңынан акуланың
тісі мен сүйегі табылды. ХІХ ғасырдың орта кезіндегі Арал-Каспий ойпатының
пайда болуы жөніндегі болжамдардан Арал бассейнінің ... ... ... ... тұтасып жатқан су айдыны екенін, оның кейінгі
Альпілік дәуірлерде жер қыртысының көтерілуіне байланысты ұсақ ... ... ... Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы,
Арал теңізі жайлы ұғымдар сонау ерте дүние әдебиеттерінде де ... ... ... әлем ... ... ... аударып отырған осы су
айдынын зерттеу сол ерте заманан бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді деуге
болады. Міне, сондықтан да көне зерттеулер мен ... жаңа ... ... Арал ... бассейнімен оның жағалауының даму эволюциясын,
сондай-ақ ғасырлар бойы өзгеру сипатын анықтау қиын емес. Мысалы, ... ... Арал ... көп елдерге мәлім болған. Өйткені, сол ЫХ-Х
ғасырлардағы араб ғалымдары – Ибн Хордадбех, Ибн Руста, Әл-Масуди, Әл-
Истахри ... ... аса ... ... ... бұл ... сол
кездегі Аралдың көлемі мен жағаларының пішіні туралы мағлұмат алуға
болады[15].
3.1 Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік
құрылымдар.
Біздің заманымыздан ... V ... ... ... грек ... ... деп аталатын еңбегінде және басқа қол жазбаларда біздің
заманымыздан бұрынғы I мың жылдың орта шенінде Орта Азия мен ... сақ деп ... ... ... ... ... ... айтылады. Ол одақтар массагеттер, каспийші- лер, есседондар,
кейініректе алаңдар, сарматтардан тұрған. Персия патшасы I ... ... ... тас ... Сақ тайпалары үш
топқа:сақ-хаумаваргаларға (хаома сусынын дайындайтын сақтар), Сақ-
тиграхаудаларға (төбесі шошақ бас киімдері бар сақтар), ... арғы ... ... ... ... Бірінші топтоғы сақтар
Ферғана жерінде мекендесе, екіншілері Сырдарияның ... және ... ... ... ... немесе Арал теңізі және
Сырдарияның арғы жағындағылар болған[16].
Геродоттың айтуынша: Сақтар скиф тайпалары, бастарына тік тұратын төбесі
шошақ тығыз киізден ... ... және ... ... Олар ... ... және айбалтамен қаруланған. Тамаша атқыш жауынгерлер.
Сақ әулетінің іргесін қалаушы Алып Ер ... ... ... ... бар. ... көк ... табынған. Археологиялық қазбаларға
қарағанда, сақ тайпалары темірден зат жасай білседе, мыс пен қоланы
пайдалануды артық көрген. Оларда жабайы аңдардың ... ... ... ... тай ... болған. Сақтардың дүние жүзіне аңдарды
өрнектеумен әйгілі болған ... ... ... ... ... елеулі әсерін тигізді[17].
Сақ тайпаларында көпке дейін матриархаттық ел билеу тәртібі ... ... ... ... ... ... ... бірі-тамаша
сұлу, әрі жігерлі, елге әйгілі патша ханум ... ел ... ... және ... қатысқан.
Сақ тайпалары көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен байланысты.
Оның себебі, біріншіден, бұл ... ... ... ... ... күн ысып, өзен, көл сулары тартылып, шөп шықпайтын ... ... бола ... еді. ... бұл ... ... теңіздің табаны
болғандықтан оның біраз бөлігі құнарсыз, сусыз, сортаң болып келді. Мұндай
жерлерге өсімдік, шөп шықпайды, егін егуге де ... ... ... ... мал ... шұғылданып, оны өзінің тұрақты кәсібіне
айналдырды. Малдың жайылымына қарай олар көшіп қонып жүрді.
Сақтардың мал шаруашылығын негізгі бағыты қой ... еді. Оның еті ... ғана ... ... ... киіз ... арқан есу үшін жүні де іске асты.
Сақтардың тұрмысында жылқы да үлкен рөль ... ... ол ... ... тамақ, ім-шсе сүті сусын қымыз.
Сақтардың заманында жылжымалы арба да болған. Иппократ скифтер- дің
тұрмысын суреттей келіп, былай деп ... ... өте ... төрт
доңғалақты. Басқа бір алты доңғалақты арбалар киізбен жабылатын үйге ұқсас
екі және үш қабат киіз жабылған арбалар жасалып, олар ... мен ... ... бұл ... ... әйелдер отырып, ал ерлер қашанда ат
үстінде жүретін». Оңтүстік Қазақстан жеріндегі ... ... ... т.б. өзендер бойы) сақ тайпалары егіншілікпен де айналысқан. Олар
тары, арпа, бидай еккен. Кейбір жерлерде (Сырдария) суармалы ... ... ... мал ... мен егіншіліктен басқа аңшылық пен балық
аулау кәсіптерімен де шұғылданған. Олар тау теке, арқар, қабан, бұғы,
бұлан, дуадақ ... ... ... таулы-далалық тайпалардың аңды
салт атпен қоршалып аулайтыны бейнеленген.
Б.з.б. I мың ... орта ... яғни сақ ... ... ... ... Бұлар руданы өндіру және өңдеу, темір
ұсталығы, темірді құю және зергерлік істер еді. Сақтар темірден үзеңгі,
ауыздық жасауды үйреніп, ... ... ... ... ... ... ... ұзын семсерлер, найза, түрлі
балталар жасады. Металл өңдеумен ... ... ... ... ... қашау, суйек ою, тері илеу, жіп иіру және
тоқымашылықтың түрлері де болды. Темірден пышақ, металдан ыдыс, ... ... ... ... т.б. заттар жасалынды.
Сақтар Алтай, Сібір, Шығыс және Батыс Еуропа халықтарымен тығыз байланыс
жасап тұрды. Бұл жөніндегі қазылған ескі молалардан табылған ... ... ... ... ... береді. Сақтардың әлеуметтік
қоғамы жөніндегі айтқанда, олардың басты үш ... ... ... ... ... ... бай топтар, діни адамдар,
жрецтер, үшіншілері-жай қатардағы сақтар, бұлар кедейлер, оларға соқа және
екі өгіз тән болған. 2-сурет
Cақ ... ... ... ауыл ... ... де егін ... де ... өсірген. Екі тұқымы болғаны анықталды. Оның бірер басы үлкен, аяғы
жуан, денесі шомбал, жатаған ... ал ... ... биік ... жылқы, оны қарулы жауынгерлер мінетін болған[17].
Қой бағумен де айналысқан. Сақтарда маңдай алды дөңестев ірі қойлар көп
тараған. Олар қазақтың ... ... ... ... ... ... ... да кең дамыды.Ал сиырдың көшпелі тіршілікке бейімделген
мұндай тұқымының өзгеден айырмасы — өнімділігі төмен, тірілей ... ... көп ... ... сыр ... жүні ... ... малы
болды.Егіншілік пен суару. Қыстау маңындағы егін сақтарды астықпен
қамтамасыз еткен. Олар ... ... ... ... ... ... алқабында
сақтардың Шірік Рабат, Бәбіш-молла, Баланды секілді қоңыстарында табылған.
Кәсіпшілігі
Сақ тайпалары арасында металл өндіру және оны өңдеу, әсіресе қола құюға
байланысты кәсіпшіліктері ... ... 1 ... ... ... Азияны мекендеген сақ тайпалары темірден заттар жасауды меңгерді.
Темір мен мыс, қалайы мен қорғасын, алтын мен күміс ... ... ... ... ... кен ... 3 млн. пұт мыс ... ал Жезқазған
мен Успенскіден 10 мың және 26 мың пұт руда өндірілген, сонда сол руданың
көбісі сақтар ... ... ... ... ... ... оқ жебелері мен сүңгі ұштарын, аттың
қайыс әбзелдерін, әшекейлер мен ... ... мен ... ... ... табылған алтын әшекейлер, Бактра.
Саудасы
Еуразия далаларын сақтар билеген кезде Батыс пен шығысты, Жерорта теңізі
мен Қытайды байланыстырған халықаралық өтпелі сауда басталады. ... ... орта ... дала жолы ... ... ... жазуына
қарағанда, дала жолы Қаратеңіз өңірімен жүріп, Дон жағалауына сосын
Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтар жерінен Ертіс ... одан ... ... еліне жеткен, содан әрі Моңғолия мен Қытайға қарай
кететін болған. Осы жолдың бір бөлігі Қазақстан жерімен ... ... ... үш тобы ... ... ... бар. Ол рим ... Курций Руф айтқан аңызға сүйеніп айтылады. Бұлар:
жауынгерлер — сүңгі мен оқ ... ...... ... және ... бас киімі бар,
қауымшыл сақтар, яғни «сегізаяқтар» (соқаға жегетін екі өгізі барлар).
Осы үш жіктің өзіне тән дәстүрлі түсі ... ...... сары-
қызыл; абыздарға-ақ; қауымшылдарға-сары мен көк түстер. Сондай-ақ көсемдер
мен патшалар да болды. Олар ... ... ... ... ... ... — патша деп атаған. Патшаның белгісі жебелі садақ[17,18].
3.2 Мәдениеті
Сақтар аң стилін Алдыңғы Азия мен Иранға жорық жасаған ... ... өнер б.д, д. 7-6 ... ... Аң стилі дегеніміз түрлі
жануарлардың бейнелерін дыс-аяққа, киімге, тұрмыс заттарына, түрлі
әшекейлерге, қару-жараққа
салған. ... ... ... ... ... ... сәйгүлік ат күнмен, отпен байланысты болған. Дүниені
жаратқан көк тәңірісі ... ... ... жер ... ... секілді
құдайлар болған.
Сақтардың қолөнері
Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мында өту: шарлау, іздеу
Сақ тайпалары мекендеген аумағы. 1000 ЗБ — 500 ... ...... ... ... ... үлкен мәні
болды. Еңбек құралдарын, киімдер, қару-жарақтар, тұрғын үйлер, түрлі
аспаптар жасауға керекті шикізаттардың ... ... мал ... ... ... ... ... шеберлер өз қауымы мүшелерінің
қажет заттарын жасап беріп, оған айырбасқа ауыл шаруашылық өнімдерін алды.
Қауым ішіндегі ... қоса ... және ... ... ... ... тарады. Кең-руда шикізаты, бірқатар шаруашылық бұйымдары, әшекейлер
кейде шалғай жерлерден тасып әкелінді. Бірақ неғұрлым кейінгі уақыттағы
қолөнер өндірісінен айырмашылығы — сақ ... ... ... мал шаруашылығына тығыз байланыстылығымен ерекшеленеді, үй кәсібі де
жақын болып, бөлініп кете қойған жоқ[18,19].
Б. з. б. Ы мыңжылдықтың басы ... КСРО ... ... және ... ... ... ... мен халықтар үшін адамға темір қызмет
көрсете бастаған заман болды.
Қазақстан, Орта Азия және Сібір аумағының ертедегі халықтары ... ...... ... ... ... неғұрлым
кейінірек танысты деп топшыланатын еді. Мәселен, Геродот массагеттер
тайпаларын суреттей келіп, ... және ... ... ... ... жоқ, ... бұл елде ол металдарды атымен кездестірмейсін. Мұнын
есесіне онда алтын мен мыс мол» деп тура айтады. ... ... ... ... тым ... ... пікір болып шықты. Б. з.
б. 1 мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағының ертедегі ... ... ... ... ... магнитті темір жылтыры сияқты тез балқитын кен
түрлерімен таныс болған. Мұны ... ... ... Суықбұлақ қоныс-
жұртын қазу кезінде Тоғай-1 кенішінен табылған жақсы сұрыпталған темір
кенінің үйіндісіне қарап ... ... Б. з. б. ... ... ... Орталық Қазақстан мен Жетісу обаларынан табылған
едәуір жиынтығы (темір қанжарлар, пышақтар, жүген әшекейлері), сондай-ақ
Аралдың шығыс өңірінің ертедегі ... ... ... ... темір балқымасының (кесектер мен қоқыстар) көптеген іздері де осыны
дәлелдейді.
Қазақстанның бірқатар аудандарында, негізінен орталық бөлігінде (Шығыс
Қарқаралы аймағы) темір өндірілген ескі орындар ... ... ... ... ... ежелгі Қазақстанда мыс пен қалайы өндіру неғұрлым басым болды.
Саяқ пен Жезказғандағы, Қалба мен ... ... ... металлургия
орталықтарынан алынған құрамында күшала және қалайы бар қоладан жасалған
жоғары сапалы қола бұйымдары темір бұйымдарынан кем түскен жоқ, сондықтан
адамдар темірден көміртегі мол ... ... ... ... ... қана
қоланың орнына темір қолданылатын болды.
Сақ заманында кен ісі мен руда ... ... ... ... ... ... ... ілгеріледі. Сақ тайпалары әсіресе қола күю
ісі мен
басқа ... ... ... ... ... ... Өндірістік
және шаруашылық-тұрмыстық мақсаттарға арнап алуан түрлі бұйымдар жасалды.
Құйма қалыптар ретінде қыш, ... ... тас ... ... ... мен ... жасау үшін олар екі немесе үш ұялы жармалардан тұратын
қарапайым құйма қалыптарды қолданды, сақ металлургтері ... ... ... ... тәсілімен құю сияқты күрделі әдістерін де білген.
Оның мәні балауыздан немесе тон майдан үлгі жасап алып, оның сыртың
балшықпен қаптау болатын. ... ... ... ... ... ... кеткен балауыздың немесе майдың орнына металл құйылады. Нақ ... ірі ... ... мыс ... ... ... үлкен үстелдер,
үлкен қоңыраулар құйылды. Құйма қалыптарда олардың салмақты жармаларын
бөлетін тіректер ретінде құбырлар деп аталатын арнайы істелген кішкентай
цилиндрлер қолданылды. ... қуыс ... ... үшін ... мен ... ... ... Құйып жасалған заттардың көбі
кейін қырналып, тегістелді, қажетжерлері бұрғымен тесілді. Қалайымен ... ... ... ... ... жетістігі болды. Қалайымен
апталған бұйымдар оншататтанбайды әрі көпке шыдайды. Сақ металы арасында
қола және мыс ... ... ... мен ... ... ... орын ... олар Жетісу сақтарының өнері мен керкем құймаларының жалпы
жұрттаныған ескерткішіне айналды. Металл ... ... ... мен ... өнері сақ заманы қола индустриясы гүлденген кезең болғанын
дәлелдейді. Шаруашылықтың жаңа түрлері, мәдениеттің біршама биік деңгейге
жетіп ... ... ... ... ... ... қару ... және табыну заттарының алуан түрлі болуын талап етті. Алайда қола
дәуірінің шой ... ... ... ... шоттары, қырлы және ұшты
қашаулары, жетісулык үлгідегі деп аталатын орақтары сияқты қола
бұйымдарының ең мінсіз түрлері сақталып қалды.
Ертедегі құймашылар ... ... пен ... керек- жарақтар
жасауға ерекше назар аударды. Көне сақ заманының ... ... ... ... Оның қола ... екі ұшы ... үзеңгі тәріздес
етіліп жасалды. Үзеңгі тәріздес ауыздықтар жүген жақтауларьша
айшықтармен жалғастырылды; үш тесігі немесе ілгегі бар бұл ... ... ... ... Арал ... антропогендік факторлар
Арал өңіріндегі ... ... ... тұрғындардың салт-
дәстүріне, экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Жұмыссыз
қалған балықшылар әлеуметтік жағынан қорғаусыз қалып, басқа аймақтарға
еріксіз қоныс аударуда.
Қазіргі арал ... ... ... күрт ... ... Бұл
өңірде соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйрекке тас байлану, сарысу,
өкпе-тыныс өңірімен салыстырғанда жоғары ... ... ... ... ... ... Президентінің 2003 жылғы 3 желтоқсандағы №1241
Жарлығымен мақұлданған ҚР-ның 20004-2015 жылдарға арналған экологиялық
қауіпсіздігі тұжырымдамасында атап көрсеткендей, экологиялық қауіпсіздіктің
негізгі міндеттерінің ... ... апат ... ... мен ... кешендерін оңалту жатады. Міне осы айтылған
жәйттердің бәрі біздің өңірден ... өз ... ... ... Арал ... «Байқоңыр» ғарыш аймағын және қауіпті «Возрождение» аралын бұған
жатқызуға ... ... ... бұлардың қолайсыз экологиялық зардаптарының
өңір халқының денсаулығына айтарлықтай зияндарын тигізіп келеді. Жеке
тоқтап ... ... Арал ... ... ... (186,3 мың ... бар
178 елді-мекен) тұрады. Сондай-ақ бұл өңір тұрғындарында ішек-қарын
аурулары мен қан ... ... ... мен ... ... ... ... туа біткен аурулар және балалардың жүйке аурулары көбею үстінде.
Мысалы, облыста 2001-2003 ... ... 1408 бала ... ... ... ... балаларды мүгедектікке шалдықтырып
отырған негізгі аурулардың ішінде белді орынды жүйке (нерв жүйесі) аурулары
иеленеді. ... жылы ... 355 ... 104-і (29,9) ал ... 1186 ... 364 (30,6%) ... науқасқа шалдыққан.2002
жылы бұл көрсеткіш 458 баланың 108-і (23,5%), қайта куәландырылған ... 433-ін (33,4%) ... ... ... жылы ... рет 84 ... кем балалар санатына жатқызылса, қайта куәландырылғандардан өткен
жылы 250 бала (2002 ... осы ... ... Ал, ... 62 ... жылы – 98) бала туа ... ... ұшыраған. Олблыс бойынша жалпы
мүгедек балалардың 2003 жылы 1541 ... (2002 жылы – 1751 ... 541) ... ... шалдыққаны анықталды.
Демек осы науқастың түрі балалар арасында жылдан-жылға етек алып келеді.
Жалпы, адам үшін бірінші ...... ... ... ... ел алдымен халқының саулығын, ұрпағының салауатты өмр сүруін
қадағалайтынын әркез естен шығармағанда абзал. Сонымен ... ... ... ... саны 7 ... ... Сол сияқты қоршаған ортаның
лакстануынан аймақта жүрек-тамыр және онкологиялық (обыр) аурулары
әлдеқайда жиі кездеседі. Демек, бұларды ғаламшар ... ... ... осы ... ... ... аурулар десе де болады. Жалпы,
планетадағы көлдердің арасында көлемі жағынан төртінші орынды иеленетін
Арал теңізі бұл күндері жер бетінен біржолата ... ... ... 66 мың ... шақырымға жуық қана су айдыны қалып отырған сияқты.
Ғалымдар теңіз 2015 жылдары жер бетіне толық жойылады деп отыр. Ал, ... ... апат адам ... жыл ... сайын өте қауіп
төндіруде. Өйткені, республика территориясында алғаш теңіз жағалауы 100
шақырымнан артық қашықтап, кіші арал оқшаулана бастаған шақта, сол ... ... ... шаң ... ... ... бастаған сәтте
Ю.У.Новиковтың деректеріне қарағанда Арал табанынан кезінде жылына 72 млн.
Тонна тұз дүние жүзіне шаң болып тарап, ал Арал ... ... ... ... кг тұз ... ... дәлелдеген. Міне, осыған орай бұл күндері
теңіздің 70-80 пайызы ... ... ... ... ... ... әлгі тұз ... көлемін есептеп шығу қиынға соқпайды. Демек, бұл
күндері ... ... ... орта ... ... ... ... Тоннаның үстінде тұз-шаң тарап жататыны белгілі болды. Қазіргі
деректер бойынша Арал ... ... ... ... ... 11,4 ... ... Аралдың тұзы таза табиғи тұз емес, құрамында тыңайтқыштар
мен гербицидтерінің қалдықтары, гексохлоран сияқты аса қауіпті химикаттар
ондаған жылдар бойы ... мен ... ... ... ... Арал ... экологиялық ахуалы
2000-2009 жылдар
Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл ... ... су ... еді. Оның ... ... ... көлемі – 1066 км²,
тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12 % болған. Қойнауы ... ... бай, ... қоға мен ... теңіз еді. Сол кездерде
жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын
терісі игерілген. Арал өңірінің ... 1970 ... ... ... тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз
өңіріндегі елді ... 17 ... ... 10 ... ... зауыт және 2
балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.
1960 жылдардан бастап Арал ... ... ... алынды. Осы аймақтағы
игерілетін жер көлемі бұрынғыдай Өзбекстан мен Тәжікстанда 1,5,
Түрікменстанда 2,4, Қазақстанда 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария
бойындағы ... саны ... ... ... 2,2 ... артты. Халық
санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980
жылдар аралығында Аралға құйылатын
су мөлшері ... Оның ... ... антропогендік факторлар еді. Екі
өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап
дамыды (Шардара).
Оның ... ауыл ... ... да ... ... ... ... игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Мәселен, Арал 1960-
1965 жылдар арасында 44 мың м³, ал 1990 жылдары екі ... ... Арал ... ... 23 ... дейін төмендеп, оның су
айдыны 30-200 км-ге дейін қусырылды. Судың тұздылығы 40 пайызға дейін
артты. Оның ... екі өзен ... ... ... ... ... ... 10-15 есеге өскен. Осындай антропогендік
факторлар Арал өңірін экологиялық апатқа ұшыратты.
Құрғап қалған теңіз түбінен жыл ... ... ... өте жоғары 2 млн.
тұзды шаңдар көтеріліп, желмен тарай бастады[22,23].
Арал апатына себеп ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау;
суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу;
жерді игерудің ... ... ... және суды ... ... ... жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің
ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.
Осы аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілік атаулыны
экологиялық дағдарысқа ... Бұл ... адам ... қолдан істелген
қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды. Арал өңірінде ... ... ... ... ... жыл ... сайын теңіз суын
тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып бітуге ... ... өте ... ... Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы
тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана қайта қолға алынды. Ондағы тұрғындардың
әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз ... ... улы ... ... 13-20 млн. т деп ... ... ... шаңдар әсері
сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын
тигізуде. Топырақтың тұздануы ... – 60 %, ... – 60-70 ... ... ... өзі ... шаруашылықа зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі
климаттың өзгеруі шөл ... ... ... ... ... қайтымсыз антропогендік экожүйелерге қарай ығыстыруда[23].
Арал экологиялық дағдарысы
Арал ... ... ... ... ... — адам ... ... болған экологиялық
дағдарыстың неғұрлым айқын мысалы, Арал теңізі экологиялық жүйесінің
құлдырауы.
Соңғы ондаған жылдар бойында халық санының көбеюі, суармалы жерлер
аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, Арал ... су ... ... ... ... ... түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. Әмудария мен
Сырдария сулары
ағымының күрт ... (1960 ... 50—60 ... 1990 ... 5-7 км3-
ге дейін) садцарынан оның деңгейі 1960 жылғы 53 метрден 1987 ж. 40,3 метрге
дейін жоне 1992 ж. 37,2 ... ... ... жылдардың басында теңіз айдынының ауданы 45%-дан астам кішірейіп,
судың көлемі 65%-ға кеміді, ... ... 3 ... ... ... ... 30 мың ... километрден астам орасан зор аумақ тұзды шөлге
айналып, одан жылына 40 млн тоннадан 150 млн тоннаға дейін тұзды ... ... ... шақырым шалғайға дейін тарап жайылатын болды.
Арал төңірегінде антропогендік шөлдену процесі жедел өршіп, бұл орайда
климаттың континенттенуі күшейді, шанды дауылдар ... ... ... жамылғысы күрт нашарлады, балықты айтпағанның өзінде, ауыл
шаруашылығы дақылдарының түсімділігі мүлдем азайды. Жайылымдар мен
шабындықтардың өнімділігі ... ... ... қоры ... орта ... ... ... жергілікті халықтың денсаулығына
қауіпті төтенше экологиялық, әлеуметтік- экологиялық және санитариялық-
эпидемиологиялық жағдай қалыптасты.
3-сурет Арал ... ... ... ... болжамдар.
Арал теңізі, Кайназой дәуірінің орта шетінде, яғни бұдан 21 млн. 1200 жыл
бұрын, Арал Каспий теңізіне қосылып жатқан. Өйткені, теңіздің ... ... ... Ақеспе тұсынан 80 метр тереңдіктен Олигоцен
уақытында өмір сүрген қызыл балықтың, ірі ұлудың, киттің омыртқа сүйектері
тасқа ... ... ... ... Бұл ... кезінде мұхитпен
қосылып жатқандығын көрсетеді. Сондай-ақ, Арал маңынан акуланың тісі мен
сүйегі ... 19 ... орта ... ... ... ... ... болжамдардан Арал бассейнінің геологиялық ерте кезеңде
Жерорта теңізімен тұтасып жатқан су ... ... оның ... ... жер қыртысының көтерілуіне байланысты ұсақ су айдындарына
бөлінгенін білеміз. Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы, Арал теңізі
жайлы ... ... ерте ... ... де ... ... кезде әлем елдері назарын өзіне аударып отырған осы су
айдынын зерттеу сол ерте заманан ... ... ... ... ... ... ... сондықтан да көне зерттеулер мен қазіргі жаңа мәліметтерді
салыстыру арқылы Арал
теңізі бассейнімен оның жағалауының даму эволюциясын, сондай-ақ ғасырлар
бойы өзгеру сипатын анықтау қиын ... ... ... ... ... ... көп ... мәлім болған. Өйткені, сол IХ-X ғасырлардағы араб
ғалымдары – Ибн-Хордадбех, Ибн-Рустен, Масуди, Истахри келтірген
мәліметтері аса құнды. Демек, бұл ... сол ... ... ... ... пішіні туралы мағлұмат алуға болады.
Ибн-Хордадабех «Китаби-ал-масалик Вал-мамлик» ... мен ... атты ... ... Жейхун, Арал теңізін Күрдер көлі деп
атайды. Ал, Ибн-Рустеннің Амудария мен Арал теңізі туралы жазғандары
неғұрлым нақты, оның мліметтері бойынша, Арал ... ... 80 ... бір ... шақырым. Теңіздің басты жағалауындағы Жоталары Сиякух
\қара таулар\ деп аталады. Ал оң жақ жағалауы батпақты, онда қалың орман
өскен. Демек ... ...... тік ... ... ... ... оның бастыс жағалауы қазір де биік келеді, кейбір ... – 190 ... ... ... Араб ... Истахри Арал теңізін «Хорезм көлі» деп аталған
және ... ... ... ... ... ... ... «Бұл
көлдің айналасы 100 фарсах. Суы тұзды, көлге Жейхун, Илаш \Сырдария\ және
басқа өзендер құяды». Сондай-ақ Х ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... «Худуд-ал Алам \шығыстан батысқа дейінгі әлем
облыстары\» атты қол жазбасында да Арал теңізінің сипаттамасы ... ... ... 300 фарсахқа тең келетіні және жағалауларының құмды
екені ... ... ... Арал ... ... ... ... теңізді арнайы зерттеген адамдар емес, жолшыбай
көргенін жазған саяхатшылар, жалпы дүниежүзілік әдебиетке қатысты шағын
дерек жинаған шолушылар. Сондықтан бұл кезде Арал ... ... ... ... ... жоқ деуге болады. Дегенмен, бұл кезеңдегі табиғат
жағдайларының кейбір ерекшеліктерінің көрсетілуі ... осы ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді[26].
Негізгі Арал теңізі жайлы нақты деректі ... ... ... арнайы
зерттеулердің басталуы \17-19 ғғ.\ ғасырлардың еншісіне тиеді. ... Арал ... атау сол 17 ... бергі жерге берілген. Яғни, 1740-
1741 жылдары Сырдария мен Арал маңын зерттеуге алғашқылардың бірі ... ... ... тұңғыш рет Арал теңізінің шығыс жағалауларын өте
дәлдікпен арнайы түсірілім жасау нәтижесінде карта ... ... ... ... ... ... зерттеулер 1946-1950 жылдарға жатады. Демек, ол
мәліметтер бойынша теңіз көлемі 66 мың шаршы шақырым, ең ұзын бөлігі 424
шақырым, ал ... ... 292 ... ... ... 16,1 ... ең терең
жері 68 метр болды. Ал, содан ... ... ... теңізде шамамен 15-20
мың шаршы шақырымға жуық қана су айдындары бар көрінеді. Демек, теңіздің
осындай құрғауына орай өңірде алғаш рет 2001 жылы Арал ... ... орны ... ... ... бұл ... ... шындыққа айнала бастады.
Өйткені бұрын Арал теңізі өз деңгейін сақтап тұрған жылдары сол жағасынан
көне заманға тән ... адам ... ... ... ... ... ... жүзетін кейбір қарт кеме капитандарының талай өз
аузынан естіген кездеріміз де болды. Бірақ та, ол ... ... ... ... кім ... Ал енді ... тартылып, жағасы әр деңгейде ашыла
бастағанда қазір де бұл жағдай жиі көріне
бастады. Өйткені қазіргі археолог ғалымдардың ... ... ... ... ... әлгі ... ою өрнектері сол 12-15 ғасырлардың
еншісіне жатқызады. Сондай-ақ бұған ... ... Арал ... ... 1592 жылдарға дейін қазіргі табылған қала орны яғни, ... ... беті ... ... ... көрінеді. Кейін теңіз суының
көтерілуіне байланысты құрлықтан бөлініп қалған. ... ... ... сол ... араб ... ... ... да теңіз көлемі
сол әрқили көлемде өзгеріп отырған. Мысалы, 80,100 және 300 ... Егер де бір ... 6 ... ... сонда кезінде теңіздің ең
үлкен дген көлемі не бәрі 300 х 6 = 1800 шақырым ғана. Бұл – ... ... ... ... салыстырғанда төмен екенін көрсетеді. Міне осыған орай
бір сөэбен айтқанда «Барсакелмес» аралы сол 1592 ... ... ... ... деген сөз шындыққа жақын.
Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі бірден-бір
көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі ... – 1066 ... – 30-60 ... ... – 10-12 % болған. Қойнауы кәсіптік бағалы
балықтарға бай, жағасы қоға мен ... ... еді. Сол ... ... ... мың ... ... теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі
игерілген[28].
Арал ойысы
Арал ойысы – Арал теңізі ойпатын және оның ... ... ... алып ... мезозой-кайнозой шөгінділерінен құралған
тектоникалық құрылым; геоморфология тұрғыдан алғанда солтүстік Қызылқұмға
жалғасып жатқан ойпат. Тұран плитасының құрамына енеді. Ауданы 350 мың ... Арал ... ... ... ... ... жайпақ
жазық, ал Үстіртке жалғасатын батыс жағы тік жарлы болып келеді.
Арал ойысы солтігінде Торғай ойысының оңтүстік шетімен, шығысында
Аққырқақұм қыратымен, оңтүстігінде ... ... ... Ойыстың оңтүстік-шығысындағы Бозкөл қырқасы оны шығыс Арал және
Тәжіқазған қазаншұңқырларына бөледі.
Арал ойысы табанының жоғары ... ... мен ... ... Оның ... ... мен кайнозойдың қалыңдығы 1800 – 2000 м
шөгінді жыныстары (саз, құмтас, әктас, мергель) жауып жатыр. Арал ойысының
юра мен бор ... ... мен газ, ... ... ... ... кендері кездеседі, сондай-ақ жер асты суының мол қоры бар.
Арал қазба фаунасы
Мүйізтұмсық
Арал қазба фаунасы – Арал ... ... ... ... ... ... олигоцен дәуірінің аяқ кезіндегі құрлық шөгінділерінен
табылған жануарлар қалдығы. Қазба жұмыстарын 1930 ж. КСРО Ғылым
Академиясының Палеонтология институты және Қазақстан ... ... ... (1952, 1966, 1981, 1990 – 1991 ж.) жүргізді. ... ... ... ... ... ... Міомерyх, Продрематһеріұм, Ампһітрагұлұс), кемірушілер
(Пропалеоцатор, Араломyс, Аргіромyс, Агіспелагұс, Проталацтага, Еұмyсодон),
бауырымен ... ... ... құстар (Анас) қалдықтары
табылды. Олар шамамен 25 – 26 млн. жыл ... ... ... мен ... аймақтарда тіршілік еткен. Арал қазба фаунасының жер қабатының
геологиялық салыстырмалы жасын анықтауда маңызы зор.
Арал түбегіндегі қалалары
Біздің эрамызға ... I ... ... ... ... ... ... ағатын болған.Осы кезде шамамен 2,5 мың жыл бұрын
Сырдарияның, оған қоса Шу ... ... ... ... байланысты теңіздің
деңгейі шегіне жетті. Алайда,бұрын кейінгі жылдары Әмудария бірнеше рет
ағысын батысқа бұрып,Сарқамыс ... ... ... ... ... ... ... өзен аңғары)қалып қоюы міне ,осыдан болған.Мұны
табиғи да әлеуметтік ... ... ... ... Соғыс
жылдары Әмудария сағасындағы су тоспалары құлатылып,суару жүйелері
қиратылды.Нәтижесінде су ... ... ... заманымыздың IY-YI
ғасырларында Арал теніз деңгейлерінің төмендеуіне әкеліп соқты.YII ғасырдан
Х ғасырға дейінгі аралықта ... ... Арал ... ... ... ... ... қайтадан суға толды.Бірақ Хорезмдегі (өзеннің
төменгі ағысында) моңғол шапқыншылығы кезінде болған қиратулардан Әмудария
Сарқырамас ойпатына қайта бұрылып,оны суға ... ... ... ... бір ... Хорезмді Әмір Темірді
басып алумен байланысты болған.Оның сарбаздары көптеген ... мен ... ... ... ... Сарықамыс ойпатына лап
қойған.Тіпті Өзбой аңғарымен ағып отырып,Каспийге құйылған ... ХIY ... Арал ... тағы да ... ... ... ғасырларда да Аралдың деңгейі тұрақты болды.Мұндай тұрақсыздық
негізінен ,ауа райының өзгеруіне байланысты туындаған еді. Мысалы,Әмудария
өзенінің суы Аралға мүлдем ... ... ... бар. Бұл ... ... орын ... Сол ... Арал тағы құрғап ,суы тартылып,теңіз
түбіне қала салынды.
2001 жылы өзінің бұрынғы жағалуынан алыстап ,құрғап бара жатқан Арал
түбегінен тас пен ... ... ... ... табылды.Кесененің
салынуын археология ХIY ғасырға жатқызды. Сонымен бірге осы ... ... ... ... орны мен ... қалашық археологтардың
назарын өзіне
аударды. Шартты түрде Арал-Асар деп аталатын қалашық Қаратерең елді
мекенінен ... ... ... 65,2 ... ... ... Ал
Қаратереңнің өзі болса,Қызылорда қаласының 370 шақырым жерде солтүстік
батысқа қарай орналасқан. Қаратерең біраз ... ... ғана ... ... елді ... еді. Енді ... ... тартылып ,жағадан 120
шақырым алыстап кетті. 2004 жылы ... ... ... ... 6га
шамасынада. Оның жоғары қабатынан шаруашылық заттары: диірмен тастары,қыш
ыдыстар мен ... ... және ... ... ... көп ... ... Құрлыс-жай орындарының қандай болғанын
ажырату қиын. Олар су шайып
әбден мүжілген.Қаланың өн бойын кесіп ... ені 2-2,5 м ... ... жетілгенін және қала тұрғындары бұл араға суды ондаған шақырым
жерлерден шамасы,Сырдария мен Әмудариядан әкелгенін ... ... жер ... мен ... ... ... Ұн сақтауға арналған
орын –хумданның жанынан дирменнің 14 тасы ... Бұл ұн ... ... ... ... білдіреді.
Жиналып алынған көк және қара түсті шыңылтыр жалатылған қыш бұйымдар
қаланың ... ... ХY ... ... өмір сүру мүмкін
екенін көрсетеді.
Сонымен қатар жерден 30 см тереңдіктен бетіне күйдірілген кірпіштің
сынықтары төселген тегіс алаң аршылып алынды. Оның ... ... ыдыс ... ¾ ... жер ... ... ,ал ... жағы тұтқасынан дейін
күйдірілген кірпіштермен қаланған.Шамасы ,қалашық ... бір ғана ... ... ... ... ... қарағанда,ол ұзақ уақыт
тұрмаған. Айтуға боларлықтай ,100 жыл өмір сүрген шығар.
Қалашықтың ... ... ... бір ... ... ... тудырды,менің де қызығушылығым артты. Бұл құрлыс-биіктігі 1,6
м болатын,әбден шөгіп кеткен төбе.Батыс бөлігі жайпақ және көлбеу,ал шығыс
жағы ... тік. ... ... ... ... ... ... қабырғасы іргетасының тастары анық көрінеді. Ені -2,2 м ол
қашалған тастардан үш қатар етіліп қаланған. Кесене екі бөлімнен ... ... ... ... ... ... мен ... Көрхананың
солтүстік-шығыс бұрышынан қабір табылды.Кесенеге кірер есік батыс тарапта
орналасқан.Портал секілдендіріп әрленген ол кезінде ... және ... ... қапталған кірпішпен қапталған.Құрлыстың төбесін
күмбезбеп жабылғанына күмән жоқ. .
Зиратта көлемі жағынан кішілеу тағы да үш ... ... м аула ... ... ... ... қабырғамен
қоршалған.Сонымен қатар кесененің маңынан кішкентай күйдірілген үш
пештің қалдығы ... ... ... үшін аяқ асты ... Арал
түбегіндегі қалалар аса маңызды жайт ... ... ... ... ... ... Алматы 1998 ж.
2. Г.С. Оспанова., Г.Т. Бозшатаева «Экология» Алматы 2002.
3. Есназарова Ұ.А. Темірбеков А.Т. «Түркі тілдес елдер ... ... ... Қ.Н. Жалмишова «Экологиялық білім және тәрбие» Шымкент 2006.
5. ... Ғ. ... ... ... ... ... 1995 ж.
6. Орынбаева Ғ «Оқушыларға экологиялық тәрбие беру» Алматы Рауан, 1998 ж.
7. Ю.П. Одум «экология» Мәскеу 1986 ... П. ... ... ... ... 1982 ... А.Ш. ... «табиғи ортаның дамуы, өзгеруін және қорғалуы». Санкт-
Петербург. 1983 ж.
10. И.Д. Лаптев «Экологиялық ... ... 1982 ... П. ... Д. Родд «Қоршаған ортаны ластанудан қорғау стратегиясы.
Мәскеу 1979 ж.
12. «Егемен ... 2005 жыл 30 ... ... алқабы», 2002 жыл 15 наурыз.
14. Фейзуллах Будан, «Қазақстан: өткені, бүгіні мен ертеңі». Анкара 2000
жыл.
15. Қазақстан Республикасы: Энциклопедиялық анықтамалық «Қазақстан
энциклопедиясы» Алматы 2001 ... ... ... ... ... Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-том.
Алматы, 1996. 2-бөлім, 1-3-тараулар.
18. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының ... ... ... К. ... ... М., ... Бичурин Н.Я. Средняя Азия и Восточный Туркестан А., 1997.
21. ... Л.Н. ... А., ... ... С. ... А., ... ... Б.Б. Древняя история Казахстана. А., 1997.
25. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и ... ... М. ... Арал ... ... ауданы – Қызылорда облысындағы әкімшілік бөлінісі 1938 ж.
ұйымдастырылған. Аудандағы 58 елді мекен, 1 ... 2 ... 14 ... ... Аудан орталығы – Арал қаласы Жер аумағы 55,1 мың
км2. Тұрғыны 70,8 мың адам, орташа тығыздығы 1 км2-ге 1,2 адамнан келеді
(2006). Арал ... ... ... бөлігінде, шөлейт белдемде
орналасқан. Аудан жерінің ең биік жері – ... ... ... ... тау (324 м). ... мен елді ... Ірі елді ... қаласы (30,5 мың), Абай (2,3), Сексеуілді (8,9), Жақсықылыш кенттері
(5,0) және Шижаға (2,2), т.б.
2. Арал апатына себеп болған факторлар:
Жергілікті жердің ... ... ... ... ... ... ... қорын есепке алмау;
Cуды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп ... ... ... ... ... және суды ... ... пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің
ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып ... Арал ... өмір ... ... ... ... мәлімет,ежелгі
мәдениеті.
Зерттеу жұмысы барысында Арал өңірінде сақтардың үш ... ... өту ... ... үш топты
сақтардың Парадарайа сақтары Арал теңізінің маңында көшпелі мал
шаруашылығымен айналысқан.
Халқы мал шаруашылығымен, егін егумен, аң ... ... ... ... ... ... – арпа, тары қалдықтары, үккіш, қол диірмен, т.б.
құрал-саймандар табылды. Мал сүйектерінің 47%-ы ірі қара сүйектері ... ... ... ... сүйектерінің мол кездесуі жартылай көшпелі өмірдің
басым болғанын аңғартады. Қол өнері, зергерлік жақсы дамыған. Шірік-Рабат
қ. төңірегіндегі обаларды ... ... ... ... Арал өңірі
тұрақжайларындағы бұйымдарға ұқсастығы дәлелденді. Жерлеу тәсілдерінің
өзіндік ерекшелігі бар. Бейіттер күмбез тәріздес, аум. 38,5 м, биікт. 8 м,
көл. 47х29х9,5 см, ... см шикі ... ... ... ... тайпаларының бет пішінінде б.з.б. 7–5 ғ-ларда еуропалық, ал ... ... ... ... ... күшейе бастағанын көрсетті.
Арал өңірі ескерткіштері жаңа тас ... мен ... ... дәуірі
аралығында бұл аймақта мал шаруашылығымен суғармалы ... ... ... жақсы дамыған тайпалардың өмір сүргенін көрсетті.
Олар көрші елдердің және шығыстан ... ... ... ... ... мәдени және антропологиялық жағынан өзгерістерге
ұшырап отырған.
Арал ... ... ... ... ... ... тағы басқа
тайпалардың тарихы топырағына сінген қасиетті өлке. ... ... ... ... қонысы Арал өңірінде Шірік-Рабат,Бәбіш молда,Баланды
тағы басқа ескерткіштер
табылғанын жоққа шығара алмаймыз.Соның ішінде сақтардың үш топқа бөлінгенін
айтып өту керек. 1.Парадарайа,2Тихграхауда,3Хаумаварга.Осы үш ... ... ... Арал ... маңында көшпелі мал
шаруашылығымен айналысқан. Қаңлы тайпалары да арал теңізі мен Сырдария
етегінде отырықшы және көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан.
4.Зерттеулер ... ... ... ... мен Арал маңын зерттеуге алғашқылардың бірі
болып, Иван Мурауин қатысып, тұңғыш рет Арал ... ... ... ... ... ... түсіріп, карта жасаған. Жалпы Арал теңізі
жайлы соңғы толық зерттеулер 1946–1950 жылдар аралығында болған. Ондағы
мәліметтер ... ... ... 66 мың ... ... ... ең ... 424 шақырым, ал ендігі бөлігі 292 шақырым, орташа тереңдігі 16,1
метр, ең терең жері 68 метр деп сипатталып жазылған. ... ... ... ... 15-20 мың ... шақырымға жуық қана су айдындары бар
көрінеді. Теңіздің осындай тартылуына орай ... ... рет 2001 жылы ... ... қала орны болған деген болжам жасалды, ал бұл күндері осы
болжам шындыққа айнала бастады.
Арал өңірінде экологиялық ахуалдың бағытын ... ... ... өлкенің табиғи қорларын тиімді пайдаланумен бірге оның ... қол ... ... Мәселені түбегейлі шешу үшін өңірде бұрыннан
қалыптасқан табиғи процестер мен шаруашылық салаларының даму жолын және
қазіргі ... ... ... жаңа ... ... орай ... айқындау мен басқарудың негізінде табиғи қорларды тиімді
пайдаланудың негізін жасау қажет болып отыр. Біздің жүргізген ғылыми
зерттеулеріміз осы мәселеге арналған.
Арал теңізі мәселелері ... ...... ... ... Назарбаевтың ұсынысымен Орталық Азия елбасыларының
1993 жылдың қаңтарында Ташкент қаласында қабылдаған шешімі ... ... 26 ... ... ... ... Арал ... мәселелері
жөніндегі 1-конференцияда жасалған келісім. Ол «Арал теңізі және Арал
аймағы мәселелерін, экологиялық сауықтыруды, аймақтың әлеуметтік ... ... ... етуді бірлесіп шешетін ортақ шаралар туралы
Келісім» деп аталды. Келісімге ... ... ... ... ... Республикасының Президенті Ақаев, Тәжікстан Республикасы
Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Э.Ш. Рахмонов, Өзбекстан Республикасының
Президенті И.А. Каримов, Түрікменстан Президенті С.А. Ниязов қол қойды.
Келісімнің ... ... Арал ... айдынындағы экологиялық дағдарысқа
байланысты негізгі мәселелер нақтылы қаралды. Апаттың алдын алуға, қоршаған
ортаны сауықтыруға және Арал аймағының әлеуметтік – экономикалық дамуын
қамтамасыз ететін, ... ... ... қажеттіктерді өтейтін
істерге тікелей назар аударылды. Келісімді орындаудың алғашқы шарты
есебінде Халықаралық Арал қоры, Арал теңізі мәселелері жөніндегі
мемлекетаралық ... ... ... ... ... шешілді. БҰҰ-ның
Бас хатшысына Орталық Азия елбасыларының атынан Үндеухат жолданды. Онда
Аралды сақтап қалуға, Арал аймағының келелі мәселелерін ... ... ... қауымдастықтың назары аударылды.
Ұсыныстар
Қоршаған ортаның және халықтың экологиялық қауіпсіздігін нығайтып,
қазіргі ... ... ... шешу ... ... атқарылуын
сонымен қатар Арал маңын мекен еткен тайпалар туралы, Аралдың ежелгі
мәдениеті
қамтылады. Ал бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... ... Арал ... ... процестер мен шаруашылық салаларының көне
дәуірден бері келе жатқан үйлесімді даму ырғағын ... ... ... ... ... ... ... жағдайы төмендетпеу.
- Табиғи қорларды тиімді пайдаланудың негізін жасау;
-Арал теңізінің Қазақстандық бөлігіндегі құрғаған ... ... жаңа ... ... зерттеп, табиғи қорларының
шаруашылық потенциалын анықтау;
- Жаңа құрлықта егіншілікке жарайтын жер ... ... ... ... ... ... ... негізін жасау;
- Арал өңірінде экологиялық жобалар жүзеге асырылуына байланысты
Сырдарияның төменгі ағысында дәстүрлі шаруашылық салаларын жаңа
экологиялық жағдайға бейімдеп дамытуды ... ... ... ... ... ... ... жиналуы
мен таралуын зерттеп, зиянды зардаптарын азайтудың жолдарын реттеу.
Қорыта айтқанда, Арал өңірінде ірі экологиялық жобалар жүзеге
асырылуына байланысты табиғи кешендердің даму ... ... ... ... ... пайдалану, шаруашылық салаларын экологиялық
дамыту, жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескеру ұсынылады.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Алтын адам10 бет
Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті11 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қазақстан мен Түркия арасындағы білім және ғылым саласындағы ынтымақтастық76 бет
Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер63 бет
Әлемдік мәдениеттер мен өркениеттер165 бет
Арал проблемасы6 бет
Арал теңізінің экологиялық ахуалы 20 бет
Арал қасіреті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь