Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атауларына салғастырмалы талдау

КІРІСПЕ 4

1 УӘЖ, УӘЖДІЛІК ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕГІ ГҮЛ АТАУЛАРЫ
1.1 Уәж, уәжділік термині 7
1.2 Жартылай уәжділік, толық уәжділік, абсолютті уәжділік және уәжсіз
қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атаулары 15
1.3 Этимологиясын ашу арқылы уәжін анықтау 19

2 ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕГІ ГҮЛ АТАУЛАРЫНДАҒЫ УӘЖДІЛІКТІҢ ТҮРЛЕРІ
2.1 Фонетикалық, лексика.семантикалық, морфологиялық.синтетикалық
уәжділік 25
2.2 Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атауларының уәждік жүйесі мен уәждік белгілері 32
2.3 Қазақ және орыс тілдеріндегі гүлдерге байланысты қалыптасқан тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.3.1 Тілдегі гүлдердің қасиеті мен гүлдер тілі 41

ҚОРЫТЫНДЫ 45

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
Таңдап алып отырған тақырыптың зерттеу нысанының негізі қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атауларына салғастырмалы талдау екенін ескере отырып, оны тек уәж (мотив), уәжділік (мотивация) мәселесі тұрғысынан ғана қарастырамыз. Себебі гүл атауларының көпшілігі тілдегі бар сөздер негізінде жасалатындықтан олардың қыр-сыры, мән-мағынасы, ат қойылу себептері сияқты мәселелер тіл тарихымен астасып жатады.
Кез келген халықтың рухани мәдениеті тілде таңбаланады. Сол себепті қазақ және орыс халықтарының гүл атауларына ат қоюдағы ерекшелігін оның өз тілінен, сол тілдің құрылымынан іздеу керек. Белгілі бір уәжге байланысты қойылған гүл атауы халықтың рухани дүниесінің, психологиясының, дүниетанымының көрінісі. Бір сөзбен айтқанда гүл атаулары да мәдениеттің туындысы және соның тілдегі көрінісі.
Атауларға байланысты еңбектер бұрын-соңды болғанымен де, жалпы уәж, уәжділік жөніндегі зерттеулер соңғы кездерде ғана кең көлемде етек алуда. Бұған Ә. Қайдар, М.М. Копыленко, Б. Қалиев, сондай-ақ, кейінгі кездерде жазылған Ж. Манкеева, А. Салқынбай сияқты ғалымдардың еңбектеріндегі уәж, уәжділік туралы мәліметтер мысал бола алады.
1973 жылы М.М. Гинатулин уәжділікті жеке лингвистикалық пән ретінде бөлу туралы сөз қозғаған болатын. Уәжділік – лексикологияның сөз бен заттың арасындағы ат беру сәтіндегі байланысын зерттейтін бөлімі. Соңғы кезде қазақ ғалымдарының зерттеулерінде уәжділік мәселесі жиі сөз бола бастады. Сондықтан болар қазақ тіл білімінде бұл саланың зерттеу тәжірибелері жеткілікті дәрежеде жинақталды деп айтуға болады.
Гүл атауларының пайда болуы, даму тарихы негізінен сол атауды тудырушы халықтың мәдени – тарихи өмірімен ұштасып, астарласып жатады. Гүл атауларын кешенді түрде зерттеу сол жердегі алуан түрлі өсімдік атауларының көне формаларын қалпына келтірудің, бөтен тілден енген кірме элементтерді анықтаудың, гүл атауларының этимологиясын ашудың, атаудың қыр-сырына үңіліп түр-сипатын талдай түсіндірудің бірден-бір өнімді тәсілі болып табылады және ол белгілі бір жүйеге негізделеді.
Әр халықтың тіршілігі, дүниетанымы мен рухани өмірі қай кезде болмасын нақтылы бір дәуірлердің жемісі.
Халықтың барлық өмір - тіршілігі, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени, рухани байлығы ең алдымен сол халықтың ана тілінен өз өрнегін табады да, ол асыл қазына болып атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа ауысып отырады. Бұл тіл атаулының бәріне тән объективті заңдылық, ортақ қасиет. Ендеше гүл атаулары да ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп отырылатын асыл қазына. Біздің зерттеу нысанымыз болып отырған уәжділік қазіргі тіл біліміндегі көптеген пікірталас тудырып отырған күрделі де, маңызды тілдік құбылыс болып табылады.
1. Б. де Куртэнэ. Избранные труды по общему языкознанию. – Т. 1-2. –М., 1969.
2. Тіл білімі сөздігі. Жалпы ред.бас. Э.Д. Сүлейменова – Алматы, 1998 С. 346
3. Философский словарь. Под.ред. И.Т.Фролова., 5-е изд. –М.,1986.-590 с.
4. Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М., Русский язык 1984.- 365с.
5. Орысша - қазақша сөздік. А., Қаз. сов. энциклопедиясы 1978.- 5756.
6. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. (семантикалық аспект) – Алматы, Қазақ университеті, 1999.– 309 б.
7. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. – 367 б.
8. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. – Алматы: Мектеп, 1965. – 599 б.
9. Ахманова О.С. Словарь лннгвистических терминов. – М.: Изд. Советская энциклопедия, 1969. – 605 с.
10. Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік норма. – Алматы: Республикалык баспа кабинеті 1998. – 128 б.
11. Будагов Р.А. Введение в науку о языке. – М: Учпедгиз, 1958. – 435 с.
12. Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка. – М., 1972. – 326 с.
13. Щербак А.М. Названия домашних и диких животных в тюркских языках // Историческое развитие лексики тюркских языков. – М, 1961.
14. Бимағамбетов М. Казақ тіліндегі шөп атауларының кейбір мәселелері
Уч.зап.Кз.Орд.пед.инст.им. Н.В. Гоголя Сер. гуманит. наук – Т.4 Кызыл-Орда, 1958. – С. 155-171
15. Уюкбаева Г.РІ. Народные наименования растений. Рукопись дисс. – Алматы, 1983. – С. 70-88
16. Қалиев Б.К. Лексико-семантическая и морфологическая структура
названий растений в казахском языке в казахском языке. – Алматы: Мектеп. 1996. – 168 6.
16. Салқынбай А. Сөзжасам номинация теориясының негізгі мәселелері. – Алматы: Айкос, 1998. – Б. 52-56
17. Платон. Сочинения: в 3-х т. – М.. 1968. – с.425
18. История лингвистических учении. Древний мир. – Ленинград, 1980 – С.94
19. Судакова Г.Г. Мотивация и эмоциянальная активация личности. – Алматы, 1996. – 49 с.
20. Уорф Б.Л. Отношение норм поведения и мышления к языку. // Новое в лингвистике. Вып. I. М., С.60 Ойзерман Т. Основные ступни познания. – М., 1957. – С.24
23. Солнцев В.М. Язык как системно-структугное оброзование. – М., 1971. – С.93
24. Семантика и фонетика. – Черновцы, 1973. – С.6
25. Әлімхан А.Ә. Шығыс Қазақстанның Онтүстік аймағы топонимдері (тарихи-лингвистикалық талдау) канд. дисс. қолжазба. – Алматы, 2001.
26. Кияк Т.Р. Мотивированность лексических единиц. – Л., 1988. – с.160
27. Комина Е.В. Мотивация как лингвистическое явление// Семантика и структура слова. – Калинин, 1984
28. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 1978. – 600 б.
29. Уюкбаева Г.И., Ерохина Л.В. О номинации лексических единиц // Проблемы ономастики и семасиологии. Сборник научных трудов. – Алматы, изд. КазГУ, 1988. – С.77-80
30. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы, 1982. – 352 б.
31. Котвич В. Исследования по алтайским языкам. – М., 1962.
32. Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 6.
33. Уфимцева А.А.Лексическое значение//Принципы семиологического описание лексики. – М.. 1988. – с.70
34. Степанов Ю.С. Основы общего языкознания. – М., 1975, Просвешение. – 270 с.
35. Ульман С. Семантические универсалии//Новое в лингвистике. – М., 1970. – Вып. 5
36. Гак В.Г. К типологии семантической синтагматики//Проблемы структурной лингвистики. – М., 1972. – с.42
37. Хусаинов К.Ш. Звукоизобрительность в казахском языке. – Алматы: Мектеп, 1996.–168 6.
38. Журавлев А.П. Символические значения языкового знака// Речевые воздействия. Проблемы прикладной психолингвистики. – М., 1972. – 104 б.
39. Керимбаев Е. Лексико-семантическая типология оронимов Казахстана. Автореф. дисс. канд. фил. наук. – Алматы, 1988. – 17 6.
40. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің қара шаңырағы және түркітану// Егемен Қазақстан. – №241.12.12. 1996.
41. Байтұрсынов А. Тіл құралы. – Алматы, 1969. – 154 б.
42. Сейітова Ш.Б. Өсімдікке байланысты тұракты тіркестердің
этнолингвистикалық сипаттамасы. Фил. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1999. – 147 6.
43. Панов И.В. Словоизменение. В книге Русский язык и советское общество. – Алматы, 1962.
44. Копыленко М.М., Попова З.Д. Очерки по общей фразеологии (фразеосочетания в системе языка). – Воронеж Изд. Воронежского университета, 1989.– С.190
45. Смағүлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. Филод. док. ғыл. дәр. алу үшін дисс. – Алматы, 1998.
46. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 208 6.
47. Қалиев Б.Қ. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. – Алматы: Ғылым, 1988. – 1556.
48. Қалиев Б.Қ.Өсімдік атауларының орысша-қазақша сөздігі. – Алматы, 1993.
49. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы, 1994.
50. Қожахметова X., Жайсақова Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік. – Алматы: Ғылым, 1985.– 225 6.
51. Акимишева Ж.Ә. Ою өрнек атауының уәждемесі және танбалық табиғаты фил.ғыл.канд.дисс. – Алматы, 2005.
52. Әділбаева Ұ.Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының уәжділігі. – Алматы, 2003. – 120 6.
53. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым. 1966.
54. Энциклопедия. Я познаю мир // Тайны красоты. – М., 2004.
55. Гүлстан журналы. – Алматы: Омега принт, 1/2006 № 11, 12, 13.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ... және орыс ... ... ... ... маңыздылығын анықтау. Гүл атаулары ... және орыс ... ... ... ... ... ... уәжділік саласының
жете зерттелмеуі жалпы ономастиканың дамуын, соның ішінде лексикология
ғылымының өркендеуін тежейді. Егер гүл ... уәжі ... оның аты ... ... ... ... түсіндірілген болса, онда атауларды
тілде ... оңай ... ... ... ... және орыс тілдеріндегі гүл атауларының уәжін
этимологиясына, ішкі формасына сүйене отырып зерттеу, сол ... ... ... ... ... ... және орыс тілдеріндегі гүл атауларының уәжін анықтау;
– уәжділіктің толық – ... мен ...... ... ... ... сөздік құрамдағы гүл атаулары.
Зерттеудің материалдары мен дереккөздері. ... ... ... ... ... орыс – ... ... атаулар алынды.
«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі», «Қазақ ... ... І. ... ... ... фразеологиялық сөздігі»
қолданылды.
Ғылыми жаңалығы. Гүл ... ... ... ... толық
уәжділік, абсолютті уәжділік және уәжсіз атаулары деп бөлініп қарастырылды.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ат ... ... ... да ... номинациялық амал-тәсілдерін айқындайды.
Гүлдерге ат қоюдың қыр-сыры ... ... ... мен тәсілдері. Қазақ және орыс ... ... ... ... талдау әдісі, салғастырмалы әдіс, сипаттамалы
әдіс қолданылды.
Жұмыс құрылымы кіріспеден, екі тараудан және ... ... ... ... ... тізімі берілген.
Жұмыстың көлемі – 51
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 4
1 УӘЖ, УӘЖДІЛІК ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕГІ ГҮЛ ... ... ... ... ... толық уәжділік, абсолютті уәжділік және уәжсіз
қазақ және орыс тілдеріндегі гүл атаулары 15
Этимологиясын ашу арқылы уәжін анықтау 19
2 ... ЖӘНЕ ОРЫС ... ГҮЛ ... УӘЖДІЛІКТІҢ ТҮРЛЕРІ
Фонетикалық, лексика-семантикалық, морфологиялық-синтетикалық
уәжділік 25
Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл ... ... ... мен ... ... ... және орыс тілдеріндегі гүлдерге байланысты қалыптасқан
тұрақты тіркестер ... ... ... ... мен гүлдер тілі 41
ҚОРЫТЫНДЫ 45
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................49
КІРІСПЕ
Таңдап алып отырған ... ... ... ... ... және орыс
тілдеріндегі гүл атауларына салғастырмалы талдау екенін ескере отырып, оны
тек уәж ... ... ... мәселесі тұрғысынан ғана
қарастырамыз. Себебі гүл атауларының көпшілігі ... бар ... ... ... ... ... ат қойылу себептері сияқты
мәселелер тіл тарихымен астасып ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті
қазақ және орыс халықтарының гүл атауларына ат қоюдағы ерекшелігін оның ... сол ... ... ... ... ... бір ... байланысты
қойылған гүл атауы ... ... ... ... ... Бір ... ... гүл атаулары да мәдениеттің
туындысы және соның тілдегі көрінісі.
Атауларға байланысты еңбектер бұрын-соңды болғанымен де, ... ... ... ... ... кездерде ғана кең көлемде етек алуда.
Бұған Ә. Қайдар, М.М. ... Б. ... ... ... кездерде
жазылған Ж. Манкеева, А. Салқынбай сияқты ғалымдардың еңбектеріндегі уәж,
уәжділік туралы мәліметтер мысал бола алады.
1973 жылы М.М. ... ... жеке ... пән ретінде бөлу
туралы сөз қозғаған болатын. ...... сөз бен ... ат беру ... ... ... бөлімі. Соңғы кезде
қазақ ғалымдарының зерттеулерінде уәжділік мәселесі жиі сөз бола ... ... ... тіл білімінде бұл саланың зерттеу тәжірибелері
жеткілікті дәрежеде жинақталды деп айтуға болады.
Гүл атауларының пайда ... даму ... ... сол атауды тудырушы
халықтың мәдени – тарихи өмірімен ұштасып, астарласып жатады. Гүл атауларын
кешенді түрде зерттеу сол ... ... ... ... ... ... ... келтірудің, бөтен тілден енген кірме элементтерді
анықтаудың, гүл атауларының этимологиясын ашудың, ... ... ... ... түсіндірудің бірден-бір өнімді тәсілі болып табылады
және ол белгілі бір жүйеге ... ... ... ... мен ... өмірі қай кезде болмасын
нақтылы бір дәуірлердің жемісі.
Халықтың барлық өмір - тіршілігі, ғасырлар бойы ... ... ... ең алдымен сол халықтың ана тілінен өз өрнегін табады да, ол
асыл қазына болып атадан балаға, ұрпақтан ... ... ... Бұл ... ... тән ... заңдылық, ортақ қасиет. Ендеше гүл атаулары
да ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп отырылатын асыл ... ... ... ... отырған уәжділік қазіргі тіл ... ... ... ... ... де, ... тілдік құбылыс болып
табылады.
Уәжділік – жас ғылым саласы. Оның ... мен ... ... ... ... жеке дара жүрмейді. Бұл тілдік сала ... ... ... даму үстінде.
Негізінде табиғи тілдерде нысандардың атауы туу сәтінде ... ... ... бір ... аты ... қандай да бір белгісін не бейнелеу
(ономатопея), не суреттеу арқылы көрсетеді.
Заттар мен құбылыс атауларының уәжділігін зерттеудің ерекшелігі – ол ... ... ... жол ... ... ... ... қасиеттерін терең білуін талап етеді. Гүл атауларының этимологиясы
барынша ... ... ... да ... ... ол ... ғылыми
мағлұматтарды ескерусіз қалдыру мүмкін емес.
Әрбір атаудың тууы белгілі бір сұраныстан, ... оны ... ... білу ... ... ... олардың неге осылай
немесе басқаша аталу уәжділігін зерттеу қажеттілігі туындайды. ... ... ... ... бар. Осы ... ... ... уәжсіз атау болуы мүмкін емес.
Бізді қызықтыратын мәселелердің бірі – атау уәжділігінің күйі ... ғана ... ... ... өзі. ... ... ... – уақыт
шеңберінде өріс алатын себепті құбылыс.
Гүл атаулары уәжділігінің барлық тілге тән өз ерекшеліктері мен әр тілге
тән қайталанбайтын жеке ... бар. Уәж және ... ... теориясындағы, жалпы лексикология саласындағы қызықты
тақырыптардың бірі.
Тақырып маңыздылығын анықтау. Уәжділік – жас ... ... Оның ... ... ... ... бөлек, жеке-дара жүрмейді. Бұл тілдік сала
басқа салалармен ... ... даму ... және ол ... атап ... ономасиологиямен, семасиологиямен т.б. тұтасып,
астасып жатыр.
Гүл атауларының уәжін зерттеу – танымдық жағынан ғана ... ... ат ... ... ... ... ... қатар, ғылыми да ... ...... қазынасы. Сол табиғаттың ауқымды құрамы болып табылатын
гүл әлемі адамзат өмірімен біте қайнап, ажырамас бөлшегіне ... ... ... жергілікті географиялық нысандар атауларына негіз
болуына олардың ақпараттық құндылығы себеп болған.
Кез-келген атау ұлттық дүниетанымның ... ... Гүл ... ... орыс тілі сөздік қорының елеулі бөлігін құрайтындықтан лексикалық
уәжділік саласының жете ... ... ... дамуын, соның
ішінде лексикология ғылымының өркендеуін тежейді.
Қазіргі кезде бұрын ... ... ... ... ... ... гүл
атауларын аударғанда көбі қарапайым халыққа, тіл ... ... ... Егер ... гүл ... уәжі ... оның аты не
себептен солай қойылғандығы дэлелді түсіндірілген болса, онда ... ... да оңай ... ... ... ... және орыс тілдеріндегі гүл атауларының уәжін
этимологиясына, ішкі формасына ... ... ... сол ... ... ... табу, оларды жүйелеп, топ-топқа бөлу. Нәтижесінде тіл
біліміндегі уәжділік теориясын толықтыра және кеңейте түсу, яғни ат ... ... ... сол ... негізінде теориялық және
практикалық қорытындыларға келу.
Зерттеудің міндеті:
– қазақ және орыс ... гүл ... ... ... ... ... – толықсыздығы мен мәнді – мәнсіздігін ашу.
Зерттеу ... ... ... құрамдағы гүл атаулары.
Зерттеудің материалдары мен дереккөздері, Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... (1993) ... «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі» (1966), «Қазақ
тілінің түсіндірме ... І. ... ... ... ... ... жаңалығы. Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл ... ... ... ... ... ... ... және
уәжсіз атаулары деп бөлініп қарастырылды.
Жұмыстың теориялық және тәжірибелік маңызы. Гүлдерге ат қоюдың, сол
арқылы ... да ... ... ... ... ат қоюдың қыр-сыры белгілі болады. Кейбір гүлдердің ... ... бола түра оны орыс ... қолданамыз. Егер гүл атауларының ... ... екі ... ... ... ... ... болмас
еді.
Зерттеу әдістері мен тәсілдері. Гүл атауларының уәжін анықтауда ... ... ... әдісі, яғни атаулар тұлғалық жағынан
талданып, ... ... ... ... әдіс ... ... орыс ... гүл атаулары бір-бірімен салғастырыла зерттелінді.
Сипаттама әдісі арқылы жинақталған ... ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан және қорытынды бөлімнен тұрады.
Жұмыс соңында әдебиеттер тізімі ... ... - 51
1 УӘЖ, ... ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ГҮЛ АТАУЛАРЫ
1.1 Уәж, уәжділік термині
Уәж, уәжділік – лексикологияның бір тармағы. Бұл тіл ... ... ... ... ... Б. де ... «Лексикология – сөз туралы
ғылым. Ол XX ғасырдың зерттеу мәселесі», — деген еді [1, 18 б.]. Осы болжам
расқа ... тіл ... ... пәндерінің ішінен лексикология қазір
дамыған салаға айналды.
Уәжділік ... ... ... ... философия,
лингвистика сияқты көптеген ғылым саласында қызықтырарлық зерттеулер
тақырыбы ... ... ... ... ... лингвистикалық
категорияларды: мәселен, сөз мағынасы, формасы, ... ... ... ... ... ... т.б. зерттеулердің негізі
болып отыр. Осы ерекшеліктердің өзі уәжділік проблемасының күрделілігі мен
оны шешудің әртүрлілігін ... Бір ... ... ... ... ... ... жерінде тұр.
Біздің тақырыбымыз гүл атауларының ... ... ... не ... ... бере ... білімі сөздігінде»: Мотивация, уәждену (франц. motif – ... ...... ... – тіл ... ... заттың
немесе құбылыстың белгілерін бейнелеу актісі. Әдетте ... ... ... ашылады. Мотивема (франц. motiv – сылтау, дәйектеме)
– гомогендік мотивті білдіретін термин. Мотивология (франц. motif – ... + logia – ...... бір ... Ол ... ... ... сөздер мен мотивтік
қатынастарды қарастырады. Сөздің түрлі ... ... – өзге ... мен ... ... ... және ... түсетін
лексикалық мотивологияның зерттеу нысаны болып табылады, – деп жазылған ... ... ... мән-мағынасына келсек философияда «уәж» (мотив) ... ... бір ... ... ... іс-әрекетке
негізделген саналық саралау. Уәж себептің негізінде пайда болып, оның ... ... ... ... ... ұғымдық көрсеткіштері –
қажеттілік, себептілік, негізділік [3, 294 б.].
С.И. Ожегов сөздігінде: «Мотив» – ... ... ... к ... действию, довод в пользу чего-нибудь, – деп жазылған [4, 365 б.].
Қазақша аудармасы – себеп, дәлел [5, 427 б.]. «Мотив, ... ... ... ... ... ... синонимі бола
алмайды. Сондықтан мотивацияның қазақша ... ... ... ... Ал ... сөз, яғни «мотивирующий сөз» туынды сөздің
туындауына ... ... ол ... сөз ретінде ғана танылып жүр. Сондықтан
мотивацияны «негіздеме» деп аламыз, – дейді А. ... [6, 107 ... ... ... ... жүйесінде» мотивированные слова –
негізгі сөздер деп берілген [7, 47 ... ... бұл ... «дәлел» (мотив), ішкі дәлелдеу (внутренняя
мотивировка), дәлелсіз (немотивированность), – деп берген [8, 74 б.].
О.С. Ахманова ... ... 1) ... в ... ... ... ... или менее непосредственному соотнесению с
соответствующим выражением имеющий открытую ... ... ... на ... ... ... 2) ... в своем составе фоносистемы противоположный
немотивированный; 3) не имеющий открытой семантической структуры, то ... ... ... на ... морфемы, [9, 244-260 бб.] – ... ... ... ... ... ... мотивированность дегенді
«уәжділік» деп алған [10]. Бұл терминді Б. ... Ж. ... ... ... ... саралай келе «уәж, уәжділік» терминіне тоқталдық.
Уәжділік мәселесінің тіл білімінде зерттелуіне келсек, ол ... ... ... ... ... Енді осы ... ... қарастырып көрелік. Уәжділік – кей жағдайда тілдің жоғары
деңгейіне орналасса, ... ... ... ... және
фонетикалық сияқты күрделі қабаттасулар түрінде келуі мүмкін [11, 63 б.].
Белгілі бір затқа ат ... өмір ... мен ... ... ... айналып, әр түрлі заттар ... ... ... ... ... негізінде адам затты танып, біліп, содан кейін оны басқа
заттардан ажырату үшін ат қойылады. ... сол ... ... тіл
білімінде «уәждер» деп аталады. Уақыт өте келе осы белгілер көмескіленіп,
ұмытылуы мүмкін. Осыған орай ... ... Н.М. ... ... бөледі:
1) уәжді атау, 2) уәжсіз атау [12,35].
Уәжділік – философиялық ұғым. ... уәж – ... ... ... қанағаттандыру үшін, іс-әрекетке негізделген саналық саралау.
Уәж себептің негізінде пайда болып, оның тепе-тең бейнесін белгілейді.
Уәжділік – психологиялық ұғым. ... ... – адам ... ... ... жиынтығы. Бұл ұғым іс-әрекет пен себептің
анықталуын ... ара ... ...... ... Лингвистикада бұған бірнеше анықтама
беріледі.
А.И. Щербак ... ... үй және ... ... атаулары» атты
еңбегінде жануар атауларының алғаш мағынасын тауып, олардың түрік, ... ... ... әсерін, арақатынасын, этимологиясын,
уәждік белгілерін зерттейді [13].
М. Бимағамбетов «Қазақ тіліндегі шөп ... ... ... ... ... тіліндегі бұрыннан қалыптасқан, қолданыста бар отыз жеті
шөптің халықтық атауларын үш топқа бөліп ... ... шөп ... негізінен үй жануарларымен байланысты қойылғандығын сөз ... ... ... ... ... ... итсигек, иттабан.
Автордың көзқарасы бойынша шөп атауларындағы өнімді уәжділік – шөптің ... ... ... белгілерінің сәйкес келуінде [14].
Г.И. Ұйқыбаева «Өсімдіктердің халықтық атаулары» зерттеуінде қазақ,
орыс, ... ... ... атаулары уәжін, оларға ат берудегі ... ... ... ... ... формасы, органдарының саны,
иісі, дәмі, өсетін жері, т.б. қасиеттері алынатындығын сөз етеді. ... ... ... ... ... тілдеріндегі атаулармен салыстырыла
келіп, уәждері жағынан атаулар бір-біріне ұқсас екендігін айтады [15, ... ... ... ... лексика-семантикалық және морфологиялық
құрылысы» деген монографиясында ... ... ... ... ... уәж белгілерін көрсетеді және олардың құрылысы ... [16, 52-56 ... ... зерттеулерінде де уәжділік мәселесі тарихи сөзжасам
тұрғысынан кең ... ... Ол ... ... ... ... қана ұғым ... оның біріншіден, тіл білімімен де тығыз
байланыстылығын айқындай келе, тіл таңбалық жүйе болғандықтан сөздің ... ... ... ... сөз ... және
әлеуметтік негізділігімен ерекшеленетіндігін, сондықтан да оның ... ... ... ... бір ұшы ... Егер ... зерттеулер болмаса, негіздеме мәні айқындалмайды
[17].
Қысқасы, ... ... ... ... ... сөздің
мағынасы мен оның формасының атау сәтіндегі немесе дамудың белгілі бір
деңгейіндегі ... ... ... ... қарастырылады.
Сонымен, уәждеме – лексикологияның сөздер уәжділігін (жартылай, толық,
абсолютті) және ... ... ... ... ... саласы.
Уәждеменің негізгі нысаны – сөздердің ... ... ... ... ... ... зерттеу болып табылады.
Біз енді философия, психология, лингвистика ғылымдарында уәжділіктің
қалай түсіндірілетіне қысқаша тоқталып өтелік.
Уәж, уәжділік ... көне грек ... ... ... да, ... ... мен ... атауы арасындағы байланысты
тексеретін ілім ретінде қалыптасқан.
Атауларға арналған Платонның «Кратил» диалогында тура және тура ... ... сөз ... Тура атаулар белгілі бір затты атап көрсетеді,
өйткені заттың атауы табиғи нәрсе. Ат ... бәрі ... ... емес, сол
заттың атына сәйкес белгісіне, бейнесіне ... назар аударып барып, затқа ат
қойған адам – ... [18, 425 ... ... ... түр-түсі, келбеті, формасы, т. б. бар. ... ... ... мән, ... мағына болады. Ежелгі грек ат
берушілері осындай уәждерге байланысты ат ... оның ... ... ... ... ат берген.
Конфуций және оның ілімін жақтаушылардың айтуы бойынша, заттың ... ... ... ғана ... болмауы керек [19, 94 б.].
Ежелгі грек философтарын қатты ойландырған сұрақ екендігіне қарамастан,
зат пен оның атауы ... ... күні ... ... ... ... ететін
тақырып болып отыр.
Уәж – психологиялық ұғым. Адам санасының, ... ... ... ... ... қалпын жасайтындардың бірі, адамдардың сыртқы
әлеммен қатынасын қамтамасыз ететін күйдің бірі – ... ... ... ... белсенді күйі уәжділікке және
қабылдауға негізделген. Бұл ... ... ... ... ... ... қабылдау – уәжділікпен байланысты. Ал уәжділік
эмоцияға, сезімге қатысты. Эмоция мен ... ... ... ... бір-бірімен өте жақын орналасқан.
Этимологиялық жағынан эмоция мен уәжділік терминдері латынның ... ... ... ... Психологтар адам іс-әрекетінің себебін
ғылыми тұрғыдан түсіндіргенге ... ... ... тілінде уәжділіктің
әртүрлі қырларын ашатын терминдер пайда болды. Психологиялық сөздіктердегі
мұндай терминнің бірі – ... ... адам ... анықтайтын факторлардың жиынтығы. Бұл ұғым іс-
әрекет пен себептің ... ... ара ... ... ... ... ... әрекеті белгілі бір мөлшерде уәжделген [20, 9 б.].
Уәжділік психофизиологиялық процестермен де ... ... ... ... білу бірінен-бірі бөлінбейтін екі сатыдан тұрады:
белгі берудің ... ... ... ... яғни ... ... екінші жүйесі.
Қоршаған дүниеге қатысты біздің сезінулеріміз бен ... біз ... ... ... ... ... онда сөз ... белгі беру болып шығады
[21,60 б.].
Дүниені сезіммен танып білу сезім мүшелерінің көмегімен жүзеге ... ... біз ... ... ... сеземіз, түйсіну мен түсінік
түрінде қоршаған болмысты танимыз. ... ... ... ... мен ой ... ... байланысты. Ой әрдайым тілдің
көмегімен ... ... ... әсер ... дыбыстар пайда болады.
Жеке дыбыстар емес, олардың барынша ... ... әсер ... адам ... ... ... әсер ететіндердің бәрін қабылдай берсе,
ол бір заттан екіншісін айыра алмас еді [22, 24 б.].
Қандай да бір заттың ... ... ... таңдау – әлгі заттың тек
қана кездейсоқ белгілері бойынша анықталады. Өйткені ... ... ... ... табылады. Нақты заттар мен ... ... ... ... ... ... уәжділік деп атау сөз бен сол сөз ... ... ... ... ... ... ... Шындық өмірде заттарға өзіндік
белгілермен ат беру үнемі болатын үзілмейтін процесс. Бір ... ат ... ... ... ... ... ... Кейбір заттардың
мәдени-тарихи потенциялы айқын, кейбіреулерінікі солғын болады. Бірақ әр
халықтың мәдениетімен, тарихымен байланыссыз қойылған атаулар ... ... ... ат қою үшін ең ... ... ... ... керек. Сол уәж
затқа ат болуға жарап қалуы мүмкін. Уәжділік номинация теориясымен, бізді
қоршаған ортаны тануымыздағы танымдық ... ... ... білімінде бұл байланыс сөздің ішкі формасы немесе тілдік таңбаның
уәжділігі ретінде қарастырылады. ... ... ... ... білу ... Уәжділік затқа атаудың берілуі алдында
болатын міндетті процесс. Сөз туған соң уәжділік туралы сөз ете ... ... ... ... Ал уәж ... ол жаңа туған сөзде
айтарлықтай ұзақ уақыт сақталады. Уәжділік мүлде жоғалып ... ... ... ... ... ... тілдің туу немесе ... ... ал ... ... ... келтіру актісіне жатады. Сөздің
уәжділігін анықтау – жеке сөздер мен ... ... ... ... салаларының бірі.
Морфологиялық құрамы күрделі сөздердің ұзақ қолданыста фонетикалық және
құрылымдық жағынан өзгеретіні ... ... оның ... танылмастай
болып өзгеріп кетеді.
Жалпы тіл білімінде Ф. де Соссюрдің тілдік таңбаның еркінділігі ... кең өріс ... Тіл ... ... ... деп – ... мен акустикалық бейнесін, образын айтады. Тілдік ... ... ... ... тілдегі сөздердің бәрі дерлік уәжделген
деуге болмайды.
Тілде ... ... да бар. ... ... ... қасиетін
қолдаушы ғалымдар тілдегі еркінділік қасиетті де жоққа шығармайды. Тілдік
таңбаның екі жақты ... ... ол ... ... ... тіл ... ... жұмыстардың көбінде қазіргі кезде қабылданған
немесе түсінілген тілдік белгі теориясы Ф. де Соссюрден ... ... ... ... – еркін» деген тұжырымы ... ... Бұл ... мынадай анықтамасына негізделген: «Белгі деп – ұғымдар ... ... ... ... [23, 93 ... ... заңдылықтар мен олардың мәнін анықтау кезінде ... ... ...... ... екендігі белгілі. Семиотикада таңба деп – қоршаған
ортадағы кейбір материалдық заттардың ... ... яғни ... ... жүйесі адамға таным процесі барысында жинақталған
сыртқы ... ... деп ... ... ... ... ... белгілер,
символдар, бейнелер деп үшке бөледі [24, 6 ... ... өзін ... ... ... мен құбылыстарын нұсқайтын,
олармен материалдық ұқсастықты білдіретін біржақты бірлік ретінде танылады.
Индекс ... ... ... ... ... ... ... ешқандай
ұқсастықты білдірмейтін, шартты байланыстағы біржақты бірлік. Символикалық
таңбалар өздері ... ... ... ... ... ... бейне таңбаларға жатады. ... ... ... туған, жүйелілік сипаты бар, белгілі мақсатқа сай, қоғамның
әрбір мүшесі саналы түрде қолдана алатын ... қана емес ... ... та ... атқара алатын, шындық өмірдің қорытылған
бейнесін жинақтай ... ... ... табылады.
Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің классификациясының ... ... ... егер адам өзін ... ... бір заттың атын
білмесе, онда оның таным дүниесінің біткені.
Кез келген заттың ... ... ... ... сабақтасып жатқан
«таңбалаушы – таңбаланушы – таңба» үштігінің нәтижесінде дүниеге келеді.
Бұл процесте ... яғни ... ұжым өз ... ... яғни ... ... ... ерекшелігіне сай таңба,
яғни атау береді. Номинациялық акт ... ... ... атаудың өзін
қойған қоғамдық ортаның, ... ... өмір ... ... Сол ... ... таңбалар тілдік ортаның дүниетанымы, тұрмыс
болмысының тілдегі бейнесі ретінде танылады. ... ... ... ... яғни ... ... нысаннан ажыратып тұратын ... алып ... ... ... ... болады: көлемі, реңі,
қызметі, қасиеті, ... бір ... ... т.б. ... сол ... оқиға-жәйт, онда мекендейтін адамдарға дейін таңбаға арқау болуы
мүмкін. Лингвистикада бұл белгі, ...... деп ... мен ... ... осы уәждердің төркіні тілдік емес, яғни
экстралингвистикалық негіздерге барып тіреледі [25, 88 б.].
Дыбыстың ... және ішкі ... ... ... ... мағынасы арқылы біз сөздің ішкі формасын ажыратамыз.
Сөздің ішкі ... тіл ... ... ... ... ... морфемалардың семантикалық және құрылымдық байланысын ... ... ... ... уәждеу; атау негізіне жататын қасиет.
Сөздің ішкі формасының этимологиядан негізгі айырмашылығы –этимология
көбінесе сөз ... ... ... ... ... ... формасы сол тілде сөйлеуші адам үшін үнемі ... ... ... ... ... ... мен ... проблематикасы жағынан ішкі
форма этимологияға қарағанда кең құрастырылуы керек [26, 29 б.].
Уәжділік процесінің тәсілі, құралы – сөздің ... мен оның ... ... ... ... ... болатын ішкі формасы
уәжділіктің негізі ретінде алынады. Уәжділік – ішкі форманың ... ... ... жағынан ішкі форма кез келген лексикалық бірлікке тән. ... оның ... ... себеп бола бермейді. Атаудың ... мен ішкі ... ғана онда ... бар – ... ... ... А.А. ... көзқарасы бойынша кез келген сөз үш ... ... ... сөз болмайды. Сөз тек қана дыбыстық бірлік емес, сонымен бірге
ол – затты таныстырушы және мағына. Уәжді ... ішкі ... бар. ... ... жуық ... ... болады. Сөздің ішкі формасы –
ойлау мазмүны мен ... ... ... Сөз ... ішкі ... жағдайда, өзінің бастапқы мағынасымен байланысын үзеді де, сөздің
түсініксіз ... етек ... ... мен ... өзара қатынасын жеке-жеке қарастыруға
болмайды. Себебі туынды және күрделі ... ... ... ... оның ішкі формасына қатысты.
Уәжділік – мақсатты процесс. Ол тілдік құралдар арқылы лексикалық
бірліктер белгісінің ... ... Жаңа ішкі ... ... ... ...... процесі.
Т.Р. Кияк ішкі форма, уәж, уәжділік ... ... ... ... айта келе, оларды мынандай жүйеге келтіреді:
Уәжділік – процесс, ішкі форма – құрал, уәжділік – ... ... ... – кез келген сөздің тұрақты (жүйелі) ... ... ... ... тән ... ... уәжділік түбір
сөздерде кездеспеуі мүмкін. Уәжділік сөзжасамда факультативті сипатта. ... ... өз ... іске ... ... жоюы мүмкін.
Уәжділік – ішкі форма мен мағына ара қатынасының нәтижесі. Уәж ... ... ... де, уәжділік те – синхрондық ... ... ... ... ... бірліктердің этимологиясын ашуға көмектесуі мүмкін.
Уәжділік дәрежесі сөз мағынасы дамуымен байланысты өзгереді, сөздің ішкі
формасы оған ... ... ішкі ... ... ең айқын жағын көрсететін қасиет береді.
Уәжділік пен ішкі форманы өздерінде бар информациясына байланысты ажыратуға
болады.
Кез келген сөз әр ... ... ... әсеріне ұдайы ұшырай
отырып, күрделі өмір сүреді.
М.М. Копыленконың түсінігінше ... ... өмір ... аспектісі төмендегідей уәждермен сипатталады.
Затқа алғаш рет ат қойғанда адам ассоциацияға арқа ... ... ... ... ... бір көрінісі, жемісі болып табылатын туынды ... ... ... ... жер ... өсімдік дүниесіне тым ерте кезден көңіл
бөліп, әрбір гүлді танып, біліп қана ... оның ... ... ... ... жеке-жеке ат қойып, айдар таққан. Ал гүлге ат ... ... ... ... жоқ. Оның сыртқы көрінісіне, түр-түсіне, иісіне,
дыбыс шығаруына, сыртқы ұқсастықтарына ... ... ... ... т.б. деп ... тап ... ... «өсімдік» атауы 1926 жылы Мәскеуден шыққан ботаникалық терминдер
сөздігінде ... рет ... ... Оған дейін қазақ жер бетіне шыққан
өскіннің бәрін «көк» деп атаған. Табиғаттың, әсіресе, гүл ... ... ... ... Оны біз гүл атауларынан және ... ... ... ... ... гүл атауларының қалыптасуына олардың гүлдеу уақыты негіз болған:
Наурызгүл (наурызшешек, наурызек) ( первоцвет) аттарына наурыз айында
(21 наурыз – 21 ... ... жер ... ... ... ... намазшамгүл немесе ымыртгүл атына сай күн батқат соң, ... тек ... ... май ... гүлдеуі себепші болған. Желтоқсан
гүлі –- желтоқсан айында гүлдеуі негіз болған.
Атау ... ... мен ... ... ... ... ... жалпы ерекшелігі де осында. Сондықтан әрбір пайда
болатын сөз ат тағылатын заттың ... ... Одан соң ... ... түбірмен мағыналық байланысы үзіледі де, ... ... жаңа атау ... ... ... ... тілдік
элементтерден тұрады. Бұл ішкі тілдік бірізділік адам игерген білімдердің
нысандық реттілігін көрсетеді. Бір ... ... ... ... ... ... ... суреттейді. Сөз, номинациялық атау
– зат пен ... ... ... ... ... ... ... Кез келген заттың қасиеті мен белгісі толық қалпында
бірден ашыла бермейді.
Әлем бейнесін тануда адам түйсігіне әсер ... ... ... ... ... т.б. Одан ... тану деңгейіне заттың ішкі сапалық қасиеттері
мен қырлары ашылады.
Бір ғана гүлге бір жердің адамдары бір белгісіне қарай ат ... ... ... адамдары оған екінші бір белгісіне қарай ат қоятын жағдайлар
болады.
Мәселен, орысша первоцвет деп ... гүл ... ... – бәйшешек,
бірде — қозыгүл, екінші жерде — ... ... ... деп те
аталады.
Фиалка деп аталатын гүлдің де қазақша бірнеше аты бар: ... ... ... ... ... ... бірде тозганақ, бірде үпілдек
деп аталады.
Ландыш – інжугүл, меруертгүл.
Қынагүл деп аталатын гүл орысша ... ... ... недотрога,
огонек, ал бір жерде оны прекрасная венъка деп атайды.
Василек – ... ... ... ... ...... ... ғылыми атаулар болса, екіншілері
–халықтық не жергілікті, ал үшіншілері – диалектілік атаулар. ... ... ... халықтың өз жерлерінде өсетін өсімдікке, гүлге ... ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде гүлдердің халықтық
атаулары көбінесе ел ішінде, халықтың ауызекі сөйлеу ... жиі ... көп ... ... атауларға тән ерекшеліктердің бастысы –
ол жасалуы жағынан тым қарапайым, ат қою уәжі халыққа жақсы таныс, ... ... ... ... ... ... келетіндігі.
Олардың уәждері ретінде әсіресе төрт түлік мал атаулары мен аң, ... ... ... мен ... ... ... сондай-
ақ, табиғат құбылыстарына қатысты: тау, тас, қүм, жер, су, ай, күн, ... ... ... мен ... түсті білдіретін ақ, көк, қара, сары, қызыл
тәрізді сөздер алынған.
1.2 Жартылай уәжді, толық уәжді, ... ... және ... гүл
атаулары
Е.В. Комбина уәжділікті: 1) толық, 2) жартылай, 3) уәжділіктің мүлде
болмауы, 4) абсолютті уәжді деп 4 ... ... [27, 21 б.]. Оны ... ... ... болады:
1 – кесте. Уәжділіктің түрлері.
Толық уәжділік – сөздің формасы өз ... ... ... ... айқындауы. Ішкі форма белгісінің мағына ішіне толық кіруін көрсете
алуы немесе зат уәжінің негізіне алынған белгінің зат ... ... ... ... 1 – ... ... ... болады.
Жартылай уәжділік – ішкі ... мен ... ... ... ... ... немесе заттың уәжі ретінде негізге алынған
белгінің сол ... ... ... аша алу ... 2 – суреттен
көруге болады.
Уәжділіктің болмауы (бейуәжді) – ішкі ... ... ... ... ... ... таппауы немесе мағынаны аша
алмауы, мағынадан зат белгісінің, уәжінің көрініс таппауын 3 – ... ...... бұл түрі сирек кездесетін ... Ішкі ... ... белгісінің және лексикалық семантикалық
белгісінің және лексикалық мағынасының толықтай сәйкес келуі 4 – ... ... – гүл ... ... ақ ... толық көрініп тұр.
Бұл толық уәжділік қатарына жата алады.
Бозгүлжапырақ – ... ... гүлі бар ... гүлінің түр-түсі
боз екендігі толық көрініп тұр.
Икембасгүл – өсімдік басының имек екендігі, гүл екендігі толық ... - ... ... ... гүл ... толық көрініп түр.
Жартылай уәжді өсімдіктер қатарына бір компонентінің уәжі ... ... ... ... ашу арқылы ғана анықтауға болатын
атаулар кіреді.
Мысалы: қызғалдақ – қыз/қызыл/ түр-түсін білдірсе, ғалдақ – көне ... гүл ... ... Осы ... гүл ... ... ... болады: бозғалдақ, сарғалдақ, тікенғалдақ, көкғалдақ, ақғалдақ,
т.б.
Уәжсіз (бейуәжді) гүл атауларына көбіне ... ... ... ... ... гүл ... ... болады. Олар ішкі
формаға кіретін бірде-бір морфема мағынаны аша алмайды, ... ... ... ... да ... ... ... цикас, кипарис,
фуксия, т.б. Мұндай уәжсіз атаулардың шынайы ... ... ... ... шыққан кезінде қалай, не себептен осылай немесе басқаша аталғанын
білу үшін, сол дәуірде өмір ... ... ат ... адамдарды көзбен көріп,
олардың ойын, ойлау бейнелілігін, неге сүйеніліп қойылғандығын білу ... ... гүл ... екі ... үш ... тұратын гүл атаулары
кіреді. Мысалы: ақ гүлді қазтамақ, қыртысты жалынгүл, көкек жалынгүл, көп
гүлді ақжапырақ, хош иісті ... ... ... гүл, ... ... ... ... жапырақшалы гүл, т.б.
Бір уәжді және көп уәжді гүл атаулары.
Егер ат қою кезінде бір белгісі ғана негізге алынып, соған байланысты ... онда ... ... бір ... гүлдер деп атаймыз. Ат қою
процесінде екі немесе одан да көп ... ... ... ... онда ... көп ... ... дейміз.
Мысалы: ақсарыгүл – 1-ші уәжі түр-түсі, 2-ші уәжі гүл екендігі;
бозгүлжапырақ – 1-ші уәжі ... 2-ші уәжі гүл ... 3-ші ... екендігі;
түнсұлугүл – 1-ші уәжі гүл ашатын мезгілі, 2-ші уәжі гүл екендігі;
наурызшешек - 1-ші уэжі ... ... 2-ші уэжі гүл ... гүлі – 1-ші уәжі ... мезгілі, 2-ші уәжі гүл екендігі;
көркемжапырақ – 1-ші уәжі гүлдің бейнесі; 2-ші уәжі жапырағының бары; 3-
ші уәжі гүл екендігі;
көктікен – 1-ші уәжі ... 2-ші уәжі ... ... 3-ші уәжі ... шырақ – 1-ші уәжі гүл ашатын мезгілі, 2-ші уәжі гүл екендігі;
қоңыраугүл – 1-ші уэжі дыбыс шығаратындығы, 2-уәжі гүл екендігі;
ақжүпар – 1-ші уәжі түр - ... 2-ші уәжі ... 3-ші уәжі гүл ... – 1-ші уәжі ... 2-ші уәжі гүл екендігі.
көкбасгүл –- 1-ші уәжі түр-түсі, 2-ші уәжі гүл ... ... ашу ... ... анықтау
Белгілі ғалым К. Ахановтың айтуынша: «зат немесе құбылыс ... ... өз ... бар, я ... ... ... бір ... бойынша
аталады. Ол белгі күңгірттеніп кетеді де, элгі сөздің этимологиясы мен шығу
тегі арнайы зерттеу нәтижесінде ғана ... [28, 87-88 ... ... жағы, бір ұшы этимологиямен байланысты. Егер гүл
атаулары этимологиясын білмесек, уәжділік мәнін анықтау қиын ... ... сөз ... ... ... оның құрамында соғүрлым көне негіздер
мағынасы сақталуы мүмкін. ... ... ... негізінде жаңа туынды
сөздер уәжделеніп жасалады.
Тарихтың өне ... ... ... ... ... ... Бірде ол
бірыңғай фонетикалық ... ... ... ... ... ... Немесе бұған керісінше күй кешеді, мағынасы ауысып кетеді
де, сыртқы пішіні сол ... ... ... ... ... қатар,
мазмұны да, формасы да вариантталған тілдік элементтер өте көп.
Атау ат беру қызметінен басқа сөз суреттеу қызметін де ... ... ... ... сөздің «заттың белгісін нысана еткен
алғашқы бағыты» уақыт өте келе жоғалуы ... ... ... ... ... себеп болады. Тілде уәжсіз сөздердің болуы ... ... ... ... ... сөз ... және ... тұрғыдан
уәжделген.
Уәжділік тұрғысынан тілдің лексикалық құрамы біртекті емес. Бұл уәжді
немесе уәжсіз сөзге артықтылық ... ... ... ... ... ... ... басқа тілдерді оқытуда орасан
маңызды. Ассоциативтік қатарды қамти ... ... ... ашу ... анағұрлым терең игеруге көмектеседі. Мысалы:
Бегония. Бұл гүлді ХҮІІ ғасырда француз монахы Ш. Плюшье экспедициясының
мүшелері Гаити аралынан кездестіріп, оған осы ... ... әрі ... ... ... (1938-1710 ж.ж.) есімін береді. Осылайша
қолдынысқа алғаш енген гүл саяхатшылар арқылы ... және Азия ... ... ... 1812 ж. ... ... деген атаумен Ресейге де
жетеді. Шынында да жиегі қызарып тұратын бұл ... ... ... ... ... деп ... гүл күлтесіне байланысты айтылған. Гүл күлтесі керней
секілді, көлемі 10-20 см. және жиегі сарғыш, майысқан мыс табақша ... ... ... ... ... ... атауы Тагахасит ХҮІ ғасырда
өмір сүрген Фухса мен Геснераның еңбектерінде кездеседі. Осы гүлдің аты
«көз ... ... ... ... ... Сол ... бұл ... көз
ауруын емдеу үшін пайдаланған.
Бақыт цүсы (стрелитция) – ... ... ... Отаны Оңтүстік
Африка елі. Гүлдің осылай аталуының өзі ... ... ... қызы
Мекленбург-Стрелитцке қойылған.
Қүрма пальмасы – «Palma» латын тілінен аударғанда «алақан» деген ұғымды
білдіреді. Ертеде римдіктер үшін пальма ... ... ... ... ... ... ... құрма финигі ... ... ... ... көне ... Финикия, Египет, Арабия елдері.
Ховея – бұл пальманың атауы ежелгі Кентия қаласының ... ... ... ... – бұл ... аты 18 – ... өмір сүрген неміс ботанигі И.Х.
Шеффлердің есімімен байланысты.
Балықкөз – гүлі балықтың көзі ... ... ... ... ... – грек ... бойынша Нарцисс жас жігіт, өзен құдайы
–Кефистің ұлы. ...... ... ... ... емес ... ол тек
жалғыздықты, орман аралап жүргенді ұнататын. Сондықтан нимфтер ... ... деп ... Эхо нимфі Нарцисске ғашық ... ... оған ... аудармай қояды. Эхо жауапсыз махаббаттан солып, даусынан
басқа ештеңе қалмайды. Басқа нимфтер кек алу ... ... ... ... Афродита Нарциссті өзіне-өзі ғашық қылып қояды. ... ... өз ... ... болып, күнде соған қарап, қайтыс болады.
Сол жерден ақ гүл шығады, оны ... деп атап ... ... ...... ... меруертгүл (ландыш) – бұл гүлдің пайда ... бір ... ... баласынан айрылып жылағанда, көз жасы тамшыларының түскен жерінде ақ
гүл пайда болады, соны ландыш деп атаған.
Лала (лилия) – ... ... оны ... ... дейді. Ал римдіктер
оны аналар құдайы Юнонаның сүті тамған жерден өсіп ... деп оны ... ... ...... рим ... ... Цианус атты жас жігіт василек гүлінің
сүлулығына қатты қызығатын, осы гүлден әртүрлі нәрсе жасап, тек осы ... ... ... және ... көк түсті киім киетін. Бір күні оның
өлі денесін василектің арасынан тауып алады. Соның жанынан көк ... ... ... ... кейін василекті цианус деп атап кетті.
Уәжділік ... ... ... ... ... де ... ... Номинация терминіне келсек, ол:
Шындықтың тілдік бірліктердің құралу процесі;
Осы процестің нәтижесі (есімдерді білдіретін сөздер, ... ... ... және ... ... ... ... этимологиялық талдау нәтижесінде айқындалады.
Туынды номинация топтар (метафора, метаномия және т.б.) мен аффиксация
және синтаксистік конструкциялар арқылы ... ... [2, 243 ... ... ... атқаратын тілдік бірліктердің жасалу жүйесін
зерттейді. Номинация теориясы ... ... ... ... оны
ономасиологиялық аспектіде қарастырады.
Ономастика – гректің «ат беру ... ... ... ... – атаудың ұғыммен, затпен байланыстылығын, пайда болу ... ... ... ... ... атау ... ... типтерін зерттейді.
Атау – затты, денотатты белгілеуші, көрсетуші. Атаудың жәй түрі – сөз,
оның негізгі ...... ... ... ... – сөздің ұғымды білдіруі және заттың белгілі
бір ... ... [29, 133 б.]. ... ... ...... ... затты атау қасиеті.
Басқа заттарға ат беру сияқты гүлдерге ат беру де сол гүл мен оның атауы
арасындағы ... ... ... ... тілдегі сөздермен
қамтамасыз етілген. Сонымен ... ол ... ... ... де
байланысты. Маңызды белгілер негізінде атау жасалады. Жаңа ... ... ... ... ... ... белгілері көрініс
табады. Заттың маңызды белгілері арқылы ұғым қалыптасып, атау пайда болады.
Атау адам танымы ... деп ... ... ... қалыптасады.
Заттың атауына негіз болған номинативтік белгілер – тілдегі уәжділік болып
бағаланады.
Жаңа атау жасалу үшін алғашқы ... ... тіл ... сол ... береді. Күш, түрткі – заттың атауындағы көрінетін ... ... ... ... да ... тығыз байланысты, ол
нысанның қалай аталуын зерттейді. Бізді қоршаған ортаның белгілі бір затына
немесе құбылысына оларда бар уәждік ... ... ат ... ... ... ... қатарлары айқындалады.
Осыдан біз номинация мен уәжділіктің арасындағы бірін-бірі анықтайтын
өзара байланысты көреміз. ... ... ... ... ... есте сақтаудың ыңғайлылық жағын ғана емес, сонымен қатар ... ... ... де ... айналадағы затты, құбылысты көргенде, танығанда, оның белгілерін,
қасиетін, көрінісін, я сапасын ұғынады. Сол ... ... ... ... сол ... ... есім етіп ... Затты сөзбен айтқанда,
олардың көрнекі, айқын белгілерін оларға атау етіп береді [30, 49 б.].
Адамдар ... ... ... ... танымдық тұрғыдан атау қойып
отырған. Бұл процесс – ат қоюшының ол нысанға көзқарасына, қарым-қатынасына
тікелей байланысты. Номинация принципі ... ... оның ... қатыстылығына, ат қоюшы қоғамдағы әлеуметтік экономикалық, саяси
жағдайларды, адамдардың наным-сенім мен ... ... ... ... әсерін ескеретін әмбебап категория ретінде танылады [31, 47 б.].
Демек, номинациялық актіге: ат беруші, ... ... ... үш ... қатысады. Олар бізді қоршаған дүниедегі заттар мен
құбылыстарды атайтын ... ... ... ... атауларды
қалыптастырады. Кез келген ат қою ... ... ... ... ... ... уәжі деп – ... мен зерттеуде аттардың
түрлі типтерінде түрлі дәрежеде қолайлы себеп-салдар байланыстарының кешені
[32, 78 б.].
Сөз атау ... ... бір ... ... емес, заттардың тұтас
тобына қатысты болып ... Ол үшін ... ең ... ... алып ... ... жалпылама сипаты адамның қоғамдық-
өндірістік қызметі ... ... ... сол ... ең бір ... ... бейнелейді [33, 204 б.].
Бұрын өмірде болмаған, жаңадан пайда болған (ат – ... ... ... ... ... ... ... де көп. Неге десеңіз, атау
мен зат ... ... ... ... мен ... арқылы жасалатыны
белгілі. Адам танымы оның түсінігімен наным-сенімдерімен де ... ... ... алайық. Тобылғының қасиетін жақсы білгендер оны
жынқурай, шайтанкелмес деп те атайды. «Үйге жын-сайтан ... ... ... ... іліп ... ... тобылғыдан сап жасайтын болған
немесе ауру-сырқауды, жын-сайтанды қуу үшін емшілер тобылғы сапты қамшымен
ұрып, сабайтын ... ... ... 2 ... ... ... немесе алғашқы атау (первичная номинация). Бұл жағдайда
аталушы заттың аты атаудың жалпы қасиеттерімен уәжделеді. Алғашқы атауда
аталушы ... аты ... ... қасиеттерімен уәжделеді
Екінші дәрежелі немесе кейінгі атау (вторичная номинация). Мұнда сөздің
семантикалық дамуы ... өзін ... ... ... ... яғни ... ... дамуы нәтижесінде өзін тудырған түбірмен
мағыналық байланыс үзіледі. Екінші атау – ... ... ... бар атаулар
қайта қаралып, ойда сараланып барып, екінші атауды қоюға себеп болады.
Екінші ... ... ... ...... атау тура ... ... қолданылады.
Гүл атаулары ішінде бірінші ... ... аз ... қоры ... ... атау ... ... толықтырылады. Екінші
атаулар өздерінің мазмұнның, мағыналарының құрылуы ... ... ... емес. Сол сияқты уәжділік теориясында ... ... ... орын ... ... деривациялық мағынасы сияқты екінші атаулардың
мазмұны әрқашан уәжді.
Осының барлығы атауыштық қызметте уәж ұғымы ... рөл ... ... ... ... ... денотатқа тән белгілі бір
белгі жатады да, оны ... өзі ... ... екі дәрежесі де уәжге негізделеді. Сондықтан уәждеу
–тілдік номинация теориясының ... бір ... [34, 249 ... ... ... ... ... негізінде адам ойлаушының
ассоциативті сипаты жатады. Ол көбінесе бұрыннан бар, ... ... ... болады. Кейін ... ... ... мағынаның өзгеруі логикалық түріне (метафора, метонимия) және сол
заттың атқаратын ... ... сай ... ... мен ... ... Тек қана өз ұлттың тіліндегі
атаулары бар тілдер аз кездеседі. Себебі ... ... ... өзі ... тез сіңіп, сол тілде қалыптасып кетеді. Кез келген атау өзі ... ... бір ... ... ... ... Кірме атауларды
зерттегенде олардың этимологиясын және тарихи шығу тегін зерттеу керек.
Кірме сөздердің ену ...... ... болған затты немесе
құбылысты атау қажеттілігі. Олар жеке ... ... ... толық
номинативті мағына беріп, дербес жұмсала алатын форма ретінде ... ... ... сөзжасамдық тәсілмен жасалған атау екінші тілге номинативті
бірлік ... ... ... ... кірме сөздер сол тілге сіңіп,
екіншілік номинация тудыруы заңды қүбылыс. Олар ... де, ... ... бола ... ... ... ... гүл атаулары – араб-парсы тілінен енген
сөздер. Олар VIII ғасырдан бастап кірген, сол тілдерден енген гүл ... 3% ... ... араб ... ... зәйтүн (зайтун), райхан
(рәйхан), т.б.
Парсы тілінен кіргендер: құрма ... ... ... (энжир), т.б.
Қазақ тіліне орыс тілі арқылы басқа тілден ауысқан гүл атаулары шамамен
10% құрайды. Оларды үш топқа жіктеуге ... ... ... дыбыстық, не мағыналық өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі атауымен қазақша ... ... ... ... – ақ ... араукария – арукәрия, аспарагус – аспарақұс,
т.б.
шеттен сөз ... оның ішкі ... ... ... ... ... бұл сөздердің шығу тегі, оны
құрастырушы ... ... ... құрылыммен байланыстылығы
мүлдем аңғарылмайды, яғни уәжі күңгірттенеді.
Қазақ тілінде рауғаш (ревень) деген өсімдік атауы бар. Оны ... ... ... де айта береді. Бұл атау рау және ағаш деген екі ... ... Рау – ... ravand ... ... ... ... парсы тілінде «жылтыр, жалтыр, жарық сұлу» деген мағына береді ... ... таң ... атып ... ... гүл ... ... сөздеріне негіз болып тұрған да осы сөз.
Қысқасы, бұның уәжі ... ... ... қойылған деген тоқтамға
келеміз.
Гүлдердің халықтық атауларында денотаттық синонимдер өте көп кездеседі.
Халықтық номенклатура ... ... ... көп тарала
қоймаған. Сондықтан да кейде «халықтық атаулар» орнына «жергілікті ... ... ... ... ... ... көбі тек кейбір жерлерде ғана таралуымен
шектелген. Басқа тілден алынған атауларда алғаш уәждеу актісі орын ... ... ... сөз ... атау бола ... ... алушы тұрғысынан
мұндай атауларда ішкі уәж болмайды.
Калька – бір тілден екінші тілге атауды сөзбе-сөз аудару. Калька жолымен
аударғанда ... ... ... ... оның ... ... ... Бұрын
кездеспеген жаңа реалийді тілде беруде, калькалар ... ... ... ... ... осы ... мүлдем айырғысыз болып келеді,
сондықтан олардың ... ... ... ... өте ... ... кірме сөздерде сөздің бір тілден екінші тілге ... орын ... ... ... сол күйде аудару аңғарылады. Мысалы:
Жүзжасар – столетник
Күнсұлу – красноднев
Түнсэуле – ночесвет
Тасжарған - каменоломка
Желтоқсан гүлі – декабрист
Бәйшешек – первоцвет
Үпілдек – .................. – душистый колосок
Жылантамыр – змеевик
Иісті рута – рута пахучая
Қазжуа — гусиный лук, т.б.
2 ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕГІ ГҮЛ ... ... ... тұрғыдан сөздің уәжділігі оның атау сәтіндегі мағынасымен
тарихи бірлікте. ... ... тіл ... уәжділікті бірнеше түрге
ажыратады.
С. Ульман уәжділіктің үш түрін атайды: 1) фонетикалық ... ... ... 3) семантикалық уэжділік [35].
В.Г. Гак уәжділікті абсолютті және ... деп ... ... ... ішкі жэне ... уәжді деп бөледі [36].
Т.Р. Кияк уәжділікті жалпы ... ... ... 1) ... ... ... немесе абсолюттік) уәжділік; 2) ішкі ... ... және ... ... [26, 76 ... ... ... морфологиялық-синтетикалық
уәжділік
Фонетикалық уәжділік формальды жағынан сөздің ... ... ... ... Бұл жағдайда дыбыс бейнелеуіштік және дыбыселіктеуіш жағы
мен оның мағынасының ... ... ... ... қажет.
Дыбысбейнелеуіштік – фоносемантиканың нысаны. Фоносемантика тіл
білімінің жаңа қалыптасқан ... ... ... тілі ... ... уәжділігі көмескіленген, табиғаты дыбысбейнелеуіш
болатын лексикалық топтарды ... сөз ... ... ... ... ... ... кездерде ғана қолға алына
бастады. Сондықтан кейбір гүл ... ... ... ... ... тіл ... XX ғасырдың 80 жылдарынан бастап пайда болды.
Егер дыбыселіктеуіштік тікелей гүлдердің белгілі бір шығаратын дыбысына
байланысты ... ... ... бір ... сыртқы
бейнесін көз алдыңа әкеледі. Дыбыселіктеуіштік дыбыстарға, ... ... ... ... ... ... ... жағынан
ғана еліктеуді білдіреді.
Сондықтан да гүл атауларындағы дыбыстық уәжділік тілдегі уәжділіктің
сыртқы бейнесіне байланысты бөлінетін тобына жатады.
Уәжділікті ... тағы ... ... де ... ...... айтылуы мен белгіленуші ... ... бір ... ... ... ...... заттың қасиеттері мен
белгілеуші заттың қасиеттерінің басқа бір зат мағынасы арқылы мәнді ... ... Сол ... бұл ... Ф. де ... тілімен
айтсақ, «қатыстық уәжділік» деуге болады.
Фонетикалық уәжділікті ең алғаш А.П. ... ... ... К.Ш. ... [37] пен С.А. ... қарастырған.
Фонетикалық уәжділік дегеніміз – сөздің айтылуы мен мағынасы арасындағы
кейбір сәйкестік. Фонетикалық уәжділік – ... ... ... кез келген
белгісі. Фонетикалық уәжділік – сөз атауының құрамына кіретін дыбыстардың
символикалық мағыналары мен ... ... ... ... [38, 82 ... ... ... екі түрі, семантикалық пен морфологиялық
уәжділік фонетикалық уәжділікпен күрделі қарым-қатынаста. Тілдің өмір ... ... ... ... ... ... ... сөздің фонетикалық уәжінен гөрі ... ... ... ... ... ол салыстырмалы сипатқа ие.
Фонетикалық уәжділік семантикалық, ... ... ... ... бастапқы уәжділік ретінде есептеледі де,
тілдің ... ... ... және ... ... ... құрайды.
Еліктеуіш теориясының негізін құрайды. Еліктеуіш ... ... ... сөздердің барлығы уәжделген. Яғни сөздердің дыбыстық формасы болып
табылады. Адам нысанның қасиетіне ... ... оның ... ... ... Мысалы: қазақ тілінде торсылдақ атты гүлдің атауы осы аталған гүлдің
шығаратын дыбысына еліктеуден туған және ол оның ... ... ... ...... уәжі де ... еліктеу уәжінен туындаған.
Кез келген сөз біздің санамызда ... да бір ... ... ...... ...... сияқты көріністерін көз
алдымызға әкеледі. Бұл көбінесе сол мән бізге белгілі болғанға дейін орын
алып үлгеретін ... ... ... ... ... дыбысталудың ауқымды спекторын
көрсеткенмен, олардың әрқилылығы соншалық, тіпті еліктеуіш сөздердің ... есту ... ... ... ... Тіл – ... естілу жүйесі,
ол артикуляцияланатындықтан, моторлық жүйе.
Фонетикалық уәжділік тілдің, оның сөздік құрамының белгілі бір уәжделген
дыбыстық формаға ие. ... уәж ... ... ... тығыз
байланысты болғандықтан, оны алғашқы уәждеу деп атайды.
Қазіргі тілде бір дәрежелі немесе алғаш атаулар өте ... ... ... қоры негізінен екінші дәрежелі немесе кейінгі ... ... ... ... ... ... туындылығы
көбінесе этимологиялық және тарихи талдау арқылы анықталады [39].
Сөздің жаңа лексикалық мағынасына сай атаудың ... ... ... ... ішкі формасы. Сөздің ішкі формасы сөздің дыбыстық бейнесін уәждеп,
мағынаның неліктен сол дыбыстардың ... ... ... Тіл ... ол ... және ... ... фоносемантика дыбысбейнелеуіш лексикасының ... ... ... ғана ... ... ... сөздің тарихи
морфологиялық құрылымын талдауға да көмектеседі [37, 165 б.].
Көптеген өлі түбір элементтерінің дыбысбейнелеуіштік ... ... ... ... ... ... мен ... морфемалардың
метатезалық варианттары талданады да, қазіргі кездегі жорамал түбірлердің
ерте ... ... ... ... ... екендігі анықталады. Қазіргі
замандағы тіл білімінің аса қызықты проблемаларының бірі – дыбыс пен мағына
арасындағы ... ... ... ... ... қарағанда оптикалық нысан белгінің
мазмұнын көрнекі бейнелеуге ... ... ... ... ... ... мен әрекеттер көру образын ғана емес, есту ... ... ... мол. ... да тек ... ғана ... соған
сай көру образын тудыруы және оған кері болуы да мүмкін.
Тілдің пайда болуы – шартты сипаттағы мағынаның ... ... Бұл ... тән ... ... ... ... бар мағынаға байланысты
жасалған. Тілдің даму процесінде тілдік белгінің алғаш уәжділігін екінші
қатардағы айқын болып келетін және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі туады.
Адам миының зат немесе оның іс-әрекеті туралы және ... ... ... рефлектордың байланыстарды анықтау қабілеті фонетикалық
мағына тууының алғы шарты болып табылады. Соның нәтижесінде ... ... ... ... яғни ... ... ... уәжділіктің дыбысбейнелеуіштік құбылыстармен келген түрі –
болмыстың дыбыстық емес құбылысына еліктеуден, яғни солардың адам санасына
салатын суретін, ... ... ... бейнелеуден жасалған сөздер.
Мұндай уәжбен жасалған гүл ... қай ... ... ... ... нақтылығымен, образдылығымен ерекшеленеді. Бұлардың
гүлдерді көз алдыңа елестетіп, оның сипатын айқындап беруде, сол ... ... ... ... ... рөлі зор. ... ... түрімен жасалған гүл атауларына мыналар жатады: отгүл,
жалынгүл, бұйрагүл, бүрген, бүркеншік, т.б.
Уәжділіктің осы ... ... ... ... және ... ... ... да кездеседі. Бірақ қазақ тілінде
дыбысбейнелеуіштік және дыбыселіктеуіштік уәжбен жасалған гүл ... ... ... ... ... ... – фонетикалық уәжділік, ішкі формасына
қарай – ... және ... ... деп ... Енді
осы лексика-семантикалық уәжділікті қарастырайық.
Гүл атауларын жасауда фонетикалық, морфологиялық ... ... ... те кең түрде қолданылады. Уәжділіктің бұл
түрі белгілі бір ... жаңа ... ие ... көп ... омонимдік
қатарда келуі арқылы жасалады. Мұндай кейбір сөздердің әуел бастағы мәнін
жоғалтуы немесе әлсіретуі барысында басқа бір ... ... ... ... Тіл білімінде бұл құбылыс прономинализация деп аталады.
Сөздің мағыналық жақтан дамуында көп мағыналы сөздің әртүрлі мағыналары
бір-бірінен алшақтап, бірте-бірте олардың ... ... ... де, мағыналары басқа сөздер жасалады. Сөздердің семантикалық
уәжділік арқылы жасалуы тілдердің ... ... ... ... ... уәж ретінде қызмет еткен белгілер тарихи
тұрғыдан ескіріп, ұмытылып кетуі мүмкін. Соның нәтижесінде оның мағынасы да
көмескіленеді. Ол ... ... ... т.б. ... тұрғыдан қарастыруды қажет етеді [32, 265 б.].
Семантикалық уәжділік – ... бір атау ... ... бір ... ... ... сол заттың бейнелілігінің ... ... Егер жаңа сөз өзін ... басқа сөзбен түсіндірілетін болса,
онда біз семантикалық уәжділік туралы сөз ... ... ... лексика-
семантикалық уәжділік дегеніміз – тіл иелері ... бір ... ... зат ... ... ... байланыс.
Қ.Ш. Құсайынов зерттеуінде семантикалық уәжділікке мынандай анықтама
береді: «Под семантической ... ... ... ... образности, основанной на метафорических, метонимических и тому
подобных явлениях новые ... ... не как ... ... ... ... а как детерминативные формы с определенной семантикой,
образованные от функционирующих слов, вследствие ... ... [37, 5 ... ... байланысты Н. Сауранбаев ... мына ... ... ... ... Бұл заң бойынша адам кейбір ... істі оның ... ... ... ... ... етіп ... да,
соларға қарама-қарсы қолданылады. ... мына ... ... ... ... т.б.
Ат ауысу заңы. Алғашқы заттың не бұйымның ескі аты оның жаңа түріне ... Бұны ... «ат ... ... деп атайды. Мұндай ат
ауысу ескі мен жаңаның арасындағы ұқсастыққа немесе қызметтікке, не ... ... ... ... Бұл заң бойынша көпшілік атаулар белгілі бір заттың
сыртқы көрінісін, белгісін басқа нәрсеге ... ... ... Мысалы:
балықкөз – жапырақшалары кішкентай гүл. Оның гүлі ... көзі ... ... ... немесе жанды затқа тіркестіріліп ... ... ... ... ... олардың мағынасына елеулі
өзгерістер енеді. Мысалы: наурызек – қүс ... ... – гүл ... де уәжі ... ... байланысты қойылған. Құс наурыз айында ұшып
келе бастайды, наурызек гүлі де наурыз айында жерге өсіп шығады.
Уәжделген сөз – ... ... Гүл ... ат қою кезіндегі
уәждерді тану – белгілі бір уақыт мезетінде бірте-бірте айқындалатын ... ... ... ... варианттар (бірдей
айтылатын сөздер) ішкі ... бар ... ... ... ... әртүрлі және олар белгілі бір қарым-қатынасқа ... ... ... Сөз ... немесе семантикалық уәжділігі ішкі формасының жалпылығын
көрсетеді.
Сөз өз мазмұнындағы барлық ойды көрсетпейді, тек оның бір ғана ... ... ішкі ...... ... мен сана-сезім арасындағы
қатынас. Ол адамға ой қалай болып көрінетіндігін білдіреді.
Сонымен, бір тілде бір ғана сөз ... ... атау бола ... ... бірнеше сөз бір ғана зат атауы болады.
Семантикалық уәж арқылы сөз жасалғанда, сөздің құрамында ешбір өзгеріс
болмайды. Ол бір ғана ... ... ... ... тек ... ... Сөз
лексика-семантикалық жағынан уәжделгенде белгілі бір сөздердің жаңа
мағыналарға ие ... көп ... ... ... ... ... келуі арқылы
жасалады.
Гүл атаулары арасынан лексика-семантикалық уәжділік бойынша жасалған
гүлдер: еркек, иттіс, киізтүк, аққанат, желайдар, т.б.
Тілдің даму ... ... ... ... ... ... ... семантикалық жақтан өзгеріп түрленуі тілдің сөздік құрамының
дамуының негізгі жолдарының бірі.
Сөз мағынасының жаңа мағынаға ие ... екі ... ... мағынасының өзгеруінің тілден тыс немесе сыртқы себептері;
тілдік немесе лингвистикалық ... ... ... ... ... бір ... ... бір салаға
ауысуы оның мағынасының өзгеруіне итермелейді.
Жаңадан танылған заттарды сөзбен атаудың қажеттілігі ... ... ... ... ... дамып, баюына әкеледі. Сөздің
мағынасының ауысуы әр түрлі тәсілдер арқылы іске асады.
Көпмағыналылық – адам ... ... ... қалпын көрсететін құбылыс.
Зат пен құбылыстың ұқсастығы бірнеше ұғымдарды атауға негіз болады.
Жеке сөздерге ... ... тән, ... ... белгілейді. Лексика-
семантикалық уәж сөзжасамның байлығын көрсетеді, кейбір ... о ... ... жаңа ... ие ... ... енді ... омонимдік
қатар құрып, әртүрлі сөз табының туындауына себепкер болады.
Морфологиялық-синтетикалық уәжділік. Тіл ... ... ... ең маңызды, әрі ауқымды қызмет атқаратын сала
–морфология. Морфологияның аталмыш бағытындағы ... ... ... ... ... сөздердің тұлғалық қалыптасуы тән
болғандықтан, оның лингвистикадағы рөлі өлшеусіз [40,21 б.].
Морфологиялық уәжділік дегеніміз – ... ... ... оны
құрайтын морфемалардың мағыналарында толық немесе ... ... ... ... тіл біліміндегі біраз ... ... ... ... ... А. ... ... қазақ тілі»)
қарастырылған.
Морфологиялық уәжділік туынды сөздерге тән, яғни ол ... ... Олай ... ... осы туынды сөздің мәнін айқындап алайық.
Қазақ тіл білімінде бұл термин кейде «туынды түбір» деген ... ... ... сөз деген терминнің мағынасы туынды түбір мағынасынан
кең. Туынды түбір деген термин – туынды сөздердің бір ... ғана ... ... туынды сөзге берген анықтамасы мынандай: Туынды сөз
дегеніміз – бастапқы тұлғасы, мағынасы өзгерген сөз. Ол ... ... ... ... де ... ... түбір сөзде жоқ, туынды сөзде бар [41, ... Егер ... ... ... ... онда ол ... болмай, туынды сөзге
айналып кетер еді.
Туынды сөз – сөзжасамдық амал-тәсілдердің ... ... ... сөз ... ... қатысуымен пайда болып, екіншілік
мағынаға ие болатын сөз. Туынды сөз мағынасы ... ... ... ... ... алады. Демек, туынды сөз – екіншілік мағына беретін жаңа сөз
[6, 61 б.].
Морфологиялық уәжділік – ... ... мен оның ... ... ... Бір ... ... атауға ауысу бұл
жағдайда сөз тудырушы құралдар көмегімен жүзеге асады. ... ... ... ... ... бір туынды сөз алтынгүл атауының тууына, одан кейін
үшінші бір атау алтыншыбық ... ... одан ... ... бір атау
алтыншар гүлінің атауы туындаған.
Жаңа жасалған денотаттық мағына алғаш мағынамен бірлікте болады. Ана
тілін ... ... адам ... гүл ... егер оның уәжі ... болса,
анық болса, қай сөз негізінде жасалғанын біле алады, ажырата ... ... ... сөз жасауда өзіндік қызметі бар. ... ... ... ... ... бір екіншілік мағынасындағы сөз жасауға арқау
бола алады.
Бұл жағдайда уәжділік бір ... ... бір ... ие болуы себебін
хабарлайды.
Туынды сөздер екі немесе бірнеше морфемалар мағынасы арқылы жасалып,
уәжделетіндіктен, оның түбір мағынасын ашу ... ... [6, 7 ... ... ... ... суффикстік тәсіл арқылы жасалған сөздер –
туынды сөздер. Мұндай сөздер жаңа ... ... ... атау ... оны біз морфология-синтетикалық уәжді сөздер деп атаймыз.
Морфологиялық уәжділікте сөз түбірге қосымша қосу арқылы, екі-үш ... ... да ... Бұл әдіс ... уәж ...... дегеннен жасалған. Синтез ...... ... ... гүл атауларының да ең түпкі ... ... ... ... ... ... ... сөзден тұрады да, оған
аффикстер қосылады; жұрнақтар да осы тәсілдің екінші бір шартты ... ... ... көне ... ... ... ... өзгеріп, жаңғырып тұратын құбылыс емес. Сөз ... ... ... ... ол өте баяу ... Көне ... ескерткіштер тілдегі
туынды сөздер саны қазіргі тілдегі ... ... ... ... ... туынды сөздер өте көп.
Қазақ тілінде түбір тұлғалы гүл атаулары жиі кездеседі. Олар бір ғана
түбірден тұрады да, басқа ... гүл ... ... ... ... ... ... сарғалдақ, аққалдақ, бозғалдақ. Мұндағы –ғалдақ сөзі –
тірек компонент. Ал оның алдында ... ... ... ... ... ақ,
боз) уәждік қызмет атқарып тұр. «Ғалдақ» көне түркі тілінде ... ... ... ... ... ... да тұра ... мүмкін. Мысалы: «ай»
сөзі тірек болған гүл атаулары: ... ... ... ... ... сөзі ... компонент болған гүл атаулары: ақжелек, ақкелін, ақгүл,
ақбақай, ақгалдақ, аққанат, т.б.
«Көк» сөзі ... ... ... гүл ... ... көкбұғпа,
көкгүл, көккекіре, көкжалбыз, көкпек, көктікен, т.б.
Тірек компонент бірнеше күрделі гүл атауларының жасалуына негіз ... ... ... ... тірек компонент бір мағынада қолданылады.
Тірек компоненттің қызметінен туынды түбірдегі ... ... ... Туынды түбір сөздің мағынасы ... ... ... ... де, екеуінің мағыналық байланысы анық көрініп тұрады.
Гүл атауларының ... екі ... ... ... уәж арқылы қосарлануынан жасалған қосарлы сөздер де көптеп
кездеседі. ... ... бір ... ... кеткен.
Қайталама тәсіл арқылы жасалған атаулардың екі компоненті бір сөзден
тұрады: бақ-бақ, ... ... ... ... жасалған гүл атауларына екі-
үш сөздің бірігуінен болған гүл ... ... ... ... ... ... лексикалық мағына тудыратын сөздер
бірлестігі. Олар өзара бірігіп, ... ... ... ... ... ... болмайды, ол уақыт өте пайда болады. Біріккен гүл атауларының
арасы бітелген, тұйық болады, ... ... ... сөз не морфема қосуға,
орын ауыстыруға болмайды. Олар жеке дара гүл атауларының ... ... ... ... ... бар ... сөздер [7, 206-208
бб.].
Гүл атауларының ішіндегі ең көбі екі сөздің бірігуінен ... ... ... ... ... қазтамақ, тасжарған, бөрікөз,
бақажапырақ, балықкөз, ... ... ... ... ... ... қазтабан, қалтагүл, т.б.
Осы аталған гүл атаулары морфологиялық уәжділікке ... ... ... ... ... ... абсолютті уәжді атаулар да ұшырасады.
2.2 Қазақ және орыс тілдеріндегі гүл ... ... ... ... ... ... қарай ат беру тек қана гүл атауларына тән емес. ... ... уәж ... ... ... ... ... М.М. Гинатулин құс атауларын, Б. Қалиев өсімдік атауларын, М.М.
Копыленко мал атауларын ... ... ... ... ... гүл атаулары әртүрлі ... ... ... белгілі. Бұл белгілер объективті, конкретті және олар белгілі
бір гүлге ат берудің алғашқы кезеңінде, яғни жаңа сөз ... ... ... ... ... ... жағдайларда гүл атауларының ат болуға жарайтын
белгісі осы аталған гүлдің жалпы ... ... ... ... белгіні таңдап алу – ерікті, субъективті процесс. Ол белгі, яғни
уәж заттың барлық негізгі қасиеттерін ашпайды. Гүл ... ... ... ... және олар ... ... ... сипаттап отырады.
Түр-түс: Түр-түс атаулары тіліміздегі ең бай құнарлы, мағынасы мен
қолданыс аясы кең ... ... ... ...... ... ... халқының рухани жан дүниесін көрсететін ұғымды ... ... ... ... де ... ... мәні де
болған.
Қазақ тілінде жалпы түр-түс атауларының саны ... ... ... ... қырықтан астамы туынды түр-түс болып табылады.
Дегенмен де сыртқы түр өз мазмұнына біршама тәуелсіз болады. Мысалы:
Қызыл түс – тіршіліктің ... ... ... ... ... ... жанған
махаббатты, қайырымдылық пен ерлікті, денсаулықты паш етеді. Сонымен қатар
бостандық пен еркіндікке апаратын жолдың ... ... ... ... уәж ... ... қызгалдақ (қыз/қызыл – түс, ал ғалдақ – ... ... ... ... ... ... қызылтамыр, қызылтаңдай, қызылтомар, қызылтіл, т.б.
Ақ түс – бұл тазалық, жарық күн, ақыл мен ... ... ... ... түс ... ... – Ана ... байланыстырылады. Ақ түс
уәж болған гүл ... ... ... ... ... ақгүл, ақтаспа, аққанат, ақжұпар, ақбоз, ақбақай, ақжелкек,
аққаңбақ , ақтұт, т.б.
Көк – көк ... мен ... ... ... пен тереңдіктің символы, әрі
тұрақтылықтың, әділеттіліктің, шындықтың көрсеткіші. Көк түс уәж ... ... ... ... ... ... көкғалдақ, көкжалбыз,
көкжаулық, көкнайза, көкот, ... ... ... ... ... көкпек, көкбүта, т.б.
Сары – күн көзінің түсі, даңқ пен атақтың символы: сарғалдақ, саршагүл,
т.б.
Қара түс – жер мен ... ... ... ... ... Қара
христиандарда қайғышердің түсі болса, жапондарда қуаныштың белгісі. ... уәж ... гүл ... ... ... ... ... қарараушан, қарасабақц, қаратұмар, қаратүйнек, қарашоқ,
қарабасшалғын, ... ... түс – ... ... түсі, табиғаттың жасаруын, жастықтың,
ұрпақ үндестігінің, ерлі-зайыптылардың ... ... ... гүл ... жапырақтарының, жемісінің, сабағының, т.б.
формасына байланысты уәжбен, солардың басқа заттарға, ... ... ... ... ... ... ... жылантамыр
(горец), еңлікгүл (эдельвеис), қазтамақ (герань), итжидек (белладонна),
бақыт кұсы (қайталанбас құсқа ... ... ... ... ... атау ... ... өсу
ерекшелігі, яғни түзу немесе қисық, ұзын немесе қысқа, жуан ... ... ... уәж ... ... Мысалы: бұрандагүл, қисықиық, жолақ
жапырақты гүл (кодеум), шұбар гүл (фиттония), т.б.
Сандық көрсеткіштері. Сандық көрсеткіштері де уәж бола ... ... ... ... ... ... ... мыңжапырақ,
дарагүл, қосбас, жұпжеміс, т.б.
Иісі. Мысалы: жұпаргүл, сасыққурай, әтіршөп, жұпарбас, т.б.
Гүлдеу ... ... ... уәж ... ... ... да аз ... наурызгүл, наурызшешек, наурызек, намазшамгүл, ... ... ... мамыргүл, желтоқсан гүлі, т.б.
Өсетін орны да гүл атауларына уәж бола ... ... дала ... ... ... өскен жері. Мысалы: бұқар алхорасы, қытай шағаны, амур ... ... ... қашқаргүл, ховея (ежелгі Кентия қаласының астанасы
Лорд-хау аралының құрметіне қойылған), т.б.
Кісі аттары. Мұндай гүл атауларына сол ... ... ... ... ... ... немесе басқа да кісі аттары уәж болады. Мысалы: ботагөз (роза
сорты), қыз жібек, шеффлера (XVIII ғ-да өмір ... ... ... ... ... ... ... нарцисс, анюткины глазки,
стрелитция (ағылшын королі З-Георганың қызы Мекленбур-Стрелитцке қойылған),
т.б.
Адамның жас ... мен ... ... қойылған атаулар: кемпіршөп,
келіншекбоз, еркекшөп, ерлер гүлі, қатынжаңғақ, невестка, т.б.
Ауыс мағынада айтылған ... ... ... ... ... ... гүл атауларын бірнеше уәжге ... ... ... Бұл ... – гүл ... жасаудағы өнімді, мәнді уэждер.
Тілімізде кісі аттарының қойылуында белгілі бір заңдылықтың ... Оның ... ... ... ... ... белгілі бір
мақсат, тілекке сай қойылады. ... кісі ... ... ... ... ... ... тарихы мен халық тілінің байланысын
айқын көрсете алады.
Қазақ халқы көбінесе қыздардың есімін әдемі қоюға тырысқан, бала ... бір гүл ... ... ... ... әрі өңді, көрікті болсын ... ... ... ... ... ат қойған. «Гүл» қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде «сән, ажар, ... деп ... ... ... және тұлғасына
қарай, қазақ тіліндегі кісі аттары өте ерте заманнан-ақ түбір және ... ... ... ... Айгүл, Алмагүл, Гүлжан, ... ... ... Гүлзипа, Гүлзира, Гүлайым, Гүлбауса, Гүлай, Гүлім, Гүлима,
Гүлбадан, ... ... ... ... ... ... ... Гүлмәрия, Гүлрауза, Гүлсара, Гүлшат, Гүлшаш, Гүлсаяжан,
Еңлікгүл, ... ... ... ... ... Меруертгүл, Нәркес,
Патшагүл, Раушан, Райхан, Роза, Сәулегүл, Шынаргүл, т.б.
Осылармен қатар басқа да тілдерден енген түбір ... ... бар. ... ... ... оның ... бағынып, төл атауымызға айналып отыр.
Мысалы: Қырмызы – иранша ашық ... түс. ... –- ... ... ... ақ
гүлді өсімдік, мөлдір, эәдемі көз. ...... ... ... типтері. Әрбір атаудың мағынасының негізіне денотатқа тән белгілі
бір уәж жатады да, оны ... өзі ... Ол ... ... ... сол атау ... ... ұжымның түсінігіне, танымына, нақты
жағдай мен атаудың мақсатына ... ... қоры өте бай. Адам ... ... басты емеске қарай,
мәндіден мәнсізге қарай ауысады. Заттың мәнді, мәнсіз ... оның ... ... ... әсер ету ... ... бір ... қарым-қатынасқа түсе отырып зат өз табиғатының
ерекшелігін, мәнді, мәнсіздігін көрсетеді. Кейбір ерекше ... ... ... ... атаудың таңдалған уәжі басқа бір мәнді емес белгісі
арқылы ерекшеленіп, сол арқылы басқаша аталынуы да мүмкін.
Егер атаудың негізіне алынған уәж ... ... бір ... ... ... ... нақты ашып, анықтап, сол арқылы ... ... ол ... уәж деп ... ... ... өзінің тура мағынасында атайды. Зат немесе құбылыс
туралы ұғыммен байланысты болу – сөзге тән мәнді уәждердің бірі.
Мәнді ... гүл ... ... ең ... ... ... ... тұрады. Мысалы; сарғалдақ, қызғалдақ, ақгүл, көкнәр, т.б. осы
уәждерінен-ақ біз олардың ... гүл ... ... мәтіметтер ала аламыз.
Екінші орында оның формасы тұрады: түйетабан – жапырақтары үлкен түйенің
табанына ұқсайды. Теңгежапырақ – ... да уәжі ... ... ... ... оның ... ... ұқсас формада екендігін біле аламыз.
Күнделікті тұрмыста гүлде ... ... ... ... ... Мұндай атауларда уәждер гүлдерге ауыс ... атау ... ... жүктеуде қолданылады.
Егер уәж гүлдің қасиеттерін нақты анықтамайтын болса, онда оны ... ... пен оның ... ... байланыс танымының белгілі бір
кезеңіне тән. Алғашқыда зат өзінше пайда болады. Кейін келе ол ... ... ... ... ... бір ғана зат ... уәжіне қарай әртүрлі
аталады.
Бір жердің адамдары бір өсімдікке оның бір уәжіне сүйеніп ат ... бір жер ... оған ... белгісіне сүйеніп ат береді. Сөздің
мағынасы – ұғым сияқты шындықтың адам санасындағы ең ... ... ... ... ... ... ұғып, көріп, біліп жүрген заттарды
мәнді белгілері арқылы бейнелейді. Сөздің мағынасы ұғымға өзінің ең ... ... ... ұмтылады.
Кейбір жағдайларда гүлдердің жаңа түрлері өз атауларын алғаш ашушылардан
алады. ... бұл ... ... басқа тілдерге аударылады.
Мысалы: қызжібек, ботагөз, баубек қурай, нарғыз, шеффлера, ... ... ... уәжі ... Ол ... жоғарыда айттық. Соған
қарамастан гүл ... ... ... ... ... ... ... да бар. Осындай әртүрлілігіне қарамастан гүл атаулары
онимдік лексикада өз ... ... ... ... болу ... ... ... дайын тілдік элементтерінен жасалады.
2.3 Қазақ және орыс тілдеріндегі гүлдерге байланысты қалыптасқан тұрақты
тіркестер
Жалпы «өсімдік» атауы 1926 жылы ... ... ... ... ... рет қолданысқа түсті. Оған дейін қазақ жер бетіне шыққан
өскіннің бәрін «көк» деп атаған. Табиғаттың, әсіресе, гүл дүниесінің ... ... ... Оны біз гүл ... және ... ... ... тіркестерден көреміз [42].
Егер гүл атауларындағы уәждер мәнді болып, сол гүлдің нақты қасиетін,
ерекшелігін көрсете алатын болса, олар ... сөз ... ... ... ... ... ... Яғни А. Панов сөзімен айтсақ: «Идиоматичность
– закон, неидиоматичность – отступление» [43].
М.М. Копыленко да фразеологиялық ... ... ... [44, 190 ... Смағүлова «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері»
атты зерттеуінде: «Фразеологияның теориясында фразеологизмдер тура немесе
туынды номинация жасай ма? ... ... ең ... қызметі
номинация жасау емес, құбылыс, жағдай, заттарға баға беру, сипаттау.
Фразеологизмдердің қосымша ... ... ... зат, ... ... ... көмескі тұстары толық ашылады, айтылады, сипатталады.
Ұғымды жеткізу жолдары тура ... жеке ... ... ғана ... ... ... тұрғысында фразеологизмдердің рөлі ерекше», – дейді
[45, 20-21 ... ... ... Бұл жерде нақты өсімдік атауы ретінде мән беріліп
тұрған жоқ. Ол «жеңіл», «әлсіз» деген ... ... беру үшін ... тән ... ... бейнелеуіш сөз.
Қазақ тілінің терминдер сөздігінде ебелек сөзінің мағыналарын былай
берген: І.бот. Шөп-шөлейтті, құмды, сортаңды жерлерде ... шөп. 2. ... ... ... 3. ауыс. Ұшып-қонған, жеңілтек, ұшқалақ [ҚТТС.
250-251 бб.].
Ебелек өсімдігінің ауыс мағыналарына байланысты мынандай ... бар: ...... ... ... ... ... өсімдігінің жеңілдігі уәждік
негіз болған.
Қоғалы көлдің ... Бұл ... ... ... жұмсақ, жайлы ұғымда
айтылып тұр.
Фразеологизмдер өзін ... ... ... ... ... өзін ... компоненттердің мағынасымен анықталады.
Мысалы, бетегеден биік, жусаннан аласа деген тұрақты тіркес бар. ... ... ... ... ... мағынаны бейнелейді. Бетеге өсімдігі
мал жеуге ыңғайлы, көде тәрізді жердің бетін алып өсетін аласа шөп. ... ... ... жусан бел көркі, білімді ұл-қыз ел көркі»
деген мақал жасалған.
Жалпы гүл сөзіне, гүлді өсімдіктер атауына ... 87-ге жуық ... ... ... ... ... (тюльпан) – лилия тұқымдасына жататын баданалы
шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Ежелгі аңыз бойынша қызғалдақ ... ... ... көз ... өсіп шыққан гүл. Қызғалдақ махаббат
символы.
Қызғалдақ атты; қыз құшпаған ер ... ... ... қозы ... ... аршыған жауқазындай, т.б. тұрақты тіркестері қалыптасқан.
Бәйшешек. Бәйшешек (подснежник) – ерте көктемде гүлдеп ... ... ... ... ... ... түрлері әсемдік үшін өсіріледі.
Бәйшешек – ... ... Бұл ... ... бай сөзі ... ... ... дейін Н. Кудачина бірінші топтағы сөздер ... ... ... ... салынған, сақ, кедей, т.б.) культтік ... ... діни ... ... ... екінші топтағы
сөздер (арғы ата, үлкен, қасиетті, алғашқы, т.б.) адам жасына қатысты және
әлеуметтік қатынасты ... ... сөзі ... сөзінің бірігуінен
жасалған. «Алғашқы» мағынасындағы бай сөзі бұл тіркесте гүлдің алғаш ... ... ... ... гүл ... ... тұр. ... өсімдік бәйшешек
атауының қатысуымен: бәйшешек бетті; гүлденіп өскен бәйшешек ... ... ... ... тау ... әсіресе жанартаулар маңында жиі кездеседі. Ертеден
ол жанартау атқылағанда гүлдейтін болған. Сондықтан да Ява аралығындағы
Пенграно тау ... ... ... ... ... ... гүлдегенде,
жанартау атқылайды мақалының қалыптасуына да осы қасиеті негіз болған.
Күнделікті ... ... ... ... ... ... флорасында жабайы өсетін тағамдық, дәрілік, хош иісті, ... ... түрі ... ... байланысты тұрақты тіркес. Табиғи бояу беретін гүлдің
бірі – еңлік. Еңлік тау ... ... ... ... ... ... аршығанда қызыл бояу шығады. Оны сән үшін қыздар ... ... ... деп ... бетіне жағатын. Сондықтан қыздардың ерні
қызыл болса еңлік жегенсің бе? деп әзілдеп жататын.
Опа-далап орнына пайдаланатын ... ... ... ең -өң – ... ... энг – бет, ... иң – 1. бет; 2. беттің ... ... ... ... қызыл бояу шығарып, ол бояуды «ең»
тұлғасына -лік қосымшаның ... ... ... Оны ұйғыр тілінде мына
мақал дәлелдейді: Опа еңлік болмаса, ... сүлу ... ит ... ... ... қатысты қалыптасқан тұрақты тіркестер. Адам болмысының,
табиғатының күрделілігіне ... және ... ... құбылысқа
қатысты іс-әрекет қимылын, физиологиялық қалып-күйін, ішкі жан дүниесін,
мінез-құлқын бейнелі, астарлы ... ... ... ... адам ... етіп жерге түскен мезгілі, ажалы жетіп о дүниеге аттанғанша, өзіне ғана
тән мінез-қүлқы, психикалық ерекшеліктері қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестердің ішінде қай кісінің болмасын
жан-дүниесін, сыр-сипатын, мінезін бейнелейтін фразеологизмдер көптеп
кездеседі:
Он екіде бір гүлі ...... ... ұяты ... ... ... ... ибалы жас.
Жақсы сөйлесе аузынан гүл төгіледі, жаман сөйлесе аузынан жын төгіледі –
адамның ұстамдылығына байланысты.
Күнбағыстай құбылды – ... ... ... ... тіркестер: қызыл гүл (сұлу, жас ... ... ... ... ұшырады); көктей солды (қыршыннан
қиылды, дүниеден ерте кетті); он екіде гүлініц бірі ашылмаган ...... гүл — ... ұлсыз болмас, жер гүлсіз болмас;
Гүл өссе жердің көркі, қыз өссе елдің көркі;
Гүлденсе ауыл, гүлденеміз ... ана – ... ... жоқ ұл, ... жоқ ...... мақтаны, жұпаргүл – жердің мақтаны.
Әлеуметтік топ иелерін білдіретін тұрақты тіркестер: Әділ төре ... ... төре – ... ... ... келгенде де қазақтан сыралғы жоқ ... ... ащы ... ... ... ... ... ұшпас, көкпек шықпас
жері.
Уақыт өлшеміне қатысты тұрақты тіркестер: гүлшешек атты; гүл шашты; гүл
төкті; көк шықты; көк дүркіреді; шөп ... ... ... ... күн ... күн күркіресе, көк дүркірер;
Гүл жайнамай, бұлбұл сайрамайды. Яғни кез ... ... ... бетіне қылтиып шығуы, құлпыруы, тегіс гүлдеуі, жаппай гүлдеуі, жайнауы.
Алғыс мәнді ... ... ... тілде, халықауыз әдебиеттерінде,
көркем шығармада жақсылық болсын деген мақсатпен ізгі ниет ... ... ... Адам ... ... кез ... ... шыққалы тұрғанда,
өнерліге, жастарға айтылатын: жолыңа гүл бітсін, құшагың гүлге ... гүл ... ... ... т.б. ... ... тіркестер бар.
Түр-түсіне қатысты: әр құс өз үнімен сайрайды, әр гүл өз ... ... ... ... сол ... көтеріңкі стильде
пайдалану кезінде, осы гүлдердің айрықша бір қасиетін, ерекшелігін ... ... ... ... ... гүлді бағалау, дәріптеу
уәжімен жасалған болса (мысалы, роза - гүл патшасы), ... ... ... ... ... немесе салыстыру, бейнелеу уәжінен
туындаған. Мысалы, мақта - ақ алтын.
Гүл атауымен келген перифразалар, өзгертіп ... да ... ... мәнсіздігіне байланысты. Перифразалармен жасалғанда картофельдің ... нан» деп ... осы ... дәрежесін нанмен бірдей етіп
көтеріп ... ... ...... ... ... ... тамыры» деп
атаған;
Раушан (роза) – гүл патшасы, махаббат символы;
Қызыл ...... да ... ... болып есептеледі;
Ақраушан – үнсіздік пен құпия;
Нарцисс – шығыс елдерінде жаңа жылдың ... ...... көңілсіздік;
Лаванда – еркелік;
Бәйшешек (подснежник) – көктем гүлі;
Қызғалдақ (тюльпаи) – дала ... – түн ... ... жақсы жаңалық;
Ноготки –- күн келіні (невеста солнца);
Ақгүл (жасмин) – ... ... ... ...... пен ... ... – шөл дала наны;
Өрік (абрикос) – денсаулық жемісі;
Лала (лилия) – тазалық символы;
Сүмбіл – кездесу;
Перифраза ретінде қолданған гүл ... ... ... ... Гүл атауларынан жасалған перифразалар фразеологизмдермен ұқсас
келеді. Бірақ бұлардың айырмашылықтары да жоқ ... гүл ... ... сол ... ... ашуға,
тілдің экспрессивті, стилистикалық сферасындағы қасиеттерін, қызметін ашуға
көмектеседі.
Гүл атауларының тура және ауыс мағынада уәжделуі.
Лексика-семантикалық уәжділік арқылы сөз ... әр ... ... ... ... бірі – тура және ауыс ... уәжделу.
Уәжділік өзінің орындалу сипатына қарай тура және ауыс мағыналы болып
бөліне алады.
Тура уәжділікте зат пен ... ... ... ... тура ... ... ... уәжділікте зат пен құбылыстың атауы себепші
негіздің ауыспалы немесе метафоралық мағынасы арқылы уәжделеді.
Ауыспалы ... ... атау үшін ... ... атау ... ... ... жұмсалуынан пайда болады. Ауыспалы мағына жасалу
үшін туынды сөздің құрамындағы сыңарлардың мағынасы тура, өзек мағына емес,
ауыспалы мағына арқылы сөз ... шарт [6, 7 ...... ... ... Ол тек қана затты алмастырмайды, ұғымды ... ... ... да, ... ... да уәжделген. Сөздің
құрылымдық уәжделуі мен оның күрделілігі сөздің уәжі оның мағынасы ... ... ... байланысы бойынша анықталады. Сөздің
уәжделген тура мағынасы оның ... ... мен ... ... ... ... ... сақталған жағдайда ғана айқын
болады.
Атаудың тура ... сөз ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Уәжделген сөздің барлық лексикалық мазмұны заттың
аталып ... ... ... ... ... Мысалы, қызғалдақ,
сарғалдақ, ақгүл, т.б. атауларындағы уәжділік белгі уәждеуші ... ... ... ішкі ... ... толық сәйкес келіп тұр.
Сөздің ауыспалы мағыналарында қолданылуға икемділігі оның ... ... ... белгі болып саналады. Сондықтан да оның тура
немесе ауыс мағынада қолданылуы әртүрлі ... ... іске ... ... ... ... – бейнелі ойлаудың жемісі. Қазақ тіл білімінде Б.
Хасанов, А. Сабынбаева, И. Мұратбаева, т.б. ... ... ... ... Б. ... [46, 14 б.] «Қазақ тіліндегі сөздердің
метафоралы қолдынылуы» атты еңбегінде метафораға ауыс мағына тән, ... ... ... ... ... ... белгілі бір ұғым кеңи түсуі
мүмкін. Екі объекті салыстырылатын болса, екеуі химиялық процеске ... ... ... ... ...... оған бейнелей мәнерлеу, кесіп
айту қасиеті тән», – дейді. Гүл атаулары метафора ... ... ... байланысты уәжделеді. Өсімдік атаулары
экстралингвистикалық факторлардың ... ... ие ... бейнелілігі – оның уәжденуі немесе басқа ұғымның сипаттарымен
ұқсас келетін сипаттарды ... ішкі ... ... ... ... ... ... заттардың тұлға, түс, қимыл
ерекшеліктердің ұқсастығына негізделеді. ... ... ... орын тепкені және әбден үйреншікті болып кеткені ... ... ... ... ... көп ... ... келтірінді
мағына екені бірден аңғарыла бермейді. Метафораға ерекше қасиет беретін екі
нәрсе бар. Соның бірі – ... ... ... беруі, бірінің мағынасын
бірі толықтырыра түсетіндігі.
Метафоралық ауысудың негізгі себебі – тіл арқылы нақты ... ... ... 1960 жылы ... ССР ... Академиясының
Орталық Ботаника бағында розаның бірнеше жаңа сорттары өсірілген. Оның
біреуін – ... ...... деп атаған.
Баршынгүл, шолпантарақ, құртқашаш т.б. қазақ халқында сұлулықтың
символы ... ... ... ... ... ... ... аталған.
Гүл атауларына ат қоюда қазақтан шебер халық жоқ. Мысалы, ... ... ... ... ... кемпіршаш... Осылай
тізіліп кете барады. ... ... ... тап ... ... ... – деп те
таңырқайсың. Гүл атауларының басты қасиеттері мен ... дәл ... мен ... ... [47, 7 ... ... ұлттық айшықты теңеу, тамаша талғам ... де ... ... ... ... ... ... талғамы бар
халық қана осындай атаулар бере ... ... ... ... қана ... ... ... да дәл тауып қоя алады.
Тіл байлығын пайдалануда тек жеке сөздердің ... ... ... ғана ... ... мағыналарының дәл, нақты болуы, ол мағыналардың
бір-бірімен байланысып жатуы да ескерілгені жөн.
Күнбағардың тура мағынасы ... сары ... ... майы алынатын биік
өсімдік», ауыс мағынасы «екіжүзді күнбағар адам»
Балдырған – 1. өсімдік, 2. ... жас ... – тура ... ... ... кетіп, домалап жүретін
өсімдік, ауыс мағынасы «үй-күйі жоқ, үнемі орын ауыстырып жүретін жеңілтек
адам».
Бәйшешек – 1. ... 2. ... ең ... – 1. ... 2. ... ... – 1. өсімдік, 2. ауыс. бозғылт қылаң түс
2.3.1 Гүлдердің ... мен ... ... ... ... Гүлдер тек сәндік үшін өсірілмейді, олардың
емдік қасиеті бар және әр гүл ... ... ... Адам ... ... ... тығыз байланысты. Өсімдік деп біз нені түсінеміз?
Біріншіден, есік ... ... ... мен ... ... қорғау
ниетімен отырғызылады);
Екіншіден, бөлме гүлдері, үйде немесе жұмыста (мекеменің ішін қорғау);
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ... қорғанышы ретінде).
Қорғанышты біз жаман тіл көзден сақтану деп түсінеміз, үйде болсын,
жұмыста болсын. ... ... ашу, ыза ... болып кеткен адамнан кейін
бөлмеде ауыр қысым тұрады. Осы сияқты жағдайлар болмау үшін біз өзімізді
гүлдердің ... ... ... айтуы бойынша үйде міндетті
түрде гүл өсірілуі керек. ... үйге сән ... қана ... ... ... ... ... энергияны жояды. Үйде ауырып қалған, ... ... ... ... ... ... олар ... энергияны тудырып,
таратады.
Фикус өзінің жапырақтарына кері энергия жинайды, сондықтан ... жиі ... тұру ... ... ... ... ... білетін адамдардың айтуынша, гүл жапырағы ... ... гөрі ... ... бар гүл ... дұрыс.
Антуриум. Бөлмеге жағымды энергия таратады. Уақытысында тоқтай ... ... ... ... ... үшін ... әсерін тигізеді.
Гибискус. Мамандығы (сатушы, инспектор, т.б.) көп, неше түрлі адамдармен
қарым-қатынаста жүретін ... ... Бұл гүл ... ... ашық
қасиет берді.
Каланхое. Көңіл көтергіш қасиетке ие.
Кодеум. Бастаған істі тастап кететін адамдар үшін пайдалы. Яғни бастаған
істі аяғына дейін ... ... ... артық ойға шомып кетпеуге
көмектеседі.
Азалия. Бұл да кодеум ... ... ... ... ... аудартпай
ойлаған ісін жүзеге асыруға ... ... ... ... ... Көп ... ... адамдарға батылдық беріп, жаңа бір
істі бастауға ниеттендіреді.
Қоғажай немесе шегіргүл (фиалка). Диета ұстағысы келіп ... ... ... ... түсті шегіргүлді балалы үйге, әсіресе кішкентай ... бар ... ... Ақ ... өзі ... пен ... белгісі болғандықтан, ол
баланы жаман энергиядан сақтайды және ... ... ... (ландыш) – өзінің сұлулығымен және хош иісімен ғасырлар ... ... ... жыр ... ... болған тамаша өсімдіктердің
бірі. Үйлену тойларында жаңа түскен қалыңдыққа көбінесе осы ... ... етіп ... ... ол – ... ... символы іспеттес. Меруертгүл отырғызылған жерде айнала
тазалыққа ... ... ... ... Бірақ бұл гүлді жататын бөлмеге
қоймау керек, себебі оның иісі адамның басын ауыртады.
Алоэ. Егер адам көп ... ... онда алоэ ... көмектеседі. Себебі
алоэ ауыр энергияны үйге кіргізбейді, ол тек ауаны тазартып қана қоймай,
ауырып жатқан адамның ... ... ...... ... ... ішіндегі энергияны
тазартады. Бұл гүлді адамдар көп болатын ... ... жөн, ... ... пен тұрақтылықты сақтап тұрады.
Бальзамин – жыл бойына гүлдеп тұрады, сол ... ... ... ... алып ... ... ... адам көп болатын жерде
ұстайды, өйткені ол келеңсіз ... ... ...... тез тіл табыса алатын адамдар үшін жақсы. Ол негатив
энергияның ... және ... ... мен ... ағасы мен қарындасының,
әпкесі мен інісінің арасындағы) болмауын қадағалайды.
Аққанат (калла) – ... ... Егер үйде ... ... үй ... ... келе ... тіл табыса ала алмаған жағдай болса, онда олар
осы гүлді ... ... ... адамның иммунитетін көтеріп, стресстен
қорғайды.
Кактустың ... өте көп, ... ... көбі бір ... ... ... ... және ауыр энергияны тазарта алу қасиеті.
Апельсин гүлі ...... ... ... ол жас ... ... ... үйге біреуін ғана алып кіргізуге болмайды: бақытсыздық
шақырады. Сәттілік пен бақыт әкелу үшін оны үйге көп ... ... ... ... ... жаман ырым. Сонымен қатар раушан гүлінің
күздің соңғы айларында гүлдеуі – ... жыл ... толы ... деген
ырым бар.
Гүлдер тілі. Гүл сыйлау – бұрыннан қалыптасқан салт. ... ... ... ... ... ... ... әскерлерді гүл шашып қарсы алғанын
еске алайык. Одан ... ... ... ... туған-туыстарына,
сүйіктілеріне қонаққа барғанда гүл сыйлау міндет болатын. Сол ерте кездерде
гүлдер әліпбиі ... ... ... ғана осы ... жеткен. Егер
сіз біреуге гүл сыйлағыңыз келсе, ол гүл ... ... ... ... оны қалай сыйлау керек екенін біліп ... ... ... испандықтар үшін қалампыр (гвоздика) мен хризантема – қайғы мен
бақытсыздықты ... Ал ... ... ... ... ... алады,
себебі олар бұл гүл бақыт пен сәттілік әкеледі деп сенеді. Сол ... ... ... да ... ... ... жақсы
көреді. Германияда қызыл раушанды тек өте жақын адамдарына сыйлайды, ол –
махаббаттың белгісі. Латын Америкасында ... түс ... – қан, ... дейді де, қызылдың орнына ақ түсті гүлдерді жөн көреді.
Гүл аттарын ана тілінде атайық:
Арукәрия – араукария
Аспарақұс – ...... ............... – жасмин
Авакадо – авакадо
Ақбақай – белокопытник
Бөртегүл (гүлшетен) – сирень
Бәйшешек – подснежник
Бақыт құсы – стрелитция
Бегония – бегония
Бозкілем – седум
Бөрітарақ – гибискус ... ............ гүлі – ... – мята (шалфей)
Жолақ жапырақты гүл – кодеум
Жүзжылдық – алоэ
Жылантамыр – горец (змеевик)
Жолақ жапырақты гүл – ... гүлі – ... ...... ... күлкекіре) – василек
Көкнәр – мак
Қалыңқой – каланхое
Құртқашаш – ирис
Қазтамақ – герань
Қырыққұлақ – ............... ... балдырған) – ангелика (дудник, дягиль)
Қараған – акация
Қалампыр – гвоздика
Құрма пальмасы – финиковая пальма
Қалтагүл – калужница
Лала – ...... ............... – огонек
Сүмбіл – гиацинт
Тозғанақ, бақбақ, үпілдек – одуванчик
Түймедағы – ...... ...... гүл – ... қоғажай – фиалка (сенполия)
Шеффлера – шеффлера
Шұбаргүл – фиттония
Шығысгүлі – гортензия
Шұғынық – пион
Шәңгіш – калина
Інжугүл ............... ... ... анықталған мәселелер мынандай ... ... ... ... ... ... сөздік қорының бай топтарының бірі. Олар
Қазақстандағы гүл әлемінің кешенін ... ... ... ... және
адамдардың тіршілігімен, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Олардың әрқайсысынын
жасалуында уәжділіктің ерекше орны бар.
Уәжділік – лексиканың сөз бен ... ... ат беру ... ... ... Уәжділіктің қазақ тіл білімінде де ... ... ... ... ішінде гүл атауларына байланысты
уәж, ... ... ... ... ... ... ... – жас ғылым
саласы. Оның ... мен ... ... ...... ... ... байланысты.
Уәж, уәжділік термині (себеп, түрткі, дәлел, дәйек, күш, т.б.) деген
мағыналарда қай ғылым саласында болмасын кең ... ... – атау сөз бен сол сөз ... ... ... ... мағыналық байланыс.
Уәж, уәжділік дегеніміз – таңбалаушы–таңбаланушы–таңба арасындағы
байланыс. Таңбаны беруші адамдар таңбаланушыны ... ... бір ... алу ... оны ... ... сүйеніп таңбалайды. Мұндай
белгілер тіл білімінде уәждер деп аталады.
Сөз – адамды сол ... ... ... ... Адамға таныс емес
сөздер ішкі формамен таңбаланбайды. Ішкі форма деп – ... ... да ... ... жаңа бір ... негіз болуын айтады.
Табиғи тілдерде ішкі форма ұзақ өмір сүрмейді, оның ұмытылуы, ... ... ... ішкі ... уәж және ... ... тығыз қарым-
қатынаста. Сөздің ішкі формасы ... ... ... кұрылады, аражігі
кейде ашық болса, кейде мағыналарының арасы күңгірттеніп. кірігіп кетеді.
Оны сөйлеуші біртұтас күйінде қабылдайды.
Гүл ... ... ашу ... ... уәжін анықтауға болады.
Уәжділік – екі еркін белгінің кисындасуының нәтижесінде ... ... орай ... ... ... құрылымдарды жартылай уәжді, толық
уәжді, абсолютті уәжді және уәжсіз (бейуәжді) деп ... ... Гүл ... тура ... ... – сөз формасының өз
мағынасына кіретін белгіні толық ... ... Ішкі ... ... ... ... кіруін көрсете алуы немесе зат уәжінің негізіне алынған
белгінің зат мағынасын толық аша алу ... Гүл ... ... уәжділік – ішкі форма мен лексикалық мағына
арасында ортақтықтың, жалпылықтың болуы немесе заттың уәжі ретінде ... ... сол ... ... ... аша алу қабілеті.
– Гүл атауындағы уәжділіктің болмауы – ішкі ... ... ... ... ... ... ... немесе мағынаны аша
алмауы, мағынадан зат белгісінің, уәжінің көрініс таппауы.
– Гүл атауындағы абсолютті уәжділік – ішкі ... ... мен ... ... ... сәйкес келуі. Уәжділіктің бұл
түрі өте сирек кездесетін құбылысқа жатады.
Қазақ тіліндегі гүл атауларын бір ... көп ... гүл ... ... болады. Ат қою кезінде бір белгісі ғана негізге алынып, ... ат ... онда ... ... бір ... ... Ат қою кезінде
екі немесе одан көп ... ... ... ат ... онда ... ... ... тууы уәжділікпен тығыз байланыста. Сөз уәжделуі үшін ұғым адам
санасында, ойында қабылдану керектігі ... ... жаңа ... ... ... семантикалык топтасуын, даму жүйесін, жасалу ... ... бір зат пен ... ... ... ... ... бірте-бірте жеке касиеттеріне, сапасына, мөлшеріне, белгісіне
назар аударылады. ... ... ... атау беру ... тұста туынды сөздер жасалыналы. Сөзжасам – жаңадан танылған зат
пен құбылысты, оның ерекше ... атау ... ... тілдік
процесс. Сонымен уәж, уәжділік – сөзжасам теориясының ең басты тұғыры.
Уәжділік номинациямен тығыз қарым-қатынаста. Тілдік номинация ... ... ... және ... белгілі бір уәжін қамтуы. Номинация –
сөздік белгінің бір затты атау қасиеті. Адам танымы ... деп ... ... атау ... ... ... негіз болған номинативтік
белгілер тілдегі уәжділік таңба болып бағаланады.
Кірме сөздер мен калькалардағы уәжділік әрбір тілде ... ... Бір ... келесі бір тілге енген сөздің уәжі, мәселен, туыстас
тілдерде уәжі, шығу тегі ... ... Ал туыс емес ... ... оның ішкі ... уәжі ұмытылады. Калькаларда сөз тілден
тілге енбейді, оның ... мен ... ... ... ғана ... ... ... құбылыстардың өсімдік атауларымен ассоциативті
белгілердің сәйкес келуіне байланысты да жасалады. Уәжділікті зерттеу
халықтың психологиясын, ішкі ... ... ... ... ... байланысты таңдау әр халықтың дүниетанымының, ... ... ... ... үш түрі ... Оны ... ғалымдар
(Ф.де Соссюр, С. Ульман, Т.Р. Кияк) түрліше бөлген. Сыртқы формасына ... ішкі ... ... ... және морфологиялық деп
түрлі гүл атауларындағы уәжділікті бөлуде қолайлы.
Фонетикалық уәжділік – ... ... мен ... ... ... жағының белгісі. Фонетикалық ... ... бір ... дыбысына байланысты дыбыселіктеуіш деп, ал гүлдің бір
мүшесінің сыртқы бейнесін көз ... ... орай ... ... деп ... ... байланысты бөлінетін уәжділіктің екі түрі – ... ... Бұл ... ... және фонетикалық
уәжділіктермен тығыз байланысты. Лексика-семантикалық уәжділікте белгілі
бір сөздер жаңа мағынаға ие ... ... ... жойылып, ұмытылып,
ескіреді. Лексика-семантикалык уәжділік – бір атау мағынасының басқа ... ... ... ... бір ... екінші бір зат атауымен
салыстырғандағы шарттылык байланысы.
Бұл уәжділікте бір заттың келесі бір затқа ұқсастығына ... ... ... ... ескі аты оның жаңа бір ... ауысып отыруына
байланысты ат ауысу заңына сәйкес ескі мен жаңаның аралығы ұқсастыққа,
қызметтікке ... да ... ... ... ат ... ... ... сөз мағынасының байланыстылығы сол
сөздердің ішкі формасының ... ... ...... ... ... өзін ... мағыналарында толық немесе жартылай көрінуі. Морфологиялық
уәжділік туынды сөздерге тән, ... ... ... сөз ... ... жаңа сөз. Ол сөздердің мағынасы мен морфологиялық құрылымы
арасындағы ... уәжі анык ... оның қай сөз ... ... ... ... ... сөзден жасалғандығы көрініп тұрады. Түбір сөзден жасалған
гүл атаулары уәжді атаулар жасауда ... орын ... ... олардың
мағынасы келесі бір, екіншілік мағынасындағы гүл атауларын жасауға арқау
болады.
Сөзжасам тәсілі арқылы. яғни жұрнақ қосу ... ... ... ... Олар жаңа мағыналы уәжді ... атау үшін ... ... ... деп ... Негізі туынды болып
келетін гүл атауларының мағынасы оған ... ... ... ... арқылы анықталады. Түбірге қосымша қосу ... ... ... ... атау ... ұйтқысы.
Уәжділік арқылы сөзжасаудың тағы бір түрі ... Ол екі ... ... кірігуінен, қосарлануынан жасалу.
Кіріккен сөздерде мағына жойылып, дыбыстардың, буындардың түсуі сөздердің
формасын өзгертіп жібереді.
Зерттеуде гүл ... ... және ... атаулар арқылы
сөз жасалуы қарастырылды. Гүл атауларындағы уәжді іздегенде бірінші кезекте
жалпылауыш атауынан, содан кейін жалқылауыш ... ... ... ... анықтау мүмкіншілігі де арта түселі.
Гүл атауларының уәжділік ... оның ... ... ... болады. Кез келген гүлдің ат болуға жарайтын белгісі оның
жалпы қасиетіне немесе уәждің мәнділігіне ... ... ... ... ... процесс. Ол әэждер заттың негізгі қасиеттерін ашпауы
мүмкін. Гүл атауларын ... ... ... топтастырғанда ең бір айқын
топ түр-түске байланысты.
Түр-түс ең бай, құнарлы лексика-семантикалық топ.
Гүлдердің белгілі бір заттарға, құбылыстарға ... ... ... арқылы. Олардың ішінде гүл атауларын жасауда ең көп қатысатын ... ... 2) ... 3) өсу ... 4) әсер ету ерекшелігі, 5) әртүрлі
заттарға ұқсауы, ... ... уәж ... ... және мәнсіз уәждер деп бөлуге
болады. Егер ... ... ... уәж ... ... бір ... уәжін,
сол гүлдің қасиетін нақты ашып, анықтап, сол арқылы аталған болса, ол уәжді
мәнді уәж деп ... ... ... гүл ... ... ең ... гүлдердің түр-түсі тұрады. Сондай-ақ біз оның қандай гүл екендігі
туралы ... ала ... ... мәнсіз уәжділікпен жасалғандары да кездеседі. Мұндай
атауларда уәждер гүлдерге ауыс ... ат ... ... ... жүктеуге
қолданылады. Егер уәж гүлдің қасиеттерін нақты ... ауыс ... ... ... ... ... онда оны – мәнсіз уәж дейміз. Бұл ... біз ... ... жерін, отанын ғана анық көре аламыз, сол ... ... ала ... гүл ... уәждер мәнді болып, сол гүлдің нақты қасиетін,
ерекшелігін көрсете алатын болса, олар басқа сөз тіркестермен ... ... ... ... ... Фразеологизмдердің көмегі арқылы зат,
құбылыстардың тура мағынасындағы кейбір көмескі тұстары толық ашылады.
Гүл атаулары тура және ауыс ... ... ... ... зат
пен құбылыстың атауы себепші негіздің тура ... ... ... ... ... зат пен ... атауы себепші негіздің ауыспалы немесе
метафоралық мағынасы арқылы уәжделеді.
Сөздің ауыс мағынасы ... ... тура ... ... ... ... орай ауыс ... екіншілік атауда тұрып, өзі шыққан
тура мағынасымен заттық-ұғымдык байланыста болады.
Сөздің ауыспалы мағынасында қолданылуға икемділігі оның ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, уәждену, уәжділік – қазақ тіл білімінің етек
жеңін кең жайып, қарқынды дамып келе ... ... ... бірі.
Оның тіл біліміне, тіл білімінің лексикология саласына қосар үлесі мол.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Б. де ... ... ... по ... ... – Т. 1-2.
–М., 1969.
Тіл білімі сөздігі. Жалпы ред.бас. Э.Д. ...... 1998 С. ... ... ... И.Т.Фролова., 5-е изд. –М.,1986.-590 с.
Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М., Русский язык 1984.- 365с.
Орысша - қазақша сөздік. А., Қаз. сов. ... 1978.- ... ... А. Тарихи сөзжасам. (семантикалық аспект) – Алматы, ... 1999.– 309 ... ... тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. – 367 ... К. Тіл ... ...... Мектеп, 1965. – 599 б.
Ахманова О.С. Словарь лннгвистических терминов. – М.: Изд. ... 1969. – 605 ... Н. ... және ... ... – Алматы: Республикалык баспа
кабинеті 1998. – 128 б.
Будагов Р.А. Введение в ... о ... – М: ... 1958. – 435 ... Н.М. ... современного русского языка. – М., 1972. – 326 с.
Щербак А.М. Названия домашних и диких ... в ... ... ... ... ... тюркских языков. – М, 1961.
Бимағамбетов М. Казақ тіліндегі шөп атауларының ... ... Н.В. ... Сер. гуманит. наук – Т.4 Кызыл-Орда,
1958. – С. ... Г.РІ. ... ... ... Рукопись дисс. – Алматы,
1983. – С. 70-88
Қалиев Б.К. Лексико-семантическая и морфологическая структура
названий растений в казахском ... в ... ...... ... – 168 6.
Салқынбай А. Сөзжасам номинация теориясының негізгі мәселелері. – Алматы:
Айкос, 1998. – Б. 52-56
Платон. Сочинения: в 3-х т. – М.. 1968. – ... ... ... ... мир. – ... 1980 – ... Г.Г. Мотивация и эмоциянальная активация личности. – Алматы, ... 49 ... Б.Л. ... норм ... и мышления к языку. // ... ... Вып. I. М., С.60 ... Т. ... ... ...... – С.24
Солнцев В.М. Язык как системно-структугное оброзование. – М., 1971. – С.93
Семантика и фонетика. – ... 1973. – ... ... А.Ә. Шығыс Қазақстанның Онтүстік ... ... ... ... дисс. қолжазба. – Алматы, 2001.
Кияк Т.Р. Мотивированность лексических единиц. – Л., 1988. – ... Е.В. ... как ... явление// Семантика и структура
слова. – Калинин, 1984
Аханов К. Тіл ... ...... 1978. – 600 ... Уюкбаева Г.И., Ерохина Л.В. О номинации лексических единиц //
Проблемы ономастики и семасиологии. Сборник ... ...... ... 1988. – ... Н.Т. ... тіл білімінің проблемалары. – Алматы, 1982. – 352 б.
Котвич В. ... по ... ... – М., 1962.
Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: ... 1997. – ... ... ... ... ... – М.. 1988. – ... Ю.С. Основы общего языкознания. – М., 1975, Просвешение. – 270 ... С. ... ... в ... – М., 1970. ... 5
36. Гак В.Г. К ... ... ... ... – М., 1972. – ... К.Ш. ... в ... языке. – Алматы: Мектеп,
1996.–168 6.
Журавлев А.П. ... ... ... ... ... ... прикладной психолингвистики. – М., 1972. – 104 б.
Керимбаев Е. Лексико-семантическая типология оронимов Казахстана. Автореф.
дисс. канд. фил. ...... 1988. – 17 ... Ә. ... ... қара ... және түркітану// Егемен
Қазақстан. – ... ... А. Тіл ... – Алматы, 1969. – 154 б.
42. Сейітова Ш.Б. ... ... ... ... Фил. ғыл. ... ... – Алматы, 1999. – 147
6.
Панов И.В. ... В ... ... язык и ...... ... М.М., Попова З.Д. ... по ... ... в ... языка). – Воронеж Изд. Воронежского
университета, 1989.– С.190
45. ... Г.Н. ... ... ұлттық
мәдени аспектілері. Филод. док. ғыл. дәр. алу үшін дисс. – Алматы, 1998.
Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы ...... ... 1966. ... ... Б.Қ. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. – Алматы: ... 1988. ... ... ... ... сөздігі. – Алматы, 1993.
Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – ... ... X., ... ... ... ... – Алматы:
Ғылым, 1985.– 225 6.
51. Акимишева Ж.Ә. Ою ... ... ... ... ... ...... 2005.
Әділбаева Ұ.Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының уәжділігі. – Алматы,
2003. – 120 6.
Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық ...... ... ... Я ... мир // ... ... – М., 2004.
Гүлстан журналы. – Алматы: Омега принт, 1/2006 № 11, 12, 13.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қол-рука соматизмдері29 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь