Каспий аймағының экологиялық мәселелері және себептері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

І. Каспий аумағындағы табиғат ресурстарын пайдаланудағы құқықтық мәселелердің саяси және экономикалық.географиялық негіздері ... ... ... ..5
ІІ. Каспий аймағындағы мұнай мен табиға газ кен орындарының жалпы географиялық сипаттамасы мен оларды шаруашылыққа игерудегі саяси.экономикалық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
2.1. Каспий аймағындағы отын.энергетика ресурстарын игерудегі бірлескен халықаралық трансұлттық жобалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.2. Бірлескен трансұлттық жобаларды іске асырудағы қиындықтар мен мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.3. Каспий аймағындағы мұнай мен газ кен орындары мен ресурстарының экономикалық.географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.4. Каспий аймағында отын.энергетика байлығын өндірудің мәселелері мен Қазақстанда мұнай.газ өнеркәсібін дамытудың қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.5. Каспий теңізінің Қазақстандық секторын (КТҚС) игеру жөніндегі Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
ІІІ. Каспий аймағының экологиялық мәселелері және себептері ... ... ... .26
3.1. Қазақстанның минералды.шикізаттық кешеніндегі кластерлерді құру кезінде экологиялық факторларды ескеру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
3.2. Каспий теңізінің экологиялық мәселелерін шешу жолдары ... ... ... ... ... ..43
3.3. Теңіз қайраңындағы теңіз операциялары және экологиялық талаптарды орындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
ІV. Қазақстанның Ұлттық қоры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
Қазба байлықтары мол көптеген елдер осы байлықтарға зәру елдерге қарағанда экономикасының өркендеуімен немесе қандай да бір экономикалық жетістіктерімен мақтана алмайтыны мәлім. Дегенмен мұндай көзқарастың өзі экономиканың негізгі заңдарына қайшы келер еді. Себебі табиғи ресурстардың молшылығы экономика өрлеуінің негізі мен елдің келешекке үміт артар мүмкіншілігі ретінде қаралуға тиіс. Табиғи ресурстарға бай елдер осы байлықтан түсетін табысты қалай молайту керек, міне, осы жайтты білу үшін экономисттер мен сарапшылар көп уақыт кетірді.
Мұнайға бай Нигерия триллион долларға тең мұнай табысының 1/4-ін орынсыз төгіп шашып, бүгінгі күні қыруар қарызға батып отырса, Венесуэлла халқының 2/3-бөлігі кедейлік ғұмыр кешіп отыр. Мұнай-газ бен минералды ресурстарды иеленуге құлшынғандардың азаматтық соғысы көп елдерді күйретті.
Бұл жайтты былай түсіндіруге болады. Табиғи байлықтардан түскен табыс валютаның айырбас бағамын өсіріп, оның тұрақсыздығына әкеледі де, бұл өз кезегінде экономиканың мұнай өндіретін секторына жатпайтын саласын әлсіретіп, жергілікті өнім өндірушілердің бәсекелесу қабілетін төмендетіп, экспортқа шығуларына кедергі жасайды. Нақ сол кезде экономиканың мұнай секторы мол табыс алғанымен, жаңа жұмыс орындары ашылмайды, нәтижесінде пайда болған жұмыссыздық саяси және әлеуметтік тұрақсыздыққа әкеліп соғады.
Дегенмен табиғи ресурстарға бай елдердегі ең маңызды мәселе – саяси мәселе. Қазба байлықтарды бақылауына алған үкімет билікті бөлуге құлшынбайды да, билік басына әділ сайлау арқылы келудің орнына, ерекше құқықты иеленуге тырысады.
Билік басындағылар саяси тұрғыдан қолдауға ие болу үшін аса қымбатты инвестициялық жобаларды енгізіп, үкіметпен жақсы қарым-қатынасы бар құрылымдармен келісім шарт жасаса отырып, жаңа жұмыс орындарын аша бастайды. Алайда мемлекеттік тұрғыдан берілетін жәрдем қаржы (субсидия) пайда келтірмейтін жобаларға жұмсалатындықтан, осы жобалар елдің экономикасын мұнай секторынан тәуелсіз ете алмайды. Үкіметтің қазба байлықтардан түсетін табысты бақылауға алуы үшін құлшынуы пайда түсірушілер мен осы пайдаға қолы жетпегендердің арасындағы талас-тартысқа әкеліп соғады.
Бұған жол бермеу үшін өкімет пен халық өз елінің табиғи байлықтарын бүкіл ұлттың игілігі деп ұғынулары керек. Бұл табиғи ресурстар – қазіргі үкімет пен бүгінгі ұрпақтың ғана еншісі емес, келешек ұрпақтың да еншісі. Осы байлықтардың болашақ ұрпақ есебінен жеке бастың мақсаты үшін жұмсау – бүкіл ұлттың мұрасын иемдену деген сөз.
1. Амреев К. На кошо работает нефтедобывающая отрасль Казахстана // Интернет-сайт http://mizinov.net. – 15.09.2005.
2. Беккалиев С. «Станет ли Каспий заложником нефтедобычи?» мақаласы, «Экокурьер» газеті,№ 19 (162) 1-14/Х-1997 жыл
3. Беркелиев Т. Главные экологические проблемы Каспийского моря / Т. Беркелиев // Экспертиза – 2002 ж.
4. Гавричев С. Китай становится в регионе перспективным инвестором и партнером // Интернет-сайт www/rusenergy.com.- 16.04.2006.
5. Джантуреева Э. Нефтегазовые недропользователи подводят итоги // Международный деловой журнал KAZAKHSTAN № 1, 2006.
6. Егоров О.И., Чигаркина О.А., Баймуканов А.С. нефтегазовый комплекс Казахстана: проблемы развития и эффективного функционирования. – Алматы: 2003
7. Едильбаева Г. Развитие законодательства по регулированию природопользования в условиях индустриального развития Казахстана. Международный деловой журнал KAZAKHSTAN № 3, 2006.
8. Жанбуршин Е. Чистые технологии // Caspian Research, №3, 2002. – б.72-74.
9. Жумаев Ж. Экономическая характеристика портов и геологических ресурсов структур кзахстанского сектора Каспийского моря // Вестник КазАТК, 2006, № 27
10. Жумаев Ж. О некоторых вопросах строительства гидротехнических сооружений на Восточном побережье Каспийского моря // Магистраль, 2005, № 13(55). – б. 97-99.
11. Жумаев Ж. Каспий теңізінің қазақстандық мұнай-газ секторын игерудегі Түпқараған жаңа № 6(50). – б.22-25.
12. Жулинский М. Каспийский регион: нефтегазовые проблемы // География в школе, 2006, № 4.-б.17-25.
13. Исмайлов Ч. Экономико-географические условия. Развитие нефте-газового-химического комплекса в Прикаспийских районах /– Баку, 2003 ж.
14. Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы ҚР президентінің 16 мамыр 2003 жылғы № 1095 Қаулысы.
15. Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы
16. Каспий теңізінің теңіздік ортасын қорғау жөніндегі Келісілген шектен шықпау Конвенциясы.
17. «КазМұнайГаз» и CNPC приступили к разроботке обоснования инвестиций строительства газопровода из Казахстана в Китай // ИНТЕРФАКС-КАЗАХСТАН. – 16.03.2006.
18. Құмшығанақ Қ. «Каспий теңізі аздап қайтты, бірақ..» мақаласы. «Қазақ елі» газеті, 26/ХІІ-1997 жыл.
19. Леонов С. Природа Каспия взывает о помощи / Сергей Леонов // «Независимая газета», 28 қазан, 1998 ж., № 201 (1772).
20. Мамедов Р. Международно-правовая делимитация Каспийского моря // Баку, 2001 ж.
21. Мамедов Р. Формирование Международно-правового статуса Каспийского моря в постсоветский период / Р. Мамедов // Центральная Азия и Кавказ – 2 (8) 2000ж.
22. Мамедзадзе Г. Каспий на грани катастрофы / Г. Мамедзаде // Зеркало – 2003 ж.
23. Мартынов В. Прогноз тенденций мирового экономического процесса // КосмоПолис: Альманах.1999.
24. Митяева Е. Развитие в Каспийском регионе и интересы США // США: экономика, политика, культура. 1999, № 11.
25. Муликов Р., Аукешева Б. Проблемы охраны окружающей среды при освоении нефтегазовых месторождений Прикаспия // Нефть и газ, № 2, 2000г. – Б.48-49.
26. Ноғаев Ы. «Қазыналы теңіз қасірет теңізіне айналмасын» мақаласы. «Егемен Қазақстан» газеті, 24/ІХ-1997 жыл.
27. Нефти хватит на всех. // OIL&GAS;, №2 2005 г. – б.22-24.
28. Пекин заинтересован в строительстве второго китайско-казахстанского нефтепровода – Интерфакс-Китай. – 14.04.2006.
29. Послание Президента страны народу Казахстана. – Астана, март 2006ж.
30. Преображенский И. Нефть вдвоем. Россия и Казахстан хотят синхронизировать свои трубопроводные системы в европе и Китае // Интернет-сайт www.strana.ru. – 03.04.06.
31. Салыков Е. В мировой экономике Китай выдвигается на первый план // Интернет-сайт http://mizinov.net. – 26.01.2006
32. Салыков Е. Казахстан нефти добывает все больше и больше // Интернет-сайт http://mizinov.net. – 01.12.2005.
33. Содружество Независимых Государств – Мәскеу, 1999 ж.
34. Цалик С. Каспийские нефтяные доходы: кто окажется в выигрыше? – Алматы: национальный фонд РК, 2003 г. – 67 б.
35. Щеглов А. Казахстан обошел Россию. Китайский рынок проглотит любые обьемы энергоресурсов - Интернет-сайт www.strana.ru. – 15.02.05.
36. «Экологические проблемы Каспийского моря и экологического образования в Прикаспийских странах» халықаралық конференциясының материалдары.–Баку, 1998.–120б.
37. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында. Ақпараттық-талдау жинағы. Алматы, Қазақстан Республикасы статистика агенттігі баспасы, 2006ж, 126б.
        
        Мазмұны:
КІРІСПЕ
............................................................................
.....................................4
І. Каспий аумағындағы табиғат ресурстарын пайдаланудағы құқықтық
мәселелердің саяси және ... ... ... аймағындағы мұнай мен табиға газ кен орындарының жалпы
географиялық сипаттамасы мен ... ... ... саяси-
экономикалық
мәселелер...................................................................
....11
2.1. Каспий аймағындағы отын-энергетика ... ... ... ... ... ... ... іске асырудағы қиындықтар мен
мәселелер...................................................................
............................................13
2.3. ... ... ... мен газ кен ... мен ресурстарының
экономикалық-географиялық
сипаттамасы........................................................15
2.4. Каспий аймағында отын-энергетика байлығын өндірудің мәселелері ... ... ... ... ... ... теңізінің Қазақстандық секторын (КТҚС) игеру ... ... ... ... ... ... мәселелері және себептері.............26
3.1. Қазақстанның минералды-шикізаттық ... ... ... ... ... ... ... ... ... шешу
жолдары......................43
3.3. Теңіз қайраңындағы теңіз операциялары және экологиялық ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................51
КІРІСПЕ
Қазба байлықтары мол көптеген елдер осы байлықтарға зәру ... ... ... ... ... да бір ... ... алмайтыны мәлім. Дегенмен мұндай көзқарастың өзі
экономиканың негізгі заңдарына қайшы келер еді. ... ... ... ... ... негізі мен елдің келешекке үміт артар
мүмкіншілігі ретінде қаралуға ... ... ... бай елдер осы
байлықтан түсетін табысты қалай молайту керек, міне, осы ... білу ... мен ... көп уақыт кетірді.
Мұнайға бай Нигерия триллион долларға тең ... ... ... төгіп шашып, бүгінгі күні қыруар қарызға батып отырса, Венесуэлла
халқының 2/3-бөлігі кедейлік ғұмыр кешіп отыр. ... бен ... ... ... ... ... көп елдерді күйретті.
Бұл жайтты былай түсіндіруге болады. Табиғи байлықтардан түскен
табыс валютаның айырбас бағамын ... оның ... ... де, ... ... ... мұнай өндіретін секторына жатпайтын саласын
әлсіретіп, жергілікті өнім өндірушілердің бәсекелесу қабілетін төмендетіп,
экспортқа шығуларына кедергі ... Нақ сол ... ... ... мол ... ... жаңа жұмыс орындары ашылмайды, ... ... ... ... және ... ... ... соғады.
Дегенмен табиғи ресурстарға бай елдердегі ең маңызды мәселе – саяси
мәселе. Қазба байлықтарды бақылауына ... ... ... ... да, ... ... әділ ... арқылы келудің орнына, ерекше
құқықты иеленуге тырысады.
Билік басындағылар саяси тұрғыдан қолдауға ие болу үшін ... ... ... енгізіп, үкіметпен жақсы қарым-қатынасы
бар құрылымдармен келісім шарт жасаса отырып, жаңа ... ... ... ... ... ... берілетін жәрдем қаржы (субсидия)
пайда келтірмейтін жобаларға жұмсалатындықтан, осы ... ... ... ... тәуелсіз ете алмайды. Үкіметтің ... ... ... бақылауға алуы үшін құлшынуы пайда түсірушілер
мен осы ... қолы ... ... ... ... жол ... үшін ... пен халық өз елінің табиғи байлықтарын
бүкіл ұлттың игілігі деп ұғынулары керек. Бұл табиғи ...... пен ... ... ғана ... емес, келешек ұрпақтың да еншісі.
Осы ... ... ... ... жеке ... мақсаты үшін жұмсау –
бүкіл ұлттың мұрасын иемдену ... ... ... аумағындағы табиғат ресурстарын пайдаланудағы құқықтық
мәселелердің саяси және экономикалық-географиялық негіздері
Каспий теңізі және оның маңы ... - ... ... және ... Қазақстан мен Түркменстанның батысындағы,
солтүстік-батысында Ресейдің, оңтүстік-батысында ... ... ... жер ... ... Осы ... ... теңізінің табиғат ресурстарын игеру, пайдалану мәселесіне ... ... су ... ... көл ... ... ... іс-
жүзінде шешуге келгенде бесжақты келіссөздер барысында ... ... ... ... ... бір тұжырымға келе алмай жүр.
Халықаралық құқық өзінің ... және ... ... бір ... ... ... ... орналасқан көлді және/немесе
теңізді сол мемлекеттің немесе сол ... ... ішкі суы ... ... ... бұл ... осындай көлді және/немесе теңізді
әлемдік, ... су ... ... ... ... деп қарауға
қарсылық білдірмейді. Көлдер мен ішкі теңіздерді осындай ... ... ... іс ... қолда бар арнайы ережелермен іске
асырылады. Аталмыш мәселеге ... ... ... ... ретінде атап көрсетуге болады. Ең алдымен бұл Германия,
Австрия, Швейцария мемлекеттеріне ортақ шекаралас орналасқан Боден ... Бұл ... іс ... Баден, Бавария, Вюртемберг князьдіктері мен
герцогтіктерінің және Швейцарияның кантондары арасындағы ортақ көл ретінде
пайдалануға 1867 жылы қол ... ... ... осы ... ... ... ... жүреді. Екі елдің ортақ көлі ретінде Женева көлін
құқықтық негізде пайдалану Швейцария мен Сардиния ... ... ... қол ... ... ... іске асырылады. Ұлы көлдер ... ... Эри, ... АҚШ пен ... ... ... болып табылады. Екі жақты құқықтық келісімдер ... ... ... күштер және әскери кемелердің жүзіп өтуіне байланысты
сұрақтар шешіліп, көлдер екі ел ... ... ... көл ... ... ұмтылушылар ең алдымен
Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер және ... Чад ... ... Осы ... іс ... пайдалану қиындығының мәні ... ... ... көл ... ... ... ... Қандай көлемдегі су қоймасын – көл немесе теңіз деп
атау анықтамалары бар ешқандай халықаралық құқықтық құжат та жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... табиғи көл (су
қоймасы), сондықтан оны «теңіз» деп тану құры ... ... ... ... ... оны ... деп жазуының негізгі себебі оның алып
жатқан су айдынының (акваториясының) өте үлкендігіне байланысты.
Жалпы 1956 жылы ... ... ... ... ... сәйкес «Ішкі теңіз» түсінігіне сай ... ... ... топтамасының 3 (үш) түрі бар. ... ... ... тіке шыға ... және екі немесе бірнеше
мемлекеттердің жер ... ... ... ... бір ... ... ... Дүниежүзілік мұхит кеңістігімен ұласып жатқан және бірнеше
елдердің жер аумағымен ... ... ... ... ... режимі
қазірде бар - Қара және ... ... ... ... ... реттелінеді. Үшіншіден, ... ... ... ... ішкі ... ... ... түріне ұқсас
бола тұра, бұл үшінші түр өзінің ешқандай халықаралық келісімдерде аталынып
көрсетілмегендігімен ерекшеленеді. Бұл үшінші топтамаға ... және ... ... Ал ... ... ... болсақ, ол ішкі теңіздің 1-
типтік түріне өте ... ... осы ... ... ешқайсысы
толығымен Каспийдің құқықтық таластар туғызып отырған жағдайларын ... Иран жағы осы ... ... олар ... ... ... су ... ретінде қарастырып, оның табиғат ресурстарын осы
теңіз жағалауында орналасқан ... ... ... оны ... ... деп ... аумақтық ынтымақтастық жөнінде Келісімге тұрып,
бес мемлекетте бірдей тең құқықта ... ... ұйым ... ұсынды.
Бұл ұсыныс Каспий теңізінің табиғат ресурстарын ортақ пайдалануда ... ... су ... ... беру деген сөз. Бұндай мәртебе тек
Иран жағына емес, сонымен қатар Ресей үшін өте тиімді болар еді. Себебі ... ... ... ... ... ... ... су астында
көмірсутек ресурстары әзірге аз кездеседі (табылған).
Жалпы ресейлік – ирандық позициямен, әрине, Әзірбайжан, Түркменстан
және Қазақстан келіспеді. ... ... - осы үш ... ... ... ресурстарының молдығы және көптеп табылуына
байланысты. Олар Каспийді ... ... бөлу ... қолдайтынын
білдірді.
Бірте-бірте Ресей сияқты Иран да өз позициясын ... ... және ең ... Каспийді ұлттық секторларға бөлуге келісім ... ... ... ... ... бес мемлекет ортақ пайдалануда
қалуына шарт қойды.
Қазақстан әуел ... ... ... ... Ол бойынша
теңіз ерекшеліктері, ерекше экономикалық зона мен аумақтық теңіз режимінің
кей элементтерін ескерген 1982 жылғы теңіз құқығы ... БҰҰ ... ... оның түбі мен су ... ... ... бөлу, суда ені
12 теңіз миліне дейін болатын аумақтық теңізді келіскен ені бар балық ... ... ... ... ... бөлігін ортақ пайдалану
(эксплуатациялау) обьектісі ретінде ұсынылды.
Қазақстан өз позициясын тұрақтату мақсатында су ... және ... ... ... жөнінде құқықтық режимдердің алуандығына
байланысты ... ... ... ... ... ... пайдаланды. Астана көзқарасына сәйкес межелеу сызығының
негізінде әрбір ... ... ... модификациялана алатын
«классикалық» орталық сызықты жүргізу ұстанымын негізгі талап деп ұсынды.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... туралы ұзақ мерзімді, немесе көп жылдарға арналып жазылып қол
қойылған концептуалды құжат, ... болу ... ... авторлардың ойынша, Каспий мәртебесін анықтау және бекіту
мәселелерінде шешім табуға ... ... ... бар. ... жартылай жабық және түгелдей жабық теңіз немесе су ... бар 1982 ... ... құқығы бойынша БҰҰ Конвенциясы. Белгілі бір
су алабының «теңіз» ретінде қарастырылуының негізін салушы принцип ретінде
– оның Дүниежүзілік мұхитпен ... ... ... ... арқылы, мысалы:
Қара теңіз – Босфор және ... ... ... ... Азов ... ... мұхитқа алдымен Керчь бұғазы арқылы Қара ... одан ... мен ... ... Эгей және ... теңіздеріне және Гибралтар
арқылы Атлант мұхитына шыға алуы арқылы анықталады.
Халықаралық құқықтың ... ... ... ... ... аймақта жаңа мемлекеттің пайда болу кезінде ... ... ... мен ... бір немесе бірнеше қызығушылығы бар
елдердің ерігі бойынша біржақты қайта қарауына түсе алмайды. Бұл ... ... ... ... нысаналарға
(обьектілерге) негізделген теңіз кеңістігіне сәйкестенген. Каспий – тұйық
су ... ... оған ... ... ... Халықаралық теңіз
құқығының, континенттік қайраң және ерекше экономикалық зона ... ... ... ... ... теңіз мәртебесі оның
жағалауында орналасқан жеке бір мемлекеттің біржақты әрекетімен ... Ол тек ... ... ... ... ... халықаралық құқық орнатылу тәртібімен ғана өзгертіледі. Бұл қарар 1996
жылдың қарашасындағы ... ... ... маңы ... ... министрлерінің кездесуінде қол қоюымен бекітілді, яғни ... ... ... ... ... ... мемлекеттерге
қатысты) бір ауыздан мақұлданылмаған, қол қойылып бекітілмеген шешімдерді
танымауды белгілеп ... ... ашық ... тән ... ... ... ұлттық зонасы, теңіз түбін бөлу сияқты институттарды енгізу;
аумақ шегінен тыс ... ... ... ... барлауға ұмтылдыру – Каспийде 1958 жылғы ... ... ... мен ашық ... ... 1982 жылғы теңіз құқығы
бойынша БҰҰ Конвенциясының сәйкес баптары таратылды деген сөз. ... ... ... біз бұл ... бұл ... заңдылығы
жөнінде көп дауласып, пікірталасуымыз мүмкін, бірақ, Каспий ... және ашық ... ... ... ... пайдаланылып келе жатқан
Халықаралық теңіз құқығының нормаларына сәйкес, ережелерге, құқықтық
нормаларға ... ... факт ... ... ... іске ... мақсатында үшінші елдердің мұнай
компанияларын шақыра ... ... өз ... ... ... ... басқа Каспий маңы мемлекеттерімен өз позицияларын
үйлестірмей бастап кеткенге дейін ... ... ... жайындағы
барлық ой-пікірлер теориялық сипатта ... Сәл ... ... ... және ... мақсатында өз жағалауларының теңіз түбі
учаскелеріне халықаралық тендер жариялаған Қазақстан мен ... ... іске ... ... үшін ... ... және ... құқық
принциптері мен нормаларына ... ... ... теңізінің мәртебесін
орнату тек қана оның ұлттық секторларға үзілді-кесілді бөлу негізінде ... ... ... ... іске асып ... КСРО географиялық кеңістігі құлағаннан кейін орын алған
геосаяси және ... ... жаңа ... ... әкелді. Бұндай аумақтық бірлестіктердің негізін ең алдымен
елдердің бір ... ... ... ... ... ... бар ... және ортақ «ашық зоналарға» - Балтық, ... ... шығу ... ... географиялық факторлар
негізінде ортақ экономикалық бірлестік пен табиғи әлеуетті игеру мүмкіндігі
және ... ... ... ... ... елдер аумақтық
ұйымдарды құрады: Қара теңіз экономикалық бірлестігі (ҚЭБ) - ол ... ... ... мен ... 11 ... ... Албания,
Армения, Болгария, Греция, Грузия, Молдавия, Ресей, Румыния, Түркия және
Украина), Балтық ... ... ... (1992 жылы ... оған ... ... Латвия, Литва, Норвегия, Польша, Ресей, Финляндия, Швеция,
Эстония кіреді және Еуропалық Комиссия (ЕО-тың атқарушы органы), ... ... ... ... ... ... (БТМСБҰ).
Бұл ұйым Балтық теңізі елдерінің өкіметтік емес ұйымы, Ставангер ... ... ... 1993 ... ... ... қаланған. Ұйым
жұмысында Балтық теңізі жағалауында орналасқан ... ... және ... мәні бар ... ... ... Бүгінгі
күні БТМСБҰ – да ... ... жоқ және ол ... теңізінің елдері
аумағына кіретін барлық 163 аумақтың қатынасуына ашық ... ... ... қарқыны айтарлықтай дәрежеде
бұрынғы КСРО-ң Орта Азиялық және Закавказьелік ... ... ... ... Ол бүгінде егемендік алған елдер – ... ... ... Өзбекстан, Грузия, Армения, Әзірбайжан
және оларға шекералас Түркия, Иран, Ауғанстан және Қытай.
Осы елдердің барлығы ... бір ... ... ... тура ... ... болсын өзара мемлекетаралық және
биресми қатынаста байланысқан. Біріншіден, олардың бәрі ... ... ... ... ... кіреді. Екіншіден, осы
елдердің кейбірі Орта Азиялық және Закавказ аумағындағы ... ... ... күні ... ескі ... ... ... «Орталық Азия» жаңа мәнге ие болып отыр, себебі бұрынғы ... ... ... жаңа ... ... ... ... құрылды,
өз кезегінде олардың әлемдік ... ... ... ... рөлі мен орны ... ... ... географиялық атауға қарағанда
көп дәрежеде саяси анықтамалар. Мысалы, КСРО-ға кірген кезде ... ... ... ... елдері өз тәуелсіздіктерін
алғаннан ... ... ... ... оларды Орталық Азия
аумағына жатқызатын болды.
«Аймақ» сөзіне әртүрлі түсініктеме, анықтама бар:
а) шаруашылық- экономикалық ортақтық (общность);
ә) географиялық-әкімшілік бірлік;
б) тарихи-мәдени ... ... ... ... белгілерінің әралуандығына қарамастан барлық
анықтамалардың байланыстырушы түйіні ретінде мемлекет ұғымы тұрады. Бұрынғы
КСРО-ның ... ... жаңа ... ... нәтижесінде ұғымдық
саяси-географиялық аппаратта өзгерістер болды. Бүгінде Кавказ – Ресей ... ... ... ... және ... ... жақын жатқан немесе
Грузия, Әзірбайжанмен шекаралас республикалар мен ... ... ... ... ... ... ... қайраңында және оған іргелес зоналарда мұнайдың алып
қорларының ашылуы, отын-энергетикалық ресурстарды игеру мен оларды әлемдік
рынокқа жеткізу үшін маршруттарды және де ... мен ... ... ... ... құру бойынша әртүрлі жобалардың пайда болуы –
жаңа субаймақтың – Каспий маңы ... ... ... ... ... әрі ... политологияда жаңа географиялық ұйымдар пайда
болды: Транскаспий аумағы, Каспий маңы немесе Каспий ... ... ... Бұл ... ... ... ... теңізіне шыға
алатын елдерді қамтиды - Әзірбайжан, Түркменстан, Қазақстан, ... ... ... бұл ... ... және газ ... маршруттарын
салуға, басқа да траспорттық бағыттарының ... ... ... географиялық жағдайы мен саясаты әсер ете ... ... Олар – ... ... ... Пәкістан, Ауғанстан сияқты елдер.
Каспий маңы аумағының ерешелігі – оның тек шикізаттық қана ... ... ... ... ... ... сол ... Шығыс пен
Батыс арасын біріктіріп қана ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік пен Оңтүстікті («Су жолы»: Санкт- Петербург – Мәскеу – ... ... ... – одан әрі ... ... ... Иранға дейін)
жалғастыруға мүмкіндік береді. Осы себептерге ... ... ... ... деп ... бекер емес./23/
Ірі батыс елдерінің осы ... ... ... ... осы күнге дейін келесідей экономикалық және ... ... ... координациясы үшін осы елдерді біріктіретін ... ... ұйым ... ... ... ... анықтау, су бөлігі мен теңіз түбін аумақтық
бөлу сұрағын шешу;
... ... ... бойынша шаралар кешенін іске асыру,
құрастыру;
• Әртүрлі тектегі ... ... ... ... мен ... Таулы Карабах бойынша дауы немесе Әзірбайжан
мен Түркменстанның Каспий теңізіндегі «Осман» және ... ... ... ... ... ... мәселесі, т.б.
• Аумақтық қауіпсіздік қаупімен күрес шараларын іске асыру.
• Мұнай мен газды айдау бағасына қатысты келісімді ... ... ... және газ ... ... құру және ... ... институттары мен халықаралық ... ... ... ... іс-әрекеттерінің координациясы қажет.
Каспий теңізінің шикізат ресурстарын интенсивті игеру әрі қоғамның,
әрі ғалымдар арасында аумақта ... ... ... ... ... Каспий теңізі биоресурстарынан ... қалу ... ... ... және ... пен өсімдік жамылғысының
мониторингі биологиялық апат ... ... ... ... болмауы саяси, экономикалық және құқықтық
реттеулердің әлеуетті мүмкіндіктерінің дамуына кедергі келтіріп тұр.
Координациялық органның болмауының орнын ... ... ... ... белсенді әрекеттері; ә) ... ... ... ... ... ... ... және Каспий
теңізі мәртебесін анықтау мәселесіндегі екіжақты дипломатиясы; б) кейбір
елдердің Түркия, Иран, АҚШ - ... ... және ... ... ... ... ... аймағындағы мұнай мен табиға газ кен орындарының жалпы
географиялық сипаттамасы мен оларды шаруашылыққа игерудегі саяси-
экономикалық ... ... ... ... ... игерудегі бірлескен
халықаралық трансұлттық жобалар.
Каспий маңы аймағының ерекшелігі – оның ... ... ... саясатқа және әлемнің басқа аудандарына тән – ... ішкі және ... ... ... ... ... үрдістер мен құбылыстар жүріп жатыр. Оған қоса, бұл
аймақта ... ... ... ... діни ... ... қару-жарақ пен есірткі заттарын заңсыз тасымалдау сияқты теріс
үрдістер шиеленісіп кетті.
Бұл аймақта тағы бір жалпыәлемдік тенденция байқалады, ол – ... ... ... ... ғылыми-техникалық, гуманитарлық
байланыстардың өсуімен қарулы күштер факторы рөлінің сақталуы. Бұл ... ... ... ... ... болып табылатын мәселелер
мен мүмкіндіктерді туындатады.
Каспий теңізінде және оған іргелес жатқан ... ... газ және ... ... ... ... қосымша алымдарды қажет
етеді. Каспий маңы ... ... ... үшін бүгінгі күнде
экономикалық ... ... жеке ... және ... көлемде табиғи
ресурстарын игеруді, жаңа құбыр жолдарын салуды, өндіріс өнеркәсібін
жаңалауды жүзеге ... ... Сол ... де ... ... ... ... және өте қажет. Кооперациялық өндірістік үрдіске
тұрақты және кепілді заң ... ... ... ... осы елдерге халықаралық және трансұлттық бірлестік арқылы өз
экономикаларын ... ... бар. ... ... айтқанда, мұнай мен газ
сыртқы саясаттағы өте тартымды және эффективті ... ... ... ... ... ... кооперациялық мемлекетаралық және ... ... ... ... 1992 жылы құрылған Каспийлік құбыр
желісі - Консорциуымы (КҚК), кейін 1996 жылы ол қайта ... ... ... ... ... – 24%), ... (19%), Оман ... қалған 50% – ын американдық (15%), ресей-британдық (7,5%),
итальяндық (2%), британдық (1,75%) қатысушылар ... ... ... алуан құрылымы – қатысушылардың
мемлекеттік және коммерциялық қызығушылықтарының өзара балансын тапқандығын
байқатады. КҚК ... ... 1580 ... ... кен ... (алынып
жатқан қоры шамамен 9 млрд баррель) Новороссийск терминалына шикі мұнайды
тасымалдау үшін ... ... ... ... КҚК төмендегідей маңызды
мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. ... ... ... және ... ... ... ... үшін
траспорттық жүйенің негізгі бағыттарының бірін құрайды. Ол өз кезегінде
еліміздің өте бай ... ... ... қоры ... млрд ... ... ресейлік Каспий маңы аймағында бұл ... – 2,7 ... ... ... тура және тұрақты тасымалдауын қамтамасыз етеді.
Соңғы жылдар оқиғалары ... ... ... және ...... маңы ... кен ... ортақ бірлесу бағдарламасының бір бөлігі ғана болып табылады.
Бүгінгі күні мұнай-газ ресурстары ... ... ... ... ... ... ... дамудың ғаламдық үрдістері энергоресурстармен
тура ... ... ... оған ... әрі ... кіру ... негізгі приоритеттерінің санына кіреді. Сондықтан кез – келген
мұнай мен газды ... ірі ... және ... ... әрі ... ... әрі жанжалдар мен конфронтациялардың үлгісі болуы
мүмкін. Тәжірибе жүзінде барлық ... ... ... мен газ барлайтын
елдердің өз ... ... ... бар, осы энергетикалық
дипломатияның шеңберінде мемлекет әлемдік рынокта өзінің отын-энергетикалық
кешенінің қызығушылықтарын қорғап, ... ... маңы ... ... ... мен ... ... ерекше
қиындық туғызады. Оған қоса, жаңа ... ... ... ... лайықтылық пен эффективтілік соңғы мақсатқа өтіп
кетеді, себебі, бұл ... ... ... ... ... ие болады.
Осында мемлекеттер мен компаниялар арасында ... ... ... ... ... ... Ең ... мемлекетаралық деңгейде ұсынылатын маршруттарға қатысты
туындайды.
Негізгі экспорттық бағыт – БТЖ жобасын салу ... ... ... ... ... ... қызығушылығын айқындайды, себебі,
экономикалық көзқарас жағынан Ресей – Баку – Новороссийск ... ... ... ... ... ... айырылады, ал саяси
жағынан аймақтағы ... ... ... ... ... және ... қиындық туғызатыны Каспий
теңізі түбінен мұнай мен газ ... ... 1998 жылы ... ... ... ... «Мобил» және Қазақстан өкіметі бірігіп, теңіз
түбімен мұнай-газ тасымалдайтын ... ... ... 370 ... құны 2,5-3 млрд ... ... Баку - ... бағытына қосылатын
екілі линиясын салу мүмкіндігін зерттейтін келісімге қол қойылды.
Жобаның ең негізгі мақсаты Еуропадан Закавказье мен ... ... және ... жүкті тұрақты және сенімді тасымалдау болып
табылады. Бұндай траспорттық дәліз кең ... мен ... ... ... ... ... және өндірістер мен қызмет
көрсетудің аймақтық орталықтары мен рыноктарын ... ... ... ... ... және т.б пайдалы қазбалары бар Каспий
маңы аймағы Еуразия материгінің дәл ортасына орналаса ... ... алып ... осы ... өз атауына толығымен лайық болып
табылатын және болашақта ... ... ... ... табылады.
Нақты осындай жағдайлардың дамуы барысында заңды түрде британдық
ғалым Х.Мак-Киндердің ... ... ... ... ... айтуға
болады: «Кімде-кім Еуразиядағы «транспорттық маршруттарды» ... ... ... - ... ... өсі) ... бақылайды (әлем
жүрегі), ал «хартлендті» бақылаған - әлемнің тағдырын бақылайды»./23/
2.2. Бірлескен трансұлттық жобаларды іске асырудағы қиындықтар мен
мәселелер.
АҚШ, ... ... ... ... және т.б ... Каспий маңы
аймағынан ... ... ... ... ... ... бекер емес және оған деген ... ... ... беру, саяси қысым көрсету және өздерінің компанияларының
коммерциялық қатысуы арқылы). ... ... ... Қазақстан және
Түркменстан аумақтарынан өтетін осы және басқа ... ... ... ең көп ... ... ... ... екі Каспий маңы
мемлекеттері – Қазақстан мен Әзірбайжан халықаралық - аудандық ... ... және ... маңы геоэкономикалық алаңында негізгі
ойыншылар ретінде танылады.
Қазақстан толық құқықта өзінің ... ... ... мен
Еуразияның ортасында орналасып, ... ... ... торабы
болып табылады. Әзірбайжан да Еуропа мен Азия ... ... ... ... ... 1. Әлем ... көмірсутек ресурстарын барлау
|жылдар |Батыс |Орталық ... ... ... ... ... |және |Азия |ық мұхит| | |к |
| | ... | ... | | ... |
|Мұнай және газ конденсаты, мың баррель/күн ... |4033 |11359 |902 |5883 |11311 |5684 |12677 ... |4254 |10775 |925 |6663 |17686 |6881 |11241 ... |6307 |6578 |855 |7354 |20165 |7318 |11016 ... |6713 |6868 |1314 |7782 |23082 |7916 |10847 ... және газ конденсаты, млн тонна/жыл ... |201 |567 |45 |294 |565 |284 |633 ... |212 |538 |46 |333 |883 |343 |560 ... |315 |328 |43 |367 |1006 |365 |550 ... |336 |344 |66 |389 |1155 |396 |543 ... ... ... ... ... |203 |557 |136 |111 |64 |51 |559 ... |200 |700 |142 |154 |100 |71 |612 ... |246 |646 |91 |212 |142 |85 |689 ... |292 |628 |94 |270 |199 |130 |718 ... ... ... |Дамыған |ОПЕК |Қазақстан |
| ... | ... | ... ... және газ конденсаты, мың баррель/күн ... |6880 |58729 |17356 |17534 |457 ... |7457 |65855 |16142 |24564 |502 ... |9140 |68733 |17965 |27645 |423 ... |10435 |74957 |18415 |30796 |706 ... | | | | |953 ... және газ ... млн ... ... |343 |2931 |866 |875 |23 ... |372 |3287 |806 |1226 |25 ... |456 |3431 |897 |1380 |21 ... |522 |3751 |922 |1546 |35 ... | | | | |47 ... ... ... ... ... |74 |1755 |782 |153 |5 ... |86 |2065 |841 |216 |7 ... |100 |2210 |972 |285 |5 ... |134 |2464 |1049 |375 |12 ... | | | | |15 ... ... қазақстандық бөлігін игерудің Мемлекеттік
бағдарлама мәліметтері. /15/
Өзінің ... қоры ... ... ... ... ... ... аймағы бүгінгі күнде мұнай мен газдың әлемдік
нарықтағы жаңа ... ... ... ... ... ... бұл ... бар әлемнің назары түсуде. Дегенмен мұнай және газ
өндірудің қарқынды дамуы мұнда өндіріс және ... ... ... т.б-мен байланысты кешенді мәселелер тудырды.
Каспий теңізі мен оған ... ... ... ... де ... ... отыр.
2.3. Каспий аймағындағы мұнай мен газ кен орындары мен ... ... ... ... ... Республикасының
көмірсутегі әлеуеті әлемдік қорлардың жалпы ... ... ... Дәлелденген мұнай қоры бойынша Қазақстан әлемдегі ең жетекші
мемлекеттердің ... ... Ал, ТМД ... ... көмірсутегі
қоры бойынша Ресейден кейінгі екінші орынды иемденіп отыр.
ГКЗ бекіткен, құрлықты қоса есептегенде, ҚР ... ... ... көрсеткіштерден тұрады:
- мұнай – 4,8 млрд. т (35 ... ... ... отын – 3,4 ... ... көмірсутегі қоры бойынша жетекші орындарды иемденетін он
мемлекеттің қатарына кіреді. Жалпы алғанда, Каспий ... ... ... көмірсутегі шикізаты қоры 8 млрд. т. дейін жетуі мүмкін
деп болжау жасалынуда.
Каспий теңізінің солтүстігіндегі Қашаған кен орны ... ... ... ... жетекші орындарын иемденетін
мемлекеттер қатарына шығарды. Оның ілуде бір ... ... ... ... қаратып, дүниенің төрт бұрышы тарапынан Каспий ... ... ... ... Және ... теңізінің Қазақстандық секторына
инвестиция тарту көлемін ерекше арттырды.
Қазіргі кезде ... ... ... (КСШ) бойынша
жоғарыда айтып кеткендей, Қазақстанды тек тоғыз мемлекет басып озады. ... ... ... ... ... ... Абу-Даби, Венесуэла, Ресей және
Ливия. Әлемдік қордағы біздің еліміздің үлесі ... ... 3 ... ал
газ бойынша 1 пайызды құрайды. Сонымен қатар республикамыздың болжалынып
отырған ресурстарының жартысынан көбі (13 – 18 млрд ... ... ... секторының қайраңымен тығыз байланысты.
2005-жылдың 1-қаңтарындағы есеп бойынша, Қазақстан ... ... 191 ... 101 газ және 49 ... кен ... /14/. ... қатар олардың көп бөлігі елдің батысында орын
тепкен. Мәселен, алынатын ... ... 71 ... Атырау облысының, 14
пайызы – Маңғыстаудың, 12 пайызы - Ақтөбе мен Батыс Қазақстан облыстарының
еншісіне тиеді. Ал, ... ... ... (2 %) және ... ... өзара бөліседі. Көгілдір отын жөнінде айтсақ, газ ... ...... ... ... кен ... (57%), 14% -
Атырау облысында, 12% - Маңғыстауда, 11 % - ... ... ... 6
% еліміздің ... ... ... ... қойнауын игерушілер арасында қорлардың бөліну мәселесін
қарастыра отырып, «Аджип Қазақстан Норт ... ... ... ... ККО) мен «Теңізшевройл» (ТШО) БК ЖШС жетекші рөлін атап айтуға
болады. Бұл ... ... ... ... шикізатының 67
пайызы тиесілі. Бұл компаниялар 78 көмірсутегі шикізаты кенін игеретін 13
ірі ... ... ... Бұл ... республикамыздың пайдалы
қазба байлықтары қорының 92 % деген сөз. ... және ... ... ... ... ... 116 нысан тиеді, онда КСШ
қорының тек сегіз пайызы ғана шоғырланған. ... ... ... ... ... ... етілгеніне 80 жыл болған, ал ірі
компаниялардағы бұл ... екі ... ... баланстық қоры құрылымы дайындалатын (50,3 ... (43 %), ... ... ... (5,8 %) ... (0,6 %) кен орындарынан тұрады. Бүгінгі таңда барлық жер
қойнауын ... ... тек 3 ... ғана ... бос жатыр.
1996-жылдан 2005 – жылдар аралығында жер қойнауын игерушілер ... ... ... ... (А+В+С) жалпы өсімі 1134,3 ... ... мен 33,1 ... м³ ... ... 147,4 млн ... ... 2002-жылы Қашаған ірі кен орны қайраңы бойынша мұнай қоры біршама
өсті. Сондай-ақ, Теңіз кеніндегі ... ... мен ... ... ... қоры ... Содан соң жаңа коммерциялық жаңалықтар,
көлемі жағынан кішігірім – ...... ... және ... кендері
ашылды. Нәтижесінде республикамыздағы мұнай қоры екі есеге өсті.
Соңғы он жыл ішінде барланған қорлардың ... ... ... млн ... құрады) қорды «құрту» (жоғарыдағы кезеңде ол 365,4 млн
тонна болатын) бағытынан арту тенденциясы байқалды. Бұл біздің ... мен газ ... ... даму перспективасына оң өзгеріс әкелді.
Жер қойнауын пайдалану туралы айтар ... ... ... ... ... жер ... пайдалануды 144 компания жүзеге
асырады. Оның ішінде 21 бірлескен, 54 шетелдік және 69 ... ... ... ... ... шикізаттарының 230 нысанында жүргізілді,
бұның ішінде 142 ... ... 56 ... 19 ... 6 ... ... мен бір жер асты газ ... ... ... барлау
жұмыстары (ГБЖ) 52 нысанда (23 %), өндіру – 90 нысанды (39 %), ... мен ... ... – 88 (38 %) кен ... ... жатыр.
Жалпы айтатын болсақ, Каспий маңы мемлекеттерінің (әсіресе,
Әзірбайжанның) ... ... ... ... ... жақын маңдағы
жарияланымдары бойынша каспийлік мұнайдың дәлелденген қоры ... ... ... ... ... – 5 %-ды ... ... сандар бойынша бұл 5,1 млрд.т
мұнай және 8 трлн м3 газ. ... ... ... ең ірі ... және Әзірбайжан мемлекеттерінің шегінде жатыр.
Қазақстанда мұнай қорының шамамен 2/3-сі екі ірі кен ... ...... (900 млн т) және Қашаған теңіздік кен орны (1,23 ... Ең ірі газ кен орны – ... ... ... жж ... баспалардың мәліметтері ... ... ... қоры 1 млрд т ... Оның 730 ... ... ... кен орындарының үлесіне тиеді. Ал газдың
дәлелденген қоры – 721 млрд м3, оның ішінде 625 млрд м3 ... ... ... тиесілі.
Осы аймақтың ең көп дәлелденген газ қоры ... ... - 2,92 млрд м3. Ал ... ... қоры өте аз: 230 млн т.
Каспий аймағының ресейлік бөлігінде анықталған мұнай қоры 300 ... ... ... кен ... Өзге кен ... мен ... зор ... бөліктерде қазірше барлау жұмыстары жүргізілуде. Шешен
Республикасының, Дағыстан және ... кен ... қоры өте аз ... ... ... ... аймағының ресейлік бөлігіндегі құрлықтық
жалғыз ірі кен орны – Астрахань газ-конденсатты кен орны. Оның нақты қоры ... трлн м3 газ және 400 млн т ... ... ... ... ... жақсы зерттелгенімен, оның
мұнай-газ кендерін болжамдық бағалауының шашырандылығы жоғары. Дегенмен,
аймақтың «мұнайлы Эльдорадоға» ... ... бола ... ... ... ... және ... қатар КСРО-да мұнай-газ
ресурстарын игеруде терең сулы ... кен ... ... өңдеу
технологияларының болмауына байланысты бұл ... бір ... ... ... ... ... жж қорытындысы бойынша басты
жанармай ... ... ... ... ... салыстырғанда
назардан тыс қалып отырды. Және осыған ... РФ ... ... ... ... ... мүмкіндігін өте жоғары деуге
болады. АҚШ энергетикалық ақпарат басқармасының мәліметтері бойынша (Кесте-
2) Каспий аймағының ... ... ... ... ... тек 2 есе ғана қалып қояды және ресейлік көрсеткіштерден үш
есе артық.
Кесте-2. Каспий аймағының мұнай-газ қорының болжамдық ... ... |РФ ... ... |АҚШ энергетикалық |
| ... ... ... |
| | ... ... |3,7 |9,3 ... ** |2,6 |2,8 ... |9, 0 |26, 6 ... |2,2 |1,0 ... |2,2 |18,4 ... |19,7 |58,1 ... ... ... ... секторға бөлу барысында
**Каспий маңы аумақтары
Кесте-3. 1992-2003 жылдарда Каспий аймағында мұнай мен газды өндіру серпіні
| |1992ж |1993ж |1994ж |1995ж |1996ж |1997ж ... |40,3 |36,6 |33,1 |32,9 |32,5 |33,7 ... | | | | | | ... |58,7 |64,3 |34,8 |31,3 |34,3 |17,2 ... *| | | | | | |
| |1998ж |1999ж |2000ж |2001ж |2002ж |2003ж ... |42,5 |47,1 |51,2 |62,6 |71,2 |76,8 ... | | | | | | ... |23,7 |35,0 |60,7 |65,6 |71,5 |77,1 ... * | | | | | | ... ... ... секторының газ өндіру серпінінің мәліметтерінсіз;
1992-1997 жж мәліметтері тек Түркменстан бойынша./12/
Ресейдің энергетикалық және ... ... мен ... даму ... ... ... ойынша, бұл
аймақтың мұнай-газ қорын бұлайша бағалау тым ... ... ... ... ... ... ... қоры 16 млрд т, Әзірбайжан – 6, Түркменстан - 5,3 млрд т ... ... ... маңы ... сияқты Батыс елдері де үлкен қызығушылық
танытуда. Ең үлкен болжамдық ... ... маңы ... ... ... Әзірбайжан Республикасының Мемлекеттік мұнай компаниясының
президенті Н.Алиевтің айтуынша ... ... 10 млрд т ... ... ... ... ... айтуынша Түркменстанның мұнай-газ
әлеуеті 45 млрд т мұнай ... тең. ... ... ... туралы
мәліметтер Каспий маңы елдерінің тәуелсіз экономикалық ... ... ... Ал ... елдері үшін бұл асырма бағалар олардың Каспий
кендерін өңдеуге ат салысатын мұнай компаниялары үшін ... ... ... ... аймағында отын-энергетика байлығын өндірудің мәселелері мен
Қазақстанда мұнай-газ өнеркәсібін дамытудың қазіргі ... ... ... ... 1992-2003 жж аралығында үш еселенді
(Кесте-3). ... жаңа ... ... ... ... ... ... күнде Каспий аймағында негізгі 3 мұнай өндіруші бар, олар
Қазақстан (дәлелденген қоры және өндіру бойынша көшбасшы), Әзірбайжан ... ... осы ... қатар Ресей де өндіреді. Ал Иран Каспийде
мұнай-газ өндіру ... ... ... ... ... талас кен орындары, болашағы зор құрылыстары бар. Осыған
байланысты Иран өзінің ... ... ... ... ... ... ... игеруге кіріспейді.
Каспий маңы елдерінде мұнай және газ өндіру саласында ұлттық және
біріккен секторлар бөлінеді. ... ... ... ... өндіруші
компаниялармен көрініс берсе, біріккен сектор – түрлі біріккен кәсіпорындар
(БК) және іс жүргізуші компаниялармен (ІК) ... Олар өнім ... ... және газ ... ... компаниялар арқылы іске
асырады. ... ... жаңа ... зор кен ... өңдеуге
негізделгендіктен мұндағы мұнай мен газ ... ... ... ... негізгі мұнай мен газ өндіруші - Әзірбайжан
Республикасының ... ... ... ... ... ... Ол негізінен КСРО кезінде ашылған ... қоры бар ... ... ... ... ... қоры бар Азери-Чираг-Гюнешли (АЧГ) бірігіп өңдеудегі ең
ірі мұнай кен орны болып ... Бұл кен ... ... үшін 10 ... ... ... ... Әзірбайжандық операциялық компания
(ХӘОК) құрылды. Мұның 10%-ы ӘРММК-ның үлесіне тиеді. ХӘОК-ның ... ... ... ... ... Петролеум» компаниясы болып
табылады. Алдын ала ... ... АЧГ кен ... ... ... 2009
жылға қарай жылына 55 млн.т мұнайды құрайды, ал ... ... 2024 ... 12-15 ... ... және осы жыл бұл кен ... өңдеудегі соңғы
келісім жылы болады. 2003 ж Әзірбайжанда 15,4 млн.т мұнай өндірілген, ... млн ... ... ... ... ең ірі ... маңызы зор газ кен орны «Бритиш
Петролеум» игеріп отырған ... ... ... Ол ... ең ... 8 млрд м3 газ өндіре отырып, Әзірбайжанды әлемдік газ нарығына
шығарып отыр.
Әзірбайжандағы мұнай ... ... ... туындатып отыр.
Бұлардың ішіндегі ең негізгілері – геологиялық және шикізат мәселелері. Кен
орындарын игерудегі 1998 жылы ... 18 ... ... ... ... АЧГ, Шах - Дениз және ... ... кен ... тек ... ғана ... ... Ал өзге кен ... қиын тау-геологиялық жағдаймен соқтығысып қалған, әрі қордың
көлемі айтарлықтай көп емес ... Ал екі кен орын ... ... Иранмен
талас аймақта орналасқан. Олардағы игеру жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... дейін уақытша
тоқтатылды.
Түркменстанды бірінші кезекте нақты экспорттық ... ... ел ... ... ... 2003 жылы ... 69 млрд м3 газ ... млн т мұнай өндірілген болатын. Осының ... газ ... ... ... ... ... тиеді, ал мұнай өндірудің
болашақтағы көлемінің өсуі ... ... ... ... жатқан үш:
құрлықта - Хазар және Небит-Даг, теңізде ... кен ... ... дамуымен тікелей байланысты болуы мүмкін.
Түркменстанның мұнай ... ... де ... ... ... ... қоры онша көп емес, ал болашағы зор
дегендері тереңде орналасқан. Бұл шетелдік ... ... ... Оған қоса бұл елде ... ... ... да ... бойынша Түркменстанның ең үлкен мұнай кен орны – Сердар (түркменше
атауы-Кяпаз). Бұл ... ... ... ... аймақ болып
табылады және ондағы өңдеу жұмыстары Каспий мәртебесі толық анықталғанға
дейін ... ... ... ... бар ... ... ... ресейлік бөлігіне Каспийдің ресейлік секторы ... ... ... ... ... ... ... Республикасының да мұнай-газды аумағын осында қосуға болады, бірақ ол
бүгінгі ... ... ... ... ... ... аймағының ресейлік
бөлігіндегі мұнай мен газ қоры ... ... ... ... ... ... ... «Лукойл» Каспийдің ресейлік
бөлігіндегі басты ... ... ... ... Бұл ... ресейлік секторды
болашақтық маңызы зор ... ... ... ... ... күнде кен орындары мен даму үстіндегі құрылымдар ашылды. Кеңес
уақытында-ақ ... ... ... кен ... ... ... жүргізілуде. Астрахандық газконденсатты кен орынды
«Астраханьгазпром» өңдеуде. 2003 ж мұнда 11,4 млрд м3 газ және 4 ... ... - ... ... ... ... көшбасшы ел. 1998-
2003 жылдар аралығындағы кезеңде мұнай және газ өндіру мұнда 2 есе: ... ... 51 млн т-ға, ал газ 5,5 млрд ... 13 млрд м3 –қа ... ... ... өндіруші компания Қазмұнайгаз ... ... ... ... ... ... ... компаниясының қатысуымен ) 2003
ж елдегі өндірілген мұнайдың жартысына жуығы және өндірілген газдың 2/3-нен
көбі ... ... ... ... мен газ ... ... бөлігі осы
секторға келуі керек. Біріккен секторда ең ірі Теңіз және ... ... ... ... ... секторға тағы да ... ... және газ кен ... кіреді. Мамандардың болжамы бойынша
Қазақстанда ... ... ... 200 млн. ... ... бірақ бұл 2015
жылдан ерте іске аспайды.
Қазақстанда мұнай мен газ өндіру кейбір мәселелермен қиындатылуда.
Бұлардың ең ... 2004 ... жаңа ... ... заң, бұл ... ... ... кен орындарда өңдеу жұмыстарын пайдасыз
етті, әсіресе ... ... бөлу ... ... ... ... Ал
мұндайлар Қазақстанда көпшілікті құрайды. Ескі кен орындарындағы қиын ... ... да ... ... ... мұнай өнеркәсібін дамыту бағыттары. Мұнай өндіру
саласында отандық және шетелдік ... ... ірі ... жүзеге асыру, сондай-ақ бір қатар салалық бағдарламалардың
орындалуы мұнай-газ ... ... ... көлемін біршама жоғары
деңгейде ұстап ... ... ... жер ... ... ... мен көгілдір отын қоры бар. Бұл өз кезегінде
республикамыздың әлемдегі ірі ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, мұнай мен газ секторы Қазақстан
экономикасының ең бір жедел ... ... ... отыр және ол үлкен
стратегиялық ... ие. ... ... ... ... ... және
қарқынды дамып келе жатқан бұтағы болып саналады.
1998-жылмен салыстырғанда мұнай мен газ жыл сайын екі ... ... ... қорытындысы бойынша, бұл көрсеткіш 51,3 млн ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар тізімін
«Теңізшевройл» ЖШС компаниясы бастады. Оның еншісіне – 13,58 млн ... ... ... ... 24 ... ... Одан соң өндірістік
бөлімшелер тұр: «ҚазМұнайГаз» РД» АҚ – «Өзенмұнайгаз» (6,5 млн тонна немесе
12 пайыз) және ... (2,8 млн т ... 5 ... ... ... ААҚ – 5,8 млн т (10 ... «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ – 5,7
млн т (10 %), «Торғай-Петролеум» ЖАҚ - 3 млн т (5 %), ... ... ... АҚ - 3, 1 млн т (5 %), «Қаражанбасмұнай» АҚ – 2,2 млн т ... ... ЖШС – 1,9 млн т (3 %) және ... ЖШС – ... т (2 ... 2005 жылы 25,2 млрд. м³ көлемінде болса, ол газға байланысты
болады, сондықтан Қазақстандағы табиға газ өндіруге ... ... ... ... ... ... ... орналасады: «Қарашығанақ
Петролеум Оперейтинг Б.В» - 11,5 млрд. м³ ... ... ... ... «Теңізшевройл» ЖШС – 7,3 млрд. м³ (28 пайыз), «СНПС – Ақтөбемұнай
газ» АҚ – 2,7 млрд. м³ (10 ... және ... - 1,2 ... м³ ... ала ... ... қатысты айтар болсақ, 2006 жылы 62 –
63 млн тонна ... мен газ ... ... жоспарланып отыр, бұл
көрсеткіш 2010 жылы – 90-100 млн ... ал 2015 жылы 120 – 150 ... ... деп ... ... Сонымен бірге Қазақстан жалпы
өндірілетін мұнайдың 85 пайызын әлемдік мұнай ... ... ... ... ... ... ... клешегі
Каспий теңізінің Қазақстандық секторын игеруге қатысты ... ... ... ... ... 61,45 млн. т. (2004 ... ... 103,8%) – газконденсатты мұнай;
- 26,2 млрд.м. (2004 жылға қарағанда 127,7 %) – көгілдір отын ... ... ... өндіру болжамдары төмендегідей:
2007-жылы – 64 млн. т. дейін,
2008-жылы – 70 млн. т. ... – 78 млн. т. ... – 84 ... ... – 140 млн. т. ... (күніне 2,8 млн. баррель)./15/
2.5. Каспий теңізінің Қазақстандық секторын (КТҚС) игеру жөніндегі
Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру.
Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама бекітілгені
белгілі. Қазақстан аталған ... ... ... ... ... те ... десек артық айтпаймыз. Және бүгінгі таңда нақты нәтижелер
жөнінде ауыз толтырып айтуға да ... ... ... секторын игеру бағдарламасы
халықаралық өзара тиімді әріптестік және ... ... ... ... жер ... ... жер ресурстарын
кешенді және рационалды түрде пайдалану жөнінде ... ... ... ... ... ... және Каспий
аумағының экологиялық қауіпсіздігін ... ... ... ... ... – кен ... тұрақты әрі жоғары
деңгейіне қол жеткізу және ... ... ... ... отандық өндірісті құру және жеке ғылыми-техникалық базаны
қалыптастыру; ... ... ... ... ... ... ресурстарын ел экономикасының басқа салалары үшін де тиімді және
кешенді ... ... ... ... ... (2003-2005 жж.) бірінші сатысын – КТҚС кешенді
игеруге жағдай жасау ... ... ... Және ... ... – КТҚС ... ... екінші сатысына кірісіп те кеттік.
Министрлік ... ... ... ... секторын 2с
игеру Бағдарламасының екінші ... ... ... Жоспары дайындалды
(Каспий теңізінің Қазақстандық секторын игеру жөніндегі ... ... ... жж. арналған іс-шаралар жоспары (2-кезең)
2006ж. 13-шілдесінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 673 ... ... ... ... ... басталады. Және КТҚС
игеру жөніндегі мұнай-газ жобасының бірінші сатысы ... ... өсе ... ... бір ... жаңа теңіз блоктарын жоспар бойынша ... ... ... ... ... ... ... теңіз жобалары бойынша
операторлық қызметін атқарады;
- қоршаған ортаны қорғауға ... ... ... ... ... ... түсу ... барлық теңіз жобаларына мониторинг жасалады;
- жоғары ... ... ... ... ... ... ... және жүзеге асырылады;
- қазақстандық мамандарды мұнай-газ кешені мен аралас салаларға
дайындау және ... ... ... ... ... ... ... қолдау көрсету инфрақұрылымы
қалыптастырылады;
- қосымша қуаттылық құбыр желілерінің ... ... ... ... ... ... ... арналған негізгі отандық тауарлар мен
қызметтің бәсекеге қабілеттілігіне қол жеткізіледі (теңіз ... үшін ... ... ... ... ... игеру негізінде Қазақстан Республикасының
мұнай-газ кешенінің даму көлемдері.
|Көрсеткіш |2010 ж. |2011 ж. |2012 ж. |2013 ж. |2014 ж. |2015ж. ... кен ... |40,0 |52,0 |64,0 |76,0 |88,0 |100,0 ... ... ... | | | | | | ... ... тұрған |14,8 |15,7 |16,7 |17,6 |18,5 |18,6 ... ... | | | | | | ... млн.т | | | | | | ... кен ... |24,0 |31,0 |38,0 |45,0 |52,0 |63,0 ... ... млрд. м3| | | | | | ... ... ... және ... ... мұнайды экспортқа шығару, |
|млн.т ... ... ... - ... |25,0 ... ... - |20,0 ... | ... ... – |10,0 ... - ... | ... ... |5,0 ... | ...... ... ... ... ... Мемлекеттік
бағдарлама мәліметтері негізінде құрастырылған./15/
Қазіргі уақытта «ҚазМұнай Теңіз» Теңіз ... ... ... ... іске ... ... асыруда:
| ... ... ... | ... орналасқан жері: Каспий теңізінің |Қашаған кен орнын ... ... ... ... (КТҚС) |тәжірибелік-өндірісті|
|Атырау қаласынан оңтүстікке қарай 80 шақырым. |к ... 1-ші және ... ... Қайраң, Қаламқас, Оңтүстік-батыс |2-ші кезектері ... кен ... ... ... ... ... ... 4-тен 8 м-ге ... ... ... |
|Қашаған кен орнының аумағы – 800 км2 ... және жер үсті ... кен ... ... ... ... 1,4 |жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... ... (мұздың |Қашаған кен ... ... және ... ... ... ...... 3-ші |
|Қазіргі сәтте жоба тәжірибелік-өндірістік ... үшін ... ... ... сатыда тұр. ... жер үсті ... және 2-ші ... ... бойынша жобаланып |обьектілерін ... ... ...... 3-ші ... ... |
|кезек – 57450 т/ тәулігіне. ... ... және 2-ші ... ... ... және жер |Қашаған кен орнын |
|үсті ... ... ... ... |толық ауқымда ... ... ... |
|Консорциумның акционерлері мыналар: ... ... ... Каспиан Си Б.В. (Оператор) – 18,52% ... ... ... - 8,33 % ... кен ... қазақстан Инк. – 18,52% ... ... ... ... ... Б.В. – 18,52% ... |
|Тоталь Е&П және Қазақстан -18,52 % ... ... ... Филлипс - 9,26 % | ... Норт ... СИ, ЛТД -8,33%. | ... ... ... ... үлесін | ... ... ... ... ... ... | ... | ... | ... КТҚС ... ... ... ... ... ... елді-мекенінен 40 шақырым |геологиялық-геофизика|
|жерде орналасқан. |лық ... ... ... ... 20 м-ге ... ... ... |
|Келісім –шарттық аймақтың аумағы 1372 км2 ... ... ... мен ... ... ... анықталған |жүргізу. ... 120 млн. ... ... | ... 2500 м ... ... ұңғымасы бұрғыланды.| ... ... ... ... ... | ... 50/50 - «ҚазМұнайТеңіз» ТМК» АҚ мен | ... ... ... Б.В.» | ... | ... ... ... секторының солтүстігінде |Алынған ... ... 90 ... ... ... ... ... 10- 40 м құрайды. |лық ... ... ... ... ... 9744 км2 ... қорытындылау. |
|Мұнай мен газдың алынатын анықталған ресурстары 138 ... ... мен ... т. ш.о. құрайды. |2D ... ... ... ЖШС, құрылтайшылары 50/50 - ... ... ... ТМК» АҚ мен ... ... ... | ... | ... ... ... | ... Арал ... айдынының солтүстік бөлігінде |Коллекторлардың |
|орналасқан. ... ... ... басымдылығы болжамдалынған. |қасиеттерін зерттеу |
|2D сейсмикалық барлау жұмыстары аяқталды. ... ... ... анықталған ресурстары 56,3 млрд. куб м. |бойынша есеп жасау. |
|газды құрайды. ... ... ... 1800 м. ... ұңғымасын бұрғылауға |жалғастыру. ... ... ... | ... «ҚазМұнайТеңіз» ТМК» АҚ. | ... | ... ... ... ... ... ... |Тереңдігі 2000 және |
|мұнай кәсіпшілігінен батысқа ... 180 км ... |1300 м екі ... ... ... ... тереңдігі 5-7 м құрайды. | ... ... ... ... 3536 ш.ш | ... анықталған ресурстары 980 млн т мұнайды | ... | ... ... ТМК» ... ... | ... ... жобаның қатысушылары | ... ТМК» АҚ және «РН – ... ЖШҚ. | ... | ... ... ... бөлігінде орналасқан. |2D сейсмикалық барлау|
|Телімнің орталығынан жағалауға дейінгі қашықтық - ... және ... ... ... тереңдігі 3-7,5 м құрайды. ... ... ... ... 6 келешегі бар құрылымды қамтиды. | ... ... – 1935 км2 | ... және Жетісу құрылымдары базалық болып | ... | ... ... бойынша алынатын анықталған | ... 325 млн т. ш. о ... | ... ... ... ... Консорциумымен | ... ... ... | ... | ... ... ... ... орналасқан. |Нұрсұлтан алаңында ... ... ... дейінгі қашықтық - 75|жобалық тереңдігі |
|шақырым. Ақтау теңіз айлағы 165 шақырым қашықтықта |3300 м ... ... . ... ... ... ... 0-ден 340 м ... өзгереді. | ... ... – 7625 ш.ш. | ... ... Нұрсұлтан (суының тереңдігі - 29 | ... және ...... (суының тереңдігі - 47| ... | ... ... ... 636 млн т ... | ... | |
| | ... | ... ... ... ... ... |Қоршаған ортаның |
|Телімнің орталығынан жағалауға дейінгі ... - ... ... ... ... 2D ... тереңдігі 8-9 м дейін. ... ... ... ... ... юра ... |жұмыстарын жүргізу. |
|қалыптасқан қайраңның кешені ... ... 245 млн| ... ... ... | ... ... ... Абай ... | ... байланыстырылады. | |
| | ... | ... ... ... бөлігінде орналасқан. |Жобаланып отырған ... ... ... ... қашықтық - 40|мұнай ... ... ... ... 4-8 м ... ... ортаға |
|Учаске өзіне 6 келешегі бар ... ... ... ... ала ... ... базалық болып табылады. ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... | ... және ... 468 ... ш.о ... | ... ... Солтүстік Каспий өнімдерін бөлу туралы келісім-
шартқа (ӨБК) ... ... қол ... және ол 1998 ж. 27-
сәуірінде күшіне енді.
Бағдарламаға сәйкес кен ... ... және ... ... ... кен ... ... жасанды үш арал құрылысын салу;
- аралдағы құрылғылардың іргетасын қалау және мұз барьерлерін
орнатуды қоса ... Д ... ... ... жүргізілуде.
Кен орнынан мұнай мен газды кешенді дайындау қондырғысына дейінгі
құбыр желісінің теңіз бөлігіндегі құрылысы ... та ... мен ... кешенді дайындаудың жер үсті қондырғысы -
«Болашақтың» ... ... Ол ... ... ... ... Ескенде
орналасқан. Мұнай мен газды кешенді дайындайтын жер үсті қондырғысының
құрылысы 2008 ж. ... ... ... деп ... ... ... Бағдарламасы бойынша (2001-2006 жж.) 1187
шақырым алаңға үш деңгейлі сейсмика жүргізілді. Қазіргі кезде сейсмикалық
мәліметтерді ... ... ... 2005 ж. ... ... ... ал 2006 ж. – Қаламқас-теңіз-3 скважинасы
бұрғыланды.
Ақтоты ... ... ... ... жж.) 2004 ж. ... ... ... бұрғыланған болатын. 2005 жылы 362 шақырым аумаққа 3D
сейсмика жасалынды (409 ... ... ... Бағалау Бағдарламасы
бойынша Қайранда (2004-2007 жж.) 245 шақырым алаңға үш деңгейлі сейсмикалық
жұмыстар жүргізілді. Қайран-2 скважинасын бұрғылау 2006-жылға ... ... ... ... ... ... 2011-2012 жылдары 3D сейсмикалық жұмыстары жүргізіліп, ол 2015-жылы
аяқталады деп ... ... ... жүргізу мерзімдері
Қашағанның батыс бөлігін бірлесіп игеру артықшылықтарын артығымен пайдалану
мақсатында ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының энергетика және минералды ресурстар Министрлігі мен «Оман
Перлз ... ... ... және ... Ұлттық Компаниясы» АҚ
арасында өнімді бөлу туралы Келісімге қол ... 2006 ж. ... ... ... ... ... ... жұмыстары
жүргізіледі деп жоспарланды.
ІІІ. Каспий аймағының экологиялық мәселелері
мен олардың себептері
Қазақстанда кедейшілік пен ... ең ... ... ... ... қатар, тез шешімін табуды қажет ететін ... де бар. ... ... ... ... ... сондай-
ақ кеңестік замандағы ауыл шаруашылығы мен ... ... ... аса ... экологиялық проблемаларды күні бүгін де басынан
кешуде. Өкінішке орай, ... әлі ... ... ... ... ... түрде заң қабылдаған жоқ. Сол себепті де мүліктік құқыққа
қатысты мәселелермен шұғылданатын ... мен ... ... қорғау
жөніндегі топтар арасында талас-тартыс басылмай отыр. Жекешелендірілген
шикі өнім мен мұнай компанияларының ... ... ... ... ... ... осы кәсіпорындардың мемлекет меншігінде
болған кезінде келтірген экологиялық залалдары үшін жауапты өз ... бас ... ... ... ... ... қоршаған ортаға
келтірген зиянды бағалауға қатысты ешқандай да зерттеу жүргізілген жоқ.
Ресейдің бір ... ... ... ... ... зиян ... 10-15 ... құрайтынын есептеп шығарыпты.
Су мен ауаның ластануы, сондай-ақ орманның жаппай оталуы Қазақстан
халқының ... кері ... ... су ... ... ... дамытуға кедергі келтіруде. Қазақстан қалаларының
өндіріс қалдықтарымен ластануы адамдардың денсаулығы мен ... ... ... ... ... отау мен ... ... ұшырату
фактілері де орын алып отыр.Каспий теңізі ... ... су ... ... ... ... ластануы теңіз тіршілігіне қауіп
төндіруде. Бағалауға жүгінсек, ... ... ие ... ... ... ие ... ... кезеңде 36 млн. баррель мұнай
төгілуінің саладрынан шамамен 20 млн. акр жер ... кен ... ... елдегі экологиялық мәселенің одан
әрі ушығуы көпшілік қауымның талқысына айналып, алаңдатушылық ... жылы ... ... 30000 ... кенеттен қырылуы қалың
жұртшылықтың мұнай өндірудің қауіпсіздігіне ... ... ... ... ... ... бағдарламасы итбалық
өлімі «ит отбасынан» болды ... ... ... да, ... оған ... ... жоқ. ... бтологтері итбалық өлімін, сондай-ақ бірнеше тонна
шабақ балықтардың қырылуын кен орнындағы төгілген күкірт сульфиді ... деп ... ... ... балықтардың денесі ... ... ауыр ... ... бар ... биологтар, сондай-ақ кен ... ... ... су жаңа екеніне әрі ВАТ (Best Available
Technology) стандарттарына сай екеніне күдік келтіріп отыр. ... ... ... ... ақпараттардың аздығы дұрыс баға
беруді қиындата түсуде.
Мұнай өндіруден алынатын ілеспе өнімдердің пайдаланылуы да ... ... ... ... Теңіз кен орнындағы күкірттің қоры 6
млн. тоннадан асып, күн сайын 4 мың ... арта ... ... кен орнында
өнім өндіру өзінің ең жоғары деңгейіне жеткенде, күкірттің ... ... ... 10 мың ... жететін болмақ. Әлемдік рыноктардағы күкіртке
деген сұраныс ... ... ... оны шамалы ғана мөлшерде
сатуға мүмкіндік бар. ... ... ... ... үшін ... көлемін қауыз (хлопья) түрінде өңдеуге болады, бірақ ол – ... іс. ... ... жер қабаттарына қайта айдауға да ... ... ... ... әлі ... ... Теңіз кен орнын өндіретін
Теңіз-Шевройл бірлескен кәсіпорны күкіртті Маңғыстау облысындағы уран а ш ы
қ кенішінде ... ... ... күкірт дала желі мен табиғат апаттарының қатеріне
ұшырап, ашық блоктарда сақталады. Жергілікті билік ... ... ... ... қалдықтары ретінде қоршаған ортаға қауіп төндіретін залал
көзі деп қарап, кәсіпорынға 71 млн. ... ... ... ... де бұл ... Теңіз кен орны өнімінің келешектегі өсімін қаржыландыру
жөнінде ... мен ... ... ... ... кезде
салынып, кейіннен Қазақстанның Жоғарғы Соты оның мөлшерін 7 млн долларға
дейін түсірді. ... бұл ... ... ... ... ... ... әрекет деп білді.
Бұдан басқа да шешуін таппаған мәселелер бар. ... ... ... ... орналасқан Қашағанда ілеспе газ
құрамындағы күкірттің ... тым ... ... ... осы күкіртті
сақтаудың жолдары қарастырылып жатыр. Сондай-ақ Қашаған кен ... мен ... өте ... ... ... Бұрғылау
жұмыстары «жасанды» аралда жүргізілуде. Қашағандағы теңіздің тереңдігі ... (3,5 ... ... ... су ... 3 ай бойы қалың мұз қабаты ... ... ... мен ... және ... өміріне
кәдімгідей қауіп төндіретін теңіздің қатты ағыны мен жел үнемі мұз айдынын
орнынан жылжытып отырады. Аса бағалы ... тың көзі ... ... тек Солтүстік Каспийдің cу ы таяз жағында, Қашаған ... ... ... ... су аз ... ... да, көп ... да, балықтың өміріне апат әкелетіні сөзсіз. Францияның Тоталь
компаниясы игерілуі ... ... ... ең ... кен ... деп атады.
Соңғы жылдары Каспий теңізі сынды тамаша табиғат нысанының
экологиялық саулығын сақтау ... ... ... тұр. ... ...... су қоймасы, ондағы көмірсутегі ресурстары мен биологиялық
байлықтардың әлемде ... жоқ. ... - ... ... ... ең ... алабы болып саналады. Әзірбайжанда, Апшерон жарты аралында мұнай өндіру
осыдан 150 жыл бұрын басталған екен және сол ... ... ... ... инвестиция құйылған. Шельфтегі өнеркәсіптік өндіріс 1924-
жылы басталыпты. КСРО ... ... ... мен газ ресурстары бәрінен
бұрын бүкіл Кеңес Одағы үшін стратегиялық қор ... ... ... Батыс Сібірдегі кен орнын игеруге бағытталған болатын. КСРО құлағаннан
кейін мүлдем бөлек жағдай қалыптасты. «Стратегиялық қорлар» ... ... ... ... Және Каспий ресурстары олар үшін шетелдік
мұнай-газ корпорацияларымен саудаласу нысанына айналды. Соған ... ... де: ... теңізінің мәртебесі, энергия сақтағыштарды
тасымалдау ... ... ... мен газ ... игеруге тартылатын
инвестициялар, және де Каспий теңізінің экологиялық мәселесі туындады.
Бұл аймақ ... ... ... (кең ... ... теңізінің
периметрі бойымен орналасқан бес мемлекет бар. Оларды «Каспий теңізі
бассейні» мемлекеттері деп те атап жүр. ... он ... ... дәл осы ... ... ... ... анықтау үшін
қолданылып жүр.
Каспий проблемасы бүгінгі таңда өте көкейтесті.Тіпті, ... ... ... ... Каспий аймағы елдері
арасында теңіз ресурстарының қалай бөлінетіндігіне қарамастан ... ... ... ... ... қала бермек. Оның белгілі бір
бөлігіндегі дағдарыс ортақ, бөлінбейтін катастрофаға айналады және ... әр ... жеке ... мен даму ... ... түсірмей
қоймайды.
Мұнай мен газ барлаудың қарқындап дамуы ... ... ... ... ... ... Каспийдің экологиялық деградациясының
себебінің бірі болып – аймақтағы «құқықтық хаос» болып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... компанияларына теңізде еркін
әрекет етулеріне және Каспий аумағының ... ... ... ... ... ... әрекет етулерінің эффективсіздігіне әкелуде.
Сонымен, Каспий теңізінің басты экологиялық ... ... ... ... мәселе – Каспий теңізі акваториясы мен оған
іргелес жатқан аумақтың мұнаймен ... ... ... ... ... мен фитопланктондарының дамуын ... ... ... ... ... ... су беті мен атмосфера арасындағы жылу-
, газ-, және ылғал ... ... кері әсер ... ... ... аумаққа жайылуы салдарынан судың булану жылдамдығы бірнеше ... ... ... ... ... кездесетін балықтардың мыңдаған
түрлері мен басқа да тірі ... ... ... ... ... ... ... суда жүзетін құстар тіршілігінде айқын
көрініс тауып та ... Жыл ... ... ... ... балықтардың қоры
құлдырап барады. Әрине, мұнай шикізатын басқа шикізатпен ауыстыруға болады.
Ал, қара уылдырығының дәмі әлемді тамсандыратын бекіре ... ... ... ... және ... ... ... еш жерден сатып ала
алмаймыз.
Ресейлік ғалымдардың зерттеу жұмыстары әр ... 10-12 ... 3-4 ... жұмыс істеуі нәтижесінде Солтүстік Каспий
акваториясының ¼ ... ... ... ... 1 ПДК-ға өсу қаупі
төніп тұрғандығын байқатты./12/. Бұл өзін-өзі тазалау ... ... ... алғанда. Мұнаймен ластану мәселесі – кен ... ... ... ... қиындайды, ол өз кезегінде теңіздің
тұйық болуының жағдайында әсіресе қауіпті. Көмірсутекті шикізатты, Каспий
теңізінің түбінен кең ... ... және ... РФ ... ... бойынша, міндетті түрде Каспий теңізінің суы
мен табанын мұнаймен, мұнай өнімдерімен және ... ... ... ... ... соғады. Кенорындарын қазу салдарлары, бұрғылау
орнынан 5-12 км ... ... ... Ең ауыр ... ... ... платформаларындағы апаттардан болулары
мүмкін.
Бірқатар экологтар, мұнаймен ластау мен апаттың ... ... ... газ ... ... ... табыстан көп асып
кетуі мүмкін, деген пікірді білдірді /26/
Солтүстік Каспийде мұнайды қазудан ластану жағдайы, Теңіз және ... ... ... ... бастағаннан бері нашарлап кетті.
Ресей мен Қазақстанда Солтүстік Каспийдің қорықтық мәртебесіне, ... және ... ... ... өзгерістер енгізілген (ҚР МК 1993ж.
23 қыркүйегіндегі №936 қаулысы және РФ №317 1998ж. 14 ... ... дәл осы ... ... ... ... қабаттық қысымдардың
салдарынан және т.б., ластау қаупі әсіресе зор.
Оңтүстік Каспийде мұнай өндірудің ... ... ... ... да, азербайджан сеторында да аз. Іс жүзінде, бұл ... ... ... ... ... өңдеу зауыттарын 100% жүктеуді қамтамасыз
етуге зорға жетеді. Ал, Баку-Тбилиси-Жейхан құбыры ... ... ... ... егер ... және ... де мұнайы пайдаланылса.
Солтүстік Каспийдің, жуырдағы жылдары жылдық өндіруі кем ... 50 млн. ... ... қоры 5-7 ... ... қазу ... ... Солтүстік Каспий апат сандары бойынша бірінші орында. Ең қолайлы
деген жағдайлардың өзінде: ірі апаттарсыз және ... ... ... ... ... де күтілетін теңіздің ластануы ... ... ... ... асып ... ... ... есептеулер
бойынша, дүниедегі өндірілген әр 1 млн.т мұнайға орта шамамен 131,4 т ... ... 70-100 ... ... өндірісіне сәйкес, барлығы Каспий
бойынша кемінде жылына 13 мың.т ... ... ие ... да, ... ... Солтүстік Каспийге келетін болады. Росгидрометтің бағалауы
бойынша, ... ... ... ... ... жылдық
құрамы, апаттық төгілулерді есептемегенде, 2020 ж. ... есе ... 200 ... (4 ПДК) ... ... /3/
Каспийдің мұнаймен ластануы оның биоресурстарының жоғалып құруына
әкеледі. Ең алдымен ... ... ... ... ...... ... жоғалуы, оларды сақтап, қайта қалпына келтіру үшін ... ... ... ... ... ... ... жарияланған болатын.
Бекіре балықтарының саны катастрофалы ... ... 2003 жылы ... ... ... ... Оның ... оларды шамадан тыс
аулау және ... ... ... ... ... ... Каспийдің
солтүстік бөлігінде сейсмобарлау жұмыстарын жүргізуімен байланыстырады.
Шабақ ... саны да ... ... төмендеп кетті, себебі шабақ
балықтардың негізгі қорегі болып саналатын планктонды сырттан әкелінген
және ... ... ... ... жеп ... ... балық
санының азаюы Каспийдің бүкіл экожүйесіне әсер етпек, себебі бұл ... ... ... мен түлендердің негізгі ... ... ... ... ... ... ... популяциясының азаюымен және ХХ ғ оны аулаумен
ғана емес, сонымен бірге Каспий суларының мұнаймен ластануымен байланысты.
Мұнаймен ластанумен ... тағы да екі ... бар – ... ... және жер асты ядролық жарылыстарының нәтижелері.
Каспий теңізінде 1970 жылдардың соңында басталып, қазіргі күнге
дейін жалғасып жатқан ... ... өте ... ... ... ... ... су деңгейінің көтерілуінің нәтижесінде бір
Әзірбайжанның өзінде 119 консервацияланбаған мұнай скважиналары су ... ... ... ... ... ... кен ... авариялардың
әлеуетті қаупін тудырады. Каспий ойпаты ауданындағы сейсмикалық активтілік
тіпті қауіпті.
Каспий ауданы экологиясына оның ... ... ... сейсмикалық зерделеу үшін жер асты ядролық жарылыстар үлкен зиян
келтірді.
Мұнайдың өзінен басқа, биота үшін ... ... ... ... ... құрамында: жоғарғы минералдар, мұнай
қалдықтары, ауыр металлдар (100-ден аса г/л) бар, ... ... ... Бұл, жер беті ... ... ... жәймен сіңуге және әрі
қарай топырақ суларының қозғалысы бағытында, ... ... ... ... ... етеді.
Ластанудың негізгі көлемі (жалпыдан 90%) Каспий теңізіне өзендік
ағыспен ... ... ... Терек өзенінен басқа теңізге құятын
өзендердің, ластануының ... ... ... ... ластанудың
“өзен-теңіз” қатынасы 50:50 шамасына жетеді деп, күтілуде.
Ластану жағдайын ... ... ... ... ... ... технологияларды енгізу, апатқа қарсы
жабдықтардың болуы, технологияларды жетілдіру, ... ... және т.б., аз әсер ... көрсетеді. Каспийдің ластануы
байланыста болатын, жалғыз ғана көрсеткіш – ... ... ... ... ... орында – көмірсутектерді өндіру.
Осыған қоса, Ақтау қаласында теңізден сегіз шақырым жерде ... ата ... Бұл уран ... ... ... ... ... күкірт қышқылы
зауыты, химия-гидрометаллургия зауыты сияқты алып кәсіпорындардың ... мен ... ... залалсыздандырмастан табиғи ойпаңға ... ... ... жасанды көл. Тіршілік белгісі жоқ, өлі көл. Бұрын
көл айдынының ... ... ... ... ... ... ... ішінара немесе толықтай тоқтап, көлге құйылатын судың
кемуі, ... ... ... ... ... нәтижесінде
өлкедегі ең қауіпті экологиялық ошаққа айналып отыр.
Көлдегі судың деңгейі 1992 жылдан бері 1,5 метрге ... ... ... ... ... ... ... улы тозаңдарды жел көтеріп,
Ақтау ... мен ... ... елді-мекендердің, саяжайлардың жер, әуе
бассейндерін, теңіз айдынын ластап, адамдар денсаулығына, өсімдіктер ... ... ... ... Бұл қатердің нақтылығын мынадай
деректермен сипаттауға болады: біріншіден, аумағы 77 шаршы шақырымға ... тұла ... улы, ... ... ұйып жатқан Қошқар ата көлі
сияқты қалдықтар су қоймасы әлемнің ешбір мемлекетінде жоқ көрінеді. ... ... және ... ... жоқ. ... ол белсенді
тіршілік ортасына орналасқан, Ақтау қаласынан небәрі бес, Каспий теңізінен
жоғарыда айтылғандай сегіз ... ... ... ... ... Маңғыстау, Қызылтөбе елді-мекендері, қала тұрғындарының саяжайлары
бар. Аймақта тыныс жолдар, тері қабаты, аллергия ауруларының ... ... осы ... ... ешкім кепіл бере алмайды. Облыстық және экология
биоресурстар басқармасының мамандары көлдің деңгейін төмендетпей, бұрынғы
қалпында ұстап тұру қажетттігін ... ... Ол үшін ... ... 30-40 ... метр ... суын айдау керек.
Көл қаупін алдын алудың тағы бір жолы – ... ... ... ... ... 30 ... таза ... жауып, қымтап
отыру. Оны іске асыру үшін әр гектарға 1,2 млн теңге, барлығы 9 млрд ... ... ... бұл ... ... да, техникалық жағынан да
қолдан келетін ... ... ... ... мүмкіндік көлдің деңгейін
бұрынғы қалпында ұстап тұруға ... Тек сол ... тым ... ... ... қиындатады. /2/.
Мұнай кен орындарын барлау кезінде мұнайдың төгілуі, пласт
суларының ... ... мен ... ... ... ... пен грунт ластанады. Мұнай кен орындарында қалдықтардың ... ... ... ... ... мұнай және тұздармен ластанған
топырақ, металл қалдықтары, шығу тегі ... ... ... ... заттармен ластанған материалдар, жұмыс қоқысы, скважиналардың
капиталды жөндеу қалдықтары.
Жыл сайын республикада 50 мың ... ... ... ... мен ... ... төгіледі. Қазақстандық Каспийдің аймағында мазуттанған жерлердің
жалпы ауданы 194 млн га – ға жеткен. Топырақ қабаты бірнеше ондаған ... м-ге ... ... ... қаныққан. Жердің мұнаймен ластануының
кері әсері төмендегілермен сипатталады:
• Жергілікті табиғи ландшафттардың бұзылуы және ауылшаруашылық жерлердің
жарамсыздануы;
... кен ... ... ... ... ... ауа бассейнінің ластануы;
• Жер асты су деңгейінің көтерілуі, ... ұсақ ... ... ... Су ... өзгеріп, мөлдірлігінің азаюы;
Балық, суда жүзетін құстар мен жануарлардың қырылуы.
Жануарлар мен балықтардың аурулары. Мұнаймен ... ... және ... ... басып тастайды, оттегінің
шығуын азайтады, табандық қабаттарда жинақталады. Мұнай үлдірінің ... ... ... ... ... есе төмендейді.
Мұнаймен ластаудың әсері суда жүзетін құстарда өте жақсы көрінеді.
Мұнаймен байланыс салдарынан, ... суды ... және жылу ... ... да, ... тез ... ұшырайды. Құстардың жаппай
қырылуы Апшерон ауданында бірнеше рет бақыланды. Кіші ... пен ... ... ... ... ... ... Каспийдің
батыс және шығыс жағаларында, үнемі қатер тігеді.
Мұнай жайылуының ... ... ... ... ... және ... маңызынан айырылуына ... етті (бұл ... ... шашу
телімдері мұнай өндіру телімдерімен сәйкес келеді).
Ластау, балықтар мен құстардың ... ... ... одан бетер қауіпті болады. Мысалыға, Оңтүстік ... ... ... жас ... ... жерлері
көбіне, мұнайлы-газды аудандармен сәйкес келеді де, ал Маров ... ... ... ... миопатиясы немесе бұлшық ... ... ... ... бақылаулар бойынша, иран және азербайжан
ғалымдарының ақпараттары ... ... ... арасында
миопатия байқалған жоқ. Бірқатар мамандар, қоректенудегі нереис құртының
үлесінің, түрлі бекіреліктердің ауыру ... ... ... ... келтіреді. Бұл жерде, нереистің улы заттарды жинайтыны айтылады.
Мысалы, бәрінен көп ... ... ... ... жоғары дәрежеде
ұшыраған, ал ең төмен дәрежеде, негізінен балықпен қоректенетін ... ... ... ... ... өзен ... ... мәселесімен
тікелей байланысқан, ал бөтентекті түрлердің мәселесімен – ... деп, ... ... негіз бар.
Шабақ балықтың қазаға ұшырауы едәуір көлемге ие (түрлі ... әр ... ... 80% ... ... ... жаппай қырылуының
себебі: қарапайым қоректің жетіспеуі. Мамандар, ... ... ... өз ... қоректің (шабақ балықтың) жетіспейтіндігі
салдарынан болады деп, санайды. Бұл тұрғыда, балық түрі бірінші кезекте,
барлық ... ... (май ... ... ... ... немесе
ұрпақтарын бірден жоғалтады). Мүмкін, көбеюге қабілетті ұрғашыларының да
біраз бөлігі қырылады (жүктілік және ... ... ... ... Балық түрінің құрылымы түбегейлі өзгеріске ұшырайды.
Өзен ағысын реттеу. ХХ ғасырда Волгада, одан кейін Курада және басқа
да өзендерде жаппай су ... ... ... ... балықтарын, олардың
уылдырық шашатын жерлерінің көбінен ... ... ... ... ... толтыру үшін балық өсіру зауыттары салынған және салынуда.
Теңіз өнімінен айрылудың зардабы барлық ... ... ... ... гидроэнергетика мен ирригациядан пайда – тек қана, ... ... ... ... ... ... құрылымдар техникалық жетілдірілмеген.
Бекіре үйірінің азаюының бірінші себепкерлері, нақ осы бөгеттер ... ... ... салу, одан бетер мәселелерді түғызды.
Волганың Солтүстік Каспийге минералдық фосфор ... ... ... 80%) ... 70% қоры теңіздің осы бөлігінде жиналатын.
Енді фосфаттардың ... ... ... су ... ... ... фосфор тірі және өлі органика ... ... Оның ... оралым түбегейлі түрде өзгерді: трофикалық тізбектің ... ... ... ... және т.б. ... ... ... Дағыстан жағалауы бойында апвеллинг ... ... ... ... ... /3/ ... Балықтардың жүзу
орындары да осы ... ... ... тізбектерде пайда болған
“терезелер”, ... ... ... бөтентекті түрлердің
(ескекші мнемиопсис және т.б.) келуіне қолайлы жағдай туғызады.
Түркменстандағы Атрек трансшекаралық ... ... ... ... ... ... кешеніне байланысты. Олардың ішінде:
сулылықтың төмендеуі, Иран Ислам Республикасы аумағында ағысты реттеу,
арнаны су ... ... ... ... ... ... Атрек өзенінің
сулылығына байланысты болғандықтан, атрек үйіріндегі, каспийлік торта шабақ
пен сазанның кәсіптік ... қиын ... ... ... реттеудің
уылдырық шашу жерлерінің нашарлауына әсері, міндетті ... ... ... ...... ең лай өзендердің
бірі, сондықтан, мерзімдік су алу ... ... тез ... ... - ... алабының ең аз реттелген, ... ірі ... ... ... бұл өзендегі уылдырық шашу ... ... да ... Бүгінгі күнгі ең үлкен мәселе арнаның ... Бір ... ... ... ... ... ... кейінірек бұл
ормандар шабылып тасталды да, ал ... су ... ... жыртылды.
Оралда, “бекіреліктерді сақтау мақсатында” кеме жүрісі тоқтатылғаннан
кейін, фарватерді тазалау жұмыстары ... да, ол ... ... орындарының көбісіне жеткізбейтін болды.
Сонымен, Каспий теңізі, көпшілігі қолдан ... ... ... ие. ... шешу ... ... ... маңындағы елдердің бірге
күш салулары керек. Экологиялық саладағы ... ... ... заң ... жасалуы тиіс. Осы мақсатқа жетудегі маңызды ... ... ... ... ... шектен шықпау
конвенциясына қол қою ... ... ... ... ... Жат ... теңізге түсіп
кету қаупі осы күнге дейін маңызды мәселе саналмай ... ... ... ... ... мақсатында Каспий теңізі жаңа түрлерді
енгізу полигоны ретінде пайдаланылды. Жат организмдердің Каспий ... ... ... ... қайғылы бағыт ала бастады. Мәселен, ... ... ... мнемиопистің қарқындап дамуы нағыз сорға айналды.
Гревневик алғаш рет ... он жыл ... Азов ... пайда болды және
1985-1990 жылдар аралығында Азов және Қара теңіздерді кеуекке айналдырды
десек те ... ... ... ол Солтүстік Америка жағалауларынан
кемелер арқылы келген болса керек. Одан әрі ... ... өту қиын ... Гревневик негізінен зоопланктонмен қоректенеді, және ... ... ... 40 пайызы мөлшерінде планктон ... ... ... тағамдық базасын жояды. Асқан жылдамдықпен даму қабілеті оны
планктонмен қоректенетін басқа тіршілік иелері арасында теңдессіз ... ... ... ... жеу ... ... аса
бағалы балықтарға, мәселе бекіре ... да ... ... Ол
шаруашылық жағынан құнды балықтардың қорек базасын құртып қана қоймай,
сонымен қатар түгел жойылуына алып ... Егер ... ... ... мен Қара ... ... әрі қарай да осылайша дами беретін болса,
онда теңіздің балық шаруашылығы үшін ... ... ... тыс ... және браконьерлік. Каспий теңізінде ... ... ... ... ... себеп браконьерлік болып
табылады. Ресми емес мәліметтердегі бекіре балықтарын ... ... ... ... ... ... тиеді деген ақпарат шындыққа айналып
отыр. Экология министрлігі бұл мәселені шешуге білек ... ... ... ... ... жөнінде сыпсың тарады. Мәліметтерге
сүйенсек, бүгінгі таңда олар тек балық ... ... ғана ... ... ... ... құқық қорғау орындарын да байлап ... ... ... ... ... ... (содан соң Кура және
басқа да өзендерде) балықтарды табиғи мекендерінен айырады. ... ... ... - өзен ... балдырланып кетуіне әкеп соқтырады.
Эвтрофикация. Теңіз және оған құятын өзендер суының аса ... ... ... ... ... ... қаупін тудырғалы
көп болды. Әсіресе, бұл Түркмен бұғазына байланысты. Әзірге бұл ... ... ... ... синтез балансындағы өзгеріс пен
органикалық заттардың тарап кетуі тіпті, апатты жағдайларға ... ... ... ... – көмірсутегінің жұпар ... ... ... және ... Ұшатын түрі барынша улы келеді
және иісі өткір болады. ... ... ... ... ... ... ... заттардың биохимиялық қышқылдануы
нәтижесінде пайда ... Олар ... ... ... және басқа да
кәсіпорындардың қалдық сулары арқылы табиғи су қоймаларына ... ... Ауыз су мен ... ... қоймаларындағы судың құрамындағы
фенолдың ең шектеулі мөлшері литріне 1 мкг құрайды./22/
Фенолдар – химиялық ... ... және су ... ... ... Теңіз суының фенолдардан ... ... ... бөлінетін ферменттердің әсерінен болады.
Сейсмикалық барлау жұмыстарының Орталық Каспийдің табиғи ортасына
әсеріне ... ... (ADL, 1994) ... ... суы таяз
бөліктеріндегі фенолдардың көлемі 8 мкг/л. құраған.
Б.М. Қуандықовтың мәліметтеріне сүйенсек, (1995) Солтүстік ... ... ... ... 60 мкг/л., ал негізінде бұл аудандарда
ол көрсеткіш 3 мкг/л болуы шарт.
Қазгидромет мекемесінің берген мәліметтеріне (су сапасына ... ... 1992 жыл) ... ... ... судағы фенол концентрациясы
6 ПДК (0,006 мкг/л) дейін артқан. 1996-жылы Каспийдің шығыс ... ... ... ... ... 3,9 ... (3,9 ПДК) құраған. Бұны
түрлі ғалымдардың зерттеулері де нақтылай түседі.
1985 – 1990 ... ... ... ... ... ... орташа
есеппен алғанда 3,0 мкг/литрден 90, мкг/л ... ... ... ... 30,0 ... құраған максималдық деңгейі Орал өзені мен Орал
бороздасының (Косарев, Яблонская, 1994) теңізге құяр жерінде ... ... ... ... ... ... судағы фенол құрамының 20,0 мкг/л көрсеткішінен ... ... ... ластану. Каспийдің теңіз ортасын ластаушылар
қатарында, көмірсутегінен басқа ауыр және өтпелі металлдар да бар. ... ... ... де, өзен ... ... ... ... болуы да
мүмкін. Металдар түрлі әсер түрлеріне және ... ... ... ... ... бейім келеді. Микроэлементтер сияқты,
металлдар да ... мен ... да ... ... ... ... Олар ферменттердің, дәрумендердің, гормондардың құрамына кіреді, балық
ағзасында жүретін биохимиялық процестерге қатысады (Виноградов, ... ... ... суда көп ... ... ... ... денатуралданады, тиолдық топтарды байлайды, өмірлік
процестердің көрінісіне антибиотикті әсер етеді және ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Каспий
(АГРА, 1996) суындағы ауыр және ... ... ... ... бөлігі мыс, мырыш пен барийдің ... ... ... ... су ... мыс пен ... ... 20 мкг/л (ПДК, ПДК – 10
мкг/л болғанда), ал барий көрсеткіші 50 мкг/л ... ... ... ... ... пен хром – 6 кем ... ... ванадий, никель – 10 кем
емес; кадмий – 1,5 кем емес; ... – 0,1 ... кем ... Бұл ... ... ... аспайды.
Косарев пен Яблонская (1994) Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі
сулардағы ауыр металл ... ... ... мыс – 7 ... ...... ... – 1,3 мкг/л; кадмий – 0,5 ... ... ... мыс
концентрациясы аталған авторлар келтіргеннен бірнеше есе өскен, ал цинк сол
деңгейде.
Ұлыбритания сулары мен ... ... ... металл
көрсеткіштері 1995 жылы былай болған екен: мырыш – 25; мыс – 4,7; кадмий
0,13; қорғасын – 1,1; ... – 9,4 ... Енді ... ... ... ... көрсеткіштерімен салыстыра қарағанда аса улы металлдар – кадмий
мен қорғасынның басым ... ... ... ... ... өтпелі және ауыр ... ... ... ... ие. ... ... ... мен қорғасын онша қозғалмайды, бірақ моллюсктерге жақсы ілінеді.
Қорғасынның нашар еритін қасиеті оның өзен ... ағып ... ... ... да элементтің таралуы су түбіндегі балдырларда
мозаика іспеттес болып келеді. Қорғасыны аз аймақтар ... ... ... Орал ... ... ... ... құрамының басымдығы суы таяз
балдырлы жерлерде қатты байқалады. ... ... ... Еділ мен
Орал арнасының теңізбен жалғасқан жерінің түбіне шөгіп ... ... ... да ... рөл ... табанының балдырлы массасындағы элементтердің максималдық көлемі
таяз алевритті тұнбалардың ... ... ... ... ... ... ... отырады, моллюсктердің жұмсақ еттері мен
бақалшақтарында, тіпті ... ... ... ... қалады.
Бәрінен де мырыш элементі қатты қозғалады. Аса жоғары мырыш концентрациясы
Оралдың құяр жерінде және Орал ... ... ... ... ... ... қоспалардың сорбциясы мен Каспий
теңізінде шөгіп қалуы мыстың концентрациялануына алып ... ... ... құяр ... тура келеді, ал минималды көрсеткіші
Орал бороздасына тән. Никельдің ... ... ... мен ... жоғары деңгейлі құрамы таяз ... және ... ... ... шөгінділер мен ... ... ... ... ... шөгінділерінің концентрациялану деңгейі
топырақтың түрі мен құрылымына тікелей тәуелді.
Теңіздің солтүстік-шығыс территориясынан алынған ... ... ... ... орташа көрсеткіші мынадай:
Мырыш 2.0 – 28.0 (орташасы 8);
Мыс 1.0 – 15 (орташасы 4.0);
Кадмий < 0.02 – 0.34 ... ... < 2.0 – 8.0 ... 3.0);
Хром 4.0 – 27.0 (орташасы 10.0);
Никель < 4.0 – 27.0 ... ... 32.0 – 140.0 ... ... 5.0 – 32.0 ... ... < 0.005 – 0.075 ... 01.019);
Темір 1032.0 – 12100.0 мкг/г (орташасы 3995.0 мкг/г)./22/
Балдырлардағы мышьяктың орташа ... ... ... ... (< 10.0 мкг/г).
Каспий түбіндегі балдырлардағы химиялық элементтер ... ... ... өзге ... салыстарғанда ауыр және өтпелі
металдардың құрамы басым. Үлгі теңіздің ... ... ... ... ... ... құрамында сирек кездесетін химиялық
құрам мен химиялық элементтер және ... ... 1987) бар. Оны ... ... мен ластануының индикаторы ретінде пайдалануға ... ... ... ... ... деңгейде
биотаның сандық және сапалық көрсеткіштерінде анық байқалады. Каспий
теңізіндегі су ... ... ... ... оның антропогендік
әсерлерден қорғалғандығын білдірмейді. О.В. Попова тарапынан өткізілген
зерттеулер нәтижесінде (1997) ... ... ... ... ауыр
металлдармен (оның ішінде мырыш, темір мен мыс жетекші позиция иеленеді)
қатты ластануы анықталды. Сол ... ... ... ... ауыр ... бар өнеркәсіптік ағын сулар ... ... ... ... ... көзі ... ... (Хорошенко және т.б.
1996 ж.; Костров және т.б. 1996 ж.; Попова және т.б. 1996 ж.). ... ... ... ... ... бекіре тұқымдас балықтар,
Каспий теңізі жағдайындағы токсиканттар әсеріне ерекше ... ... және ... ... ... ... ... бақылау және
мониторинг жасау қажет. Бұл мақсаттарды ... ... ... ... ... ... ортаның жағдайына жасалатын қазіргі
заманғы экологиялық зерттеулер көмектеседі.
1996-жылдың мамыр айында ... ... мен ... ... ... орай ... ... барысында төмендегілер
анықталды:
Бауырда: барий 0.3 – 4.6;
кадмий т/ж – ... т/ж – ... 12.5 – ... 193.8 – 975.0;
сынап т/ж – 0.6;
мырыш 77.5 – 737.5 ... ... ... 0.3 – ... 0.8 – ... 1.3 – 21.2;
темір 8.9 – 46.5;
сынап 0.1 – 1.6;
никель т/ж – 4.9;
қорғасын т/ж – ... 19.5 – 57.3 ... ... 0.7 – ... 0.6 – ... 3.1 – ... 62.6 – 166.3;
сынап т/ж – 0.1;
никель т/ж – 2;
қорғасын т/ж – 0.1;
мырыш 40.7 – 104.8 ... ... ... әр ... құрамындағы металл түрлері
ішінде барий, мырыш, мыс пен темір басым түсті. Кадмий мен ... аз ... ... ... Каспий теңізі балықтарының түрлі жасушаларында әр
түрлі көрініс табады: бауырда темір, мырыш, мыс уылдырықпен ... ... мен хром ... үлгі ... бірдей тенденцияда көрініс
тапты. Бұлшық ... ... ... никель мен қорғасынның аздаған
көлемі табылды. Ал, бұл элементтер бауыр мен ... ... ... Сынап бауырда да, бұлшық еттерде де ... ... ... ... ... ихтиофауна өкілдеріндегі
металдардың бір қатарының кумуляциялануы ... ... ... ... ... ... ... берсе керек.
Осылайша, Каспийдің экологиялық мүшкіл күйімен таныстық. Бірақ, дер
кезінде шұғыл шаралар қолдану ... көп ... әлі ... ... ... алу үшін ... ... шараларын жүзеге асырсақ
болады. Мәселен, Әзірбайжанда экология мәселесін ауыздықтаумен айналысып
жүрген «ВР-Әзірбайжан» ... ... ... ... жылдары Каспий
мәселесін қалың қауым алдына шығарып талқылап жүрген компания ... ... мен ... нысандары арасындағы қарым-қатынастың жаңа
моделін ұсынды. Компания Әзірбайжан Экология министрлігінен ... ... ... рұқсат та алды. «ВР-Әзірбайжан» компаниясы ... ... ... де, ... ... арқылы да жоюға ниеттеніп
отыр./33/
Каспийдің ластануының алдын алуға байланысты тағы бір шара ... ... ... ... жөніндегі халықаралық әріптестік болып
табылады. Аталған жобаның мақсаты – беделді ... ... ... ... ГЭФ, ... Каспий мәселесін шешуге ... ... ... ... радиолокация негізінде алынған Каспий
теңізінің мұнаймен ластануы» ... жоба да бар. Оны РҒА мен ... ... ... дайындап шығарған./20/.
Сонымен, жоғарыда айтылғандарды қарастыра отырып, Каспий теңізінің
осы аумақ елдері үшін ... ... ... ... көз ... ... бөлікте туындаған мәселе, теңіздің екінші бөлігіне міндетті
түрде өтеді және ол проблема елдің экономикалық дамуына кері әсер ... ... ... ... ... ... қалай
бөлінетіндігіне қарамастан, Каспий аймағы елдері мұнай операцияларын ... тиіс және ... ... ... жағдайды бақылауға тек Каспий
маңы елдерінің бірлесіп ... ... ғана қол ... ... ... ... бақылауды Каспий маңы ... ... ... ... ... міндеті бөліп берілген мемлекет аралық экологиялық
орган ғана жүзеге асыра ... Бұл ... ... ... ... ... қауіпті жағдайларда аталған жобаларды тоқтатуға немесе
уақытша тоқтата тұруға, экологиялық ... ... ... ... құқы ... шарт.
3.1.Қазақстанның минералдық-шикізаттық кешеніндегі
кластерлерді құру кезінде экологиялық факторларды ескеру
Мұнайгаз өндіруші және қайта өңдеуші кәсіпорын ... ... ... Осы ... ... 55 ... ... өндірілген, және де
өндіріс көлемінің өсу ... ... да ... ... ... мұнайдың дүниежүзілік қоры 200 млрд.т асады.
Ұлттық экономиканың минералдық-шикізаттық кешені, оның ішінде
мұнайгаз секторы, мұнай өндірудің ... ... ... ең ... ... дамитыны болып табылады. Мұнай кешені ұлттық жалпы өнімнің,
бюджеттік кірістердің және валюталық түсулердің едәуір бөлігін ... ... ... ... ... және газ ... қорлары
бойынша 12-ші орын алады, ал жетекші мұнай өндіруші елдердің ...... орын ... Қазақстанда бүгінгі күні 160 мұнай мен газ кенорындары ғана
барланып, бүкіл аумақ бойынша орналасқан, 14 келешекті бассейндер белгілі,
ал ... ... қоры 2,7 ... ... ... ... өндірудің жалпы көлемінің 30% құрайды, ал газ – ... ... ... ... секторы сарапшылармен ең келешекті
болып бағаланады. Каспий ... ... ... ... ... қорының 64%-тен аса бөлігін немесе ... ... ... ... ... ... бұл ... республикадағы КС өндірудің
негізгі көзі болып ... ... ... ... ... бойынша ірі масштабты
жобаны іске асыру келесі кезеңдерден тұрады:
■ инвестицияларды тартуға қолайлы жағдайлар туғызу;
... ... ... ... жүргізу;
■ кенорындарын КС өндіруге дайындау.
Қайраңда КС өндіруді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... бөлігі тайыз су аймағында,
терең теңіз табанының астында және жоғары қысым астында орналасқаны жатады.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ең ... біздің ойымызша, экологиялық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету мәселелері, ... ... және өмір сүру ... ... ... ... ... болмауы және Каспий
маңы аймағындағы мұнай қорларын экономикалық пайдалы және ... ... ... ... ... ... ... игерудің негізгі кезеңдерінің бірі, геологиялық барлауды
жандандыруға және ауқымды ... ... ... ... инфрақұрылымды жасаудан тұрады. 2010ж. дейін мұнай кенорындарын
игеруді жылдамдату ұйғарылған. Каспий қайраңында 2011-2015жж. аралығында
мұнайды ... 100 ... ... ... ... бұл ... ... мұнай көлемі енгізілмеген. Бұл көлемді есерсек, қазіргі ... ... 3 есе ... де, елімізді келесі онжылдықта ең ірі ... ... ... ... өсу ... ... ... орасан қорларын қазып
алу нәтижесінде, жету ұйғарылады. Оның, С1 және С2 ... ... ... 8 ... ... 13 ... барр. дейін өсу
мүмкін болғанда, өндірудің көмекші технологияларын, жеке алғанда, ... ... кері ... технологиясын пайдалану ұйғарылған.
Келтірілген мәліметтердің шүбәсіздігі жағдайында, жалғыз ғана ... ... ... ... ие. ... жж. Қашағанда мұнай
өндірудің жылына 60 млн.т дейінгі көлемі күтіледі.
Мамандардың ... ... ... ... ... ... ... негізгі мұнай кенорындары – Теңіз, Прорва, ... – бұл ... ... шоғырының көрінетін бөлігі. Негізгісі Каспий
теңізінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл жердегі ... ... ... ... және 2-2,5 ... газбен бағаланған /27/.
Бірақ мұнай-газ кешенінің жұмыс істеуі, жеке алғанда, каспийлік аймақта,
едәуір экологиялық мәселелермен байланыста, дәлірек ... ... ағын ... ... ластаушы заттардың түсуіне
байланысты, теңіз ... ... ... шикізатты барлаулық бұрғылау, өндіру, және тасымалдау
кезінде, апаттық ... ... болу ... биотүрліліктің азаюы және аймақтың экожүйесінің өнімділігінің төмендеуі;
■ геодинамикалық бұзылулардың пайда болуы;
■ жер мекендерінің ... оның ... ... ... ... жел ... ... жағалаудан ластауыш заттарды жуып әкету;
■ мұнайөндіргіш кешендердің қалдықтарын ... ... ... ... ... ... және т.б. жүйелердің жоқтығы;
■ жолай мұнай газының (ЖМГ) жағылуы, ... ... және ... ... ... материалдарының булануы және т.б.
салдарынан ауаны ластау;
■ ұңғымаларды бұрғылау, мұнай ... салу және т.б. ... ... ... ... ... ... өмір сүру сапасының төмендеуі және т.б.
Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... таза технологияларды жасауды және, көмірсутекті
шикізатты барлау, өндіру, қайта өңдеу ... ... ... ... ... ... бұрғылау, өндіру, жинау, қайта өңдеу
технологиялары, мұнай-газ өндірісінде шаруашылық ... ... ... қорғаудың талаптарына және халықаралық стандарттарына,
қажетті шамада сәйкес келмейді.
Қоршаған ортаны қорғау бойынша ... ... ... 2005ж. 3,6
млрд.тенге құрады (2004ж. – 2,86 млрд.тенге болып, 2003ж. ... ... ... Өндірілген мұнайдың 1 т келетін, ластауыш заттардың ... 2004ж. 3 кг ... 1998ж. ... 3 есе ... ... ... көлемдері (абсолюттік шамамен) 2002ж. 130 мың
тоннадан, 2004ж. 109 мың ... ... ... кен ... қазу ... ... ... КС қайта өңдеу
кәсіпорындарындағы ауа бассейнін ластаудың негізгі көзі жолай мұнай газының
(ЖМГ) жану өнімдері және ... ... ... ... ... ... ... жоюға болады, яғни, мұнай өндірісінің тоқтамауы, өрт
болмауы, адамдар мен ... ... ... алаулық жүйелерде жағуға
болады.
Бұл жерде, мұнай ... ... ... ... 52,3-95% ... атап өту ... Ресейлік ғалымдардың мәліметтері бойынша, негізгі
кен орындарында (қажетті ... бар ... ... ... ... пайдаланылады. Мысалыға, Маңғыстау облысының ауа ... ... ... 63%, ... жалпы өндіріс көлемінің 30%
құрайтын, мұнай-газ секторының кәсіпорындарына келеді. Маңғыстау обылыстық
қоршаған ... ... ... мәліметтері бойынша, 1995-2000 жж.
мұнай ... ... 190 ... ... газы ... сызықтардың іс жүзіндегі ПӘК–ін, шығын өлшегіштердің жоқтығынан
анықтау ... Бұл, ... ... ... ... ... есеп беріп, ластау үшін төмен деңгейде ... ... ... /8/.
ЖМГ пайдалануды қиындататын және кәдеге ... ... ... ... ... көрсетіледі:
■ көліктік фактор (тұтынушылардан алшақтық);
■ газ көлемінің аздығы;
■ газды қайта өңдеу зауыттарын, ... ... ... дейін тасымалдайтын
газ құбырларын, төмен және жоғары қысымды компрессорлық станцияларды,
күкіртсутегін ... ... ... ... және ... қондырғыларын
салу қажеттілігі;
■ жоғарыда аталған объектілерді салу үшін, ... ақша ... ... ... ... өндіру кезінде жолай газды кәдеге жарату мәселесіне,
аса ... ... ... мен ... ... жүргізу бойынша заңға
тиісті өзгертулер ... ... ... ... ИСО 14000 сериялы стандарттардың талаптарына сәйкес, қоршаған
ортаның сапасын басқару ... ... ... ... қорғау және
табиғи қорларды пайдалану саласындағы заң негізін жетілдіруге ... ... де, ... әрі ... реформалау оларды жүйелендіруге және
әрекеттігін арттыруға, сонымен қатар, олардың ... одақ ... ... ... дамуы, республиканың бейбіт
шаруашылық қоғамдастығына бірігуі үшін, ... ... ... ... ... ... тек қана қорлармен, технологиялармен және ноу-
хаулармен алмасуда емес, сонымен ... ... ... ... туралы және ақырғы нәтижесінде, экологиялық қауіпсіздік принциптерін
ескере отырып, трансшекаралық кластерлерді құру.
Республика экономикасының бәсекеге ... ... ... және ... асырылады, егер экономикалық блоктың міндетті түрде
бөлінуімен, келесі факторлар ескерілсе: аймақтың ... ... ... таза өнімді шығару және ... ... ... қамтамасыз ету.
Бұл үлгіде, экологиялық таза өнімді ... және ... ... ... ... ... ... орын бөлінуі тиіс.
Минералдық-шикізаттық кешенді кластерлеу ұлттық шеңбер мен ... ... ... ... ... ... кезінде,
осы факторлар, елдегі сәтті іскерлік ахуалды құрайды.
Экономиканың бәсекеге жоғары ... ... ... және ... әлеуметтік, экологиялық,
тарихи, этникалық, мәдени және ... ... мен ... ... ... ... ... жоғары қабілеттілігін арттыру,
минералдық-шикізаттық кешенде қарымды кластерлерді дамыту негізінде, мүмкін
болады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... басымдылықтарын
көрсету керек. Қазіргі кезде мемлекеттік деңгейде ... ... ... қойылған, алғашқы жобалар бөлінген. ... ... бір ... не ... ... кластерлердегі экологиялық
қауіпсіздік және қоршаған ортаны ... ... ... ... Егер дамыған елдердің кластерлік ... ... ... негізгі құралы ретінде шеттен әкелуге
үміттенсек, күшті ... мен ... ... әділ баға беру үшін, жоғарғы деңгейлі стратег ... ... ... ... ... және ... еліміздің экологиялық мәселелері,
ауқымы және тбиғат қорғау сұрақтарын шешу деңгейі бойынша, салыстырылмайды.
Республика аймақтарының экологиялық жағдайын, табиғат пайдалануды ... ... өмір сүру ... ... ... шығарылатын
өнімнің халықаралық сапа стандарттарына сәйкестігін және т.б. ... ... ... үшін осы және ... ... ... кезде және
келешекте көкейтесті және кейінге шегерілмейтіндігі ... ... ... ... экологиялық мәселелерін шешу жолдары
2003-жылдың 4-қарашасында Каспий маңындағы бес мемлекеттің:
Қазақстан Республикасы, ... ... Иран ... ... ... және Түркіменстан Республикасының Үкімет өкілдері Каспий
теңізінің теңіздік ортасын қорғау жөніндегі Келісілген ... ... қол ... ... ... ... Оның ... бес
мемлекетте ратификация жасалуына үш жылға жуық уақыт кетті. Конвенция 2006
–жылдың 12 ... ... ... ... Одақ бұл ... ... ... Біз, Каспий теңізінің табиғатын қорғауға бағытталған осы халықаралық
келісім-шарттың күшіне енуі ... ... ... ... мен ... кездесетін және құрып бара жатқан түрлерді сақтауға,
көмірсутегі ... ... және ... ... ... жағымсыз
экологиялық салдарды жоюға, ерекше қорғалатын табиғи аумақ ... ... ... да ... мәселелерді шешуге ықпал етеді деп
сенеміз.
Мұнай мен газ кешеніндегі жұмыс қауіпсіздігі мәселесі бүгінгі таңда
ең өзекті болып ... ... ... ... ... және ... ... кең масштабты көптеген жобалар тәжірибе
жүзінде іске асу фазасына еніп ... ... ал ... ... қамтамасыз ету шаралары одан айтарлықтай деңгейде кенже қалып
қойды. Осыған байланысты біз, ... ... ... ... баптарына көңіл бөлу қажет деп есептейміз:
Каспий теңізінің табанында ... ... ... ... алу, ... және ... (8 бап);
Каспий теңізінің кемелер арқылы ластануын төмендету, ... ... алу ... ... (9, 10 ... ... ... дайындықпен қамтамасыз ету (13
бап);
Каспий теңізінің теңіздік ортасына кері әсер ететін құрлықтағы және
теңіз ... ... ... ... ... және жою (7 ... ... эндемиялық және жойылу қаупі төніп тұрған
биологиялық ... ... ... ету ... және ... да ... қорғау, сақтап қалу және қайта қалпына келтіру (14 бап).
Осы талаптарды орындау мақсатында ... ... ... ... ... ... қажет:
17-бап «Каспий теңізінің теңіздік ... ... ... ... ... тараптар арасындағы әріптестік».
19-бап «Мониторинг».
21-бап «Ақпарат алмасу және оған кіру ... ... іс ... ... ... қадамдар
күтеміз. Атап айтсақ, 21-баптың 2 пунктінің орындалуына ... ... ... ... және ... ... ортасы туралы
ақпаратпен қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық келісімге сәйкес, қоғамның
Каспий теңізінің теңіздік ортасындағы жағдайға ... ... жою, ... және ... ... ... ... немесе жоспарланған
шаралар туралы ақпаратпен қамтамасыз етілуіне тырысады».
Халықаралық әлеуметтік-экономикалық Одақ осы мәселелердің Келіскен
тараптар Конференциясының ... ... ... ... ... деп ... Теңіз қайраңындағы теңіз операциялары және экологиялық талаптарды
орындау
Каспий теңізінің Қазақстандық секторын игеру жөніндегі мемлекеттік
бағдарламаға сәйкес, 2015-жылға дейінгі аралық кезеңде 25-239 ... ... ... ... Бұл ... КТҚС ... ... операцияларының
қоршаған ортаға әсерін алдын ала бағалау қорытындысы бойынша Ақтауда ... ... ҚР ... және ... ... министрлігінің
мұнай департаменті директорының бірінші ... ... ... ... 2006 - 2013 ... аралығында теңіз блоктарының 60
пайызында 2D және 3D ... ... ... жоспарланып отырған
көрінеді. Инженерлік-геологиялық зерттеулерге ... олар 2006 ... 2015 ... дейін жалғасын таппақ. Биылдан бастап екі жыл ішінде
электр барлау жұмыстары жүргізілетін болады. ... бір ... 2006 ... ... ... іздеу-барлау скважиналарының құрылысы жүзеге аспақ.
Өнеркәсіптік өндіру жұмыстары 9 ... ... деп ... ... ... мемлекеттік бағдарламаға сәйкес, 2003-2005
жылдары екі жасанды арал салынады, сондай-ақ 19 скважина бұрғыланады. Оның
4 эксплуатацияға беріледі, ... ... және ... ... атқарады.
Алдағы уақытта, 2006-2010 жылдар аралығында 16 құрылысты салу мен
144 скважина бұрғылау қарастырылмақ. 2011-2015 ... жаңа ... 38-ге ... ... Атап айтқанда, 14 платформа, 26 жасанды ... ... 734 ... теңіз құбыр желісі тартылады. Бұдан
басқа қосымша 469 скважина ... ... ... өндіру көлемін арттыру
болашақтарын Каспий теңізіндегі Қазақстан секторын ... ... ... ... ... бірқатар болжамдарды
да жеткізді. Соған сәйкес, Каспийден ... ... ... 3 млн т
құрайды, 2010 ... – 18 млн, ал 2015 жылы – 90 млн т ... ... ... игерілсе, 2015-жылдан бастап 25 жыл бойына тұрақты мұнай
өндіру деңгейі 100 млн ... ... ... ... ... операцияларының қоршаған ортаға тигізетін
әсеріне жасалған экологиялық баға жөнінде «Недра» консалтингтік орталығының
экологиялық ... ... ... ... ... Оның ... ... өндіру жұмыстарының қоршаған ортаға әсері
табиғи флуктуация шегінен шықпайды.
Демченко таратқан мәліметтерге сүйенсек, Каспий қайраңындағы ... ... ... тастандылар нөлге тең» жаңа технологиялар
пайдаланылатын болады. Бұл өз ... ... ... ... ... ... Осы ... орындаған жағдайда және жұмыстың барлық
сатыларында ешқандай ... ... орын ... ... ... кері ... ... кері әсерлер тек техникалық құрылыс орналасқан аймақтарда
ғана байқалады.
Өнеркәсіптік тұрмыс ... ... ... жаңа ... пайдалану арқылы зарарсыздандыруға жатады. ... ... ... тұру үшін езгілеу скважинасына кері айдалады және
норма ... ... ... ... теңізге жіберіледі. Лас судың
теңізді ластауын болдырмау үшін ... ... ... ... ... кен орнын жабдықтау және ... ... ... ... аз ... ... да ластанатыны айтылды.
Бұл аса қуатты ... ... мен ... ... өндіру
негіздемесі мен платформалардың құрылысын салумен, мұнай құбыр желілерімен,
қажетті инфрақұрылымдарды салумен, өндіру скважиналарын бұрғылаумен тікелей
байланысты.
Теңіздегі мұнай операцияларының ауа ... ... ... ... нәтижелері оның 3 жыл көлемінде орташа деңгейде
болатындығын көрсетіп ... ... ... ... және теңіз
табаны мен түбіндегі қатпарларға әсер етпейді.
Сонымен қатар, теңіздегі мұнай операциялары ... ... ... да әсер ... Тек бір ғана ... ... ... мың жұмыс орны, ал қызмет көрсету саласында – 75 мың ... ... ... үшін ... жаңа ... құру да жоспарланып
отыр. Теңіздегі мұнай операцияларын жүргізу барысында еліміз энергетикалық
қауіпсіздікпен толықтай қамтамасыз етіледі. Және ... ... ... өмір сүру ... ... сөзсіз.
Демченко Каспий теңізіндегі мұнай операцияларын жүргізу барысында
экологиялық және ... ... ... ... ... сақталуы тиіс
деп атап көрсетті.
Біздің көзқарасымыз ... ... ... ... ... қарым-қатынас формалары эффективті емес. Оның ... ... 1998 ... бері ... ... ... экологиялық
бағдарламасы (КЭБ) және 2003 ж аяғында 5 мемлекет қол қойған теңіз ортасын
сақтауға арналған Келісілген шектен шықпау конвенциясы бар. Осы екі ... ... ... ... ... ... бір мерзім мен
белгілі бір орындардың экологиялық мәселелерін шешу бойынша нақты әрекеттер
баяндалмаған. ... маңы ... ... ... мен ... тек қана ... ... керек», «басқару керек»,
«ерекше көңіл аудару керек...» деп шала жауып қояды.
Каспийдің экожүйесін тек қана нақты ... ... ... ... ... ... Бүгінгі күнгі Каспий маңы мемлекеттерінің
бөлек әрекеттері өзара келісілмеген, әрі оның эффективтілігі де аз. ... ... қалу ... ... маңы ... ... және аумақта шетел мұнай компанияларының жұмыс істеуі ... ... ... енгізуді қажет етеді.
Каспий мен оның жағалауының экологиялық ... ... ... экономикалық даму тарихының салдары болып
табылады. Оған ұзақ мерзімдік табиғат ... ... ... бойы ауытқып отыруы, климаттың өзгеруі) және бүгінгі ... ... ... (өтпелі кезең, экономикалық дағдарыс,
конфликттер, трансұлттық корпорацияларды енгізу) сияқты ... ... ... ... теңізінің жағдайы мен ластану мәселесі
регионда қоршаған ортаны қорғау бойынша шаралар ... ... ... ... ... және ... жағдайды қалыпқа келтіру ... бес ... ... ... 1998 жылы ... ... ... ЮНДП, Бүкіләлемдік банк) өз жұмысын
бастады. Оның шеңберінде аймақтағы экологиялық жағдайды сауықтыру ... ... ... ... ... ... ... келетін зиянның айтарлықтай бөлігі
экономикалық есептердің ... ... ... Биологиялық түрлер мен
экологиялық қызметті экономикалық тұрғыдан бағалау ... ... ... маңы ... ... ... өндіру саласы мен
«аграрлы индустрияны» дамытуды қалайды. Оларды биоресурстарды тиімді
пайдаланып, ... мен ... зиян ... ... ... ... алабында көмірсутегі шикізатын игеру және пайдалану
барысында табиғат қорғау шараларын өткізу ... ... ... ... ... ... ... аймақтардың қатарына кіреді. Соған сай,
барлық Каспий маңы мемлекеттері ... ... ... ... әдістемелік және құқықтық құжаттарын дайындауы қажет. Бұл өз
кезегінде Каспийдің экологиялық ... ... ... ... ... ... Егер бұл мемлекеттер бірігіп, табиғат
ресурстарын ... ... ... ... өсімдіктер мен
жануарлардың санын арттыру жөніндегі жұмыстарды, табиғатты қорғау шараларын
өткізіп тұратын ... онда ... өмір ... болады. Каспий теңізінде
болған төтенше жағдайларды ауыздықтайтын халықаралық жедел қызмет ... өте ... Біз ... ... ... ... да зәруміз,
өйткені, қаржыландыру болмай табиғатты ... ... сөз ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету, ... ... әр ... ... мәселесі болып табылады.
Теңіздің мұнай өндіру салдарынан ластануы алдағы ... ... ... ... ... ... Каспий, біртіндеп Орталық және Оңтүстік
Каспийге таралады. Осы ... ... ... ... жолы – ... заңмен шектеу болып табылады. Алайда, бұл жолға қол жеткізу мүмкін
болмай тұр. Каспийдің экологиялық жүйелерін ... ... ... ... ... мемлекеттердің келісілген әрекеттеріне тікелей
байланысты. ... ... ... мен ... ... ... әлі күнге дейін олардың нәтижелілігін бақылау ... жоқ. ... ... жүйе Каспийдегі шаруашылық субьектілері
үшін, соның ішінде мемлекеттік ... ... және ... үшін де ... ... еді. ... ... мониторинг
пен ғылыми зерттеулер ... ... тыс ... қолайсыз,
қымбат және тиімсіз, нәтижесі ... ... ... Онда ... ... ойды ... жол ... отыр. Бұл жұмысты үнемі
жақсартып, экологиялық мониторинг ... ... мен оның ... ... ... ... Біздің ойымызша, қалыптасқан
жағдайдан шығудың негізгі жолы – экологиялық ... және ... ... ... ... ... ... жүйе құру болып
табылады.
ІV. Қазақстанның Ұлттық қоры
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры (ҰҚ) 2000 жылы ... ... ... ... ды. ... да ... мұнай қорын құру жөніндегі
ой 1997 жылы ... ... ... ҚР ... ... бақылау
жөніндегі агенттігінің төрағасы Ғалымжан Жақиянов ... ... ... табысты жинақтау үшін, Қазақстанды дамыту бюджетін
құруды ұсынған кезде айтылған-ды. ҚР ... есеп ... ... ҚР
Ұлттық банкісінің, ҚР Стратегиялық ресурстарды ... ... және ... ... компаниясының (бүгінгі күні әйгілі
ҚазМұнайГаз) басқаруымен Қазақстанды дамыту бюджеті ... ... ... ... оны ... пайдалы жобаларға салып, жеке меншік
секторды дамыту үшін несие беруге тиіс болатын-ды. 2000 жылы ... ... ... 28 ... ... ... кезде, кенеттен молайған
табысты пайдалану мәселесі туындады. Оған қоса, АҚШ пен Швейцарияның Әділет
министрліктері жүргізген ... ... ... ... ... ... ... адамдарының Швейцария банкісіндегі шотына мұнай
компанияларынан ақшаның аударылуына американ азаматы Джеймс Гиффенің қатысы
болғандығын анықтаған соң және ... ... осы ... ... ... ... ... қайтаруға деген құлшыныс одан әрі
артты. Үкімет мұнай қорын құру тұжырымдамасын әзірледі де, 2000 жылы ... ... ... ... ... қоры туралы» Жарлығы
шығып, 2001 жылдың қаңтар айында қордың Ережелері бекітілді.Қазақстанның
Ұлттық қоры экономиканың тұрақты ... ... ... ... ақша ... (жинақтаушы) қор болып саналады. Оның ... ... ... ... ... ... тұрақты
дамуын қамтамасыз ету, болашақ ұрпақ үшін жинақ ақша қорын жинақтау, сыртқы
қолайсыз ... ... ... тәуелділігін неғұрлым
азайту».Ұлттық қорға табыс тоғыз мұнай компаниясы мен үш ... ... ... ... ... Атап ... олар мына ... ірі компаниялар: ҚҰМК – Ақтөбемұнайгаз, Дон кен ... ... – Ембі ... ... ... ... ... Қазақмыс корпорациясы, Харрикейн Құмкөл Мұнай корпорациясы,
Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В., Торғай Петролеум, ... ... ... мен Қаражанбасмұнай ААҚ,
Қарашығанақ Петролеум Оперейтинг Б.В., Маңғыстаумұнайгаз корпорациясы мен
Өзенмұнайгаз ... ... ... ... төлейтін
компаниялардың тізімін әрі қарай да өзгерте ... ... ... мен ... өзі ... ... ... көмірсутек
жобалары бойынша үкіметтің үлесін сатудан, түскен ... ... ... ... түседі.Тұрақтандырушы қызметін атқару үшін Ұлттық қор шикізат
секторы ұйымдарынан түсетін салық төлемдері, үстеме пайдаға ... ... ... ... ... жөніндегі келісімдер есебінен
толтырылса, жинақтаушы міндетін ... үшін оған ... ... түсетін салық түсімдерінің бюджетте көзделген көлемінің 10%-і),
қорды басқарудан ... ... ... мен өзге де ... ... ... ... түсетін түсімнің мөлшері
мұнайдың бес жылға ... ... ... ... ... 2000 жылы, мәселен, мұнайдың 1 барреліне ... ... 19 ... ... ... ... мұнай бағасыосы шектен асып
кетсе, артылған табыс Ұлттық қорға түсіріліп, керісінше, егер де баға ... ... ... қор ... тең болатын айырмашылығын бюджетке
тоқсанына бір рет аударылады. Кен-руда ... да осы ... ... ... мұнда жалғыз-ақ басқаша шартты баға ескеріледі.Ұлттық қорға
түсетін ... аса ірі ... ... ... ... ... ... үкіметтің мұнай мен газды игеріп, сатудан түсетін
өз табысын дәл болжауының маңызы ерекше болып отыр. Үкіметке көмек ... ... ... қоры мен ... банк ... кен ... ... құрылымы мен көлік шығындарын ескеретін мұнай табысының
кешенді үлгісін әзірледі.Халықаралық валюта қорының ... ... ... 45 ... ... секторынан мемлекетке түсетін табыс ... ... мен ... түсетін табысты есепке алмағанада)
165 млрд. доллар құрамақ. Тағы бір ... ... ... ... қорға
басшылық еткен ҚР Ұлттық банкісінің бұрынғы төрағасы ... ... Оның ... ... 2005 жылы ... 4 млрд ... сома ... шамамен 2003 жылдың мемлекттік бюджетіне тең).Әр түрлі баға ... ... ... ... ... қатысты ешқандай болжам жасалған жоқ.
Жалпылай алғанда ... ... ... ... болжамды өсімі, Ұлттық
қордың табысына қатысты ережелер мен одан ... да ... ... ... ... ... ... инвестициялық дивиденттре
туралы қолда бар ақпарат негізінде есептеуге болар еді. ... ... ... ... түсімі жөнінде ақпаратттың кейбір негізгі құрамдас
бөлігі жарияланбайды. Олар: аса ірі келісім-шарттар ... ... ... ... және шығынның орнын толтырғаннан кейінгі пайданы бөлу
шарты, шығынның орнын толтыру үрдісіне қатысты ... ... аса ... ... ... ... төлемақысы туралы мәліметтер. Осы
аталған мәліметтердің ... ... ... ... ... сомалардың
шынайы дұрыстығына толық көз жеткізе қою қиын.
Ұлттық қордан аударылатын қосымша ... да ... ... ... жинақтаушы қоржынының қаражатын тиімді жұмсаудың
ұзақ мерзімді стратегиясы экономиканың әрі қарай өркендеуіне, кедейшілік
деңгейін төмендетуге, осы ... ... ... жұмсалу
мүмкіндігінің алдын алуға жағдай туғызатын еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Осылай ... ... ... ... ... маңы аумағының
қоршаған ортасының дағдарыс алдындағы күйін анықтап береді:
• Халық денсаулығының ... ... орта ... ... -3 есе асып түседі.
• Өлу көрсеткіші деңгейінің жоғары және өмір сүру ұзақтығының соңғы 10-
15 жылда төмендеуі (4-5 жасқа).
... ... ... ... ... орта ластануы дәрежесінің күрт
өсуі (ауа, грунт, жер беті сулары, топырақ. т.б).
• Топырақ деградациясы ... ... ... ... ... ... Ауылшаруашылық өнімдері сапасының төмендеуі, үй жануарларының санының
азаюы, олардың ... ... ... ... ... ... (соңғы 20 жылда 18 есеге ). /2/.
Каспий ... ... ... кен орындарының қорларын барлау
басталған мекемелерде күнделікті экологиялық ... ... ... ... ... шараларын, экологиялық төлем жүйесін
ұйымдастыру қажеттілігі көкейтесті мәселе. Сонымен бірге ірі ... ... ... мемлекеттік экологиялық экспертизаның ... және ... ... ету ... алғанда, Каспий аумағында құрылған жағдай Каспий экожүйесін
сақтау бойынша нақты шараларды іске ... ... ... ... дамуын тоқтатуға болмайды, бірақ сонымен бірге ең алдымен
ондағы барлық шаруашылық әрекеттерді экологиялық ... ... ... ... ... мұнай өндіруге кіріскен адам баласының бір
ғана ағат қимылы жалпы Каспий ... ... ... ... тиып, ана
теңізді алып өлі су айдынына айналдыруы ықтималдығын бір мезет те ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қандай да болсын табиғи ортаға сырттан араласушылықтың ... ... Егер біз ... ... ... ... болашақ ұрпақтың еншісіне
қалдырмай, жас мемлекетіміздің қаз ... ... үшін ... ... ... ... келеді екен, онда экологиялық
тұрғыда да барынша жауапкершілікті болуға тиіспіз. Тек ... ... иек ... ... экологиялық сауатымызды көтеруіміз,
ата-тегіміздің амандығын сақтау жолындағы халықтық қоғамдық ... ... ... ... ... К. На кошо ... ... отрасль Казахстана //
Интернет-сайт http://mizinov.net. – 15.09.2005.
2. Беккалиев С. «Станет ли ... ... ... мақаласы,
«Экокурьер» газеті,№ 19 (162) 1-14/Х-1997 жыл
3. Беркелиев Т. Главные экологические проблемы ... моря / ... // ... – 2002 ... ... С. ... ... в регионе перспективным инвестором и
партнером // Интернет-сайт www/rusenergy.com.- 16.04.2006.
5. ... Э. ... ... подводят итоги //
Международный деловой журнал KAZAKHSTAN № 1, 2006.
6. Егоров О.И., Чигаркина О.А., ... А.С. ... ... проблемы развития и эффективного функционирования. –
Алматы: 2003
7. ... Г. ... ... по регулированию
природопользования в ... ... ... ... ... ... ... № 3, 2006.
8. Жанбуршин Е. Чистые технологии // Caspian Research, №3, 2002. – ... ... Ж. ... ... портов и геологических ресурсов
структур кзахстанского сектора ... моря // ... ...... ... Ж. О ... ... строительства гидротехнических
сооружений на Восточном побережье Каспийского моря // Магистраль, 2005,
№ 13(55). – б. 97-99.
11. Жумаев Ж. ... ... ... ... ... ... жаңа № 6(50). – ... Жулинский М. Каспийский регион: нефтегазовые проблемы // География в
школе, 2006, № 4.-б.17-25.
13. Исмайлов Ч. Экономико-географические условия. Развитие ... ... в ... ... /– Баку, 2003 ж.
14. Каспий ... ... ... ... ... туралы ҚР президентінің 16 мамыр 2003 жылғы № 1095
Қаулысы.
15. ... ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасы
16. Каспий теңізінің теңіздік ортасын қорғау жөніндегі ... ... ... ... и CNPC ... к ... обоснования инвестиций
строительства газопровода из Казахстана в Китай // ИНТЕРФАКС-КАЗАХСТАН.
– 16.03.2006.
18. Құмшығанақ Қ. «Каспий теңізі аздап қайтты, ... ... ... ... ... жыл.
19. Леонов С. Природа Каспия взывает о помощи / Сергей ... ... ... 28 ... 1998 ж., № 201 ... ... Р. ... делимитация Каспийского моря // Баку,
2001 ж.
21. Мамедов Р. Формирование Международно-правового статуса ... ... ... ... / Р. Мамедов // Центральная Азия и Кавказ – 2
(8) ... ... Г. ... на ... ... / Г. Мамедзаде // Зеркало –
2003 ж.
23. ... В. ... ... ... ... ... //
КосмоПолис: Альманах.1999.
24. Митяева Е. Развитие в Каспийском регионе и ... США // ... ... ... 1999, № 11.
25. Муликов Р., Аукешева Б. Проблемы охраны ... ... при ... ... ... // ... и газ, № 2, 2000г. – ... Ноғаев Ы. «Қазыналы теңіз қасірет теңізіне айналмасын» ... ... ... 24/ІХ-1997 жыл.
27. Нефти хватит на всех. // OIL&GAS, №2 2005 г. – ... ... ... в ... ... ... – Интерфакс-Китай. – 14.04.2006.
29. Послание Президента страны народу Казахстана. – ... март ... ... И. ... вдвоем. Россия и Казахстан ... свои ... ... в ... и Китае //
Интернет-сайт www.strana.ru. – 03.04.06.
31. Салыков Е. В мировой экономике Китай ... на ... план ... http://mizinov.net. – 26.01.2006
32. Салыков Е. Казахстан нефти добывает все больше и больше // ... ...... Содружество Независимых Государств – Мәскеу, 1999 ж.
34. Цалик С. Каспийские нефтяные доходы: кто окажется в выигрыше? – ... фонд РК, 2003 г. – 67 ... ... А. ... ... Россию. Китайский рынок проглотит любые
обьемы энергоресурсов - ... ...... ... ... ... моря и экологического образования
в Прикаспийских странах» ... ... ... ... ... жылдарында. Ақпараттық-талдау жинағы. Алматы,
Қазақстан Республикасы статистика агенттігі баспасы, 2006ж, 126б.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық өсу және экологиялық мәселелер туралы31 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі экономикадағы орны77 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Су ресурстарының экологиялық мәселелері .Табиғи суларды ластаудың негізгі көздері .Суды тиімді пайдалану. Сумен қамтамасыз етуге бөлек жүйелерді қолдану .Қазақстан Республикасында су ресурстарын пайдаланудың және қорғаудың мемлекеттік бақылауы12 бет
Қазіргі халықаралық қатынастардағы иран факторы (ХХІ ғ. басы)60 бет
Қазіргі Халықаралық қатынастардағы Иран Факторы (ХХІ ғ. басы).58 бет
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
Қазақстандағы қоршаған орта жағдайы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь