Қазіргі отбасы жағдайының әлеуметтік-психологиялық аспектілері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ОТБАСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ИНСТИТУТ РЕТІНДЕГІ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1 Отбасын әлеуметтік.психологиялық зерттеудің теориялық бастамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7

1.2 Отбасының құрылымы және оның қоғамдағы негізгі қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2. ҚОҒАМ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ОТБАСЫНЫҢ РОЛІ


2.1 Отбасы институтына бағытталған еліміздің негізгі саясаты ... ... ... ... .

2.2 Қазіргі заманғы отбасының бүгінгі бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.3 Қазіргі заманғы отбасындағы рольдік ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... .

2.4 Қазіргі заманғы отбасындағы бала тәрбиелеу мәселелері ... ... ... ... ...



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Егеменді Қазақстан Республикасы орнағалы, елімізде жағдай түбегейлі өзгерді. Нағыз мемлекет боламыз десек, баланы бесігінен, мемлекетті отбасынан бастауымыз керек.
Отбасы әлеуметтік институт пен шағын әлеуметтік топтық белгілерін біріктіретін әлеуметтік жүйені білдіреді. Бұл қоғамдық қатынастар мен процесстердің әртүрлі түрлері түйісетін, көптеген әлеуметтік функциялар тән кешенді әлеуметтік құбылыс. Отбасы әлеуметтік институт ретінде оның мүшелері арасындағы қарым-қатынасты реттейтін әлеуметтік нормалардың, санкциялардың және мінез-құлықтардың үлгілерінің жиынтығы. Сонымен қатар, отбасы ұрпақ жалғастыру, бала туу, баланы қамтамасыз ету және жас ұрпақтың әлеуметтенуі қызметтерін атқарушы ғана емес, ол әлеуметтік институт ретінде әлеуметтік өзгерістердің белсенді бөлігі болып, сол өзгерістерді орындаушының да ролін атқарады. Яғни, отбасы – шағын орданың бір кірпіші. Осы кірпіштер берік болса, мемлекет те орнықты болады. Сондықтан да, әрбір қазақтың тәрбиесін бесіктен, мемлекетті отбасынан бастауымыз қажет.
Еліміздегі қазіргі заманғы отбасының бүгінгі жағдайы дағдарыстық құбылыстарға толы болуы, атап айтқанда, отбасы және неке тұрақсыздығы, жастардың некеге тұрып, отбасын құруын артқа қалдыруы немесе отбасына деген жауапкершілігінің болмауы, ондағы құндылықтардың өзгеруі, рольдердің өзгеруі, жалпы тәрбие беру мәселелерінің өзгере бастауы сияқты көкейтесті сұрақтар қатары зерттеу жұмысының өзектілігін ашады, яғни қазіргі біздің жағдайымызда алдымызға қоятын мақсат мемлекет тарапынан отбасыға барынша көңіл бөліп, оған қолдау көрсету болуы тиіс. Себебі алдағы уақытта отбасының әлеуметтік институт ретінде жойылу қауіпі бар. Отбасының ыдырауы, ажырасу, некеге тұрудан бас тарту, жетім балалар, қарттар және жалғыз басты әйелдер және т.б. сияқты аса күрделі мәселелер бүгінде алдымызда шешімін дұрыс және толық таппай тұрған сұрақтар болып табылады.
1. Семенов Ю.Н. Происхождение брака и семьи. – М.:Мысль, 1974, 256 бет.
2. Харчев А.Г. Брак и семья в СССР. – М.:Мысль, 1979. – 367 бет.
3. Чуйко Л.В. Браки и разводы. М.,1975, 125 бет.
4. Мертон Р.К. Социальная структура и аномия.// социологические исследования.-1962. -№2-4.
5. Мацковский М.С. Социология семьи. Проблемы, теории, методологии и методики. – М.:Наука, 1989. – 114 бет.
6. Жаназарова З Ж. Социология семьи. Алматы, 2001г.
7. Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс.
Астана, 2005.
8. Андреева Г.М. Социальная психология. – М.: Аспект Пресс, 1999, - 376 бет.
9. Я.Щепанский Элементарные понятия в социологии. – М.: Прогресс, 1989, - 240 бет.
10. Сорокин П.А. Кризис современной семьи.// Ежемесячный журнал
для всех. Москва, 1916г., №3.
11. У.Гуд Социология семь. М.:Прогресс, 1965.-684 бет.
12. Антонов А.И., Медков В.А. Социология семьи. – М.:изд.Московксий университет, 1996, 120 бет.
13. Мацковский М.С. Социология семьи. Проблемы, теории, методологии и методики. – М.:Наука, 1989. – 220 бет.
14. Герасимова И.А. Структура семьи.М.:Знание, 1985, 230 бет.
15. Харчев А.Г. Брак и семья в СССР. – М.:Мысль, 1979, 150 бет. Сатир В. Как строить себя и свою семью. М.:Педагогика – Пресс, 1992, 220 бет.
16. Купрянчик Л.Л. Психология любви. Донецк. 1998, 350 бет.
17. Шнейдер Д.Б. Психология семейных отношении. Москва, 2000г.
18. П.Штомпка. Социология социальных изменений. Пер. с англ. под. ред. В.А. Ядова. - М.:Аспект Пресс, 1996, - 416 бет.
19. Жаназарова З.Ж. Социальная работа с семьей. Алматы,2003г.
20. Соцология: наука об обществе// Под ред. В.П.Андрущенко. Харьков,
1996г
20. Савинов Л.И. Семья и общество: история, современность и взгляд в
будущее. Саранск, 1992г.
21. Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы.
Алматы, 2004г.
22. Андреева Г.М. Психология социального понятия. М.: Аспект Пресс, 2000.-288 бет.
23. Харчев А.Г. Социальная воспитания. Москва, 1990г. 2005ж.
24. Ильчиков М.З., Смирнов Б.А. Социология воспитания. Москва,
1996г.
25. Жизнедеятельность семьи: тенденций и проблемы// Отв. Ред.
А.И.Антонов. Москва, 1990г.
26. Қазақстан республикасының статистикалық агенттігі:
Қазақстаннның демографиялық жылнамалығы. 2004 ж.
27. Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы.
Алматы, 2004г.
28. Комсомольскя правда Казахстан. 2005г. №92, 11июня.
29. Казахстанская правда. 2005г. №154, 11июня.
30. Астана хабары. Елорданың республикалық қоғамдық -саяси газеті.
2005ж. №64, 17 мамыр.
31. Қазақ әдебиеті газеті. 2005ж. №1
32. Т.Парсонс. Новые тенденции в структурно-функциональной теории. Структурно-функциональный анализ в современной социологии//Инф.бюлл.Сер.Переводы-рефераты. – 1968.вып.1.-№6.
33. Жаназарова З Ж.Социология семьи. Алматы, 2001г.
34. А.Н.Агафонов, К.Н.Менлибаев, К.М.Туганбеков, Г.Б.Черная.
Социальная работа: теория и технологии. «Парасат әлемі»,
Астана,2005
35. Педагогикалық кеңес журналы, 3-5 беттер
36. Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс.
Астана, 2005.
37. Тәрбие құралы, 3/2007. 2006-2008 жылдарға арналған бағдарлама.
38. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. Сейіт Кенжеахметұлы
39. Комсомольскя правда Казахстан. 2005г. №92, 11июня.
40. Казахстанская правда. 2005г. №154, 11июня.
        
        ҚАЗАҚ СТАН РЕСПУБИЛКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ПСИХОЛОГИЯ ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКА КАФЕДРАСЫ
ПСИХОЛОГИЯ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ПЕДАГОГИКА КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Қазіргі отбасы ... ... ... – Педагогика
және психология»
4 курс студенті ... ... аға ... _______________________ М.А. Қуаналиева
(қолы,
күні)
Қорғауға жіберілді
«----» ------------- 2009 ... және ... ... ... __________________________ Р.Б. Каримова
(қолы,
күні)
Алматы, 2009
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
........................................... 3
1. ОТБАСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ИНСТИТУТ РЕТІНДЕГІ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ... ... ... Отбасын ... ... ... ... Отбасының ... және оның ... ... ... ... ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ОТБАСЫНЫҢ РОЛІ
2.1 Отбасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... отбасындағы рольдік
ерекшеліктер.............................
2.4 ... ... ... бала ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
орнағалы, елімізде жағдай түбегейлі өзгерді. Нағыз мемлекет боламыз десек,
баланы бесігінен, мемлекетті ... ... ... ... ... пен шағын әлеуметтік топтық белгілерін
біріктіретін әлеуметтік жүйені білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік функциялар тән
кешенді әлеуметтік құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... реттейтін әлеуметтік нормалардың,
санкциялардың және мінез-құлықтардың үлгілерінің жиынтығы. Сонымен қатар,
отбасы ұрпақ ... бала туу, ... ... ету және жас ұрпақтың
әлеуметтенуі қызметтерін атқарушы ғана емес, ол әлеуметтік институт ретінде
әлеуметтік ... ... ... ... сол ... да ролін атқарады. Яғни, отбасы – шағын ... бір ... ... берік болса, мемлекет те орнықты болады. Сондықтан да, әрбір
қазақтың тәрбиесін бесіктен, мемлекетті отбасынан бастауымыз қажет.
Еліміздегі ... ... ... ... ... дағдарыстық
құбылыстарға толы болуы, атап айтқанда, ... және неке ... ... ... ... ... артқа қалдыруы немесе отбасына деген
жауапкершілігінің болмауы, ондағы құндылықтардың ... ... ... ... беру ... ... ... сияқты көкейтесті
сұрақтар қатары зерттеу жұмысының өзектілігін ... яғни ... ... ... ... мақсат мемлекет тарапынан отбасыға барынша
көңіл бөліп, оған қолдау көрсету ... ... ... ... ... ... институт ретінде жойылу қауіпі бар. Отбасының ыдырауы,
ажырасу, некеге ... бас ... ... ... ... және жалғыз басты
әйелдер және т.б. сияқты аса ... ... ... ... ... және ... таппай тұрған сұрақтар болып табылады. Сәкесінше, осындай
отбасындағы болып жатқан жағымсыз құбылыстар қоғамның, ... ... және ... ... және ... ... өмір сүруіне
қажетті жағдайды құру жолдарымен құралдарын іздеуге мәжбүрлейді.
Бүгінгі таңда еліміздегі қоғамдық – мәдени, әлеуметтік – ... ... ... ... қатынастың орын алуы, әртүрлі дәрежедегі
тәуелсіздіктер және дамуышы елдің ... ... ... өмір сүру ... тұтастығына тікелей әсер етіп отыр.
Жалпы отбасы институты қандай қоғамдық құрылыста болсада, ... ... ... оның өсіп, қалыптасуын қамтамасыз ететін
болғандықтан, ол адамзат тарихының даму кезеңдеріндегі шешуші факторларының
бірі ... ... Олай ... ... мен неке ... ... болмасын
қоғамдық құрылыспен, ондағы өндірістік қатынаспен ... ... ... әр ... ... ... өзгерістермен бірге отбасы
сипаты да өзгеріп, жаңарып отырады. Мұның өзі отбасы мәселесінің, оның даму
тарихының үлкен қоғамдық ... ... ... ... де, оны зерттеу
ісінің ғылым алдындағы аса ... да, өте ... ... мәні ... ... бірі ... есептелінуін білдіреді. Кешегі кеңес дәуіріндегі
отбасы мен некеге көзқарасты түбірінен өзгертіп, ұлы ... мен ... және ... ... орай отбасы институтын ... ... ... ... Сонда ғана еліміздің әлеуметтік-экономикалық,
саяси-мәдени өмірінде ... ... ... ... мен жаңа ... ... некелік қатынастарда өз сипатын дұрыс бағытта алатын
болады.
Отбасы көптеген қоғамдық ғылымдардың: әлеуметтанудың, ... ... ... ... ... ... болып саналады. Олардың әрқайсысы өз пәндерінің
ерекшеліктеріне орай ... өмір ... мен ... ... жақтарын жете
зерттеп қарастырады. Отбасы институтына социологиялық тұрғыда талдау
жасағанда ең ... оны ... ... ... және ... бір
әлеуметтік қызметтерді атқарушы әлеуметтік институт ретінде қарастырады,
некенің тұрақты немесе ... ... және ... ... ... ... аударады. Осыдан келіп әлеуметтік институт пен
шағын ... ... ... өз ... ... ... ... оның өмір сүруі мен дамуы заңдалықтарын зерттейтін әлеуметтанудың
өзекті ... бірі ... алға ... адам үшін ... ... беру ... оны адам өмір бойы
сезініп өтеді. Отбасы ... ... ... болып табылады да,
онда адамгершілік негіздері бекітіледі, мінез-құлық нормалары қалыптасады,
жеке адамның ішкі дүниесі мен жеке ... ... Ол адам мен ... ... ... рөл ... қатар, отбасы қоғамның дербес бөлігі, ... ... ... ... да, соған тәуелденеді. Отбасында қоғамдық өмірдің
барлық жетістіктері, қиындықтары және қайшылықтары өз ... ... ...... ... Ол ... ... сондықтан онда
болған өзгерістер мұнда да болады. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ал ол өз ... отбасымен бірге
өзгереді. Осыған байланысты отбасы жеке адам мен ... ... ... ... ... болып табылады.
Негізінде отбасы институтының дамуы көптеген жағдайларда кері ... ... ... мен ... байланысты болып келеді. Оларға
демографиялық жағдайдың ауырлауы, толық емес отбасылар санының ... ... ... ... яғни ... ... ... жарамды халық арасындағы, оның ішінде ер адамдардың өлімінің өсуі,
маскүнемдік пен нашақорлықтың жойылуы жатады.
Зерттеу жұмысының пәні: қазіргі заманғы ... ... ... ... объектісі: қазіргі заманғы отбасы.
Зерттеу жұмысының міндеті: ... ... ... және ... сол ... ... болып жатқан қандай да бір
өзгерістерді, яғни ондағы рольдік қарым-қатынастар, балаға ... ... ... ... ... ұстанатын саясатының тұстарын толық
қарау, жаңа құндылықтар мәселелерін қарастыру және бүгінгі күнгі еліміздегі
қазіргі заманғы отбасындағы ... ... ... ... ... белгілеу.
Зерттеу жұмысының мақсаты: еліміздегі қазіргі заманғы отбасындағы
көптеген процестерді ... ... ... ... ... ... бір
қалыпты өмір сүру үшін қиындықтарды ... ... ... оның ... ... ... ... маңыздылығы: егеменді еліміз Қазақстан үшін, ондағы
әр бір тұлға үшін отбасы мәселесі, оның әлеуметтік институт ... ... ... ... құндылықтары бүгінгі таңда жаңа бір өзгеру сатысында.
Сондықтан да отбасының бүгінгі таңдағы ... мен даму ... ... ... бірі ... ... жұмысының теориялық және методологиялық негізі: магистрлік
жұмыс батыс, кеңестік және ... ... ... және ... ... әр ... мәселелер бойынша салыстырмалы
ойлары мен социологиялық талдау нәтижелеріне негізделіп жазылған, сонымен
бірге бұл ... ... ... тарихи талдау, жүйелік талдау
қолданылған.
Зерттеу жұмысының құрылымы: магистрлік ... ... екі ... және ... ... ... мен сілтемелерден тұрады.
1. ОТБАСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ИНСТИТУТ РЕТІНДЕГІ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЗЕРТТЕУДІҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Отбасын әлеуметтік-психологиялық ... ... ... жүзі ... ... қазақтың да өзіне тән отбасы тарихы бар.
Адам баласы басынан өткізген сан алуан қоғамдық-экономикалық ... ... әр қилы ... ... ... ... болған.
Оны Жер планетасын мекендеген барлық халықтар өз ... ... ... бұдан кейінгі даму сатысы топты некенің ішінде жҰп
отбасының қалыптаса бастауымен, яғни ... ... ... ... ... ... байланысты болған. Осының нәтижесінде алғашқы қауым
ішінде бірімен бірі некелеспейтін ... ... ... бастады да, тағылық дәуірдегі топты неке ... оның ... жұп ... дүниеге келді. Жұп отбасы тағылық дәуірдің
соңында ... ... ... ... ... ... қоғамдағы басты
отбасы формасына айналады. Бірақ мұндағы неке беріктігі онша ... ... ... ... тым оңай ... қауымдық қоғамда өндіруші күштердің дамып, еңбек бөлінісінің
шығуына байланысты, қауымдық ортақ меншік орнына жеке ... ... ... моногамиялық отбасының, таптың және мемлекеттің шығуына әкеліп соқты.
Моногамиялық отбасы ... ... ... ... басталды да, оның
жұпты некенің түпкілікті жеңуі цивилизация дәуірінің басында ... ... ... ... ... ... ... еркектер үстемдігінің негізінде қалыптасып, жетіле түсті. Отбасы
тарихының бұл кезеңінде некелесу не ажырасу тек қана еркектер үлесіне ... ... ... ... ... ... некеге қарағанда әлде
қайда нығая, беки түсті.
Бұл жағдайда ескере кететін ... ... ... ... формаларынан бұрын қалыптасқан алғашқы ру – пуналуал қандас ... ал ... ... ... ... ... ... өмір
кешкен топтардан шыққандығы туралы кезінде түгелдей болмаса ... ... ... ... жатпайтындығын белгілі ғалым Ю.И.Семенов
дәлелдеген-ді. «Қандас туыс отбасы мен ... ... ... ... ... ... деп қарау этнография ғылымының даму ... ... ... [1]. ... және неке ... ... болу
қарсаңындағы бірден – бір кезең ретінде күшінде қалып, ... жай – ... ... ... ... Қазіргі кезде кеңес
ғалымдарының дені рудың тікілей ретсіз жыныстық қатынаста болған ... ... ... ... ... неке – жабайылық дәуірге тән болса, жұпты отбасы ... ал ... ... ... дәуірлеріне тән болған.
Отбасы тарихындағы мұндай неке формаларын қазақ халқының арғы тектері
де басынан өткізді. Бұған дәлел ретінде сол көне ... ... ... ... жаңа ... да ... ... айтсақ жеткілікті
сияқты.
Отбасы қоғамдағы тоталитаризм және индивидуализмге қарсы бола алатын
әлеуметтік институт. Сондықтан да ... ... ... мен ... орны ... ... әлеуметтік институт ретінде демографиялық
және отбасылық құрылым арқылы әлеуметтік тарихи өзгерістердің жүруіне ... әсер ете ... Олай ... ...... ... ... бастамасы болып табылады. М.С. Мацковскийдің пікірінше отбасы
институт ретінде келесі жағдайда, яғни ... өмір сүру ... мен ... ... бір рамка бойынша қандай да бір қазіргі заманның қоғамдық
талаптарына қаншалықты сәйкес немесе ... ... ... өте ... ... айтылады. Әлеуметтік институт моделі ... ... ... ... үшін ... ... келеді [4].
Отбасы әлеуметтік институт ретінде – отбасының өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... ықпалдылығын, яғни отбасына деген әсерін білуге мүмкіндік
береді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... қандай және олар қай бағытта өрбуде, отбасындағы қарым-
қатынас пен отбасылық мінез-құлықты әлеуметтік реттеу жүруде ... ... ... айқындауға мүмкіндік туғызады.
М.С. Мацковский өз еңбегінде – отбасының әлеуметтік институт ретінде
өзіндік спецификалық ракурсқа ие екендігін ... ... ... ... ... ... мінез-құлық үлгісі, отбасындағы орнатылған рольдер,
некелік-отбасылық қарым-қатынастардағы санкциялар мен формалды ... ... ... ... ... М.С. Мацковский жұбайлар
арасындағы қарым-қатынасты қарастыра келе, неке институтына мән береді.
Себебі бұл неке ... ... ... ... мен ... ... сүру ... үшін әр түрлі ... ... ... ... мен ... жүйесін реттейді [5].
Ғылыми тұрғыдан қарастырудың сан алуандылығын ескере отырып, қазіргі
заманғы отбасын институтционалданған қауымдастық деп те ... ... ... қауымдастық неке негізінде және жұбайлардың өз
балаларының денсаулығы мен олардың тәрбиесіне деген құқықтық және моральдық
жауапкершіліктің негізінде қалыптасады.
Қазақ жұртшылығында ... дара ... XV-XVII ... ... ... ... бері қалыптасқан отауға енші ... ... ... ... дәлел болғандай. Бұған ... кең ... ... ... жүргенде, қарттардың: «Бізде жеті атамыздан ... ... ... ... ... болғандығын естіген емеспіз»
дегендері де дәлел сияқты.
Пікірімізді дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... ... жөн болар. Мәселен, Баянауылдық Ағыбай,
Арғынбай, Қайыржан және Смағұл Қақабайұлдары мен Қадыр ... ... ... ... 60-80 ... ... немере сүйген
адамдар. Бұлардың немерелерінен санағанда 8-ші атасы Самырза дейтін малды
адам болыпты. Орта есеппен 4 ... бір ... деп ... ... ... өмір сүрген адам. Самырзан туған Байғана, Айғана, Тайғана ... ... ... ... тірі кезінде енші алып, әрқайсысы жеке үй
болып тұрған. Бұлардың өзара қарым-қатынасы жайлы сөз ... ... ... ... ... ... нышаны да болмаған, қайта туысқандар
ұрпағы бір-біріне қиянат жасаумен болған. Мәселен, Байғананың 9 ұлы, ... ... ... ... ... ... ... дейін
естерінде сақтап келеді. Сөйтіп, XVII ғасырдағы бұл ... ... ... ... осы ... ... жетіп отыр.
Жалпы қазақ халқы, оның ішінде көпті білетін қария ... ... ... ... туралы ешбір тарихи шежіре
білмейді. Мұның өзі ... ... ... отбасы ертеректе
ыдырағандығын дәлелдейді. ... ... ... патриархалды отбасының
ертерек ыдырауына көптеген жағдайлар себепкер болды. Ең ... ... ... ... ... күшейіп, патриархалдық тәртіптің
әлсірей түсуі әсер етті. Әсіресе ежелден бері көшпелілік және ... ... мал ... күн көру ... ... отбасын сол
қалпында сақтауды керексіз етті. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... алу мен ... ... міндетті түрде жасау
беруге байланысты туысқандар арасында мал және мүлік теңсіздігін ... ... ... ... ... ... келді. Қазақ
елінде ежелден қалыптасқан экзогамиялық ... бір ... ... ... тәртіпті сақтай отырып неке құру, яғни келіндер арасындағы өзара
туыстық нышанының мүлдем ... да ... ... ... ... ... Қазақ байларының көп әйел алу әдеті үлкен патриархалды
отбасының ыдырауына өзінше әсерін тигізді. «Екі ... ... екі ... деп ... ... ... ... зор дәлелі осыдан көрінеді. ... ... ... ... соң, әр ... енші ... ... бөлек
отырғызатын.
Шамасы келген әкелердің үйленген балаларына енші ... отау ... ... ... де ... ... отбасының ыдырауына үлкен
септігін тигізді. Ал қазақ арасында балаларына енші ... ... ... тек
ХІХ ғасырда қалыптасқан әдет ... Оның ... ... ... ... ... енші ... беру ХІІІ ғасырдан белгілі болып отыр. Олай
болса, ... ... ... ... тек оның ... ... ғана
сақталған. Мәселен, «қара шаңырақты қадірлеу» деген сияқты.
Үлкен патриархалды отбасында әке үкімі шексіз болған. Әке ... ... ... ... ... боп қалған үлкен ағаның үкімі барлық басқа
отбасы мүшелері үшін заңды ... ХІХ ... ... дара ... ... ... де ... бөлініп, өз алдына жеке үй болып ... ... не ... ... ... мөлшерде ықпалы жүретін.
Шаруашылығы бөлек болғанымен, барлық балалары әкесімен ақылдасып, көпшілік
жағдайда оның айтқанын екі қылмайтын, ... ... ... өз ... ауыл ... ... ... туысқандарының өзі жазда бір жайлауға
жиналады. Бірақ ... ... жеке – жеке ... ... кейде тіпті
мал суаратын құдықтары да бөлек болатын. ... ... ... ... деп ... атасының не әкесінің үйінде түскі қымызды бір ... ... ... ... басарға да сол үйде жиналуы мүмкін. Үлкен
үйдің бүкіл шаруашылығына бөлініп кеткен балалары ... ... ... ... ... ... ... отау үйлерге әке шаңырағынан берілетін
көмек те аз болмайтын. Үлкен үйдің шаруасын әрбір отау иелері өзінікіндей
санап, ол ... ... ... жетпегені болса алып тұратын. Кенже бала,
қазақ дәстүрі бойынша, әкенің мұрагері есебінде әкесінен ... ... ... мал – ... ие боп ... әке шаңырағы «қара шаңырақ», «үлкен үй» атанады. Әкесі ... ... не ... ... ... да, «қара шаңырақ» сол
қалпында сақталып, әкесінен тараған барлық ... үшін ... ... есебінде болады. Оған барлық отаулар, ұзатылған қыздар, ... ... ... ... ... ... әкеліп таратады. Қара шаңырақты
қадірлеу ата–баба аруағын қадірлеуімен байланысты нанымның бір түрі ... ... ... ... ... ыдырау кезіндегі дара, шағын
отбасының арасындағы патриархалдық қатынастардың сілемін ... ... ... ... ... ... ... адам қоғамының қалыптасуымен бірге
пайда болады. Отбасының дербестігі ... ... ... оның ... тікелей байланысты [6].
Отбасы кіші әлеуметтік топ, ал оның мүшелері некемен ... қаны ... ... ортақтығымен және өзара адамгершілік
жауапкершілікпен байланысты. ...... ... құрылымының
негізі болып табылады.
Ер мен әйел – отбасының екі ірге ... бұл ... ... ... адамдар ұрпақ жалғастырады. Сонымен қатар қоғамның
қартайған, еңбекке жарамсыз мүшелеріне қамқорлық та ... іске ... ... заманғы отбасының стереотиптерінде «демократизация»,
жыныстың теңдігі сияқты тақырыптар көтерілуде. ... ... ... ... ... айырмашылғы айқын көрінуде, яғни «дәстүрлік-
традиционализм» үшін туысқандық отбасылық принциптері тән болса, «қазіргі
заманғы отбасы» үшін ... ... ... ... мақсаттарына жол
беріп, туысқандық принциптер алшақтатылуда. Дәстүрлі отбасындағы отбасылық
өндірісте әйел мен ер ... ... ... қатар түрде бөлу ... ... ... рольдер трансформациясы, отбасылық рольдердің
өзара алмасуы процесі жүріп жатыр [8].
Қазіргі ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырады. П.Сорокин 1916 жылдың өзінде қазіргі ... ... ... ашып көрсеткен [9]:
• Ажырасудың көбеюі;
• Неке санының азаюы;
• Қылмыстардың көбеюі;
• Бала туудың төмендеуі;
• Күйеуінің қармауынан әйел адамдардың босатылуы;
• Некенің діни ... ... ... мемлекет тарапынан қорғаудың әлсіреуі және т.с.с.
Американың танымал социологы ... ... ... ... ... ... ... отбасылық дезорганизациясының өсуі,
әлеуметтік рольдер құрылымының бұзылуы, яғни ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін нақты орындай алмауын
айтып өтеді [10].
Отбасы қоғамдағы тоталитаризм және индивидуализмге ... бола ... ... Сондықтан да отбасының нығаюына тұлға мен ... орны ... ... ... институт ретінде демографиялық
және отбасылық құрылым арқылы әлеуметтік тарихи өзгерістердің ... ... әсер ете ... Олай ... ...... негізгі ұяшығы,
негізгі бастамасы болып табылады. М.С. Мацковскийдің пікірінше отбасы
институт ретінде ... ... яғни ... өмір сүру ... мен оның
қызметі белгілі бір рамка бойынша қандай да бір қазіргі заманның ... ... ... ... сәйкес еместігін анықтау өте маңызды
болған жағдайда ... ... ... ... ... болашақтағы
өзгерістеріне болжам жасау үшін маңызды болып келеді [11].
Отбасы әлеуметтік институт ретінде – отбасының өмір сүру ... ... ... қоғамдық талаптардың дамуы және транформацияның
ықпалдылығын, яғни отбасына деген әсерін білуге мүмкіндік береді. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... механизмі
қандай және олар қай бағытта өрбуде, ... ... ... ... ... ... жүруде деген сияқты өзекті
сұрақтарды айқындауға мүмкіндік туғызады.
М.С. Мацковский өз ...... ... институт ретінде
өзіндік спецификалық ракурсқа ие ... ... ... Себебі зерттеушіні
ең әуелі отбасындағы мінез-құлық үлгісі, отбасындағы орнатылған рольдер,
некелік-отбасылық қарым-қатынастардағы санкциялар мен ... ... ... ... Сонымен қатар М.С. Мацковский жұбайлар
арасындағы қарым-қатынасты қарастыра келе, неке институтына мән ... бұл неке ... ... ... ... мен ... ... сүру қызметі үшін әр түрлі нормалармен санкциялар арқылы өзара
міндеттер мен қызықтар ... ... ... ... ... сан ... ескере отырып, қазіргі
заманғы отбасын институтционалданған қауымдастық деп те анықтама ... ... ... неке ... және ... ... ... мен олардың тәрбиесіне деген құқықтық және моральдық
жауапкершіліктің негізінде қалыптасады.
Әлеуметтік ... ... бір ... ... ... білу өте ... нәрсе. Мысалы, «отбасының әлеуметтік институты»
әрүрлі қатынастардың бүтіндей спектрі бар жекелеген отбасын кіші ... ... ... олар ... ... Бұл ... ... әлеуметтік
институт ретінде зерттеу кезінде әдетте ... ... ... ... «отбасының әлеуметтік функциялары»,
«некелік – обасылық қарым-қатынас ... ... мен ... ... ... ... ... «қызметтенудің
үлгірімі» және т.с.с. түсініктерді қолданылатындығы айта өткен жөн.
Барлық әлеуметтік ... ... ... бір ... Бұл оларға қоғамдық өмірдің қайта өндірілуі ... ... ... тең ... ... қамтамасыз
етеді. Бұған әлеуметтік ... ...... ... ... ... ... де, кез келген шынайы қоғамда тұрғындардың
нормативті тәртіпке бағынбаған мінез-құлқы, яғни аномия бар екендігін ... жөн [13]. ... ... яғни ... ... ... ... әлеуметтік институттар жүйесінің тұрақсыздығының негізі
ретінде болуына ықпал етеді. Осыған байланысты, ...... ... адамдар назарынан тыс болғанда ... ... ... ... ... ... қарама – қайшылық деп
санауға болады. Егер де аномия ... ... ... ... болса, және
де институтционализацияның дағдарысы болса, онда ... ... ... сөз ... болады.
У. Гудтың белгілеуінше – отбасының фундаменталды ... ... ... ... ... анықталады. Ол жеке адамды әлеуметтік
ортамен байланыстырады [14]. Олай ... ... ... ... ең ... ... тәуелді болуы керек. Өз кезегінде, отбасы өз
делдалдық ролін - қоғам жағынан қолдау ... ... ... ... ... яғни ... ... отбасының макрожүйе ретінде
қызмет көрсетуде.
Әлеуметтанушы, отбасы және бала құндылықтарын өмір қабаты қаншалықты
қолдайды ... ... оны ... ... ... отбасылық дәстүрлердің
ұрпақтан-ұрпаққа және де отбасылық капиталдың берілуін зерттейді. Осы жерде
сұрақтар қатары туындайды: қоғамның ... ... ... ... ... ... өзгертеді, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... олардың іс-әрекеті қаншалықты тұрақты ... Олар ... мен ... ... ... ма ... бұл жәй ... экономикалық дамудың фаталды салдары ма? Бұл аналогиялық ... ... ... ... ... ... ... медицина,
психология, демография, экономика, мәдениеттану, құқық, саясаттану және де
басқа да көптеген ... ... ... ... социологы П.Штомпканың
ойынша социология пәніннің ... ... ... ... әлеуметтік
өзгерістерді түсіндіре білсе [15].
Осыған байланысты ... ... ... ... мен даму ... ... Бұл ... отбасының социумдағы
бүтінділігі ретіндегі қозғалысы мен өзгерістерінің заңдылықтарын ... ... өте ... ... ... Егерде отбасының
макрозерттеулерінің талдауына кішкене қорытынды жасайтын болсақ, онда ... және ... ... ... көрсетіп отырған
уақытта отбасы институтының үнемі өзгерісте болуын атап өту қажет. Белгілі
бір ... ... мен ... ... және ... ... даму ... отбасылық мінез-құлықпен байланысына
әлеуметтік, экономикалық, саяси, идеологиялық, нақтылық тарихи факторлар
жеткілікті түрде әсер етеді.
Отбасы – кіші ... топ ... де ... ... яғни 5 – ... ... мен ... жүзеге асыру үшін бір топқа бірігеді.
Кіші топтардың мөлшерлері туралы сұрақтар ... ... ... ... [18]. ... ғалым-психологтардың көпшілігі (К.К.Платонов,
Р.Л.Кричевский, Е.М.Дубовская) топтың шегі ... екі адам ... ... ... ... де, ... әдебиетте топ тек үш адамнан басталады
деген ... ... ... ... әлеуметтік институт ретінде
қызмет етуі үшін келесідей факторлар ... атап ... ... арасынан келесілерін айқындайды:
• әлеуметтік институт функциясының көлемін, міндеті мен ... ... ... ... ... және оның ... әлеуметтік
жүйесінде рационалды ұйымдастыруы, сонымен қатар әрбір институттың
жеке-жеке қызмет ету;
• қоғам, қауымдастық, топ ... ... ... институттардың
престижі;
Нарықтық қарым-қатынастар адамдардан бәсекелестікке деген жарамдылық,
өзгелермен ... ... өз ... ... шығу ... сақаны
дамытуды талап етуде. Осыған орай алғашқы орынға ұжымдық психология ... ... ... яғни ... ... ... ... институт ретінде – ... ... ... кіші топ ретінде мінездемелейтін – некелік-отбасылық қарым-
қатынасты зерттеу үшін ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, индивидтің топқа қосылуы, топтағы билік
құрылымы, рольдік өзара – байланыс, рольдік ... ... ... т.б. ... ... тән.
Социология ғылымы жекелеген отбасының өмірлік тарихын немесе ... оның ... мен ... ... ... және де
дамуын қарастырады, зерттейді. Республикада миллиондаған ... ... ... әртүрлі деңгейінде болуда, сонымен қатар өмірлік
қызмет етуде әртүрлі ... ... ... орай бір ... әр ... ... өзіндік мінез-құлқында өзіне ғана тән әлеуметтік бірлік
белгілері мен оны соцумның құрамдық бөлімшесімен ... ... ... ... ... ... он жыл өмір ... енді қайсы бірі –
жыл, ай, тіптен 1 апта өмір ... ... да ... ... циклі
түсінігі жекелеген отбасында емес, жалпы ... ... ... циклдің айналымын ұсынады. Бұл жерде отбасы мінез-құлқындағы
қандай да болмасын ... ... ... ... ... ... рет ... ажырасуы таң қаларлық нәрсе емес,
десекте алғашқы ... ... ... тек ... тұра ... ие. ... бір отбасы ажырасудың негізінде ... ол ... ... ... ... ... бөлінудің кей
жағдайларда ғана – жұбайлардың қайта қосылуы ... ... ... ... ... ... ... бірігуі»
ретінде көзқарасы отбасылық топты логитюдті ... ... ... ... ... дәл ... ... процестерге, отбасының өмірлік циклына деген ... ... әкеп ... шет ел ... атап ... ... пен ... мәселелерін талдау процесінде отбасының «микроанализі» мен
«макроанализдерін» ... ... ... ... ... ... мезгілде сыртқы социомәдени әсерге және де ішкі ... ... ... ... ... ... зерттеу, отбасылық динамиканың ... ... мен ... ... ... ... ... елестетуге
мүмкіндік береді. Осы отбасылық өмірлік циклдар ... ... ... бет ... яғни ... бөлу, осындай талдаулардың
деңгейлерінің айырмашылықтарын көрсете отырып, ол отбасының ... ... ... ... көпір ретінде бола алады. Бірақ
та, бүгінгі күні отбасының макро және ... пән ... ... ... ... ... нақты шекараларының
болуы немесе сақталуына байланысты болып отыр. Микрообъект ... ... ... болып табылады, ал макроанализ ретінде –
отбасы институтының ... ... ... ... ... ... ... да күрделі микрообектісі ретінде, индивидуалды ... ... ... ... ... яғни отбасының мінез-құлқын
зерттеу болып табылады. Сонымен, американдық ... ... ... ... ... жағдайлардағы адамзат мінез-
құлықтармен байланысты барлық іс-әрекеттер жиынтығын, сандық ... ... ... ... және қай ... ... ... сол
жерде сапалы процедураларды жүйелеуге ұмтылған [20].
Отбасының барлық әлеуметтік мағыналы мінез-құлықтарының ... ... ... ... ... ... Бұл спецификалық мінез-құлық, отбасының автономды біртұтастық
ретіндегі қызмет етуі үшін өте ... ... ... Бұл ... ... деп ... ... дүниеге алып келу және оны
тәрбиелеумен байланысты іс-әрекет, отбасының репродуктивті және әлеуметтену
мінез-құлқы. Бұл мінез-құлыққа сонымен бірге ... ... ... ... ... етуі жатады. Отбасылық өмірдің бұл формаларын, әдетте
некелік немесе матримониалды мінез-құлық деп айтады, сонымен қатар ... ... ... мінез-құлықпен жұбайлардың ажырасуымен
жатқызуымызға болады.
Отбасының өмір сүруінің тоқтатылуымен байланысты ... ... алып ... ... ... ... ... топтасулардың ұйытқысы болатын танатологиялық мінез-құлық жайында
сөз қозғауға болады [21].
Некенің тоқтатылуымен отбасының жойылуы арасындағы ... ... жөн. ... ... ... ... мен ... яғни өзінің
мүшелерінің өмір сүруіне қолдау көрсетумен айналысады. Сондықтан да өлімге
және отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... танатологиялық мінез-құлықтың қатарына өзін-өзі сақтау
мінез-құлқын (физиологиялық өз менінің психологиялық ... және ... ... ... сақтауы).
«Өзін-өзі сақтау мінез-құлқы» түсінігіне отбасының басқа мүшелерінің
өмірін ... және ... ... ... ... ... ең әуелі альтруистік мінез-құлықтың сан алуандылығы.
Микрообъект және макрообъектілердің арасында дәл ... ... ... ... ... институт және кіші
топ ретіндегі басымдылығынан, сонымен қатар толық отбасының ... ... қос ... ... жеке ... арасындағы жал-жалды
ығыстыруға мүмкіндік береді. Г.М.Андрееваның ... ... ... берсе, ал макрозертеулер болса ... ... ... макро және микрообъектілерін нақты анықталуы,
отбасын топ ... ... ... ... ... ...
топтықты – индивидтік ретінде қарастырудан алшақтауға мүмкіндік туғызады.
Отбасын кіші топ ретінде тән болатын қасиеттерін ұғыну өте ... ... Екі ... әлеуметтік және экономикалық мағынасында бір-
біріне тәуелді болады, бұл ... ... ... ... бұл ... ... ... табылады. Бұндай тұрғыдан келу ... ... ... Бұл ... ... отбасының
құлдырауынан қалған минималды қалдықты көрсетуге ұмтылған. Мұндай ұмтылыс
отбасының ... ... ... ... және ... орындалуына байланысты нығаюы мүмкін [23]. Бір ... ... ... таралуы, ажырасудың көбеюі мен некеліктің төмендеуі
отбасының осколочный формаларының ... бір ... ... ... ... ... алып келеді.
1.2. Отбасының құрылымы және оның қоғамдағы негізгі қызметтері.
Отбасының құрылымы – бұл оның ... ... ... ету ... ... саналады. Отбасының құрылымы мен тәртібі,
өмір ... ... өзге ... және ... өзара қарым-
қатынастары бір-бірімен тығыз байланысты.
Отбасының ең маңызды қызметтерінің бірі – ... ... ... ... ең тиімді деген жүйесі де алмастыра алмайды. Оның
негізгісі – ... ... ... ғана ... ... ... оған ... ортаның құндылығын қабылдаттыру, үлкен ... ... ... ... ... ... яғни ... өздерін қоршаған ортаға
және қоғамға пайдалы азамат етіп ... ... ең ... міндеті.
Ата-ананың, басқа да отбасы мүшелерінің өмір сүру тәжірибесі, жүріс-
тұрысы, өз міндеттерін таза атқару, бір-бірін құрметтеп ... – бәрі ... ... ... ... ... тыс та ... бар. Қазақ «Ұлың
өссе, ұлы жақсымен, қызың ... қызы ... ... ... ... жағдайлар да бар. Арақ ішу, тәртіп бұзу, бұзақы сөздер
сөйлеу, жатып ішерлік – ... бәрі адам ... ... ... ... ... міндетіне тікелей байланысты оның тағы бір
қызметі бар. Оны дамытушы міндет деп атауға болады. ... ... ... ... ... ... ... Сонда ғана балалар
өздерінің ішкі қабілеті мен дарынын тез дамытады. Жас ... ... ... ... ... ... ... бағдар беру қажет.
Балалардың үздіксіз дамуы, шығармашылық ... іске ... ... ... ... жақсы тәрбие беруге қоғам алдында
жауапкер [24].
Отбасы – ... ... ғана ... жоқ, сонымен бірге қоғамның
әлеуметтік құрылымының негізгі элементтерінің біріне айналды. ... ... ... ... да ... ... қарым-қатынастарды
негіздей отырып, өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың дамуына ... ... ... ... байланыста болады.
Отбасында пайда болып, тұрақты орныққан әлеуметтік жағдайды сараптау,
оның мән-мазмұнын ашу, сонымен бірге сол ортадағы әке мен шешенің, ... ... ... ... ... ішкі құрылысын, атқаратын
функциясын және т.б зерттеу.
Отбасы көптеген қоғамдық ... ... ... ... психолгияның, педогогиканың, демографияның
зерттеу ... ... ... ... ... өз пәндерінің
ерекшеліктеріне орай отбасының өмір сүруі мен дамуының ерекше жақтарын жете
зерттеп ... ... ... ... жасағанда ең алдымен оны
некенің негізінде құрылған және белгілі бір әлеуметтік қызметтерді атқарушы
әлеуметтік ... ... ... ... тұрақты немесе
тұрақсыздығының себептерін және отбасын нығайтудың жолдарын ... ... ... ... ... институт пен шағын әлеуметтік тпотың
белгілерін өз төңірегіне жинақтаған отбасының пайда ... оның өмір ... ... ... ... ... саласы [25].
Социологияның негізін салушы О.Конт қоғамды зерттеу үшін, алдымен,
отбасына ... бөлу ... деп ... Ол ... ... ... мен
басқаруға үйрететін кішкене қоғам деп есептеді. Отбасы, Конттың пікірінше,
оның үлгісі бойынша қоғам құрылатын ... ... ... ... деп ... ...... әлеуметтік институт ретінде зерттейтін
социологиядағы негізгі бағыттардың бірі. Негізгі мәселелері отбасылардың
өз қызметін ... ... ... типтегі отбасылардың өмірін, ажырасу
себептері мен салдарын және т.б ... ... ... ... әлеуметтік институттардың табысты қызмет етуін тарихтын
қозғаушы күшіне жатқызуға болады. ... ... келу сәті ... ... оның ... ... отбасылық үй шаруасы, отбасының бірлескен
әлеуметтік және өндірістік әрекеттері негізінде ... ... ... ... ... ... болуымен тығыз байланысты
Огюст Конт қоғамды отбасы арқылы тану керек, өйткені отбасы – адамзат тегін
жалғастырушы, ондай қоғам ... ... дами ... ... екі ... ... келеді. Оның бірінші бағыты
бойынша отбасының тарихы зерттеледі.оның шығуының ... ... ... бағыт әлеуметтік институт ретіндегі қазіргі отбасының
қалпын және шағын әлеуметтік топ ... ... ... институт тұрғысынан отбасыны қарастырғанда неке-отбасы
қатынастары ... ... ... ... ... жағдайдағы
халықтың қайсыбір топтарының отбасылық тәртібіне жалпылама сипаттама
беруге, отбасының негізгі ... ... ... ... және ... назар аударылады.
Отбасын шағын әлеуметтік топ ретінде зерттегенде қазірігі отбасының
даму кензеңдерінің, құрылымдарының және атқаратын ... ... ... ... ... арасындағы өзара қатынас ,
отбасындағы міндеттерді әркімге бөлу, ажырасудың себептері мен ... т.б ... ... ... ... ... белгілі бір локалдық құрылымы
және ... ... ... ... арқылы сипатталады.
Отбасының локалдануы - бұл тек туыстық қарым-қатынастармен шектеліп
қалмай туыстардың ... өмір ... ... сондықтан олардың
тұрмысында ортақ элементтердің болуы, отбасы мүшелерінің экономикалық өзара
көмек ... ... ... ... Бұл ... ... отбасыны
қоғамның экономикалық ұясы ретінде қарстыруға болады.
Отбасының құрылымы – бұл оның ... ... ... ету ... ... ... Отбасының құрылымы мен тәртібі, өмір
салты, дәстүрі, өзге отбасылармен және қоғаммен ... ... ... ... ... ... ... іспетті белгілі бір функциялар
атқарады. Отбасының функциясы дегеніміз оның белгілі бір ... бар ... Өз ... ... ... мұны жеке-
дара бөліп көрсету үшін отбасы ... ... және ... ... ... ерекшелікті қызметтері оның отбасылық мәнінен келіп
шығады және қоғамдық құбылыс ретінде отбасының ерекшеліктерін ... ... ... ... бір ... ... орай ... бейімделуден туындайтын отбасының міндеттері. Отбасының ерекшелікті
қызметтеріне:
... ... ... яғни дүниеге нәресте әкелу;
• балаларды асырап, сақтау (экзистенциалды);
• балаларды тәрбиелеу (әлеуметтендіру) жатады.
Бұл қызметтер қоғамның әр ... ... ... ... ... келе ... ... болып саналады.
Отбасының ерекшеліксіз қызметтері жеке меншіктің жинақталып ... оған ие болу ... ... ... ... үй шаруашылығын
жүргізуі мен демалуды ұйымдастыруды, отбасы мүшелерінің денсаулығы мен
амандығын қамқорлық, микроахуалды ... ... ... ...... мүшелерінің материалды
қажеттіліктерінің (азық-түлік, қан және т.б) олардың денсаулығының
сақталуына әсер ... ... ... Отбасының осы
қызметінің орындалу ... ... ету ... ... жеке ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Отбасының эмоционалды қызметі – оның ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерімен қанағаттандыру. Осы қызмет қоғам мүшелерінің
эмоционалды тұрақтануын, олардың психикалды денсаулығының сақталуына әсер
етуді қамтамасыз етеді.
Рухани ... ... – бос ... бірлесе отырып өткізу, екі
жақты рухани байыту қажеттіліктерімен қанағаттандыру.
Бастапқы әлеуметтік бақылау қызметі – Отбасы ... ... ... оның ... егер ... ... жағдайда күші
бар (жасы, науқастану және т.б) ... ... ... ... сәйкес
өзінің мінез-құлқын өз бетімен ... ... ... жеткілікті
қамтамасыз етеді.
Сексуалды-эротикалық қызмет – отбасы мүшелерінің сексуалда-эротикалық
қажеттілігін ... ... ... ... маңызды болып,
отбасы, сонымен қатар, отбасы мүшелерінің сексуалды-эротикалық ... ... ... биологиялық ұдайы өсуін қамтумен іске асырады.
Отбасы ... ... – бұл ... ... немесе оның қызметін
отбасымен бірге орындауға кедергі келтіретін тіршілік ... ... ... ... Өте кең ... ... бұзылушылыққа
мүмкіндік туғызады: оның мүшелерінің жеке ерекшеліктері, олардың ... ... ... ... ... ... Мысалы,
отбасының тәрбиелік қызметінің бұзылу себебінен, оның ... ... және ... ... ... мен ... болмауы, олармен қарым-қатынастың
бұзылуы мүмкін (тәрбиелеу жөніндегі қақтығыстар отбасының басқа мүшелері
мен ... ... ... ... ...... функциясы: ол отбасының күнделікті
шаруашылығымен, үйге қажетті дүние, бұйымдарды алумен, киім алу мен
оның үйде ... ... ... ... мен ... негізі
ретінде отбасы бюджетін қалыптастырып және оны ұстаумен байланысты
болады. «Үй ... ... ... ... ... қалыптасады. Бұл жағдайда отбасы мүшелерінің әрбірінің
мотивизациялық және еріктік нормативтері мен компоненттері жақсырақ
танылады. Отбасының ұйымшылдығы құрылады, жанжалдықжағдайлар ... ... ... ... ... ... жылдарында меншіктік экономиканың функцияларын
активизациялау тенденцияларына байланысты бола ... ... ... ... ... ... ... бастайды.
• Репродуктивті функция – сексуалдық қажеттілік пен ... ... ... Ерлі-зайыптылар махаббатты сексуалдық
қажеттілікті қанағаттандыру сипатына, оны реттеу ерекшелігіне ... ... бала ... ... ... ... Әрбір
отбасында ең басты мәселе бала табуда және оны бағып ер ... ... ... ... ол шешілмейтін қарама-қайшылықтармен
бірге жүреді. Қоғамда бала туудың, көп балалы отбасылардың азаюы,
жалғыз баланың эгоист ... өсуі ... мен ... жаңа ... келеді. Бұл сексуалдық мәселені алдыға қойып, ол отбасыларда
бала туу мен оны ер ... ... ... ... ... ... функция – бұл функция статусы әлеуметтік жағдайларды
мұраға алып қалумен байланысты, ... ... ... ... ... ... жүйелерінің әрқайсысының өзіндік
бір құндылығы, пайдалылығы және маңыздылығы барлығы сөзсіз. Бірақ
көптеген ата-аналар осы ... бір ғана ... ... ... бала ... үшін емес, тәрбие бала үшін екенін
ұмытып кетеді. Бір қызығы, тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... ... Олардың ортақ ерекшеліктері бар,
ол өз баласының ... ... ... ... ... ата-аналар, егер балаларының мінезі, әдеттері,
талғамдары жайлы емес, ол ... ... ... ... ... ... ... тәрбие функциясы, яғни ата-ана болу,
балаларды тәрбиелеу, ... үшін ... ету. ... және ... ... байланысып, бірін-бірі толықтырып ... ...... ... бағдары, оның дене және ішкі
жан дүниесінің, ... ... көзі мен ... ... Сондықтан ата-ананың басьты және негізгі міндеті – ең
бірінші, ... ... ... ... ... мен ... көретіндіктері мен оларға әрқашан да қамқор
болатындығына сенім туғызу. Яғни, ... да ... ... ... ... күмән туғызбауы керек. Ата-ананың ең
табиғи және ең ... ... ... өз ... ... кез-
келген жасында оларға жылы махаббатпен, ... ... ... ... функция – жаңадан пайда болған функция. Неке
дұрыс па, табысты ма? Ол осы ... ... ... ... ... ... ... тәсілі және
онықоғамдық бақылау, өзін-өзі сақтаудың және қоғамның дамуының
құрамы мен ... ... ... Осы кездегі отбасылардың
тәжірибесінде жалпыланған қызығушылық пен ортақ мақсаттар некеге
отырушылардың бағыт-бағдары ... ... ... ... неке ғана ... және ... ... саналады. Некеге отыру
шешімін екі жас ... ... мен ... ... іске ... ... ... қабылдауы керек. Сонымен қатар, ата-аналары ... ... ... Бірақ та олар ең маңыздысы емес.
Некеге отыру үшін екі жас та әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан
дайын болу керек ... ... ... ... ... болу). Үйлену дегеніміз өзінің құқығын жартылай азайтып,
керісінше өзінің ... екі есе ... ... саналады.
Үйленумен бірге ажырасу да адамдық қасиеттер арқылы ... ... ...... ... қызметі қоғамның өмірімен
байланысты болады. Сондықтан мемлекетке осы мәселелердің ... ... ... болып табылады. Көп кезде бала ... ... жеке ... ісі деп ... ... бірақ
та қазіргі кезде олай емес, өйткені бала тәрбиесі мемлекет және
отбасының ісі ... ... Осы ... ... ... ... қызметпен тығыз байланысты болады. Отбасы
баланы адамдар арсында өмір сүруге үйретеді, ... бір ... ... ... ... ... жақсы қасиеттер мен
ережелерді сіңдіреді. Бала отбасында жақсы ... ... ... ... ... Осы ... ... үлгілері, бірінші
әдеттері пайда болады. Психологиялық ... ... ... – ұлы іс, ... адам ... шешіледі.
Отбасы мүшелерінің өзінің ... мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге қызмет етуі керек. Қазіргі ... ... ... ... ... адамдар қолданбайды. Ресей
әлеуметтанушылары Василий Рясенцев және ... ... ... ең ... ұрпақты жалғастыру, тәрбие, шаруашылық және
өзара көмек деп атайды.
Жалпы осы айтылған қызметтерді ... ... ... ... ... ... ... болады:
• Материалдық – тұрмыстық қажеттілікті қанағаттандыру;
• Эмоциялық - ... ... және ... қанағаттандыру;
Қоғамда балаларды тәрбиелеу мен оқытуда отбасына ешқандай ... мен ... ... алмайды. Отбасында ғана бала «мен» деген
ұғымды ала алады. Қазіргі заманда ... ... ... ... ... (мектептер мен оқу орындары) беретін ... бере ... та ... ... ... ... бала ... қалыптасып, ол
өмір бойы оның азығы болады.
Ата-аналар баланың алғашқы қоғамдық ортасы болып табылады. Ата-
аналарының ... ... адам ... ... рөл ойнайды. Мысалы,
өмірлік тәжірибеден алып ... қиын ... ... ... ... ... емес. Сондай-ақ бала мен ... ... ... – бұл ... ... байланыстардан күшті
ерекше сезімдер. Ата-ананың ... ... ...... ... өмірлік қажеттілік. Кез-келген баланың ата-анасына деген
махаббаты шексіз, шартсыз, ... және ... Бұл ... ... ... өз өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз етсе, өтсе келе ата-
аналарының махаббаты адамның ішкі, ... және ... ... ... ... атқара бастайды.
Отбасы құрылымы отбасының құрамы мен санынан, сонымен қатар оның
мүшелері арасындағы өзара қарым-қатынастарының ... ... ... ... отбасы қызметінің қандай жағдайда жүзеге асуы жөніндегі
сұрақтарына жауап беруге мүмкіндік туғызады: отбасында кім ... ... кім – ... ... ... арасындағы құқықтары мен
міндеттері қалай бөлінген деген сияқты. Отбасы ... ...... ... орындалуына қиындық тудыратын және ... ... ... ... ... Мысалы, ері мен
зайыбы арасындағы шаруашылық-тұрмыстық міндеттерінің тең бөлінбеуі ... ... ... ... ... ... яғни маңызды
міндеткерлікті алған сол ... ... ... ... жасайды: жеке күшті бұрынғы қалпына келтіру, рухани
қажеттілікпен қанағаттандыру, осы ... ... ... ... оның ... қызметінің отбасымен орындалуына кедергі
келтіретін отбасылық қақтығыстар екенін мойындау керек.
Отбасы динамикасын ... ... 5 ... ... ...... ... кезеңінде бірінші баланың тууына дейінгі отбасының
пайда болуы;
2 – балаларды дүниеге ... және ...... тәрбиелеу қызметін орындауды тоқтатуы.Блаға еңбек етудің
басталуынан ата-ана қамқорлығынада балалардың ... ... ... кезеңдерді қамтиды;
4 – балалар ата-аналармен тұрады, және тым ... ... ... жеке ... ... – ерлі – зайыптылар жалғыз, не болмаса жеке отбасылары ... ... ... ... ... ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ОТБАСЫНЫҢ РОЛІ
2.1. Отбасы институтына бағытталған еліміздің негізгі саясаты
Отбасы мәселесі – мемлекеттік мәселе. Жалпы ... ... ... онда ... да жағдайы нашарлайды. Отбасының әлеуметтік
мәселелері отбасының ... ... ... ... ... ... қызметтерді орындайды, осыған байланысты мемлекет және
қоғамдық ұйымдар, мемлекеттік емес ... да ... ... көрсетіп,
жалпы отбасын нығайтуға бағытталған әлеуметтік жұмыстарды жүргізуге қажетті
жағдайлар жасауға мүдделі болуға тиіс.
Мемлекеттік отбасылық саясат мынадай мақсаттарды ... ... ... ... ... ... даму процесінде отбасын және отбасылық құндылықтарды нығайту;
• өз еңбек әрекетінің негізінде отбасының өз қызметін жүзеге асыру ... ... ... ... ... саясатты жүзеге асыру процесінде отбасының
субъектілік рөлін ұйымдастыру;
• әлеуметтік жағынан әлсіз ... ... ... ... ... ... ... елдің әлеуметтік –
экономикалық дамуының ерекшеліктерін, отбасының модельдері мен құрылымын,
табыстарын, қажеттіліктері мен ... ... ... ... саралау
тәсілі жатады. Бұл әлеуметтік жұмысты ұйымдастыруда өте ... ... ... ... ... ... де, ... қорғау көрсетуді
мемлекеттің мүмкіндіктеріне сүйенеді.
Әлеуметтік қызметкердің жұмысында отбасына, оның ...... ... және т.б диагностика жүргізу
маңызды болып табылады. Мысал ретінде ... ... ... ... ... ... қарай: баласыз, аз балалы, көп балалыотбасы;
• құрамына қарай: толық емес, нуклеарлы,бірнеше ұрпақ отбасы, бұрынғы
некеден ... бар ... ... рет ... ... отбасы;
• құрылымына қарай: некеге отырған балалы немесе баласыз жұпты, ерлі-
зайыптылардың бірінің ата- ... және ... да ... тұратын
отбасы, екі немесе одан да көп некелі ... ... ... ... ... бар (әкесі) балалы отбасы және т.б.;
• отбасындағы ... ... ... эгалитарлы (демократиялық)
және дәстүрлі (авторитарлы);
• отбасылық тұрмыс пен отбасылық салт ... ... ... ... ... ... ... орынға жайлылық, денсаулық,
тәртіпті қоятын отбасы;
• білімі, кәсіптік және т.б деңгейлеріне ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік – гетерогендік (біртектес емес);
• отбасылық өтіліне қарай: жас үйленгендер, жас отбасы, бала ... ... орта ... ерлі – ... ... ересек
жастағы ерлі – зайыптылардың отбасы, егде жастағы ерлі ... ... ... ... ... мен атмосфераға байланысты: ... ... ... берекесі кеткен;
• географиялық белгілеріне қарай: қалалық, ауылдық;
• тұтынушылық мінез – құлық типіне қарай: тұтынуы «физиологиялық» типті
отбасы, ... ... ... ... тұтынуы аралық
типтегі отбасы;
• отбасы өмірінің ерекше жағдайына қарай: «студенттік», ... ... ... ... ... ... етеді), «некесіз»;
• бос уақытты өткізу сипатына қарай: ашық және ... ... ... ... ... ... мобильділігіне қарай: реактивті, орташа белсенді отбасы,
енжар отбасы;
• бірге әрекет ету ... ... ... ... ... ... психикалық денсаулығының жағдайына қарай: дені сау ... ... ... ... ... сияқты жоғарыда
келтірілгендер де шартты.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... – «кедейшіліктің алдынан» төмен түрған
отбасы, орташа ... ... ... және т.б ... ... (ата-
аналары жұмыс істейтін, жұмыссыз отбасы, зейнеткерлер отбасы) ... жоқ. Ерлі – ... ... сипаты да маңызды. Соған
қарамастан, кез – келген ... ... ... алдында тұрған
әрекет объектісіне терең әрі жан – жақты диагностика жасаудың бастамасы,
негізі болып табылады.
Осындай объектілердің ... ... ... ... бар жас
отбасы болып табылады, оларды ескеру әлеуметтік жұмыстың тиімділігі үшін
аса маңызды.
Отбасыны әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... құрылымы бар:
1. Келесілер кіретін, әр қала мен аудандағы міндетті минимум:
А) әлеуметтік қызмет көрсету орталығы ... әр бір ... ... ... ... ... және жедел әлеуметтік
көмек);
Б) отбасы мен балаға әлеуметтік көмек орталығы;
В) жасөспірімдерге арналған әлеуметтік-реабилитациялық орталық;
Г) әлеуметтік қонақханалар;
Д) ... мен ... ... ... ... ... ... қалалар мен аудандардағы қосымша желі:
А) психо-педагогикалық көмек көрсету орталығы;
Б) телефон арқылы көрсетілетін жедел психологиялық көмек орталығы;
В) қайырымдылық үйлері;
Г) ... ... ... ... ... ... бірге, балалар мен жасөспірімдерге)
3. Келесілер кіретін, республикалық, облыстық, ауданаралық мекемелер:
А) ... ... ... ... көмек көрсету орталығы;
Б) интернат үйлер: балалар, психоневрологиялық, арнайы;
В) мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға арналған жатақханалар.
Әлеуметтік қызметтердегі ... ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастырудың негізгі ... ... ... ... ең ... ... еңбек биржасын, құқықтық
қорғау пунктері мен құқықтық кеңес беруді, сенім телефонының жұмыс ... ...... ... жас отбасыға кеңес беру орталығы, үйде
қайшылықты жағдайға тап ... ... ... жатақхана приюттерн
қажет етеді. Осының ішінде жас жұмысшылар құқықтық қорғау пунктері мен
құқықтық кеңес ... ... ... ... жас ... кеңес беру
орталықтарын қаласа, оқитын жастар - сенім телефонынын, сексологтың ... ... ... мен ... арналған әлеуметтік қызметтерді ұйымдастырған кезде
олардың міндеттерін ... ... ... керек. Мысалы, жасөспірімдерге
арналған әлеуметтік реабилитациялық орталық: диагностика бөлімі, әлеуметтік
реабилитация, күндізгі бөлім немесе стационардан құралған.
Диагностика ... ... ... бала мен
жасөспірімді анықтау, олар туралы мәліметтер базасын құру, ... ... ... талдау жасап, оның формасы мен ... ... ... ... даму ... мен ... мінез-құлығын зерттеу; ... ... ... өмір ... үшін ... жасау мен қиын ситуациядан
шығуға бағытталған жеке бағдарламаны қолданатын шаралар кешенін ... ... ... ... ... ... реабилитация бағдарламасын сатылай орындалуын
ұйымдастыру; отбасы, отбасы ... ... ... ... жасөспірімнің тұлғаралық байланысын сауықтыру, құрдастары ұжымында
оның әлеуметтік мәртебесін қайта қалпына келтіру, психотравмалық жағдайдан
құтылуға көмектесу, ... ... ... ... мен ... ... жасауға үйрену, мамандық алуы мен ... ... ... және медико-психологиялық көмек кешенін көрсету.
Осы мәселеге байланысты елбасымыздың биылғы 2005 жылы 18 ақпандағы
халыққа ... ... ... ... және саяси жедел
жаңару жолында» деген Жолдауында «ана, бала және аға ... ... ... деп атап көрсетті: біздің стратегиямыздың маңызды мәселесі
- қоғамның ең бір әлсіз ... ... ... ... және аға ... ... лайықты қамтамасыз ету. Мемлекет ... шешу үшін ... ... ... Біз ... мен ... дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жөнінде нақтылы шаралар қабылдадық,
енді оларды іске асыратын боламыз.
2003 жылдан ... ... ... келуіне байланысты біржолғы
жәрдемақы төленіп жүр. Биылғы жылдан бастап біз әлеуметтік қамсыздандырудың
идеологиясы барынша ... үш ... ... ... ... реформаларды тереңдетудің үш жылдық бағдарламасын
іске асыруды қолға ... ... ... ... ... іс ... ... мүддесіне игі ықпалын ... ... ... ... ... одан әрі ... ... іске асыра бастады
(27(.
Шетелдік зерттеулер бойынша некеге тұрмаған адамдар арасында өлім
немесе тағы ... ... ... көп ... Оның себептеріне: өзіне
өзі қол жұмсау, арақ ішіп ... ... бой ұру, әр ... ауруларға
ұшырау және т.б. жағдайлар орын алады. Мысалы, 25 пен 65 ... ... екі есе жиі ... қол ... және олар 3,3 есе
өлімге душар болады. Сондай-ақ 5,4 есе ... пен ... ... ... сау, ... ... ... денсаулығы да жақсы
болады. Нашар отбасыларда неврозбен, ... ... ... ... ... жиі ... (28(.
Көптеген дәстүрлер де осыған әсер етеді. Бұрынғы Кеңес Одағы кезінде
отбасы мемлекетке тәуелді болып, оны ... өз ... ... ... денсаулық сақтау, халықтың әл-ауқатын жақсартуды мемлекет ... ... ... өз ... ... өмір сүре алмайтын орта санап
келді. Бүгінгі еліміздің нарықтық қатынастарға өтуіне ... ... өмір сүру ... ... ... ... барлық отбасылар өз еркімен
өмір сүруде. Осының негізінде ... ... ... ... ... әр
отбасы өзіне-өзі сеніп, өз мүмкіндігі мен жағдайына қарай өмір сүруге бет
алды. Мемлекеттің ... ... ... ... ... ғана ... өз мүмкіндіктері пайда болады.
Қазіргі таңда Қазақстанда балалармен жасөспірімдердің құқығымен
кепілдігін ... 45 аса ... және ... актілер қабылданды.
Негізгілері Қазақстан Республикасының президентінің ... ... ... бағдарлама туралы, "білім" мемлекеттік бағдарлама
туралы, "мемлекеттік ... ... ... ... ... туралы",
"неке және отбасы туралы" заңдар болып табылады. Көп аспектілі шығармашылық
нормалардың қызметіне ... ... мен ... ... ... мен ... ... олар балалардың
шыныменде ... ... ... ... ... ... реализациялық әлеуметтік саясат бойынша балалар
аймағында көбінесе ауытқушылығы жоқ, жақсы өмір сүретін отбасыларында
тұратын дені сау ... мен ... ... ... балалар халықтың ... ... ... және ... ... және ... ... өркендеуші болашағы болып
табылады (29(. Қазіргі Қазақстандық қоғамның ... ... ... Н.Ә. ... «Қазақстан - 2030» атты Президенттің Қазақстан
халқына Жолдауында көрсетілген: «Ана мен баланың денсаулығын сақтау ... ... ... ... ... басты назарында болуы
керек. Уақыт өте келе, қазынаның қаржысы өсе бастаған кезде, біз ... ... ... ... үшін мемлекет үшін де, отбасын қолдаудың
демографиялық саясатының тиімділігі үшін де ... ... ... аламыз.
Біз бұрыннан бері мұндай қолдауды көрсетіп келеміз, ... де ... оны ... ... ... ... жерлерде де отбасына,
әйелдерге жүкті кезінде және сәбиін тәрбиелеу кезінде де қолдау көрсетудің
жаңа жолдарын табу керек.
Неке мен ... ... ... жалғыз басты аналардың
проблемасын шешуді мұқият ... ... Егер біз ... ... ... келсе, ерлі – зайыптылардың бір-біріне деген жауапкершілігін, ең
бастысы олардың балалары алдындағы жауапкершілігін нығайтуымыз керек. ... ... ... ... ... ... қартайған ата-аналарына
қамқорлық көрсетсе, әйелдер отбасында да қоғамда да ... ... ... ... ... ... Бұл қағидалар қазақстандық халық
үшін үнемі биік болған, ендеше оны жаңғырту керек».
Мемлекеттік ... ... ...... ... 2001 ... маусымда Қазақстан Республикасының халқын ... ... ... «Ана мен балалықты кең көлемде әлеуметтік
қамтамасыз ету мемлекеттің әлеуметтік қорғаудың ... ... ... бірі ... табылады. Болашақта әлеуметтік қорғау жүйесін
жетілдіруге қарай әлеуметтік қорғауды қажет ... ... ... ... Мысалы, демографиялық процестерді қолдау мақсатында балалардың
тууы мен оларды тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... Қолдау ретінде бала туғанда бір реттік ... ... ... толмағандарды тәрбиелеп отырған отбасыларына қосымша жәрдем
ақылар берілетін болады».
Отбасы ... ... ... ... ... ...
экономикалық дамуының ерекшеліктерін, отбасының модельдері мен құрылымын,
табыстарын, қажеттіліктері мен мүдделерін есепке алатын ... ... ... Бұл ... ... ... өте маңызды, себебі
соционом нақты отбасымен жұмыс істейді де, ... ... ... ... ... ... көмектің мемлекеттік жүйесі келесілерді
қамтиды:
Экономикалық және әлеуметтік-тұрмыстық қамсыздандыру ... мен ... ... ... ... категорияларына, аз
қамсыздандырылған бөлігіне ... ... ... ... ... ... көмек көрсетуге бағыттау; экономика тұрғысынан жан-
жақты қолдау болуы ... ... ... ... өмір ... ұстанымдар қалыптастыру; Отбасын жоспарлау ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсету аумағында негізгі міндеттер ретінде
төмендегілерді бөліп көрсетуге болады: жедел көмек ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметті қалыптастыру;
отбасылық ... ... ... ... ... ... ... құру (30(.
Отбасылық тәрбие және әлеуметтік-педагогикалық ... ... ... ... ретінде мыналар анықталады: отбасының ... ... ... ... ... ата-аналықтың, аналықтың
жоғарғы құндылығын бекіту және әкелік престижін көтеру; жастарды ... ... ... жаңа ... ... отбасылық құндылықтық
ориентацияларды қалыптастыру, отбасылық ... ... ... құндылықтарын бекіту және насихаттау, ... ... ... ұйымдастыру және отбасылық тәрбиеде практикалық
көмек көрсету, отбасындағы ересектер мен ... ... ... алу; ... тәрбиенің ең жақсы тәжірибесін
насихаттау, талантты балаларды мемлекеттік қолдау.
Отбасы мен ... ... ... ... ... және
ақпаратпен қамтамасыз ету аймағындағы ... ... ... ... ... ... ... практикалық психологтарды
қалыптастыру, оларды ... ... ... мен ... ... әлеуметтік-психологиялық, психологиялық-педагогикалық және
құқықтық қолдау мәселелері бойынша фундаменталды және қолданбалы ... ... ... ... ... жиі-жиі талдау жасап
және публикациялауды көздейтін ... ... ... мәліметтер
мен эмпирикалық социологиялық зерттеулерде негізделген отбасының ... ... ... қоғамдық пікірден сұрау жүргізу, отбасы
мен балалардың өмір сүру образдарын зерттеу және зерттеулер жүргізу.
Отбасы ... ... ... ... ... тоқталатын болсақ, ол балалы отбасыларға берілетін ... ... ... ... 2005 ... 28 маусымдағы N 63
Заңы
Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2005 ж., N 12, 44-құжат;
"Егемен Қазақстан" 2005 жылы 7 ... N ... ... Осы Заң ... ... ... ... түрiнде
әлеуметтік қолдау кґрсетуге байланысты ќоєамдыќ ќатынастарды реттейдi.
      1-бап. Осы Заңда ... ... ... Осы Заңда мынадай негiзгi ұғымдар пайдаланылады:
      1. ... ... ... ... ... ... ... жәрдемақылар):
      бала тууына байланысты тағайындалатын және төленетін бiржолғы
мемлекеттік жәрдемақы (бұдан әрi - бала ... ... ... бала бiр ... толғанға дейiн оның күтiмiне байланысты тағайындалатын
және төленетiн ай сайынғы ... ... ... әрi - бала ... ... он ... жасқа дейiнгі балаларға тағайындалатын және төленетін ай
сайынғы мемлекеттік ... ... әрi - ... арналған жәрдемақы)
түрiндегі ақшалай төлемдер;
      2. бала туғанда берiлетiн және бала күтiмi ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органның
аумақтық бөлiмшелерi;
      3. балаларға арналған жәрдемақыны тағайындау мен ... ... ... ... ... бар ... ... ауданның
(облыстық маңѕызы бар қаланың) жергiлiктi атқарушы органы;
      4. отбасы - некеден, туыстықтан, бала ... ... ... балаларды
тәрбиеге алудың өзге де нысандарынан туындайтын мүліктік және ... ... ... мен мiндеттерге байланысты және отбасы қатынастарын нығайту
мен ... ... ... адамдар тобы;
      5. отбасының жиынтық табысы – отбасының ... да, ... ... ... ... жалпы сомасы;
      6. отбасының орта есеппен жан ... ... ... ... ... ... әрбiр мүшесiне ай сайын келетін үлесi;
      7.  өтiнiш берушi – жәрдемақылар тағайындату үшін ... ... ... ... 8. учаскелiк комиссия - әлеуметтік көмек алуға өтiнiш ... ... ... ... ... және ... ... тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiк әкiмдерiнiң ... ... ... ... ... орган - халықты әлеуметтік қорғау
саласындағы орталық атқарушы орган;
      10. уәкілетті ұйым - Қазақстан ... ... осы ... ... ... ... асыруға уәкілеттік берген заңды
тұлға.
      2-бап. Осы ... ... ... Осы Заңның күші Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын Қазақстан
Республикасының азаматтарына және оралмандарға қолданылады.
      3-бап. Қазақстан Республикасының балалы ... ... ... туралы
              заңнамасы
      1. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Заң мен ... өзге де ... ... ... ... 2. Егер ... ... бекіткен халықаралық шартта осы
Заңдағыдан өзгеше ережелер белгіленсе, онда халықаралық ... ... ... алу ... 1. ... асырап алған, сондай-ақ қорғаншылыққа (қамқоршылыққа) алған
балалары бар отбасылардың:
      1) бала туєанда ... ... 2) бала ... ... ... 3) ... орта есеппен жан басына ... ... ... ... ... ... арналған жәрдемақы алуға
құқығы бар.
      2. Балаларға арналған жәрдемақы алу ... ... ... ... арқылы расталып отырады.
      5-бап. Жәрдемақыларды тағайындатуға өтініш беру
      1. Жәрдемақыларды тағайындату үшін өтініш беруді жәрдемақы алу ... ... ... ... ... 2. ... ... жәрдемақы тағайындату үшін жәрдемақы алу құқығы бар
отбасының ... ... ... ... ... ... ... 1) нысанын Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін ... ... тууы ... ... 3) ... ... жеке ... куәландыратын құќўжаттың көшірмесі;
      4) отбасының тұрғылықты жерін растайтын құжаттың көґшірмесі;
      5) ... ... ... ... жөніндегі және
балаларға арналған жәрдемақылар үшін);
      6) отбасы ... ... ... ... ... қоса тіркелген өтініш береді.
      Ата-аналардың, қорғаншылардың немесе қамқоршылардың бірінің ... ... ізі ... ... мүмкіндігі болмаған жағдайда, ата-
аналар, қорғаншылар немесе қамқоршылар жәрдемақы тағайындату туралы өтініш
жасауға белгіленген ... ... ... ... ... ... ... 3. Бала туғанда берілетін жәрдемақы мен бала күтімі ... ... ... беру ... бала туған күннен бастап
он екі айдан аспауға тиіс.
      4. ... ... ... ... органға толық әрі дұрыс мәліметтер беруге міндетті.
      6-бап. Жәрдемақыларды тағайындау мен төлеудің тәртібі
      1. Жәрдемақыларды ... мен ... ... уәкілетті орган
Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін тәртіппен жүргізеді.
      2. Уәкілетті орган қажетті ... ... ... ... түскен
күннен бастап он жұмыс күні ішінде оларды қарайды және жәрдемақы ... оны ... бас ... туралы шешім қабылдайды.
      Уәкілетті орган тиiстi шешiм шығарғаннан кейiн бұл туралы өтiнiш
берушiге ... ... ... ... тағайындаудан бас тартқан жағдайда уәкiлеттi орган бас
тартудың себебiн жазбаша дәлелдеуге және ... ... ... ... 3. ... орган өтiнiш берушiден немесе тиiстi органдардан өтiнiш
берушiнiң балаларға арналған жәрдемақы алу құқығын растайтын ... ... 4. ... берушiнiң уәкiлеттi органның әрекетiне және шешімiне жоғары
тұрған уәкілеттi органдарға, ... сот ... ... ... ... 5. Толық мемлекет қарауындағы балаларға жәрдемақы тағайындалмайды.
      6. Төлемдi тағайындайтын немесе төлеудi ... ... ... ... ... жәрдемақылар сомалары өткен ... ... шек ... ... Бала ... ... ... тағайындау
              мен төлеу
      1. Бала туғанда берiлетiн жәрдемақы өтiнiш ... ... ... 2. Екi және одан да көп бала ... кезде бала туғанда ... әр ... ... және ... Бала күтiмi жөнiндегi жәрдемақыны тағайындау
              мен төлеу
      1. Бала күтiмi ... ... бала ... ... ... ол бiр
жасқа толғанға дейiн тағайындалады.
      2. Бiр жасқа толмаұған екi және одан да көп ... ... ... ... бала күтiмi жөнiндегi жәрдемақы әр балаға ... ... 3. ... ... ... ... ... алған
балалары бар отбасыларына бала күтiмi жөнiндегi жәрдемақы бала асырап алу
немесе қорғаншылықты ... ... ... шешiм қабылданған
күннен бастап тағайындалады.
      4. Бала күтiмi жөнiндегi жәрдемақыны тағайындау ... ... ... ... ... ... құқығынан айрылған
балалар есепке алынбайды.
      9-бап. Балаларға арналған жәрдемақыны тағайындау мен
              төлеу
      1. Балаларға арналған жәрдемақы отбасының асырауындағы он ... ... әр ... ... 2. Балаларға арналған жәрдемақы отбасының орта есеппен жан басына
шаққандағы табысы ... ... ... ... ... және
өтінiш берген айдан бастап ай сайын төленедi.
      3. ... ... ... уәкілетті орган немесе кент, ауыл ... ... ... әкiмi ... ... ... учаскелiк
комиссияның тексеру жүргiзуi туралы шешiм қабылдауға құқылы.
      Жүргiзiлген тексеру нәтижелерi бойынша ... ... ... ... ... акт жасайды және қорытындысын уәкілетті органға
табыс етедi.
      4. Балаларға арналған ... ... ... ... ... ... жәрдемақы тағайындату үшін өтініш
жасаған кезде уәкілетті органға табыс етілетін құжаттар негізінде ... ... ... ... ... ... мөлшері
      1. Осы Заңға сәйкес жәрдемақылар мынадай мөлшерде:
      1) бала туғанда берілетін жәрдемақы - 15 ... ... ... 2) бала ... ... ... бірінші балаға - 3 айлық есептік көрсеткіш;
      екінші балаға - 3,5 айлық есептік көрсеткіш;
      үшінші балаға - 4 ... ... ... ... және одан ... ... - 4,5 айлық есептік көрсеткіш;
      3) балаларға арналған жәрдемақы - әр балаға 1 ... ... ... ... Жәрдемақы тиісті қаржы жылына арналған ... ... ... ... ... ... өзгеруі
ескеріле отырып төленеді.
      2. Өтініш беруші ... ... ... ... ... ... туралы тиісті уәкілетті органға он бес күн мерзімде хабарлауға
міндетті.
      11-бап. Жәрдемақыларды төлеуді тоқтату
      1. Осы ... ... ... 2), 3) тармақшаларында көзделген
жәрдемақыларды төлеуді тоқтату үшін:
      1) баланың қайтыс болуы;
      2) ... ... ... қарауына берілуі негіз болып табылады.
      2. Өтініш беруші жәрдемақылардың ... ... ... ... емес ... ... емес ... ұсынған жағдайда, төлем
тоқтатылады. Артық төленген ... - өз ... ал бас ... ... тәртібімен қайтарылуға тиіс.
      12-бап. Қазақстан Республикасының балалы отбасыларға
               берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы
               заңнамасын бұзғаны үшін ... ... ... ... ... берілетін мемлекеттік
жәрдемақылар туралы ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылықта болады.
      13-бап. Осы Заңды қолданысқа енгізу тәртібі
      Осы Заң, 2006 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілетін ... 2) ... ... 10-баптың 1-тармағының 2) тармақшасын
қоспағанда, 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі.
2.2 Қазіргі заманғы отбасының бүгінгі бейнесі
Бүгінде отбасы ... ... ... ... ... нақ ортасы болып отыр. Сондай – ақ, отбасы өзінің тарихи өмір
сүру ... ... ... ... ... күні баспа
беттерінде және ғылыми әдебиеттерде «қазіргі заманғы отбасы» деген ... ... жаңа ... ... түрі өз ... кең етек алып ... ... отбасының пайда болуымен қоғамымызда жалғыз басты ана,
тастанды бала, кәрі қыз, некелік келісім-шарт, әйел теңдігі, жасанды түсік
жасау, ... ... ... ... т.с.с . ... де өзекті мәселелердің
қатары көбеймесе, азайып тұрған жоқ. Тағы бір айта ... ... ... ... ... ... қарт ... санының артуы». Әрине,
оның басты себебі қазіргі ерлі – ... ... ... ата ... бөлек тұруға, яғни моногамды отбасын құруға ұмтылуы. Ал бұл ... ата – ... келе ... салт-дәстүріміздің мән-
мағынасының жоғалып, экономикалық дамуға құлшынымыздың, бәсекелестікке
жарамды боламыз деп ... ... емес пе ... ойды еріксіз
оятатын жәйт.
Бүгінгі күні жалпы отбасының маңыздылығы жастар арасында төмендеп бара
жатқандығы көңілді қатты солдыратын ... ... ... ... бен бала табатын жастағы бойжеткен қыздарымыздың бас қосып,
шаңырақ көтеруге ... тағы да бар. ... ... ... ... 27-28 жастан, қыздарымыздікі 25-26 жастан басталып отыр. Бұл жерде
біз жастардың өмірдегі ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы орынға шығарып, отызға келсе де бас болмақ түгілі ... ... ... ... ... ... куә болып жүргеніміз
жасырын емес.
Түптеп келгенде, халқымыздың таза ұлт болып қалыптасып және оның биік
белестен көрінуі ... ісі ... ұмыт ... ... жастары некеге
отырып, үй болып, отбасын құруы керек. Халықтың рухани мұрасын, оның ... ... озық ... ... ... сұранысқа сай
қолданған жағдайда ғана өркениеттік болмысқа жол ... ... мен ... дамыған ХХI ғасырда адамзатқа қауіптің ... - ... мен ... қасиеттерді жоққа шығаратын имансыздықтың
жоқтығынан келеді.
Десек те, жастар үшін ... ... ... ... идеология, әдет-
ғұрып, салт-дәстүр, рухани-мәдени ... ... пен ... және т.с.с ең ... ... ... материалдық
байлық, бизнес, карьера, әлеуметтік статус, ... ... ... ... ... ... етіп ... құндылықтары басып отыр. Бұл өз кезегінде
қазақ ... ... дақ ... алғышарт.
Отбасын құру үшін отбасылық өмірдегі әдептілік міндеттердің екіншісін
қарастырғанда әділдік және адалдық, ... пен ... ... отбасында ері мен әйелі өз махаббаттарына адал, әрі
өмірдегі қиыншылықтарды бірге өтуге әрқашанда дайын болуы керек. ... өте ... ... ... ... қажеттілік деп түсіну және
ұрпақ өсіру, еліміздің беделін көтеру, ... ол ... ... ... ... ... мәселелерінің бірі – бала туу
деңгейінің төмендеуі. Бүгінгі таңдағы халқымыздың көбейіп өспеуінің ... ... ... ... ұғым – ... ... ... іздеуіміз керек. Біздің бабаларымыздың түсінігінше, дүниедегі
ең басты байлық бала ... Ал ... ... орнағаннан кейін біз
өзіміздің көптеген ұлттық қасиетіміз бен ерекшеліктерімізден ... ... ... ... ... бен ... ... айналдық. Бұл
біздің бала туралы, ұрпақ туралы ұғым – түсінігімізге өз әсерін тигізді.
Негізінен ... ... мен ұғым ... үлгі ... соған
еліктеген қазақ зиялылары бас болып, 60 – 70 жылдардан бастап, бала ... ... ... Сондай-ақ, бұрын қазақ халқының арасында сирек
кездесетін ...... ... ... та ... етек ала
бастады.
Туудың азаюына акушерлік және ... ... да ... ... Орта Азия ... бала тууды жоспарлау деген әңгіме ең ... ... ... Ана мен сәбидің денсаулығын қорғау деген
сылтаумен бала тууды азайтудың, әйелдерді ... болу ... ... ... мен тәсілдері Қазақстанда кеңінен тарап, ... ... ... ... ... ... жағдайлар сөзбен айтқанда
болмаса, іс жүзінде дұрыс қолға алынбады. Үлкенді – кішілі қалаларда неше
түрлі зәулім ... ... ... ... ... ... ... аударылмады. Мысалы, біраз жыл ... ... ең қиын ...... ... ... болғаны баршаға
мәлім.
Бала туудың азаюына ... ... тағы бір ... әйел ... өмір мен ... орнын бағалаудағы қате түсінік еді. Тарихтан
мәлім, сонау 20 жылдардан ... әйел ... ... ... ... ... ... таңда отбасының нақты түрлері ашып көрсетуге болады:
... ... ... аз,
• көп балалы;.
Баласы жоқ отбасында – 10 жыл өтсе де балалары ... ... ... мұндай отбасылар 10%-ды құрайды, олардың 2%-ы табиғи-
медициналық себептер болса, ал ... ... ... баланы қаламағандар.
Мұндай отбасылардың алдыға қойған ортақ мақсаттары мен сенімділіктері ... ... және ... үшін ... ... жиі ұшырайды. Осындай
жағдайларда көбінесе еркектің бастауы бойынша отбасы ажырасуға барады,
себебі ... бола ... ... ... ... жоқ
отбасыларында береке, ортақ мақсаттар, өзара сенімділік пайда болмайды және
әлсіз болады. Бұл отбасы түрі ... ... ... ... ... ... ... баласы бар отбасылар – мұндай отбасылар бүгінгі таңда күннен
күнге ... ... ... ... екіншісі ажырасып кетеді. Бірақ оның
себебі тек бір ғана баланың болуы ... ... бір ... ... ... дамыған, бірақ та морально-психологиялық ... ... ... ... адам ... Ол балалар
жауапкершіліксіз, еңбекқор емес, өзімшіл, көптеген адамдармен дұрыс қарым-
қатынас жасай ... ... ... жалғыз баласы бар отбасыларында
ата-анасы баласының достарының көп ... ... ... керек.
Баласы аз отбасы – (1 немесе 2 баласы бар) әлеуметтанушы ... ... 2 бала ... ... соң ... ... 3 ... Ондай отбасылардың әрбір 6-шісі ғана ажырасады.
Көп балалы отбасы – мұндай отбасыларда ажырасу өте сирек кездеседі.
Бұл отбасында әйелдің ... зор - әйел ... ... ана ... ... ... көбінесе әйелдер мұндай ерлікке бара бермейді. Көп балалы
отбасыларында егер де сол отбасының әлеуметтік ... ... ... ... отбасылардың кейбіреулерінде жасөспірім балалар толық отбасылық
тәрбие мен қажеттіліктерін ала алмай қалуы мүмкін.
Толық емес ...... ... бір ғана ата-ана болады,
көбінесе – шешесі болады. Мұндай жағдайдың ... – ерлі ... қаза ... ... не ... ... туылуы, не жеке басты
әйелдің бала асырап алуы жатады. Отбасының мұндай түрлері ... ... ... емес. Шешелері немесе әкесі жұмыста болғанда бала бос
болады да бұзықтыққа ... жас ... бала ... өсуі ... немесе әкенің сүйіспеншілігін және оның қамқорын көре алмайды,
сондықтан жаман қылықтар жасайтын ... 50%-ы ... ... ... ... Бір жағынан қарасақ осындай отбасынан шыққан балалар
еңбекке ерте араласады, түсініктері ерте қалыптасып, ... ... ... ... ... ... – оны ... бар немесе баласы ата-аналарынан
бөлек тұратын, ... ... және ... ... ... ... Олар ... бағынбайтын дербес болады да, өз бетімен өмір
сүреді. Осы отбасылардың өздерін көрсетуге, жеке қасиеттерін, қабілеттерін
байқауға ... ... ... ... кейде теріс жақтары да болады (31(.
Бір ... ... ... кетуі жиі болады, себебі оларды
татуластыратын ... алыс ... ... ... ... ... ... отбасы – бұл отбасында бірнеше ұрпақтар болуын сипаттайды.
Бұндай отбасылар әсіресе қазақ ... жиі ... Бұл ... ... бос ... көп ... ... пікірлеріне құлақ
салады, олармен ылғи да ақылдасып отырады. Бірақ та ... ... ... ... орын алады.
Үлкен отбасы – бұл отбасында 3 немесе одан да көп ... ... ... ... ... ... Мұндай отбасылар қазақ ұлтында
көбірек кездесіп тұрады. Әсіресе ол ауылды жердегі отбасыларға тән ... ... ... аз ... ашық ... ... ұрыспайды. Барлығы
тату-тәтті тұрады, бірігіп еңбек етеді. ... ... бір ... және ... ... орын алып ... Сонымен қатар еліміздегі
отбасылардың басым көпшілігін ер ... ... ... ... ұлттың
менталитеті мен салт-дәстүріде әсер ... ... ... ... ... жиі ... ... отбасы – мұндай отбасылардың бір ерекшелігі – олардың
көбінің тұратын жері, үйлері жоқ ... ... ... ... Олар тұрмыста көптеген қиыншылықтарға кездесіп тұрады.
Бірақ та олар ұйымшыл, активті, прогрессивті болады. Олар ... ... ... болады, әрбір қоғамдағы жаңашылдыққа бейім болады. Ол
отбасыларда материалды мотивтің ролі жоғары болады.
Қазіргі уақытта жұмыс істейтін әйелдерге ерекше ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік өндіріске тарту
отбасылық беделдің тағы бір ыдырауына әкеліп соғады. Әйел – ... ... ... ... өткізуі миллиондаған аналар мен әкелердің бәсекелестік
жағдайына әкеледі. Мұндай дау – жанжалдар әке мен ана ... ... ... ... ... ... ... дау –
жанжалдың мұндай формалары отбасы ішіндегі әйел мен еркектің үй ... бөлу ... ... ... ... әкенің рөлі
төмендеп, ананың ... ... ... өндірістің дағдарысы, ең алдымен
ер адамдарға қатты әсер ... Ер ... ... ... ... шығатын қорытынды: үй шаруашылығында, отбасында әйелдің рөлі үстем
бола бастады. Қазір әйел ... ... ... деп өзінің әйелдік
негізін: әйел ана, апа, әже болу қасиеттерін жоғалтып ... Осы ... ... ... аударылмаса, отбасындағы әйелдің атқаратын рөлі жойылады.
Ал шын ... ... әйел заты - ... ... ұйытқысы емес пе? Егер
әйел өзінің құдай қосқан қосағы, ақ некелі жарымен, сол қосағынан тапқан
бала-шағасымен өзін ... ... онда оның ... жерден бақыт табуы,
жалпы, бақытты болуы ... ... ... әйелдің бақытын табатын жалғыз орны
- өз үйі, отбасы». Бұл сөздерді данышпан Лев Тостой айтқан. Әйел ... ... ... ... Қоғамның да тыныштығы осыдан. Әйелі, анасы
отбасынан безіп, бақытын ... ... ... ... ... ... ... келеді. Балалар дұрыс тәрбие алмайды. ... да, ... ... де жылы ... ... ... ... немесе ұрлықшы болады. Балалардың әкесі басқа әйелдің артынан
кетуі мүмкін. Ішіп ... де ... ... бір әйел ... бүкіл отбасы
бұзылады. Қоғамның дамуы тоқтап, құлдырайды. Сондықтан, бабамыз ... ... ... ... ... Ал, егер әйел ақылды, сабырлы,
тақуа болса сол үйдің берекесі кіріп, жанұяда жылылық орнайды. Балалар ... ... ... Денсаулықтары да дұрыс болады. «Еркек елдің иесі, әйел
үйдің ... ... ... ... осы ... жанұяның жылылығын
сақтап, үйдің киесі болып, бақыт табу оңай жұмыс емес. Оның да тәртібі бар.
Егер әйел жанұядағы өз ... ... ... ол ... бәрібір бір күні
шаңырағы шайқалатыны даусыз. Үй ішін айрандай ұйытып ұстап ... ... енді ... ... ... ... ... дерт бар. Яғни,
отбасында ұлттың ұландарын тәрбиелеп, ерінің барлық жағдайын ... ең ... ... ... ... «қоғамнан ажырап қалды»,- деген парықсыз
пікірлер тарауда. Кемеңгер Лев Толстойдың сөзімен нақтылайтын ... ... ұлы ... ... дүниеге бала әкеледі. Жаңа өмір әкеледі. Ол жаңа
ой тауып, данышпандық қылмайды. Ол сол ... ... ойды ... ... ... ... данышпандар, әулиелерді өмірге әкелген
әйел. Егер де, бүгінгі күнде ... ... ... ... ұрандары карьера,
тәуелсіздік, материалдық байлық емес, ... ... ... ана, адал ... ... ... ... рухсыздық, жасөспірімдер қылмысы,
ата-аналардың өз балаларына мейірімсіздігі, баланы шет елге сату ... ... ... ... ... бір ... құжаттарда «әке» деген жерде жәй ғана сызық бар
жалғыз басты аналар мен ... ... Бұл ... ... ... ... бір әке немесе анадан тұратын альтернативті ... ... ... ... ... ... әке не ана ... болып
жатқан көптеген өзгерістерге икемденуде, өзара әрекеттің жаңа моделіне,
өзінің баласының тірегі ... ... ... ... ... жеңе алуға, құндылық жүйесін сенімді ... ... бола білу ... ... ... ана және оның баласы қоршаған орта мен
біртіндеп қарым-қатынасқа ... ... ... ... санаға келеді.
Қазақстанда некесіз бала туған әйелдер бүгінде қиын ахуалға ... ... ... ... ... ... экономикаға өтуге дайын еместігінің
бірден бір мысалы ретінде жұмыссыздықты атап ... ... ... ... ана мен бала ... қарым-қатынасқа түседі. Жалғыз басты
аналардың қорғансыздығы олардың балаларының нашақор, ішкіш, жезөкше сияқты
қоғамға зиянын ... ... ... ... ... ... ... бойы кеңейтілген отбасына тән ата – ана
беделінің ... ... ... отбасылық беделіне дейін
транформацияланған, оның ... ата – ана мен ... ... ... ... кезеңінің созылуымен байланысты ұзақ қамқорлықты
қажет етеді. ... ... емес ... ... ... де, әлеуметтік емес отбасыларының үлесі ... ... емес ... өз ... бала ... көңіл бөле алмайтындығы
даусыз. Негізінде қазақ отбасында балаға ерекше көңіл бөлініп, тіпті ол
ұлттық ерекшеліктердің бірі ... ... Адам ... ... ... бағытталған мақсатты жұмыс – тәрбиелеу жұмысының басты
нысанасы.
Сондықтан да жеке тұлғаны өмірге бейімдеп, Отанын, елін, жерін, ... ... ... бай, ... ... бойына сіңірген ұрпақ
тәрбиелеу және елімізді алдағы мақсат-мұраттарға жетелейтін, ... ... ... ... ... ақыл мен ... ... қазақ идеясы қазіргі заманғы отбасындағы ... ... тиіс деп ... ... ... мазмұны, бағыт-бағдары қандай болуы қажеттігі
шығады. Өнегелі тәрбие беру қанша жерден құнды болғанымен, ол ... ... өз ... ... оның ... ... қасы деуге болады.
Сондықтан да біз өнегелі тәрбие берудің ең негізгі принципі ретінде – ... ... ... құндылықтарымызды озық
ойшылдарымыздың дана пікірлерінен туындайын ... ... етіп ... ... ... ... заман қоғамы мен өмір сүру салтына тән
болатын әлеуметтік мәселелердің жиынтығын өзіне қабылдайды. Ол мәселелерді
атап өтсек: жұбайлардың ... ... ... бөліп, «көшбасшылыққа»
ұмтылысы, отбасында бала әлеуметтенуі үшін ... ... ... ... ... ... немесе бала тәрбиелеу бойынша білімнің
жеткіліксіздігі.
Қазіргі заманның нарықтық қоғамы отбасына өз заңдары мен ... отыр ... ... ... тарихындағы мұндай келелі
өзгеріс, ең алдымен қоғамда болған әлеуметтік – ... ... ... ... яғни жеке ... ... ... арта түсіп,
экономикалық жіктелудің айқындалуына байланысты үлкен ... сыр – ... ... ... ... дара, шағын отбасы келіп
шыға бастауы орын ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының отбасылық, некелік қарым-қатынастарында, әдет-ғұрыптарында, ... ... ... ... де ... ... жасап, жаңа қарым-
қатынастардың қалыптасуына мүмкіндік туғызды. ... ... 1917 ... ... ... ... ... және оларды тіркейтін кітаптар
енгізу», 19 желтоқсанда «Некеден ажырасу туралы» ... ... қол ... Бұл ... әйел мен ... отбасындағы
теңдігі, неке құру мен айырылысу мәселесіндегі еріктілік, балалар ... ... ... жайы ... ... жылдары «Отбасы, неке және
бала тәрбиесі жайындағы заңдар ... ... ... мен ... ... ... ... декреттер қабылданды.
Мәселен, 1919 жылы Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік
республикасында отбасы, неке ... мен ... ЗАГС ... ... іске ... бастады. 1920 жылы Қазақ ... ... ... ... ... ... қарарларын қарап, оларды
Қазақстанда іске асыру шаралары белгіленді. Бұл шаралардың белгіленуі қазақ
жұртшылығына тән ... ... ... ... күн ... ... ... теңдігін,
әсіресе олардың арасындағы мал-мүлікке иелігін, яғни ... ... неке ... ... зорлықтың болмай, еріктілік негізінде
жүргізілетіндігін уағыздауымен бірге, жалпы әйел қауымының ар-ұят, ұжданына
нұқсан келтіретін ... ... көп әйел алу және ... алу ... ... 1928 және 1938 жылдары неке құрушылардың жас мөлшері туралы мәселе
күн тәртібіне қойылып, заң ... 18-ге ... ... не ... ... етілмейтін болды.
Алдымен әйелдердің сауатын ашып, оларды қоғамдық еңбекке тарту керек
болды. Алғашқы ... ... ... жою ... ... қатысып, әйелдер саны өте аз болды. Егер қатыса қалса, ... ... ғана ... ... қыздарды ликбездерге тарту өте ... ... оқу ... ... ... оқытатын арнайы мектептер
ашуға, басқа да мәдени-ағарту жұмыстарына әйелдерді кеңінен тартуға қаулы
алынды. Мұндай қаулы іске ... ... ... ... тек ... ғана ... болумен шектелмей, қоғамдық
өмірге, саясатқа, мемлекет ісіне, ғылым мен мәдениет майданына белсене
араласып, ... ... ... тең құқылы азаматтарына айналды.
Отбасы басында әйелдердің тұратындығы олардың күйеулері өлген соң
балаларының әлі үйленбегендігінен, ... ... ... де, ... қолына алып, басшылық етуге әлі ... ... ... жөн. ... отбасылар әсіресе соғыс уақытында, соғыстан кейінгі он
жыл ... көп ... ... ... көпшілігі әке табысынан тұрып, әке әлі тұғырдан
түспеген жағдайда қолындағы жас ... ... ... әке ... Ал егер ... қоры ... бала мен келін табысынан тұрып, әке-
шеше ... үй ... ... жағдай туғанда, әсіресе
зейнетке ... ... ... ... ... өтеді. Әрине, үлкенді сыйлау
дәстүріне байланысты олардың ой ... ... ... ... ... ... ... тізгінін соларға берген болып, іс жүзінде өзі басшылық ... ... ... ... өз ... ... ... мәселелерді шешпейді.
Ауылдық жерлерде әлі де болса үй шаруасын істеуге ... ... ... келеді. Үй шаруасының аса бір қатты қайырымы болмаса,
күнделікті күйбең негізінен ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен үйдегі әйел еңбегіне тоқталайық.
Үй шауасындағы әйел ... ... ... ... ... еніп ... ... қазіргі әйелдер бұрынғыдай тезек теріп,
тобылғы, қурай алып, оны жаяу арқалап ... отқа ... ... ... ... ағаш, қи, газ болып отыр. Бұларды түсіру қазір ... ... ... Ал тамақ дайындау мен үйге от ... да ... туып ... күні ... ... салынып жатқан үйлердің көбеюі мен қала
үй жиһаздарының көптеген түрлерінің кеңінен ... үй ... ... ... әсерін тигізіп отыр.
Осы күні үй шаруасына еркектер де ... ... ... ... малға қарау, үйді жинау, малдың қысқы жем-шөбін ... ... ... ұн ... ... ... т.б. жұмыстарды еркектер
істейді.
Сөйтіп, жаңа қазақ ... ... ... ең ... ... ... оның қайын жұртымен қарым-қатынасының
жаңа жағдайға байланысты мүлдем ... ... ... ... отбасындағы бар мәселелерге тікелей араласып, ақыл ... шын ... тең ... бар ... ... етпейді. Жаңа
отбасын құрушы қазіргі жастардың ішінде он жылдық, қала берді жеті жылдық
мектеп бітірмегені кемде-кем. Орта және ... ... ... алғандары
қанша. Мұндай жағдай жас ... ... ... адамгершілік қасиеттерін молайтып, жаңа өмірдің кілтін өз
қолына ұстай білуіне мүмкіндік береді. Олар үйде де, түзде де қол ... және ... ... сай ... ... ... жастар қатарынан
табылуды мақсат етеді.
Адамзат тарихында өмір сүрген және ... ... ... өткен
тарихына үңілсек, оның тамыры тереңге кетіп, діңгегі берік болуы үшін
бірнеше институттардың ... ... көз ... ... ... ... дәстүрлі отбасы институты жатады. ... ... ... ...... ... ... Отанның локальді бейнесі
ретінде сақталса, оны қазақ атам “Отан – от ... ... деп ... сөзбен түйіндеген. Киіз туырлықты халық үшін қасиет пен киенің ... осы ... ... ... ... өз ... жоғалтып бара жатыр.
Бүгінде «қазіргі заманғы отбасы» деген атау алған отбасы ... ... ... ие ... ... ... ... иесі, әйелі үйдің киесі
болған сонау дәуірлердегі дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... келмесек болғаны. Бұлай деп уайым
жеуіміздің де өзіндік сыры бар. Ол сыр – ... ... ... ... ... да ... ... дәстүрлі отбасы институтын, оған қоса, бақытты
болашағын жерлеу рәсіміне қатысып жатқандығында. Иә, иә, ... ... ... ... ... ... ... отбасылардың азайып бара
жатқандығы себеп болып отыр. Оның ... ... бар. ... ... Яғни, өз дәстүрі мен рухани тамырынан нәр алмаған отбасы
мүшелері – бұқаралық мәдениеттің ықпалында ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар қоғамда қазақ деп аталғанымен, негізгі
ішкі өзегі өзге ... ... ... – және ең басты салдар – демографиялық ... ... ... ... ... ... да ұлт ретінде сақталып
қалуы екіталай. Ондай ұлт саналы ... ... бет ... ... жатады.
Әуелден белгілі кеп – кез-келген халық дәстүрлі отбасылар есебінен өсіп-
өнеді. Өйткені тек сондай жанұялар ғана “Әр ... өз ... ... қозы туса – бір түп ... ... ... ... өзінің дәстүрлік
принциптеріне сүйене отырып, бала санын көбейтуден ... Ал ... ... кенелудің орнына, тынысы тарылатын, ... ... ... мұндай “жанкешті” ерлікті күтпей-ақ
қойыңыз. Сондықтан, көбейіп, ... ұлт ... ... ... бұл
мәселеде бәрібір бас қатыруға тура келеді.
Демографтарымыздың соңғы деректеріне ... ... ... ... бір сөзбен айтсақ, көбейіп келе жатыр екенбіз.Ала
мәселеге бүкпесіз қарайтын ... ... ... ... ... ... ... уақыт пен жағдайдың ара салмағын
сараптасаңыз, біздің ... да әрі ... ... мол ... ... ... ең бастысы бала туу деңгейінің пайызы - өлім-
жітім ... сәл де ... көп ... - деп, ... ... ... ... Жоғарыдағы болар-болмас пайыздың одан әрі еселене ... ... ... Олардың көңілін тағы да сол ұлттық руханияттың
мол қайнарынан нәр алған дәстүрлі отбасылардың азайғандығы ... етіп ... ... ... әсер ... ...... тепсе темір үзетін азаматтарымыз бен ... ... ... қыздарымыздың бас қосып, шаңырақ көтеруге
асықпауы. Жігіттеріміздің үйлену межесі 27-28 жастан, ... ... ... ... саны көп, ... ұлт ... да сенімің әлсірей
береді екен. Біз бұл жерде көсемсіп, ақыл айтқалы отырғанымыз жоқ. ... ... ... қууды алдыңғы орынға шығаратын қыздарымыз бен отызға
келсе де бас болмақ түгілі жас болып жүрген аптал азаматтарымыз – ... ... ... екен ...... ... ... ажырасу фактілерінің азаймай
отырғандығы. Жаңадан шаңырақ көтерген жастарымыздың отбасылық ... ... ... ... ... ... ... басталмай жатып,
аяқталып жатады.
Үшіншісі – дәстүрлі отбасына тән қалыпты тіршіліктің бұзылуы. ... ... ... ... жанұя үшін жұмыс орны - әйелі мен
еркегі бірге еңбектенетін үйде болды. Индустриалды экономикада еркек ... ... ... ... ... ... үйде бала бағып
қалатын. Ауылшаруашылық ... ... көп ... ... ... ... бізге белгілі бір дәрежеде дәстүрлі отбасының бір
бөлігін берді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... үйдегі балалардың қасында (егер олар бар болса) ... ... ... ... ... ... ұрпақ қараусыз өсіп келеді
деуге болады.
Бүгінде отбасына әлемдік өркениеттің дамуынан ... ... ... ... зор. Ол ... көріністерге тиым салынуды шектейді,
сондай-ақ жаңа нормалар мен құндылықтарды жетілдіруді қалыптастыруға ықпал
етеді. ... ... ... ... кейбір функциясының
дағдарысы пайда болды, кейбір ... ... ... институт ретінде өмір сүруіне қауіп төнді. Мысалы, туу ... ... ... ... ... ең ... ... бала
санының төмендеуі, сондай-ақ бір әйелге шаққандағы отбасының азаюы, бұл
жағдай ... ... ... ... бір айта ... жәйт, некеге құруға деген немқұрайдылықтың
өсуі. Бұл проблема некенің азаюымен және ... ... ... ... ... өсу ... ерте және өте ерте ... бала
туумен байланысты. Сонымен бірге туылған баладан бас ... мен бала ... ... ... де атап өту ... ... проблемалар
отбасы мүшелері арасындағы табиғи жақындық, туысқандық сезімін әлсіретеді.
Некелік және отбасылық өмірдің альтернативтік формаларын ... көру ... ... жеке ... некесіз тұрудың өсуіне әкеліп соғады.
Отбасы өзінің мәдени деңгейінің өте ... және ішкі ... ... маңызды жақтарының ... ... ... ... ... ... Отбасындағы
келеңсіздіктер әртүрлі болуы мүмкін. Олар: материалдық ... ... ... нашақорлық, түсінбеушілік, жатсыну,
жеккөрушілік. Отбасы функциясының дағдарысына отбасындағы ... пен бой ... ... ... ... етеді.
Мұндай отбасында өскен балалар керекті тәрбие, қамқорлық ала ... ада ... ... Ал бұл ... өз ... ... ... бейнесіне қарайтын болсақ, ол қарама-
қайшылыққа толы. Бір жағынан ол нуклеарлық, коньюгалдық, аз ... ... ... ... потенциялымен толыққанды қызметін атқара алады. Екінші
жағынан, қазіргі отбасы-бұл толық емес ... Осы топ ... ... ... ... Бірақ мұндай отбасылар өзінің әлеуметтік ... іске ... ... ... ... ... ... күні отбасы
дағдарысты басынан өткеріп отыр деген ойына қосылуға болады.
Бүгінде Қазақстан Республикасының территориясында шамамен 3560000
отбасы ... ... ... ... ... ... өзгерістер отбасы
жағдайын ушықтырып жіберді. Көптеген отбасылардың репродуктивтік, балаларды
экзистенциялдық қамтамасыз ету және ... ... ... ... іске асыру жағдайлары нашарлады. Келесі бір қиындық
туғызып отырған ... бұл ... ... ... ... ... ... неке құрмай, ерте жасынан жыныстық қатынасқа түсетін қазақ қыздары
екенін ескерсек, жүрек қобалжиды.
Отбасының пайда болып ... ... ... бере алмай отырған
жағдайда ... ... ... ... ... ... Мысалы,
мемлекеттің отбасы саясаты отбасының әлеуметтік ... ... ... ... және бұл ұзақ ... ... ... өмір сүру деңгейінің мәселелері ... ... ... беталысын айқындап отыр. Оған мыналар тән:
• ажырасу санының өсуі,
• некеден тыс одақтардың өсуі,
• жезөкшеліктің өсуі,
• бала туудың төмендеуі,
• некенің діни ... ... ... ... мемлекеттің некені қорғауының әлсіреуі;
Қазіргі біздің жағдайымызда алға ... ... ... ... ... қоғам тарапынан отбасына өте жоғары деңгейде
көңіл бөлу, қорғау, көмек ... ... ... ... отбасының
әлеуметтік институт ретінде жойылу ... бар. ... ... ... ... ыдырауы, ажырасу, некеге тұрудан бас тарту, жетім
балалар, қарттар және т.б. Ал ... ... ... саны соғыс
аяқталған кездегі балалардың санымен бірдей.
Осының барлығының астарында ... ... ... ... ... ... өз ... жақсы біліп, оны орындауға да ниет
білдіріп отыратын. ... ... ... бір ережелер мен нормалардан
бас тарту моральдық нормалармен, тіпті құқылық жүйе ... ... ... ... өзі ... ... іс ... Оның үстіне некелесудің
ең басты себебі экономикалық немесе рулық ... ... ... ынтызарлық болып отыр. Демек, некенің өз өлшемдері де ... неке ... ... ... қазіргі мағынасы бұрынғысынан да
күрделене түсті. Дәстүрлі ... ... ... сәби әкелуге үлесін қосса
және экономикалық дәулетке ие болса, үлкендерге ... ... ... ... ... есептелетін. Іс жүзінде бұл тек ішкі ... қана еді. ... ... жұбы осы ... сай ... қазіргі отбасынан адамдар жеке басының эмоциялық терең қанағаттануын
қалайды. Бұл қазіргі отбасын өте ... етіп ... ... бір ... алғышарттарға бай неке жұптары айнып ... ... ... некеге тұрудан бас тартуға апарып тірейтіні айтпаса да түсінікті.
Демографиялық саясат әр халықтың ... ... мен ... отбасы
мен тұрмыс және баланы туып, тәрбиелеп, өсіруде жақсы дәстүрлерін барынша
қолдап, халықтың бұрыннан қалыптасқан тұрмыс салтына ... ... ... ... адам ... ... ... көлемі мен бала санын саналы
түрде ... ... ... ... ... қажет. Ол біздің ұлттық мүддемізбен
сәйкес келеді.
Еліміздің болашақ тағдырын ... көп ... ... бұрынғы
биік беделін төмен түсіріп алмауымызға тырысуымыз қажет.
Өтпелі қиын кезеңде бұрынғы ең тиімді болып келген ... ... ... ... ... ... ... іске кірістіру шаралары қолға алынуы тиіс Әр ауылда, әр аудан
орталықтарында, әр қалада, ... жеке ... ... ... 5 бала
өсірілуін дәріптеу керек.
Қазақстанның қай өңірінде болмасын, неке қиюдың тағы бір жолы – қызды
өз еркімен алып қашу ... ... ... ... қыз алып ... себебі
де, мазмұны да бұрынғыдан өзгеше. Қыздың күйеуге қашып кетуі немесе оны
алып қашудың ... ... – екі ... да ... ... жатқан
шығынды, қыруар еңбекті азайту мақсатына байланысты.
Жоғарғы оқу орнында оқып жүрген жастардың үйлену ... ... ... ... жыл бір ... ... бір ... институттарда оқып
жүріп танысады да, қалада ... неке ... 20-30 ... ... ... ... ... жастарының арасында
қыз бен жігіт неке сақинасымен алмасып, оны он қолына салып жүру ... ... ... Неке сақинасы аса берік және өмірдегі ең жақын
серігінің ескерткіш тартуы есебінде ерлі-зайыптылардың екуінің де ... ... із ... ... ... ... ... әйел тастау не күйеуінен
айырылысу ... ... ... Жалпы отбасын бұзу ... ... ... халық соттарының архивін ашар болсақ, айырылысу
фактілері болып тұрғандығына көз ... ... ... ... – бала болмауына, күйеуінің араққа әуестігінен ... ... ... ... ... жерінде жүзден аса ұлттар тұрады. Дұрыс, ұлт
саясатының нәтижесінде ... ... ... ... нығаюда.
Мұндай достықтың нәтидесінде интернационалды отбасын құру қазіргі таңда кең
етек жайып отыр. Аралас отбасын құруды ... ... ... деп айту қиын.
Әсіресе қарттар жағы қарсылық білдірмей қалмайды. ... ... ... ... қарттар, әр ұлттың өзіне тән әдет-ғұрпы, ... ... өзге ... ... ... ... ... қазіргі қазақ отбасыларында көптеген көне әдет-ғұрыптар осы
күнге дейін берік сақталып келеді. Оның бірі – ... ... ... ... неке ... Неке ... экзогамиялық тәртіпті сақтаудың жаңа
қоғам идеологиясына ешбір қайшылығы жоқ.
Қазақ халқы жеті атаға толмай қыз ... Дәл осы ... ... де сол ... ... ... Ұлы жүздің кейбір руларының ішінде
10-13 атаға толса да қыз ... ... ... ... ... 12 ... албан тайпасының сары, қоңырат тайпасының ... атты ... осы ... ... өз ... қыз ... Жазатайым бұл
тәртіпті бұзып неке құрған күннің өзінде де, ол неке тұрақты болмайды.
Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі әйел ... ... ... және ... ... ... ... әдет
бойынша әйел еркінен тыс жесірге үйленуге тыйым салынды.
Сөйтіп, қазіргі қазақ отбасында, ... ... және ... ... ... ішінде маңызды өзгерістер болды. Еліміздегі жаңа
құбылыстың барысында әйел мен ... ... мен тең ... ... ... қалыптасты. Мұндай жаңа отбасының мақсаты –
отбасы бірлігін сақтай отырып, балаларды тәрбиелеу және өз қоғамына ... ... ... ... ... Неке құру үшін ... еріктілігі,
өз тағдырын өзі шешіп, сүйіспеншілік сезімі негізінде жар таңдауға ... ... ... тең ... іске асырылды.
Отбасы тек қана ер адам мен әйелдің одағы емес, ол ... де ... ... ... ... сәбиді дүниеге әкеліп,
оны тәрбиелеуге деген қажеттілік туады. ... ... ... жұбайлары оған жауапты. Қазіргі отбасының нәзіктігі терең және
сезімтал, эмоциялық жағын да қанағаттандыратын жеке ... ... ... ... ... әсер ... Ал отбасының ыдырауы
балалар үшін өте ... ... ... Балалардың өзі
қазіргі жағдайда құлдырауға жақын тұрған отбасын сақтап қалудың ең басты
дәнекері болып отыр. ... ... ... ... бірі ... қоғамда да осындай қызмет атқарған. Осы қарама-қайшылықты ахуал
болашақта да сақталуы ... ... та ... ... ... ... қажеттілікте бұрынғыдай кепілдіктерді жасап шығара алған жоқ.
Қазіргі жағдайда біздің мемлекетіміздің ... ... жеке ... оның ... ... ... бар. ... организм ретінде, маңызды әлеуметтік институт ретінде ... мен ... жеке ... ... ... қойған жоқ.
Балалы отбасыларға, әйелдерге көрсетіліп отырған ... ... қана ... ... ... Көпбалалы отбасыларға материалдық
және моральдық қолдау көрсетуді күшейту қажет. ... ... ... айнасы іспеттес. Отбасының өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... бұл тек көпбалалы
отбасыларға, толық емес ... ... т.б. ... қаражат бөлу
тым аз. Себебі, көмек көрсетуді қажет ететін отбасы көп, ал қаражат тым ... ... ... ... қоғам тарапынан көңіл бөлінуі керек.
“Еркекке тән” қара күш пен маңдай терді қажет ететін ... ... ... ... деген секілді мамандықтар маңыздылығын жоғалтып,
барлық ...... ... ... мен ... аударылып жатыр. Соның
себебінен, әйелдер үшін олардың шешелері мен ... ... ... да ... ... ... ... салалары бойынша жұмыс істеу
мүмкіндіктері туды. Ірі және ... ... ... әйелдерді үйлерінен
шығарып, ана болудан “құтқару” үшін, екі тарапқа да тиімді әрі ... ... Және бұл ... жүзеге асып жатыр да. Мыңдаған қазақ
қыздары офистерде еркектермен қатар жұмыс ... енді бір мыңы ... ... ... ... ... Ал тағы бір бөлігі ол туралы ойламайды
да. “Мен бәрін де істей аламын!” дейді жұмыс ... бала таба ... ... ... ... бала саны – біреу немесе екеу ғана болады.
Өйтпеген күнде оның ... ... ... ... Сөйтіп жанұя мен
мансаптың бірін таңдауға тура келеді де, ... ... ... түседі.
Біздің бұлайша дабыл қағып отырғанымыз – біз де ... ... ... бе деген қауіптен шығып отыр. Өйткені, дәл осындай жайтты – біздің
кейбіріміздің “сәжде қылатын құбыламызға” айналған ... айға ... ... ... ... еді. Онда да сәл уақыт бұрын феминизм туының ... ... ... ашық ... ... болатын. Оның
миллиондағаны – өз жолдарынан еркектерді ысырып тастап, жеңіске де жетті.
Үйленген ... ... ... азайған уақытта олардың табысы
күннен күнге шарықтап өсіп отырды. ... ... ... ... ... ... ... көндіге бастады. Жас жігіттер
жиырма жыл еңбек етсе де, жанұясын асырай ... ... ... ... ... ... ... және әкелік міндеттерінен
айрылған мұндай еркектердің көбісі – ... ... ... бұралаң жолына
түсіп кетті...
Осы жерден сол өркениетті Батыстың ғалымдары қабылдаған тұжырым
шығады: ... ... ... ... ... бала саны да ... ... бет алады. Өз мүшелеріне жоғары дәрежелі ләззат пен бақыт, ... ... ... ... еткен қоғам – сол сәттен бастап өз ... ... ... ... ... үшін ... пен берекелі өмірдің”
өлшемі болған алпауыт елдің бұл тағдыры бәрімізге де сабақ болуға тиіс.
Қазіргі заманғы отбасылардың көбеюіне әсер ... ... ...
бұқаралық мәдениеттердің ықпалы болып отыр. Мұндай мәдениетті ... ...... ... ... ... мен әйелдер дәстүрлі
отбасындағы әке-шеше деген құрметті орнынан офистерге ауысқаннан ... ... ... ... ... сол ... қалатын болды. Ал
оның барлық сұранысқа жалғыз жауабы бар: “Қаласаң – ... ... ... ... ... негізгі қағидалары айқын
көрінеді. Ол өзінің құндылықтар иерархиясында ... ... – ана ... жоғары қояды. Әйелдерге арналған журналдарда, қыздарға арналған
романдарда, телеарналардағы ... ... ... ... ... ... ләззаты, тәуелсіздігі және жалғыздығы ұлықталады.
Олар үшін балалардың ... бас ...... ... ... ... ... осындай. Осы “мәдениеттің” кесірінен
ұрпағымыз – ырықтан шығып, құрық әкеткен антұрғанға айналып ... ... ... ... ... отбасының мәселелері өте
маңызды және өзекті ... ... ... Оның маңыздылығы екі
негіздеме бойынша анықталады, біріншіден: отбасы – қоғамның ... ең ... бірі ... ... ... бұл
институт бүгінгі таңда терең дағдарысты басынан кешіруде. Отбасы ... ... ... ... кездері біз «демографиялық катастрофа»,
«отбасының ... ... ... ... ... туындауы белең алуда.
Егер де жалпы алатын болсақ, бұл дағдарыстың ... ... ... ... ... ... өсуі, урбанизация,
еліміздегі әлеуметтік саясат және т.б. Бұл аталған ... ... ... ... ... ретіндегі рольінің төмендеуі және
құндылықты бағдарлар ішінде оның орнының өзгеріске ... ... ... ... ... отбасының әлеуметтік статусы айтарлықтай
жоғары болған емес, дегенімен ол қоғамда, мемлекет отбасына ... ... етіп ... ... жылдарына бұл статустың жедел түрде
төмендеуі көріне бастады. Жаңа шарттар алдындағы қазіргі заман отбасы терең
өзгеріске ұшырады. ... ... ... ... ... ... бұзыла бастады. Бұл дегеніміз ... ... ... ... ... некенің, жалғыз басты – бойдақтылық,
тәуелсіздік және т.б. ... ... ... табылады. Отбасы
әлеуметтік институт ретінде қоғам ішінде өзінің позицияларын жоғалтуда,
яғни өзінің спецификалық ... ... ... ... ... ... да проблемалармен кездеседі. Мысалы: ол мәселелер табиғи
өмірлік циклдан өту барысында туындайды.
Бүгінгі күні отбасының эктремалды жағдайда болуын келесі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... түрде кедейленуі, соңғы 3 жылда отбасы көрінісінің
төмендеуі;
2. ... бес ... ... ... ... 60% - ға ... кәмелет жасқа толмаған балалары бар жұмыс орынсыз отбасылар санынының
үш есеге көбеюі (олардың ... 10% - ы ... ... яғни ... оның ... жалғыз бір әйелдің мойнында болуы, тағы 10 % - дайы
көпбалалы отбасы болып отыр, яғни республикамыздағы әр бір ... ... ... тұр. ... ... әр бір ... ... 30 жасқа да толмаған;
4. Ата-аналық міндет пен отбасын бөлу, ал бұл өз ... ... ... кең ... алып келеді және де отбасында ең болмағанда
бір баланы қаламайтын некелі адамдардың көбеюі (жас отбасыларын арнайы
зерттеулердің мәліметтері бойынша, ... 2% - ға ... ... болуын мүлдем қаламайды және бұл көрсеткіш осы күнге дейін
өсіп отыр);
5. балалары жоқ ... ... ... (15% ... әр бір ... неке және отбасы институттарының бөлінуі. Заңды тіркелмеген неке мен
некеден тыс бала туылуының өсуі;
7. жас ер ... ... өлім ... ... ... 20 ... Осы аталған мәселелерден кейін, келесідей салдарды анықтауға
болады:
• отбасының ... ... ... асырылмайды;
• отбасының әлеуметтік тонусы төмендейді, отбасындағы ішкі ... ... ... ... ... ... деңгейдің күрт төмендеуі сезіледі;
Қазақстандық отбасыларының көпшілігі мінез-құлығындағы стратегиясы –
тіршілік етуге ұмтылыс ... ал бұл өз ... ... ... ... ... төмендеуіне, оның бала әлеуметтенуіндегі ролін
төмендетуіне ықпал болады. Отбасы ... ... ... жалпы
отбасы кедейшілігі, ата – аналарының жұмысқа артығымен ... ... ... атмосфера бала тәрбиесіне, оның физикалық және
моральдық ... ... ... фактор ретінде болады.
Қазіргі заманғы отбасы өзіне, қазіргі заман ... өмір ... тән ... ... ... жиынтығын жүктейді.
Қазіргі заманғы отбасы – бұл ... ... ... ... ... бұл ... ер ... яғни күйеуінің үстемдігі
әлсіз болады. Бұл жерде тұлғаның, ерлі-зайптылықтың беделі ... ... ...... яғни үш ұрпақтан құрылған, қалыптасқан
отбасы, бұл жерде жасы үлкендер немесе ер кісі ... өте ... ... ... және ... ... отбасы модельдерінің ерекшеліктері
сол, дәстүрлі отбасы үшін ... ... ...... өте ... ... қазіргі заманғы отбасында бұл принциптер
алғышарт емес, яғни олар әлсіреуде, ... ... ... заманғы
отбасында рольдер трансформациясы, эгалитаризация және ... ... ... ... ... отабсы көбіне көп балалы болып келсе,
қазіргі заманғы отбасы құрамында аз балалы болады, тіптен бала ... ... ... қазіргі заманғы отбасы - өз тілі, территориясы және
мәдениеті бар ... ... және ... тұрып жатқан отбасын
айтамыз. Қазақстандағы қазіргі заманғы отбасы, категориялық түсінік ... ... ...... ... және ... азшылықтарды –
топтардың уәкілдер отбасылары болып табылады. Ерекше көңіл бөлінетін объект
ретінде біздің көпұлтты елміз болады, бұл жерде 130 – дан ... ұлт ... ... ... ... ... мен ... спецификасы, мәдениеттің
ассимиляциясы, бүгінгі күні отбасы үшін теориялық және ... ... ... ... ... ... ... топтардың өкілдері қандай да
бір этностың ... ... да ... ... ... ... ұмтылысын көрсетеді, сонымен қатар этностың әр бір
мүшелерін өмірдің белгісіздігі мен ... ... ... Этнос өз функциясын, мәдени ... ... ... ... асырумен орындауда, яғни жаңа ұрпақтарда, әлеуметтік ортаға
деген бейімделудің ... ... ... пайда болған мінез-құлық
ережелері, дәстүрлер, символдар, құндылықтарды қайта ... ... ... ... маңызды міндеттері жайындағы сөзінде
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ... ... ... елдер көп ұлттық тұрғындарға басымдылық білдіру саясатын жүргізуде,
ал бұл өз кезегінде ешқашанда ... ... тән ... ... ... ... біз жүріп келе жатқан жалғыз ғана дұрыс жол – ... да адал ... ... жол, бұл ... ... ... пен ... тұрақты этникааралық мақұлдастық тәжірибелік модельді
растайды. Қазақстан әртүрлі мәдениеттің ... ... ... ... ... ... және өзге де этникалық топтар мәдениетке
деген қарым – қатынас, этникалық ... ... ... алып ... ... ... қолдану, мәдени дәстүрмен алмасу,
ауттоптардың этномәдени ерекшеліктерін білу).
Рессей ғылым ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынасты талдай
келе оның өзге елдер деңгейіндегі интернационализация бірігу, интеграция
процесіндегі маңызды ролін атап өтеді. ... ... ... ... ... ... ... СССР
шарттарында орындаған. Демек, дәл осындай біріктіруші, позитивистік рольдер
олар посткеңестік кезеңде де – тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... топтар эволюциясын қарастыра келе
талай ұрпақ алмасу процестерін көре аламыз, (ұрпақ ... – 25 жыл ... ... және бұл шама ... ... ... кез), сондықтан да
этникааралық мақұлдастық қазақстан қоғамының ... ... ... ... ... ... «қазіргі заман қазақстандық отбасының»
пайда болуына алып келді.
Отбасы қызметімен ... ... ... салдары –
индустрализация, урбанизация, әйелдер мен ... ... ... т.б. ... ... ... ... ретінде отбасылық
функциялардың өзгеруі мемлекеттің атқаратын роліне де байланысты болады.
Отбасы әлеуметтік институт 60 ... ... ... ... функцияларын,
ең әуелі репродуктивті функциясын тоқтата бастады. Бірақ отбасы функциясын
орындамауы, оның ... ... ... ... ұшырауын
білдірмейді, ол құбылыс отбасының «осколочный» формасының көбеюіне септігін
тизізеді. Отбасылық спонтанды өзгерістері және ... ... ... өте ... ... ... Отбасылық өзгерістер
тенденциялары көптеген отбасылардың өмір сүру деңгейінің төмендеуімен
байланысты. Реформалардың ... ... ... да ... ... және нарықтық экономика қоғамының әлеуметтік құрылымының
өзгеруі процестері ... ... ... ... емес ... келді.
Отбасының тұрақтылығы сыртқы социомәдени және ішкі ... ... ... ... ... феномен ретіндегі негізі осы
көптеген қиындықтарды отбасының, ... ... ... жағдайлармен
ұласатын өмірлік циклдардың әртүрлі сатыларынан өтуімен байланыстыруға
болады. Мысалға, бала туылуы, ... ... ... ... ... ... т.б. ... жағдайлар тек отбасы құрылымында ғана
емес, сонымен қатар ... мен ... ... ... ... ... ... өзге де мәселелер мен күйзелістер, ... ... - ... ... ... айрылысу, түрмеде отыру) ажырасу,
жұмыссыздық және т.б. Отбасындағы күйзелістер, ... ... ... ... ... әсер ету процесінде: экологиялық, саяси,
экономикалық мәселелерден туындайды. Бұл ішкі ... ... ... ... ... тіпті оны толығымен бұзуына ықпал ете
алады. Н.Смелзер отбасындағы өзгерістерді және отбасының ... ... ... ... Қазіргі заманғы отбасындағы рольдік ерекшеліктер
Көптеген батыс ғалымдары әйелдер мүддесін ... ... ... ... ... ... отбасында жатыр. Отбасы –
еркекке әйелдердің әрекетін ... ... ... жүйе. Теңсіздіктің
бастауы – сексуалдық бостандыққа жол бермейтін капиталистік ... ... ... мұны ... ... ... қарағанда әйелдерге аз мөлшерде еңбекақы төлеу арқылы ... ... ... ... ... ... қалыпты деңгейде өмір сүруге мүмкіндік бермейді.
Сондықтан, әйелге тұрмысқа шығуға тура ... ... ... ... үй ... ... арқылы өз
күйеулеріне жұмыс істейді. Еңбек нарығында «қатардағы үй ... ... ... мың доллар тұрған болар еді.
4. Үй шаруасы әйелдерді еңбек нарығында қолайсыз жағдайға душар етеді.
Тұрмыстық техникаға қарамастан, үй ... ... көп ... ... да ... ... толық ставкасымен жұмыс істей
алмайды.
5. Әйел үй ... үшін ... мен ... ... ... яғни ... ... табысқа жетудің қайнар көзі болып
табылады.
Т.Парсонстың жыныстар рөлі теориясына сәйкес, әйелдер – экспрессивті
рөлді, еркектер – аспаптық рөлді орындайды. ... рөл ... ... ... ... сақтауды білдіреді.
Бұл рөл үй шаруасындағы әйелдің монополиясы болып ... ... ... ... аспаптық (инструменталды) рөлінің
маңызы – ... мен ... ... ... ... болып
табылады, бұл табыскердің, қорғаушының рөлі. (32(.
Рөлдер әлеуметтік жағдай арқылы анықталады. Рөлдердің дұрыс орындалуы
мақтау мен жазалау жүйесі арқылы жүзеге ... ... ... ... ... отбасының қызметінің, экономиканың және өзге де
әлеуметтік институттардың қызметіне қарағанда айырмашылығы бар:
1) балаларды ... ... ... ... үлкендердің эмоционалды тұрғыда баюы.
Бұның әлеуметтік ынтымақ пен ұдайы өндіру ... үшін ... ... ... осы ... негізгі орындаушысы болуына
байланысты анықталады. Және де ол ... ... ... туған-
туысқандарға қайырымды болуы қажет. Экономикада әйел әкспрессивті ... ... оның ... ... ... әйел отбасы үшін жауапты.
Патриархалды әлемде әйел балаларына қамқорлық жасай отырып, ... ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік
институттар әйелдің әлсіз болып, күйеуінің ырқына көнуін қалайды. Еркектің
экономикалық бәсекеге төтеп беруі - өз ... үшін ... ... ... ... ... береді.
Балалар үшін әйел «әлсіз ана» рөлінде ... ... ... сыйласыммен қарайды. Еркектер күшті, әрі маңызы зор болып
көрінеді. Еркектердің бұндай ... ... баға ... ... ... ... процестерді қоғамдық және
мемлекеттік реттеу процесі өсіп келеді. Теңсіздік ... ... ... күш салуы негізінде жатқан негізгі принциптері ретінде
адамдардың мүмкіндіктерінің дамуы үшін тең ... ... ... ... Бұл адамдарға өмір сүру үшін қажетті
шарттардың пайда болуына ықпал ... ... ... теңдікке қарағанда
гендерлік теңдік өзара ұқсас емес. Ол гендерлік қарым-қатынастың, оның
формальды, формалды емес ... ... ... ... ... ... мәдениеттің терең қайта қалыптасуы, әйел мәдениетін тең ... ... ... ие ... қалаушы принциптердің қайта
құрылуы өте қажетті нәрсе (33(.
Әлеуметтік саясатты талдау әйел мен ер кісінің, ... ... ... ... өзара қалай байланысқандығын көруге және оны
байланыстардың конфигурациясында ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Оған қоса, әлеуметтік саясат пен
әлеуметтік жұмыс өзара қалайша ... ... ... – мәдени
қарастыру өте маңызды. ... ... ... ... ... және спецификалық аспектілерін көруге мүмкіндік туғызады.
Бұл аспектілер қандай да бір кезеңнің, әлеуметтік топтың, ... ... ... ... Бұл ... ... ғана
гендер мен әлеуметтік саясаттың, гендер мен әлеуметтік ... ... ... ... болады. Бұл жерде гендер мен
әлеуметтік жұмыс әрбір жағдай туындаған ... ... ... ... ... үшін ... де бүгінгі күннің позициясынан қарайтын болсақ, әйелдер мен
еркектердің әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... ... түрде қозғалыстарын көре аламыз, дегенмен, бұл процесте
үлкен белсенділікті, қызығушылықты, мобильділікті адамзаттың әйел ... ... ... ... ... деп ... ... теңдікке
жету, күресу деп емес, екі жыныстың да эмансипациясы деп түсіну керек.
Демократиялық қайтақұрулар шартында қоғам ... ... ... ... ... ... керек, ол адамдар құқығының сақталуы
мен жынысы бойынша және ... ... ... ... ... ... береді. Эмиль Дюркгейм рольдік-жыныстық ... ... ... мен өркениеттің дамуына байланысты қарастырады. Дюркгеймнің
пікірінше, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... – интеллектуалды (зиялылық) қызметке ие болған».
Т.Парсонстың жыныстар рөлі теориясына сәйкес, әйелдер – ... ...... ... ... ... рөл қамқорлықты
көңіл-күйді, отбасындағы психологиялық тепе-теңдікті сақтауды білдіреді.
Бұл рөл үй ... ... ... ... ... ... жүктеледі. Еркектердің аспаптық (инструменталды) рөлінің
маңызы – ... мен ... ... ... ... болып
табылады, бұл табыскердің, қорғаушының рөлі.
Рөлдер әлеуметтік жағдай арқылы анықталады. Рөлдердің дұрыс орындалуы
мақтау мен жазалау жүйесі арқылы ... ... ... ... мен ... ... Ол Т.Парсонстың
пікірімен келіседі, отбасының ... ... және өзге ... ... ... қарағанда айырмашылығы бар:
3) балаларды дүниеге әкелу, жетілдіру;
4) отбасындағы үлкендердің эмоционалды тұрғыда баюы.
Бұның әлеуметтік ынтымақ пен ұдайы ... ... үшін ... (ff ... және ... сақтау).
Әйелдердің жағдайы осы қызметтің негізгі орындаушысы ... ... Және де ол ... ... ... ... қайырымды болуы қажет. Экономикада әйел әкспрессивті іспен
шұғылданады, бірақ оның қызметі ... ... әйел ... жауапты.
Патриархалды әлемде әйел балаларына қамқорлық жасай отырып, ұлдар мен
қыздарды «жалпы ... ... ... ... мен ... әйелдің әлсіз болып, күйеуінің ырқына көнуін қалайды. Еркектің
экономикалық ... ... ... - өз отбасы үшін белгілі ... ... ... ... ... үшін әйел ... ана» рөлінде көрінеді, сондықтан олар
патриархалдыққа сыйласыммен қарайды. Еркектер күшті әрі маңызы зор ... ... ... қабілеттілігіне берілген баға мәдениетке
орнығады. М.Джонсон әйелдер қозғалысы қоғам мен мәдениет ... ... ... деп ... ... ... қоғамда әйел мен еркектерден әлеуметтік
күтімдерді күтуді білдіреді, ... – ақ ... ... әлеуметтік-
мәдени және саяси шарттардағы мінез-құлықыңның ерекшеліктерін айқындайды.
«Гендерлік тұрғыдан қарастыру» түсінігі әлеуметтік жағдайларда әйел мен ... ... ... ... ... үй ... ... кедейшілік, жыныстық белгілер
бойынша теңсіздік пен ... ... ... ... ... гендерлік ерекшеліктері, жұмысбастылық, экономикалық - әлеуметтік
дамытудың ... ... мен ... ... ... гендерлік теңсіздіктің иедалдарының алға шығу әдістері
және тәжірибеде әлеуметтік әділеттіктің принциптерін жүзеге асыру.
Әлеуметтік саясат ... ... ... келу әйел мен ер
кісінің, отбасының, нарық пен ... ... ... ... көруге және оны байланыстардың конфигурациясында қоғамдық
қозғалыстар қандай роль атқаратындығын көруге мүмкіндік береді. Оған ... ... ... пен ... ... өзара қалайща
байланысқандығын ... ...... ... өте маңызды. Мұндай
көзқарас гендерлік ... ... ... және ... ... ... ... Бұл аспектілер қандай да бір
кезеңнің, әлеуметтік топтың, ... пен ... ... Бұл ... ... ғана ... мен ... гендер мен әлеуметтік жұмыстың үйлесілімділігінің әртүрлі
нюанстарын түсінуге болады. Бұл ... ... мен ... ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістердің тиімді тактикасын өңдеу
үшін қажет.
Әлеуметтік саясат – қоғамдық қолайлылықпен ... да, ... ... ... процесіне тікелей қатынасатын кәсіпорындар ... ... ... ... ұйымдар, мемлекеттің жүзеге асыратын
іс-әрекеттері. Осы процестер мен жүзеге асырулар ... ... ... ... ... түрі ... қарастырады. Әлеуметтік саясат жақсы
жағдайға жету мақсатында ... ... ... ... ... ... бағытталған тәжірибеде әлеуметтік саясат сөз
болғанда әлеуметтік қамтамасыз ету, денсаулық сақтау, білім, тұрғын үй және
жұмысбастылық ... ... еске ... ... ... қамтамасыз ету индивид пен отбасын қандай
да бір тәуекелден қорғау үшін ... ... ... ... Е.И. ... анықтамасы бойынша әлеуметтік қорғау –
жұмысқа жарамсыздарға немесе отбасыларға ... ... ... үшін
бағытталған әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... ... тар мағынасында әлеуметтік әкімшіліктік ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылады. Кең мағынасында тұрғындардың өміріне әсер ... ... ... ... және ... атқарушы билік арқылы әсер етуші
мехаизмдер мен әдістер ретінде ... Ол ... пен ... ... етуге ұмытлады: «қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік дамудың
мақсаттары және осы мақсаттарға ... ... ... ... туралы идеологиялық ойларының жиынтығы».
Әлеуметтік саясат пен ... ... ... ... ... ... күні кеше ғана бастау алған. ... ... ... ... ... де ... де әр
кезде қоғамдық және жеке салаларда түрлі статустық позцияға ие ... мен ер ... ... ... ... тұрығыдан қарастыру
қоғамда ер кісі мен ... ... және ... ... ... және ... қамсыздандыру, жұмысбастылық,
білім беру және денсаулық сақтау жүйелеріне сыни ... ... ... Әйел мен ... ... мәселелерін түсіну үшін
гендерлік жүйе мен ... ... ... өте маңызды.
Гендерлік жүйе – жынысқа сәйкес келетін әлеуметтік өзара байланыс пен
мінез-құлықтар, институттар болып ... Ол ... ... ... құрайды: биологиялық жыныс негізінде гендерлік категорияларының
әлеуметтік конструкциясы, жыныстық еңбек бөлінісі; сексуалдылықтың бір
формасын ... деп ... ... деп ... ... ... ... келісім-шарт гендерлік жүйенің әрбір даму деңгейінде
тәжірибелік және символикалық жағынан да ... ... ... ... түрі ... табылады. ХХ ғ. Алғашқы жартысының ... үшін ... сала ер ... ... ... әйелдердің де
белсенді қызметі болып саналады. Әйел үшін базалық гендерлік ... «үй ... ... ...... болса, ер кісілер үшін
«асыраушы» келісім – шарты. Постиндустриалды ... ... ... шегеріледі, орта класс үшін «тең ... ... ... орта тап үшін «тең ... келісім – шарты болады, бұл жағдайда
әйел мен ер ... ... ... ... теңестірілуі
жүреді. (Саясат, білім беру, кәсіби қызмет көрсету, мәдени ... ... ... сыны ... ... ... жағдайының нашарлауына ықпал ететін денсаулық сақтау, жұмысбастылық
саясаты, әлеуметтік қамтамасыз ету механизмдерін айқындауға бағытталған.
Әлеуметтік саясаттың гендерлік талдауындағы гендерлік ... ... ... бойынша еркек пен әйелдің арасында ... ... ... ... ... саясаттың гендерлік зерттеу жұмыстарының міндеттері ретінде
әлеуметтік қолайлылыққа қолжетерлік ... ... ... ... ... ... қайта жандануы мен қоғамдық
көріністерді ... ... ... ... ... ... ... саясат негізінде гендерлік теңдік үшін қажетті
шарттар мен қамтамасыз ету ... ... ХХ ғ. ... ... тең ... бөлу ... ... толық теңдіктегі қоғамды құру
мүмкін емес, әр уақытта да ... да бір ... ... ... ... ... отырады. Бірақта, әлеуметтік жарылыстан алшақ
болу үшін, теңсіздік деңгейі оптималды ... болу ... Бұл ... ... де ... ... ... қоғам
қызығушылықтарының көзқарасы бойынша әйелден өндірістік және интеллектуалды
және эмоционалды рольдердің жеткіліксіздігіне әкеп соғатындығын ... ... ... ... ... қоғамдық және
мемлекеттік реттеу процесі өсіп келеді. Теңсіздік қатынастарының ... ... күш ... ... жатқан негізгі принциптері ретінде
адмдардың мүмкіндіктерінің дамуы үшін тең ... ... ... ... Бұл адамдарға өмір сүру үшін ... ... ... ықпал етеді. Бірақта, жыныстық теңдікке қарағанда
гендерлік теңдік өзара ұқсас емес. Ол гендерлік қарым-қатынастың, ... ... емес ... ... қайта өңдеуді ұсынады. Қазіргі
заманғы ... ... ... қалыптасуы, әйел мәдениетін тең бағалы
моделінің құрылуы, ... ие ... ... ... ... өте ... ... мәселесін шешу стратегияларын таңдауда бір қарағанда, ... ... ... ... көрінеді, ол еңбек ету саласындағы ... ... ... бала ... байланысты декреттік
демалыс уақытының ұзартылуы, әйел ... зиян ... ... ... жұмыстарға шықпау т.б . Әйелдердің ... ... ... ... ең ... ... ... өндіріске қатысуын
төмендету керек, оған қоса, еркектердің отбасылық қызметке ... ... ... ... біз ... деп атай ... өзін - өзі ... салада жүзеге асыруға деген құлшыныстары
эмансипацияланғаннанда ... деп ... ... ... ... ... ... туудың төмендеуі, адамгершіліктің төмендеуі, отбасылық
қарым-қатынастың әлсіреуі, тастанды балалардың көбеюі. Қорғау идеологиясы
өзекті мәселелерді жылдам игеруге мүмкіндік береді: бала ... ... ... ... ... ... сезімін басып,
қаағаттануды көтеру. Дегенімен де, бұл жерде тиімділік ... ... ... ... ... өндіріс саласында да ... жаңа ... ... ... ... ... отбасы саласында
келесі қауіпті салдарларын бөліп көрсетуге болады:
... ... ... әйел ... ... ... ... жоғарылайды;
• Отбасы өміріне еркектердің араласуы төмендейді;
• Бос уақыты ... ... ... ... ... ... ... шеңбері кішірейеді;
Әйелдер үшін сонымен қатар қауіпті еңбек саласында да ... ... ... ... белгілерінің белгілерінің төмендеуі;
• Карьера жасауда деквалификация қауіпінің болуы;
• Престижді емес, жалақысы аз жұмыстың ... Ауыр да зиян ... ... тек жалақы мөлшерінің көптігіне
байланысты ғана көнуі;
Тарихи ... ... ... ... ... ... жүйесі ретінде қарастырылмаса, онла ол ... ... жаңа ... ... ... алады. Әлем тәжірибесі көрсеткендей, осы
стратегияға негізделген әйелдердің жағадайын жақсарту бойынша ... ... ... ... тек әйел ... ... ... елдерде ғана табысқа жеткен. Перспектива үшін ... сай ... ... ол әйелдің дамуы процесінде толық және жан-
жақты интеграцияларын қозғай алмайды; әйелдің тұлға ретінде еркін дамуына
шарттарды қалыптастыра ... ... ... ... ... ... үшін әйелдер сұрақтарын шешудің принципиалды түрде өзгеше түрі
қажет. Мәселен, эгалитралы немесе тең ... ... ... ... ... әлеуметтік саясаттың жетекші принципі болған
әлеуметтік протекционизм және патернализмінің ... ... үшін ... ескі ... ... стратегияның төңірегінде жүзеге асып
отыратын.
Тең мүмкіндіктер стратегиясының негізі отбасы және оның ... ... ғана ... деген ойға қарама – қайшы келеді. ... ... ... ... ... ... ... етеді, өйткені
еркектің көп функционалдық әрекеттері жоққа шығады ... ... ... ... ... саясат әйелге отбасын
қорғауды қамтамасыз етуге барлық екпінді ауыстыруды ұсынады, бұл жұбайларға
отбасылық өмірді ... ... ... ... де ... ... ... шешім қабылдауға да ықпалын көрсетеді. Олай
болса, демографиялық және экономикалық қайта жанданудағы қоғамдық ... ... ... ... ... ... Екі жақты эмансипациясы
процессі қажет, өйткені ол әйел мен ... ... ... ... ... ... және ... әйел үшін экономикалық және саяси саладағы ролі.
Жан-жақты дамыған, үйлесімді тұлғаның қалыпасу процесінің маңызды ... – тең ... ... ... ... ... емес, әйел мен ... ... ... ... жаңа ... мен ... тұлғалыққа бағытталған үрдісінің құрылуы болып
табылады.
Бүгінде заңнамалық актіде бекітілген ана болу ұғымын алмастырушы ... ... ... ... бала күтімі процесіне араласу механизмі,
еркекке деген қарым-қатынаста құқық пен ... ... ... ... ... үшін ... ... еңбек демалысын бүгінде
еркектердің 10% пайдалануда. Бұл елде ... ... мен ... ... деген сияқты екі түрлі категориялары ... ... және ... ... ... ... ... болады деп есептелінеді. Кейбір
муниципалтеттерде престижді жұмысқа алу кезінде әкелік еңбек ... ... ... ... ... ... ... да саясаткерлер мен қоғамдық қайраткерлер көпшілік алдында
өздерінің отбасына ... ... атап ... ... ... екі
жынысқа бірдей қоғамдық өмірдің барлық салаларында тең ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Жұмысбастылық әйелдерге көмек беру стратегиясы – қорғаушы ... ... ... ... ... ... икемді саясатын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл
теңдік олардың толық түрдегі даралануының жетістігі ретінде ... ... ... ... ... өзін-өзі жүзеге
асыру жолын таңдаудағы еркіндік ретінде түсіндіріледі.
Феминистік зерттеушілер ... ... ...... ... – соқырлар бағдарламаларын ажырата отырып, әлеуметтік саясат
талдауына «гендерді» ... ... ... ... ... ... ... гендерді мемлекет контекстінде жалпы жағдайының жүзеге асырылуын
қарастырады. Әлеуметтік – саясат үкіметтің-азаматтардың және елдің ... ... ... іс-әрекеттері, сонымен қатар іс-әрекеттердің жүзеге
асырылу тәсілдері деп түсінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ретінде болады және бұл жауапкершілік
индивидке, жеке корпорациялар немесе жергілікті қауымдастыққа ... ... ... ... үкітметке қоғамда орын алатын
әлеуметтік теңсіздікті төмендетуге мүмкіндік береді.
Жалпы жақсы жағдайдағы ... екі ... ... бар. ... ол ... қамтамасыз ету жүйесіне жатады, кең мағынасында
адамдарға фундаменталды ... ... ... ... мен ақылар, мемлекеттік ... ... ... ... ... жағдайға қолжеткізу дегеніміз ... ... ... ... жүйелерінің дамуы, жан-жақты
медициналық көмекпен қаматамасыз ету, тегін білім беру, мемлекеттік ... ... ... мемлекет өзінің бойына шектеулі міндеттерді жүктеген,
яғни, кедей тұрғындарға ... мен ... ... көрсетумен
айналысады.
Әйелге бағытталған зорлықты болдырмау жолдары – ... ... ... мен ... ... ... Олар
әйелдердің өзіндік сексуалдығын өздеріне бақылауға алу ... ... әйел ... мен ... ... ... құру қажет деп біліп, жаңа
жолдарда ... ... және ... ... ... болатынын білген. Радикалды феминистер ер кісілермен сексуалды қарым
– қатынастан бас тартып лесбилік ... ... ... ... ... с ... ... ұйғаруынша әлдеқайда шынайы заңнамалармен
саяси тәжірибелерді ендіру негізінде гетеросексуалды ... ... ... және әділеттірек болар еді. Ал ... ... ... ... емес ... институттарды
ендіруде гетеросексуалды тәжірибелер алшақтанған және төмендетуші формасына
ие болады дейді.
Сексуалды тәжірибе мен сексуалды ... ... ... мен
еркектердің сексуалды мінез-құлқының арасындағы айырмашылық тумысынан емес,
әлеуметтік жағынан реттеліп отыратындығын көрсетеді. ... ... ... қозғалыстар гендерлік мінез-құлықпен, әйел мен
еркектер арасындағы өзара байланыстардың өзгеруімен ... ... ... ... мен ұстанымдар динамикасы салыстырмалы –
тарихи талдауы әйел мен ... ... ... және ... ... көрсетті. Бұл сексуалды дебютта, эротикаға деген
сексуалды инициатива мен қарым-қатынастарда ... ... ... ... әйел ... ... өйткені олар әлеуметтік
стратификацияның өзгеруіне қызығушылық танытады, қызметтің жаңа ... ... ... ... байланыс туралы ойлары, нормалар мен
құндылықтарды ... ... ... ... ... қатар олар
құндылықтық бағытталуы мен өзін-өзі тануы өзгеріске жылдам ұшырайды.
Бұл жерде әйелдердің ... ... ... ... ... отыр. Кез – келген радикалды әлеуметтік өзгерістер ең ... ... ... ... ғана ... ... Гендерлік тәртіп,
«маскүнемдік» пен «феминизм», мінез-құлықтың гендерлік моділінің өзгеріс
қарқыны мен дәрежесі түрлі елдер мен ... ... ... ... жас ... ... және ... мен еркектердің
түрлі категориаларында тең болмайды. Көбінде жыныстық дифорфизммен іспеттес
болатын әйел мен еркек арасындағы дәстүрлі айырмашылықтар ... жоқ ... олар ... ... ... ... түсіп
қалады. Бұл орайда, ... ... ... әйелдердің
«маскулинизациясы», сонымен қатар «Унисекстің» қалыптасуы емес, керісінше
оның әлеуметтік стратификациясымен ... ... ... ... ... табады. Жыныспен, гендермен байланысы жоқ
көптеген индивидуалды вариациялардың ... ... жол ...... пікірінше қазіргі заманғы қоғам
біртіндеп дәстүрлі стереотиптерден бас тартып «андрогенді» ... ... ... яғни бұл ... әйел мен ... ... мінез-құлықтарының
үйлесімділігін және олар мұндай мінез-құлықты биологиялық жынысы бойынша
емес, керісінше ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты мұндай үлгідегі индивид рационалды ... ... және ... қатал және жұмсақ бола алады, яғни
адами тұлға феминдік және макулиндік сипаттамаларға әмбеп ... ... ... ... қалыптасуы мысалға, жастар арасында
«унисекс» сән-қой стилінің пайда болуы мен оның кең ... ... Бұл ... ... әйелдер мен еркектер үшін киім-кешек ретінде
болып қалады.
Маскулиндік пен феминдік туралы зерттеулер жүргізген психолог ... ... ... Ұзақ ... бойы ... ... ... дихотомиялық, өзара байланысты ... ... ... ... ...... әлемге деген
ұмтылыс, жұмсақтық, теуекелділік, иекмділік, мінез-құлықтағы түрлі ... ... ... ... ... ... - ... қасиеттерін
бейнелейді: нақтылық,-өзінікінде тұру,-аяусыздық,- эгоизм,-бірбеткейлік, -
шыдамсыздық,-жетекшілікке құштарлық,-тазалық сүйгіштік,-ерік – ... ... ... отбасындағы қандайда бір нормадағы ауытқу патология ретінде
қарастырылған (оқымысты әйел – «көк шұлық», мінезі жағынан жұмсақ еркек ... ... ... ... ... ... өлшемі бойынша маскулиндік –
феминдік қасиеттер континуумы идеясы дами баталды. 1930 – 1960 ... ... үшін ... ... ойлап тапты, осы шкалалар ... ...... дәрежесі бойынша ерекшелене алатын
болады, оған қоса ... ... ... ... ... өз ... таба білді. Еркектер үшін еркектік
қасиеттерге ие болу ... ... ... жылы С.Бём өзінің жаңа шкалаларын ұсынды, онда тұлғаның тәуелсіз
өлшемдері ... ... пен әйел ... ... ... ... болды.
Ол өткізілген психологиялық тесттер негізінде әйел мен еркектерді 4 ... ... ... ... ... Андрогендік;
• Дифференцияланбаған;
2. Маскулиндіктің сипатталуы:
• Жоғары;
• Төмен;
• Жоғары;
• Төмен;
3. Феминдіктің сипатталуы:
• Төмен;
• Жоғары;
• Жоғары;
• Төмен;
Қатаң гендерлік – рольдік дифференциациясы жоқ өмір сүру ... ... ... ... тең ... ... ... дені сау адамзаттың қызмет етуіне алып келеуі тиіс. Осы жүйеде
негізінде әйелдердің ... үй ... ... ал ... бала ... ... және олардың тумысынан қызуқанды болады
деген тұжырымды дәлелдеудің қажеті де жоқ.
Феминистік зерттеушілер әйелдердің өзара байланысы мен ... ... ... ... Олар ресурстарды гендерлік теңсіз
түрде бөлу жағдайын әлеуметтік – экономикалық саясатта еркектерді негізгі
экономикалық ... ... ... ... ... нәтижесінде
еркектердің негізінде әлеуметтік қорғау жүйелері қалыптасады да әйелдердің
отбасындағы, экономикадағы қызметінің ерекшеліктері және олардың ... ... ... көтеру, науқас балаға, үлкен астағы туыстарын күту)
назардан тыс қалады.
Әйелдер әлеуметтік ... ... ... ... ... екендігі айтылған болатын. Дегенмен, ... ... ... ... да ... ... ... ол бұның нәтижесінде мемлекет пен әйелдердің қарым-қатынасты күрделі
де кешенді болыды.
Кәсіби ... ... ... ... ... ... біздің
еліміз үшін – ол жаңа құбылыс болып табылады. Соңғы жылдары ҚР – ... ... ... адам ... ... жақсарту бойынша кәсіби
қызмет ретінде ... өте ... ... ... Ол ... ... шектелген адамдарға арнайы қызмет ... ... ... ... ... ... ететіндерге көмек көрсетуді
қолдайды. Тұрғындардың ... ... ... қызмет көрсетумен
айналысатын қоғамдық, жеке және мемлекеттік ұйымдар ... ... ... ... кәсіби дайындалған мамандарға және әлеуметтік
мәселелерді кешенді ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын адамдарға, топтарға және ұжымдарға олардың
әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... көмек көрсетудің тиімді технологиясы ретінде қабылдау ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңінде
жоғарылайды, әлеуметтік жан-жалдардың салдарын ... оның ... ... ... ... ... және қоғамдық қолдау
көрсету жүйесі жалпыланған болған және ол ... ... ... екі ... да оның ... ... ... Көбінесе,
тұрғындарға әлеуметтік көмек көрсету негізінде әлеуметтік қамсыздандыруға
сәйкестендіріледі. Әлеуметтік жұмыстың ... ... ... нашар денсаулық, кемсітушілік пен мүгедектік салдарынан өмірлік
шанстары шектелген адамдар мен ... ... ... мүмкіндікті туғызады.
Әлеуметтік жұмыс жүргізіліп жатқан тұрғындар түрлі критерилер бойынша
категорияларға бөлінеді. Жас ерекшеліктеріне байланысты тортар ... жас ... орта ... ... ... бойынша
(мүгедектер, ауыр науқастар), экономикалық жағдайы бойынша ... ... жоқ ... және т.б. ... ... әлеуметтік
жетістіктерге жету мүмкіндігінің төмендігімен, ... және ... ... ... ... ... және т. ... әлеуметтік мәселелердің болуы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... - әйелдер деп алуы өте
орынды.
Соңғы уақыттары әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету ұйымдары клиенттерінің
әлеуметтік жағдайына талдау, оның жыныстық ... орай ... ... мен ... ... ... бөлінуде.
Көпетеген себептерге байланысты әлеуметтік ... ... ... - ... ... Ең ... қоғамда
репродуктивті қызметі атқарылатын әлеуметтік – демографиялық топ. Бұл
әйелдерге баланы ... және ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырады, сонымен қатар, олардың репродуктивті
денсаулығының сапасын қамтамасыз ету, әйелдердің ақы төленетін ... ... ... үшін шарттарды қалыптастыруды талап етеді. Өйткені
біздің ... ... ... жауапкершілікті әйел сақатйды,
мәселеледі осылайша шешу орындаудаға ... ... ... ... факторын ескеру қиын өмірлік жағдайдан шығуды
қиындатып қосымша кедергілерді туындатады. ... ... - ... ... ... екі жақты кемсітушілікті білдіреді, яғни,
мүгедектік және жыныс ... ... ... шектелуі бірдей
жүреді. Мүгедек-әйелдер мүгедек-еркектерге қарағанда қиындықтармен ... ... ... ... ... ... ... Біздің қоғамда орын алған рольдік позиция тұрғысында әйелдер болашақ
ана және үй шаруасындағы әйел ретінде қарастырылмайды, ал бұл өз ... ... мен өзін - өзі ... ... ... ... жасау барысында жыныстың психологиялық ерекшелігімен әлеуметтік
тәжірибесін ескеру қажет, бұл ... ... ... сезінуі мен
өзін-өзі тануды тиімді түрде көтеруді ... ... ... әйел мен
еркектердің түрлі категориялары үшін ... ... ... ... ойлап табуды қажет етеді.
Бүгінде кейбір елдерде еркектер мен әлеуметтік жұмыс жүргізу бөлек
сала ретінде ... ... ... ... ... арналған
кризисті орталықтар құрылуда олар зиянды әдетке әуес(алкоголизмге,
нашақорлыққа ) тұрғындардың ... ... ... ... белсенді
еңбек етуге қайта келуіне көмек көрсетеді, қажет еткендерге психологиялық,
әлеуметтік және өзге де көмек түрін көрсетумен ... ... ... ... мен ... асыраушысы» мен оған ... ... ... да ... отыруы арасындағы қарама – ... ... ... ... ... жұмысқа гендерлік компоненттерді ендіру азаматтық қоғамның
құныдылқтарының қалыптасуымен тығыз байланысты. Бір жағынан ... қиын ... ... ... мен ... ... көрсетуге
бағытталған, екінші жағынан индивидтер, мемлекеттік және жеке, қоғамдық
ұйымдардың арасындағы делдал ... ... және ... ... ... ... біріктіруші қызметін атқарады. Қоғамда
әйел мен еркектердің мәселелеріне мән беру, олардың бейімделуі мен жүзеге
асырылуы үшін ... ... ... гендерлік теңдікке қол
жеткізуге ықпал етеді.
Әлеуметтік жұмыс әлеуметтік құрылған қызмет түрі болып табылады, ... ... ... ... мен ... көрсету ұйымдарының
желісі болып табылады. Қанда да бір елде оның мазмұны ... ... ... ... ... ... мен түрі және ... кәсібиленуі дәрижесімен, клиенттер тобының түрлілігімен
анықталады. Кәсіби ... ... ... өмір сүру және ... ... әлеуметтік мәртебесі, мәдениеті, этникасы және діни факторларымен
айқындалатын түрлі шарттар ... ... ... ... ... ... ... даярлануы, әйелдер МЕҰ – ның жұмысы,
гендерлік зерттеулердің жүргізілуі әлеуметтік қызмет ... ... ... ... ... әйелдер мен еркектерге спецификалық
әлеуметтік көмек көрсетуді дамытуға ықпал етеді.
Соңғы он жылдықта әйелдер ... ... ... әлем ... гендерлік теңсіздік сұрақтарын ашып қояды. Қоғам идеологиясының
демократияға қарай беттеу, жынысына қарамастан барлық азаматтардың теңдігін
білдіру, өзінің ... өзі ... әйел ... мойындау, олар үшін
әлеуметтік мүмкіндіктерді кеңейту, олардың нақты әлеуметтік мәселелерін
шешіп беру мүмкін емес. ... ... ... ... ... тұрғындар тобынан шыққан әйелдердің әлсіздігін күшейтеді.
Жыныстарға қарым – қатынастың негіздемелік өзгерістерінің ... ... ... ... ... ... танып
білу, жағдайларын ескеретін әлеуметтік жұмысқа жаңа ... ... ... ... ... 80-ж. ... әлеуметтік жұмыстың
критикалық бағыты шеңберінде ... ... ... ... ... деп аталатын тұрғыдан келу дамып келуде. 1980
ж. АҚШ – та ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі» деп аталған алғашқы Ұлттық ... Онда ... ... ... ... ... және өзінің құқықсыздығына сеніп қалған әйелдердің өз күшіне сеніп
билікті пайдалануына қалай әсер етуге болады?». ... ... ... ... ... ... ... өздерін мүгедектер
ретінде әлсіз етіп сезінеді. Өздерін кінәлі сезінуге және ... ... ... ... ... айналу) тек үй
шаруасында және жалпы зорлыққа ... ... ...... ... ... ... нәтижесінде пайда болады.
Конференция ұйымдастырушылары осы проблемаларды ескере келіп, ... ... ...... ... бере ... ... ойларын
айтады. Сондықтан да әйелдермен әлеуметтік жұмыс жасауда жаңа бағыт ... ... ... ... ... ... ... қозғамау керек. Екіншіден, әрбір жағдаймен айналысқан ... ... ... өміріндегі позитивті өзгерістерге алып
келуге мүмкіндік туғызатын шешімдерді, яғни әлеуметтік мәселелердің ... ... жөн. ... ... жұмыс пен терапия деп әдетте
қоғамда сексизм салдарынан туындаған қандай да бір қысым көрсетуді ығыстыру
және ... ... ... айтады. Осылайша, клиенттер
тәуелсіздікке ие болып өз өмірлеріне ... ... жеке даму мен ... ... қол ... ... ... маманы гендерлік ... және ... ... ... ... ... ... жүйесін өңдеуге мүмкіндік береді. Осы позициядан ... ... ... ... ... ... гендерлік
теңқұқылықпен теңдікке қарай бел буын жүзеге асыруына әрекет етуінде жатыр.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өзара байланысы принциптері негізінде құрылады:
1. Әлеуметтік контексттің валидизациясы. ... ... ... ... қарастырылуы мүмкін.
2. Әйелдердің мінез-құлқы модельдерін норма ретінде мойындау, мысалы:
компромиске құштарлық, ... бас тару ... ... ... ... ... ... әйел мен еркектердің өмірлік тәжірибесінде және
әлеуметтенуіндегі айырмашылықты ұғыну.
4. Түрлі этникалық топтасуда түрлі құндылықтық жүйелерді ұғыну, ... мен ... ... ... лоялдылық қоғамдық принциптеріне
қатысты лоялдылыққа қарағанда маңыздырақ болуы мүмкін.
5. Зерттеулер методологясы ... әйел мен ... ... секерту қажет.
Әлеуметтік жұмыстың гендерлік талдауы жұмысбастылық төңірегіндегі
феминизация сияқты мәселені ... ... ... ... қызметкер маманы негізі бойынша «әйелдердікі» болып табылады,
төрттен үшін әйелдер құайды. Бұл ... ... ... ... және төмен жалақыны сақтайды. Сонымен қатар, мамандықта гендерлік
сәйкессіздік секілді құбылыстарды ... ... ... ... факультеттерде және кәсіби одақтардың басшылығында еркектердің
болуын меңзейді. Аталмыш салада жынысы бойынша ... бір ... ... АҚШ – та 1997 жылы ... ... ...
криминалды әділеттлік, жұмыспен қамту, психикалық, денсаулық, менеджмент
және білім еру ұйымдары ... ... ... ... ... ой ... Әйелдер - науқастар, қарт кісілер, мектеп
оқушыларының мәселелерімен, талап ... ... ... ... ... қоса ... қызмет көрсету ұйымдарында әйелдер қызмет
көрсететіндігін, ал әлеуметтік саясаттың мемлекеттік бақару құрылымдарында
еркектердің ... ... ... ... ... ... үш
негізгі бағыттары ажыратылады:
1. Қиын өмірлік жағдайларда көмек көрсету (олардың өмрі мен денсаулығын
сақтау);
2. ... ... ... ... ... мүшесі ретінде
әйелдерге қолдау көрсету (әлеуметтік қызмет етуді қолдау);
3. Тұлғаның материалдық және ... ... үшін ... ... (әлеуметтік даму);
Бірінші бағыт қиын өмірлік жағдайларға түскен, жеке ... ... ...... ... ... ... қарай
алалмайтындар, кедейшілік, жұмыссыздық, ... ... ... отбасында
зорлыққа, қатаң қарым-қатынасқа және жан-жалдың объектісіне ... ... ... беру және әлеуметтік қамтамасыз етуді білдіреді.
Бұл әлеуметтік көмектің түрлі технологиялары мен ... ... ... ... ... көмек пен күтім, кеңес беру, уақытша
балалар үйіне алу, реабилитациялық қызмет ... және т.б. ... ... ... ... шектелген адамдар үшін ... ... ... ... ... ... бұл ... толық шешудің жолы емес. йелдермен әлеуметтік жұмыстың екінші
бағыты өзгеріс шарттарында сәтті бейімделуін қамтамассыз ... ... ... ... позицияларын күшейту мен қолдау көрсетуді
білдіреді. Әлеуметтік қызмет етуді ... ұзақ ... ... ... ... ... күшейтеді және жүзеге асырады. Бұған
әлеуметтік-психологиялық реабелитация ... ... ... ие ... ... дайындау немесе қайта оқыту, әлеуметтік
ресурстар мен бос орындар туралы ақапраттық желілерді ... ... ... ... ... ... беру, отбасылық жан-жанды шешу, әйелдер
құқық қорғауда құқықтық және өзгеде ... ... беру ... ... ... әсер ету ... ... жақсарту бойынша мемлекеттік
әлеуметтік саясат шеңберінде қамтамассыз етіледі, оған қоса түрлі салаларда
әлеуметтік мүмкіндіктерді ... ... ...... ... бағдарламалар, экологиялық қауіпсіздік, жұмыспен қамту,
кедейшілікпен күрес, отбасылық саясат, заңнаманың гендерлік ... ... ... ... ... ақпараттануын кеңейту
шеңберінде де жүзеге асырылады. Бұл бағыт тұлғаның өзін-өзі жетілдіру ... ... ... қоғамда позитивті және тұрақты өзгерістердің
болуын көздейді.
Егерде әлеуметтік саясаттың екі бағыты бірдей субъективті-
объективтік ... ... асып ... болса, онда үшінші бағыт
мемлекеттік, қоғамдық, жеке ... ... ... мен адамдардың
әлеуметтік серіктестігінің модельін білдіреді. Транзитті қоғамда әлеуметтік
жұмыстың осы үш парадигамалар ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік проблемаларын шешу міндеттері
әлеуметтік қызметкерлердің, ... ... ... ... ... ... органдары жұмыспен қамту ұйымдары, медициналық және білім беру
мекемелері қызметкерлерімен біріге жұмыс жасайды. ... ... ... ... ... және ... емес ... байланысын білдіреді.
Әйелдердің қоғамдық ұйымдары әлеуметтік қорғау саласындағы
функциялар ... ... ... ... ете ... ... басым көпшілігінде міндеттер тізімінде әйелдерді, балаларды және
отбасына әлеуметтік қолдау көрсету алғашқы орында тұр. Олар ... ... ... бақыланбайтын жеке құрылым болғандықтан, түрлі
топтарды қолдайтын және олардың ... ... ... новаторлық бағдарламаларды табысты ұйымдастырады. Әйелдер
ұйымдарының біразы ... ... ... құрылған: олар әйел –
мүгедектерді, көп балалы аналарды, жалғыз басты ата – ... ... ... ... МЕҰ мен әйелдердің өз ... ... ... ... ... ... орталықтар жүйесінің
дамуы мен үйдегі зорлықты шешу мәселесі, әйелдерді ... ... ... және кіші ... ... ... жұмыспен қамту
технологисын үйретуге бағытталған бірқатар жобалар жүзеге асқан.
Еліміздегі экономикалық жағдай, нарықтық қатынастың енгізілуі,
жекешелендіру, әр ... ... ... және тағы ... ... ... сәттерге ғана емес, сонымен бірге жағымсыз ... де ... ... ... бағаға ауысу көпшілік отбасылардың жағдайында кәдімгідей
әсер етіп отыр. Отбасылардың өмір сүру деңгейлері ... Ол ... туу ... кері әсер ... ... ... қатынастарды
құру жағдайында әр отбасының балаларды тәрбиелеу және оқыту, киіндірумен
байланысты. Барлық шығындар ... ... ... жоқ.
Сондықтан мемлекет тарапынан көмек көрсету қажет. Осы бір қуанышы ... ... ... ... ... біздерге парықсыз келген нарықта
көп балалы отбасыларының әл-ауқаты қатты төмендеп, олардың қадір-қасиетін
ел алдында ... ... ... үшін ... бір ғана пәрменді шұғыл шара
қолданбасқа тағы ... ... ... көп ... ... деп
төрттен бастап одан жоғары бала саны бар отбасының ... ... ... ... ... ішіп-жем сияқты өмірлік
маңызы бар нәрсенің біраз бөлігін мемлекет өз ... ... көп ... ... қиын ... қарапайым отбасыларды тура қайыршылыққа дейін
апарары сөзсіз.
Қазіргі болып жатқан жағдайларда отбасылардың бейімделуі жүріп ... ... ... ... ... ... ... санымен ғана алатын тым қарапайым халық. Онда орыс сияқты
жанкештілік, немістер сияқты аждаһаттылық, ... ... ... армян
сияқты ісмерлік, татар ... ... ... ... ... ... жуас ... өз жеріне ие болу үшін алдымен сан басымдылығы қажет.
Көрші Қытайдың бізбен шекаралас ... ... ... шақырымына
қазір 17 адамнан келсе, Қазақстанда 7-ақ адам, ал Орта Азияда-32 адам,
Ресейде, оның ... ... 15 ... ... жалпы халық
саны 70 есе, Ресейден 9 есе, Орта Азиядан 2-3 есе ... ... ... Соны білу - ... ... үшін өте ... тілі мен діні ... әдебиеті мен мәдениеті жағынан айтарлықтай
басқаша күшпен теңерліктей соншама мықты емес. Ол география мен ... ... ... өспей ұлттық сапамыз артпақ емес.
Біз өзіміздің қоғамның сапалық ... ... ... ... ... ... керек. Тек әр адамның қоғамға жеке
үлесін ғана ... ... ... ... әр ... яғни ... ... ауыстырудағы үлесін ... жөн. ... ... барынша қолайлы жағдайлар туғызу керек.
Ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... дербестігін көтеру керек, жеке адам мен
отбасы үшін ... және ... ... өте маңызды.
Қазіргі мәдениет шегінде қаншалықты мүмкін болса, ... ... ... ... көрсетіп, ұдлғайту, кеңейту қажет.
Нарықтық экономикаға өту жағдайында оған әр түрлі: фермерлік шаруашылық,
кооперативтер және ... ... пен ... ... ... бөлімде-отбасылық қатар мен үлестік ... ... ... ... Осы өндірістің барлық түрлеріне
мемлекеттің көмегі(несие беру, салық жеңілдігі сияқты) өз ... ... ... ғана ... ... ... отбасын нығайтуды іске асырады.
Отбасылар үшін ... және ... ... ... ... қажет. Ал
қай процесске болмасын нәтижелі әсер ету үшін ең болмағанда оның ... ... ... ұғым болуы керек.
Қазақстанның демографиялық жағдайы үшін негізінде халықтың
табиғи өсуі қарқынының ... ... ... ... ... бұрынғы Кеңес өкіметінің көптеген ... ... ... ... ... жай ... ... қысқарды, басқаша
айтқанда туу қысқарды. Отбасының репродуктивтік функциясына ... ... ... ... толық емес отбасылар санының артуы
әсер етіп отыр. Бала санының ... ... өлім ... ... ... ... ... өсімі қысқарып, ... ... ... Туу ... ... ... өлім ... тек
кәрілер ғана арасында емес, жастардың арасында) өсуі, көп балалық ... ... ... ... мен ... емес отбасылар санының өсуі,
азаматтық некеде бірге тұрушылықтың өсуі көрініс тауып отыр.
Қазіргі ... ... ... ... ... ететін
демографиялық ауысу кезеңі жаңа тенденциялардың ... ... ... ... ... ... ... отыз жылға созылған демографиялық даму кезеңі ... ... ... ... ... ... Республикадағы
қазіргі ауыспалы кезеңдегі халықтың ... ... туу ... өлім ... ... ... санының табиғи өсуінің
азаюымен сипатталатын өзгерудің жоғарғы қарқыны оның санына қатты ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің нашарлауымен: туу, өлім, табиғи өсумен
байланысты . Туу санының ... қала ... да, ... ... орын алып ... ... қала тұрғындары арасында өте ... ... ... және ... ... ... ықпалымен адамдардың репродуктивті әрекеті өзгеріп,
көпбалалық дәстүрі жойылып отыр.
Адамдардың репродуктивті ... және ... ... ... ... ... ... көпбалалық дәстүрі әсіресе қала халқында
жойылды.
Өтпелі кезеңдегі тұрақсыз ... ... ... ... төмендеуі және отбасылардың материалдық қамтамасыз
етілмеуі, жұмыстың, ... ... ... ... сенбеуі
салдарынан туу саны төмендеді.
уу ... ... әсер ... ... ... ... ... болып табылады. Республика территориясындағы Аралға және
Семей полигонына жақын маңдағы экологиялық қолайсыз аймақтар ... туу мен ... ... әсер ... ... ... өлім санының ... ... ... ... жас ... ... болып табылады. Туу
санының кенеттен бәсеңдеуіне байланысты халықтың қартаю ... ... өз ... халықтың өлім деңгейін арттырып отыр.
Халық репродуктивті ... ... ... ... және негізгі бөлігі ретінде дамуы және нығаюы мен тығыз байланысты
көптеген экономикалық, әлеуметтік ... ... ... немесе азбалалыққа репродуктивті әрекетті бағыт және мақсат
отбасында қаланады. Репродуктивті денсаулықты сақтауда отбасының әлеуметтік-
экономикалық ... және ... ... ... мен оның
материалды жағдай мен ... ... және ... ... ... ... институтының дамуы көптеген жағдайларда кері
әсер ететін ... ... және ... ... Оларға халықтың
жыныстық жас құрылымындағы өзгерістер, демографиялық жағдайдың ... ... ... ... жарамды халық арасындағы оның
ішінде ер адамдардың өлімінің өсуі; ... емес ... ... ... ... ... тәрбиенің және балаларды сауықтыру – демалыс
орындарының ... ... ... пен нашақорлықтың жойылуы
жатады.
Ақшаның құнсыздануы, өндірістің ... және ... ... ... ... ... ... қатынастарда
қалыптасқан жағдайларды нашарлатып отыр.
Некеліктің жалпы коэффиценті республиканың облыстары бойынша қалада
да, ауылда да төмендеп кетті. Неке ... ... ең ... ... ... ... ... балалар санының өсуінен ... ... емес ... ... мен бала тәрбиесі
ажырасудың санының ... ... ... ... ... ... ... өмірге келген балалардың саны
1960 жылы 7-ден болса, ... ... ол орта ... 3-тен аз ғана ... ... ... отбасылар үшін 4-ке әрең жетіп отыр. 2004 жылы
174 мың баланы ... ... ... ... 100 мың әйел ... ... ... 100-125 мың баланың өмірін тұрмыс қиындығынан шектеп отыр.
Демографиялық саясат әр халықтың ... ... мен ... мен тұрмыс және баланы туып, тәрбиелеп, өсіруде жақсы дәстүрлерін
барынша қолдап, халықтың бұрыннан ... ... ... ... Ең бастысы- ер адам отағасы ретінде отбасы көлемі мен бала
санын саналы түрде реттеуде басты тұлға болып қалуы ... Ол ... ... ... ... болашақ тағдырын ойлап, көп балалы отбасылардың бұрынғы
биік беделін төмен ... ... ... ... Осы қиын ... ... ... көмек берген артық болмайды. Берекелі ел
боламыз десек көп балалы отбасыларды дәріптеп қана қоймай, ... ... ... ... ... керек.
2.4 Қазіргі заманғы отбасындағы бала тәрбиелеу мәселелері
Жалпы алғанда балалар мен ... ... мен ... ... өте зор. ... жас ... ... ерекше көңіл
бөлінеді. Тәрбие – баршаның ісі, әсіресе ата-аналардың қасиетті борышы. ... ... ... Конституциясында айқын айтылған. Халқымыз
мұны «Ұлы жол өз табалдырығыңнан басталады» деген. Бәріміз де ... ... осы ... ... үлкен жолымызды тапқандаймыз. Баланы мектепке
сілтеп ... ... ... ... Өз ... ... сәтіңізден бастап, сіздің алдыңызда нәзік те, өте ... ... ... ... өмірдің басты мәні де, негізгі ... ... ... ... ... ... ... алғашқы өміртану қадамы үйден,
отбасының ортасынан табылады. Бала ... ең ... ... ер ... яғни әке мен ... ... ... Ата-ана өз
балаларының тәрбиесі үшін қоғам, ел, халық алдында жауапты. Олай болса,
әрбір ата-ана ... ... ... ... өз ... парасатты,
білімді, мейірбан, табанды азамат болып өсулеріне қам жасаулары ... ... ... ... ... ... моральдық өмір сүру нормасының басты өлшеуіші. Жақсы дәстүр
уақытты жатсынбайды; уақыт ... даму ... орай ... ... бойы ... ... ... сабақтасады. Ата салты
мен халықтың қасиетті ардақ ... ... ... өлшемімен өтіп, тұрмыс
сынына төтеп берген кісілік қасиеттеріміз бен салт-дәстүрімізді ... жөн. ... ... ... мол ... «көргенді елдің
баласы» деуі тегін емес. Бұл – ұлттық тәрбиені ... беру ... ... ... дегеннің өзі не?
Тәрбие – қоғамдық, өндірістік және мәдени өмірдің белсенді қатысушысын
даярлауды мақсат етіп қойған, жеке ... ... ... процесі.
Тәрбие білім берумен тығыз байланысты. Сонымен ... ол ... ... ғылым мен техниканың дамуы, әдебиет, өнер, бұқаралық ақпарат және
насихат құралдары (баспасөз, радио, телевизия) ... ... ... ... түрлері – отбасы тәрбиесі және қоғамдық тәрбие. Тәрбие ... ... ... және ... ... Жас буын мен аға ... байланыс пен мирасқорлық тәрбие арқылы жүзеге асады. Тәрбиенің
мақсаты, мазмұны, ... ... ... ... қатынастардың тарихи,
мәдени дамуына сәйкес өзгеріп отырады. Тәрбие мәселесінде ... мән ... ... ... ... ... ... атты еңбек жазған Мағжан
Жұмабаев: «Тәрбие, кең мағынасында ... ... да ... бір жан ... азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне ... ... ... ... Ал енді адамзат туралы айтқанда адамның баласын кәміл ... ... қожа ... ... азық ... ... ... мағынада жүргізіледі
деп байлам жасайды.
Тәрбие мақсаты адамды, ұлтты ... ... ... етіп ... Ұлт
мүшесі - әрбір адам бақытты болса, адамзат дүниесі бақытты. М. Жұмабаев
тәрбиенің мақсаты ... ... ... және сол ... ... ... ... бақытты қылу. Ұлт мүшесі - әрбір адам, бақытты болса,
адамзат дүниесінің мүшесі - ... ұлт, ... ... ... ... ... айтқанда, тәрбиеден мақсұт адам деген атты құр жала ... шын ... адам ... ... деп атап ... ... ... мақсаты адам баласына бақытқа жету жолын
нұсқау екен. Құранда бақыт дегеніміз ... ... ... ... ... ғұлама әл-Фарабидің көзқарасы бойынша адамның бақыты
дегеніміз адамдардың ... ... ... ... бір ... әл-Фараби жақсылық пен зұлымдылық ұғымдары ... ... ... ... ол оны ... обьективті нәтежиесі деп санады.
Бақытқы жетуді ол нақты адамның ... ... ал адам ... ... ... мен ... татырлық жағдайдың үндесуі кезіндегі
құндылықтардың субьектісі деп есептеді.
әл-Фарабидің пікірінше, адам парасатты күйінде тумайды, оның бойында
парасаттылыққа ... ... ғана ... ... тағдыры алған
тәрбиесі мен әлеуметтік ортасына байланысты. Сондықтан ол ... ... ... ... ... үшін оған, ең ... ... ... және ... ... беру ... деп ... әл-
Фараби философиялық трактатында ғылым мен өнерді меңгеру де оңай еместігін
айта отырып, ең алдымен адамға тәрбие қажеттігін баса ... Адам ... ... ... ... ...... баланы дәл өзіндей
етіп шығару емес, келешек өз заманына лайық етіп даярлау. Әр ... ... – ұлт ... Әр ... балаға тәрбие беруде бағзы
заманнан келе жатқан ... жолы ... ... 1943 ... 18 ... ... СССР ... комисарлары
Советінің председателіне жазған хатында «жастарды тәрбиелеуде ұлттық
дәстүрлердің маңызы зор екенін ... Ол ... ... ... ... арымнан садаға»
«Өлімнен ұят күшті»
«Қоянды қамыс, ерді намыс өлтіреді»
Бұл мақалдардың сырын ашсақ, тәрбиелік ана сүтімен ... сана ... ... ... ... (33(. Үлкенді сыйлау; парыз бен ар ұятты
қасиет тұту, қоғамдық тәртіпті мүлтіксіз ... ... ... ұсынушылық,
адамды бәрінен де ардақтау адам ... ... ... ... ... адамға, өмірге деген сүйіспеншілік сияқты ... ... ... ... ... ... көздегіштікке, ширақтыққа, табандылыққа
тәрбиелейтіндігін айтады.
2. «Сөз тапқанға қолқа ... ... той, ... – тез ... тапқырлыққа тәрбиелейтін өнер
саласы.
3. Көкпар, бәйге, аударыспақ – батылдыққа, ... ... ... ... тәуекелге бел байлауға, тіпті өзінің ары мен атағы
үшін бәріне де даяр дәстүрлі ... ...... ... ... және ... категориясы. Барлық
қоғамдық-экономикалық формацияларға тән құбылыс ретінде тәрбиенің жақсылық
белгілері бар ... ... ... ... сабақтастығы, білім
меңгеру, денсаулық сақтау, дүниеге көзқараст қалыптастыру т.б.), ... ... ... ... ... ... қатынастардың
тарихи дамуына сай өзгеріп отырады. Социалистік қоғамда жасөспірім ұрпақты
тәрбиелеудің ... ... ... ... ... жалпы кеңес
азаматын тәрбиелеу болды. Бұл кеңес одағы құрамындағы ... ... ... төмен санаушылыққа, тіптен «қазақтың қазақтан басқа
жауы жоқ» деген сараң пікірлерде болды. Осының салдарынан ... ... бәрі ... әлі жетіспеген, толыспаған дүниеге баланып, ел
болашағы ұлттық тәрбиеге қарсы ... ... мол, ... дамыған адамның қалыптасуына, әр
адамның ... ... ... ... ... қоғамда толық
мүмкіндіктер бар» ... ... ... ... ... ... ... салттар, әсіресе ұлттық дәстүр, ғибратты дүниелер, қарым-
қатынастағы жөн-жоралғылар, қонақ қабылдау, сыйлау, шығарып салу ... ... сөз ... ... ... ... таза ... баламаларын тауып енгізу әрекеттері, осыларға байланысты
кейбір практикалық жұмыстар «ұлтшылдыққа» жатқызылып, ... ... ... нұқсан келтірілді.[34].
Қысқасы, тәрбиенің, ұлттық тәрбиенің, заманға қарай жаңғыра түлеп
отыруы ... ... Тек ... ... ... ... саяси үгіттеу
түрінде немесе көзсіз еліктеу түрінде жүзеге аспауы керек.
Тәрбие ... ... ... ... ... ... қасиетін
жоғалтады. Сондықтан оны рухани тұрғыда ұлт тағдырымен байланыстыра отырып,
алға бастыру қажет. Сондай-ақ қазақ ... өз ... ... ... қалмай, басқаны да үйрену қажеттігін ескеруі
ұлттық тәрбиенің өркениеттік жолдағы ... ... ... ... ... аса ... ... дүниесінің жалпы адамзаттық дүниеге
қарай тасқыны оның ... ... ... ... қойнауынан
нәр алып, мәдениеті біткенмен ... өзін ... ... түскен
үндестігі, бірлігі түптеп келгенде, адамзаттың руханилық пен ... ... ... Ұлттың өмірлік негізі – оның тарихы. ... ... ... ... Ел ... ... Н. ... қарап,
ертеңіңді түзе» дегені бекерден-бекер айтылмаса ... Ал ... оның ... құндылықтарында жатыр: тілі, өзіндіктанымы, ұлттық
құндылықтары, мәдениеті. Осылардың барлығы ... ... ... ... ... ... ... қай-қайсысы болмасын оның келесі
ұрпаққа берілуімен тығыз байланысты. Осы ... ... ... орны зор. ... тәрбиенің әдістері,тәсілдері оқыту мен тәрбиелеу
мазмұндылығы, ұлттық тәрбиенің құндылыұтарына ... ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтары – адам болып
қалыптасып, дамуының кепілі. Ел басымыз Н. ... ... ... аса ... ... - ... ... дәстүрімізді дамыту» деп
нықтап айтуы жай айтыла салған сөз емес. Ұлттық тәрбие ... ... ... ... оның ... бұлағының ғасырлар бойы
қалыптасқан ұлттық дәстүрлерде, ... ... ауыз ... ... ... ... жатқандығына көз
жеткіземіз. Қазіргі әдебиеттерде де ұлттық тәрбие мен ұлттық ... ... ... ... жиі ... Бұл ... да
себебі ұлттық тәрбие адам қалыптастырудың жүелі процесі ретінде әлеуметтік
топтың, дәлірек айтсақ, адамның мүддесі тұрғысынан қарастырылады. Ал ... ... ... ... туындайтын өлшемдеріне:
- Қоғамның мәдени-әлеуметтік, саяси-идеологиялық сұранысынан
туындайтын құбылыс.
- ... ... ... ... а) ана ... ә) ... б) халқының діні. в) қазыналық мәдениеті. г) хылықтық әдет-
ғұрып пен ... д) ... ... ... қиссалары мен
аңыздары, ұлттық көркем әдебиеті ықпалының оң ... ... ... ... практикалық маңызы оның болашағы.
- Ұлттық тәрбиенің ... ... ... маңыздылығының
артуы жатады.
Қорыта келгенде, ұлттық тәрбиенің функциялық ... ... ... көрсетуге болады:
1. Танымдық функциясы өз ұлтының мәдени-рухани қазынасын жаңа
қырынан танып білуге, әрбір тарихи-мәдени ... ... ... ... байланысты қоғамдағы қарама-
қайшылықтарды байқап, оның идеологиялық бағытын санамен
ұғынуға көмектеседі.
2. Дамытушылық функциясы – ... ... ... ... ... ... қызығушылығын оятып, қажеттілігін
арттырады.
3. ... ...... мәдени-рухани мұраның
құндылықтарын, өнеге тұтар дәстүрлерін түсінікті тілмен
логикалық ... ... ... ... Өзін ... басқаны түсінуге жетелейді.
Ұлттық тәрбие - ұлттың болмысынан нәр ... ... - ... ретінде өркениет шеңберінде өрбітуге жол ... ... ... ... ... әсерімен тең. Тәрбиелі Тәңірге табынады, баба рухына
сабылады. Ол өліараға көнбейді, өзінше ... ... ... ... қадір қасиетін пір тұтқан бірінші топтағылар ұлттық
негізден қол үзіп қалған екінші ... ... ... ... аяқталарын (басқа мәдениетке сіңіп кетуі) ... олар ... ... келгенше бойын аулақ ұстауға тырысады. Өзге мәдениеттің
құндылықтарына бой алдырған ... ... ... ... ... бір
себептерге байланысты жетілмей қалған қырлары тым қарабайыр, ... ... ... ... бір ... байланысты жетілмей қалған
қырлары жеке адамның жайбасар мінезінен, қарабайыр дүниетанымынан, қайсібір
доғал ... ... ... ... ... қоғам өмірінің ілгері
жылжуына кедергі келтіретін мұндай ... ... ... өздерінің
маргиналдық статусын ақтап аларлық аргумент етіп алады.
Біз әлемдік өркениетке сырттан алынған «қондырғылар» арқылы емес, ... ... ... отандық құндылықтарымызды өсіру, өркедету арқылы
ғана қосыла аламыз. Осында айтылған пікірлердің дау шығармайтынын, қайта
ары қарай ... ... ... ... ететіндігін, қолдауға лайық
екендігін айтқан жөн.
Біз осы кезеңге дейін қалыптасқан ... ... ... оның
шынайы құндылығын әлі де анытап біткен жоқпыз. Кеңес ... ... ... ... қойған дүниелердің ішінде ұлттық тәрбие де
бар. Ал ... ... оның ... ... жаса шығу – ... ... бірі.
Н. Назарбаев: «Қазақтың сана-сезімі өткендегі, қазіргі ...... ... ... ұлттық «МЕН» дегізерлік қасиетін
түсінуге тұңғыш рет енді ғана ... алып ...... Осы ... ... ... негізінен материалдық және рухани салалардан ... ... алып ... де, ол жеке ... ... ... ... Жеке адамның келбеті оның рухани күшінен анықталмақ. Рухани күшінің
қайнар көзі – моральдық-адамгершілік қасиетінде. Адам ... ... ... ... ... ... – тәрбиелеу жұмысының басты
нысанасы.
Сондықтан да жеке тұлғаны өмірге бейімдеп, Отанын, елін, жерін, тілін
қадірлейтін, рухани ... бай, ... ... ... сіңірген ұрпақ
тәрбиелеуде халқымызды алдағы мақсат-мұраттарға жетелейтін, ... ... ... ... ... ақыл мен парасатқа,
мәдениетімізге жүгінген қазақ идеясының қажеттігі ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдары қандай болуы қажеттігі
шығады. Өнегелі тәрбие беру қанша жерден құнды болғанымен, ол өнерлік ... өз ... ... оның ... ... қасы ... болады.
Сондықтанда біз өнегелі тәрбие беруфдің ең негізгі принципі ретінде – ... ... ... ... ... дана ... ... қағидаларды негіз етіп алуымыз
керек.
Ұлттық тәрбиенің адамгершілік ұстындары қоғам дамуының кең көлемдік,
әлемдік мәселесі ретінде ... қаза ... ... нәр ... ... ... үзінділерді кеңірек келтіруді жөн көрдік.
Әр бір адам төмендегі 6-ты ... ... ... ... ... - өмірі өнегелі өрісті болмақ. Себебі «Бастапқы ілім» - барщаға
бірдей қағида.
1. «Ар-ұят» - иман ... ... ... ... Адамның
бойында екі түрлі сезім болады. Ол – қорқыныш пен ар-иман. Ғаламдағы ... ... ... ... ... бір ... ұят пердесі түрілсе, адам адамнан тиым көрмесе, әлем жұрты, адамзат
қауымы тәрбиені тәрік ... ... ... ... бірлік жоғалар еді.
Себебі ар-ұят Құдай хош көрмеген ... және ... ... адам ... ... ... ... ар-намысты ұятты болуға
тәрбиелеу – адам сапасының дәрежесін көтеру, немкеттілікпен ... ... ... ... істің әдептен аспауын қалар ар-ұят
Күнәлі істің жолына тосқауыл болар ар-ұят
2. Намыс – адам ... ... ... ... ... аша ... оны
Алла мақұл көрмеген істерден үнемі сақтайды. Ғұламалардың айтынша адам екі
нәрсеге ұқсайды. ... ақыл иесі ... үшін ... періштелерге
ұқсайды. Сол себептен ол ілім-білімге бейім.Екіншісі – нәпсі иесі ... ... ... Олай болса ақылды адам ... ... ... ... отырып, хайуанға ұқсас жақтарына тиым сала білуі лазым.
Халқымыз ұлттық тәрбие беруде ... екі ... ... ... ... күшеюінің кепілі деп санаған. Соның бірі намысқорлық.
Періштелік бар сенде, хайуандықта бар тағы
Соңғысынан баз кешсең, абыройың артады.
3. Әдеп. өзін орынсыз ... ... ... қопал іс-
әрекеттерден тыю, сондай-ақ өзіңді де, өзгені де тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... даналығы адам өзінің ақалы, ойлау қабілеті, рухани байлығы
арқылы жақсы мінез қалыптастырып, әдепті болып, ... ... ... ... ... ... ... сақтандыр
Кәріге жас, жақсы әдептен жаққан-дүр
Аспан жүзі Күн нұрыменен іріленер
Жағымды сөз ... нәр ... әдеп ... ... ... ... жаға бергей шырағын.
4. Жомарттық. Хақ Тағала жомарт пендесіне іштартып, оны көз қырынан
шығармай ... ... ... ... мол, колы ашық кісі ... мұратыа жетер болар. Ал, керісінше, сараң қанағатсыз адам ақыр
аяғында Алла ... тыс ... ... түңілер, үмітінен үзілер.
Атымтай бол, жомарт бол абыройың барында
Ел-жұртың мен есен бол, болмашыға тартынба.
5. Қажыр – қайрат. Қажыр – ... жету ... ... ... ... жолындағы машақатты сапар. Кісінің бағасы қанашалық биік
болса, мақсат жолындағы ... да ... ... ... ... ... ... адам ететін үш қасиетті: Нұрлы ақыл, жылы жүрек, ыстық
қайраттың қажеттігін ... ... ... ... ... жалғанда не көрмейді жазған бас
Бітер істің машақаты аз болмас
6. Мінез – ...... ішкі сыр ... ... ... ... тұйық сияқты адам ... ... ... ... байланысты.
Қазақ халқы адамның мінез құлқының дұрыс тәрбиеленуі – ... ... деп ... Адам ... ... ... тәлім-
тәрбиеде жатқанын естен шығармауды өсиет еткен.
Мұнымен адамның барлық ізгі ... ... ... ... Өйткені жер бетіндегі нығмет жаратылған жан иесі – адам, оның
өмірі шексіз. Жоғарыдағы қағидалардың құндылығы сол-адамның ойына ой ... ... ... ... де әділ ... ... ақ
сөйлейтін салауатты өмір сүруге жетелейді деген үміттеміз. Халқының тәлім-
тәрбиелік ... ... ... адам ... шынай қазынасын
жасап, оны өмірде пайдалануда мол мүмкіндіктер туады.
Жаңа адмды ұлттық рухта тәрбиелеу қажеттілігі – ... ... ... гуманистік нормаларын әбден орынды түрде мирас етіп,
ілгері дамытуда. Адалдық, ... ... ... ... ... өзара сыйластық – міне осының бәрі адамның
моральдық тұлғасының біте қайнасуының белгілері болмақ.
Ұлттық ... ... ... ... адам ... қайғы,
қуанышына ортақтасудың қысылғанда қол ұшын беріп, демеп ... ... ... мен істерін өз басына сіңірудің, өмірдегі ең
асыл да игілікті дегендерді ... ... ... ... ... ... күні тәрбие беруде ... ... ... ... ... ... қазынасын жасауға үлкен көңіл бөлініп, мол
мүмкіндіктер туғыза білуіңіз керек. [35].
Қазіргі жаңа отбасылардағы рольдің ... ... ... және ... зерттеушілердің нормалардың анық емес екені
туралы қорытындысы ең басты ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық мәселелерді туғызады.
Бұл кезде отбасындағы ... ... ... ... ... ... ... кез-келген әрекетi әдетте бiр нормаға бағынады. Бiрақ
тәрбиелеушiлiкте мұндай норма ... ... бiз өз ... ... әйел ... ... кез келген мамандықты қалай тәжiрибеде ... ... ... сол ... ... ... та үйренуiмiз керек.
Жанұядағы тәрбие бұл да сол өмiр және ... ... ... ... көзқарасымыз өте күрделi, өзгермәлi және қайшылықты болып келедi.
Мысалы, егер ата-ана барлық жағдайда жаңаша көзқараста ... ... ... ... ... қайтара бiлсе, онда мұндай жағдайда олар ең
басты ата-аналық мiндеттi орындай алмайды, себебi ... ... өзi ... ата-ана баласын өзiнше iзденуге, жаналарды өзiнше танып бiлiп,
оның оңы мен солын айыруына мүмкiндiк жасамайды.
Ата-аналар ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы кез-келген адам өмiрiнде маңызды рөл ... ... ... алып ... қиын ... ... ... анамызбен сөйлесуiмiз кездейсоқ жағдай емес. Сондай-ақ бала мен ... ... ... сезiмдер – бұл басқа ... ... ... ... махабатына деген қажеттiлiк – жас өспiрiмге шындығында
керектi өмiрлiк қажеттiлiк. Кез-келген баланың ... ... ... ... шекарасыз және мәңгiлiк. Бұл тұрғыда ата-анаға деген
махабат өз өмiрiнiң қауiпсiздiгiн қамтамасыз ... өсе келе ... ... iшкi, эмоциялық және псиологиялық әлемiн ... ... ... ... ... ... – адамның болашақ өмiрiнiң
бағдары, оның дене және iшкi жан дүниесiнiң, денсаулығының қайнар көзi ... ... ... ... ... Карл Гехт айтады: махабаттың
биологиялық негізі ең ... екі ... ... ... ... ... ... махабаттың моральдық-этикалық жағы, екі адамның
теңдігі сұрақтары, өз еркімен ... ... ... Бұл ... интимдік
қатынастар екі функцияны орындайды. Бірінші ұрпақты жалғастыру үшін балалы
болу, екіншіден ... және ... ... ... ... алу, ... алу ... табылады. Күшті махаббатпен байланған адамдар жыныстық
қатынастардың арқасында жаңа күш ... ... ... де жоғары
деңгейге көтеріледі.
Лев Толстой: «Кім сүйе білсе, сол өмір сүре ... деп ... ... ... Дарвин өз әйелімен 35 жыл бірге өмір сүрген. Ол былай ... ... ... өте ... ... ... жақсы көру сапасы жағынан
менен жоғары бола ... ... ... ... келісімін берді. Ол менің
өмірімнің ақылшысы және қамқоршысы».
Отбасында бірінші ... ... ... тұрады және ары қарай
достық, өзара қамқорлық, ұл мен ... ... ... өмірлік қарыздары жатады.
Еркектің адамгершілігі деген не? Біріншіден оған жататындар:
тәрбиелік, әйел ... ... ... болу, оларға физикалық және
моральдық көмек көрсету, ақылды, өзіне-өзі сенімді болуы, жинақы болуы ... ... ... ... бойыңа сіңіре білген еркекті айтамыз.
Екіншіден, өмірге деген жағымды көзқарас, қиындықтармен ... ... ... ... болу, мысқыл сезімнің көрініс табуы,
өмірдегі қызықтарға қуана білуі, әйел бойынан ... тең, ... ... сипатын көруі, әйелдің адамгершілік қасиететріне көп көңіл бөлуі
жатады.
Болашақ ... өз ... ... да ... болуы үшiн арнайы бiр
әдебиеттердi оқу немесе тәрбиелеудiң ерекше ... ... ... деп
ойлайды. Әрине, педагогикалық және психологиялық бiлiмдер өте қажеттi,
бiрақ тек қана бұлардың өзi ... ... ... махабаты – адамның болашақ өмiрiнiң бағдары, оның дене және
iшкi жан дүниесiнiң, ... ... көзi мен ... ... ... егер ата-ана барлық жағдайда жаңаша көзқараста ... ... ... ... жауап қайтара бiлсе, онда мұндай жағдайда олар ... ... ... ... алмайды, себебi баласына бәрiн өзi iстеп
отыратын ата-ана баласын өзiнше iзденуге, жаналарды өзiнше танып ... оңы мен ... ... мүмкiндiк жасамайды.
Бала мен ата-ана арасындағы байланыс адамдар арасындағы ең күштi және
ең мығым байланысқа ... Тiрi ... ... ... ... ол
сщғұрлым аналық организмге жақын болады. Бұл байланыссыз баланың дамуы
мүмкiн емес, ал ерте ... ... ... ... оның өмiрiне, болашағына
қауiп төндiруi мүмкiн. Адам болса ең күрделi ... ... ... ... ... тәуелсiз бола алмайды.
Сондықтан да ата-ананың басты және негiзгi мiндетi – ең ... ... ... ... ... ... ... көрiнетiндiгi мен оларға әрқашан да ... ... ... ... ... ... ... ата-аналары жақсы көретiндiгiне
күмән туғызбауы керек. Ата-ананың ең табиғи және ең қажеттi мiндетiнiң бiрi
өз балаларына ... кез ... ... оларға жылы махабатпен,
қамқорлықпен және ұқыптылықпен қарау. Өз балаларын қоғамдық жағынан ... етіп ... ... ... кез келген болашақ ата-аналар өз
балаларына осынау бiр үйреншiктi болып кеткен ... ... ... қандай жағдайларда айтылатынына қарамастан, ... өз ... ... ... ... ... ... жақсы көретiндiгiне күдiк тудырып, бала мен ... ... ... болатындығын түсунуi керек. Сондықтан ата-аналар
өз балаларының тек қана терiс қылықтарын ғана ... оны ... ... ... оны ... жақсы көретiндiктерiне ... ... ... пен ... ... ... ... тарапынан көмек көрсету әрекеттері сәтсіз болған жағдайда мейлінше
жақындатылған мекемелерге тәрбиеге беруге болады. Сонымен қатар, ... ... және оған ... ... ... ... рөлі мен
міндеттері жайында құзырлы органдардың ақпарат беру ... ... ... жөн. ... жасайтын жантүршігерлік қылмыстың
қаулап өсіп, нашақорлықтың дендеген дертке айналуы қалай десек те тәлімді
тәрбиенің ... мен ... ... Әйтпесе түнгі клубтарда
есірткі таратылып, ақылы компьютер орталықтары жан ... ... ... ... ... ... ада жат ... улар ма еді?
Сондай-ақ, батыстың ықпалы күнбе-күн өршіп тұрғанда “көше ... ... ... ... болмағанда не болмақ? Сондықтан
Үкімет жастар тәрбиесі ... ... ... ... оны іске ... ... ... қажет (37].
Бұл іске мемлекеттік органдармен қатар ... ... ... ... мен ... ... түгел қатысқаны жөн.
Берген тәрбиеміздің қандай дәрежеде болғанына қарамастан жас ұрпақтан
үлкен үміт күтеміз, тәрбиелі жас ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ертеңі болатын жас ұрпақтың бүгінгі өмірінің кейбір
сәттеріне көз ... ... ... ... ... ... қылмыстың үлес салмағымен түрінен бастайық. ... ... ... ... қылмыс әлемінде белсенді рөль
атқарып, уақыт өткен сайын қатыгезденіп барады.
Балалар қылмысы саны ... да ... ... ... ... ... болатын факторлар көп. Бұған себеп, біріншіден отбасындағы
тұрмыстық жағдайдың ауырлығы. ... ... ... ... ... ... ... пәндердің жастарды
адамгершілікке тәрбиелейтінін ұмыттық. ... ... өз ... ... ... ... ... факторлар көп.
Теледидардағы атыс-шабыс, зорлық-зомбылыққа толы фильмдердің де ... ... ... Сол үшін ... ... ... ... жолдарын
қарастырған абзал. Бұл ретте Криминологиялық ... ... ... беру ... ... ... ... отыр. Әрбір әрекеті үшін есеп
беретінін білетін баланын ертеңгі күні қылмысқа ... ... Орта ... мектептерде “Мемлекет және құқық негіздері” атты құқықтық білім
беретін пән ... ... жыл ... оның ... тек ... ғана,ал
бастауыш сынып оқушыларына құқықтық білім ... деп ... ... ... ... құқық ережелерімен, әңгімелерден ... ... ... ала ... ... Білім министрлігі
мектептің оқу жоспарына өзгерту енгізіп, осы ... ... ... ... ... ... және ол пәнге бөлінетін ... ... ... жастар тәрбиесі, оның ішінде кәмелеттік жасқа толмаған
жасөспірімдер тағдыры көбірек ... ... ... ... ... ... ... жастарға тәрбие беру үлес пайызы сапа жағынан өте
төмен. Оған дәлел, 13-15 жастағы ... ... ішуі мен ... ... ... жат қылық деп есептелмеуі (38].
Негізінен алып қарасақ, жасөспірімдердің бос ... өте көп, олар ... ... пайдалану керек екендігін білмейді, ал оған жөн сілтейтін
үлкендерде азайып бара жатыр. Олай дейтініміз, ... ... ... ... үйірмелер өткізетін аула клубтарын ашқаннан гөрі, түнгі
клубтарды ашқанды көбірек қалайды, ... ... ... ... өз
қалталарының қамы болып отыр. Мемлекет тарапынан жеке ... ... ат ... ... ... және оның ... қадағалап
отырса, түнгі клубтармен қатар бірнеше аула клубтары да ... ... ... Сөйтіп бос уақытын қалай өткізерін білмей жүрген мектеп оқушылары
пайдалы іспен айналысып, ал ол аула ... ... ... ... ... әкімшіліктері қадағаласа, бірігіп еткен еңбек
жемісін берер еді.
Сонымен қатар бала тәрбиесіне ата-ана ... да ... ... ... ... ... көбеюіне әсерін
тигізіп отырғандығы сөзсіз. Балалар мен жасөспірімдерді ... ... ... маңызы зор. Балалар мен жасөспірімдердің қараусыз
қамқорлықсыз қалуына өздерінің міндеттері мен парыздарын ұмытқан ... дер ... ... ... ... бала ... да қиуы ... өмірден
өзіне серік іздеп, ол серікті ... ... ... ... сотталғандармен
құқық бұзушылар арасынан табады да қылмыскерлік жолға түседі (39].
Жастарға қатысты заңдардың орындалуын атқарушы органдардан қатаң талап
етпеуі нәтижесінде қазіргі күні ... ... ... ... ... ... директорларының тәрбие жөніндегі орынбасарлары
педагог-заңгер болуы міндетті, жоғары оқу орындарында педагог-заңгерлер
мамандығын ... ... ... тиіс, сол бөлімдерді бітірген
азаматтар ІІБ-ның жастар ісі ... ... ... де, атқарушы органдардағы жастар ісі ... ... да ... ... ... “қиын” балалар мен кейбір ата-аналармен де тәрбиелік
жұмыстар жүргізу үшін тек психолог емес, педагог-психологтар да ... ... ... үшін ... оқу ... ... ... даярлайтын
бөлімдер көбірек ашылуы тиіс. ҚР “Білімі туралы” заңында білім ... ... ... ... ... қатар тәлім-тәрбие
жұмыстарын жастар арасында ұлттық идеологияны ... яғни ... ... ... ... осы заң талаптары бүгінгі күні ... ... ... жоқ ... беру ... ... құқық бұзған балалармен түзеу
полициясы айналысады деп сырт айналуға шебер. Бұл ... ... ... адам ... дүниеге қылмыскер болып келмейді, оған қоғамдағы қарама
– қайшылықтар, ата - ... ... ... ... ... қателіктері
мен адам психологияларының өзгеруі себеп болады. Жастар арасындағы құқық
бұзушылықтар мен қылмыстарды зерттегенде ... ... ... ... қылмыстар мен залалдардан тұратындығы
анық болған. Болмашы нәрсе үшін жасөспірімдерді бас салып, ... ... ... тәлім-тәрбие жұмыстарын дер кезінде ... ... ... болашағына балта шабылмай, қоғамға пайдалы
азаматтар тәрбиеленер еді. Сонымен ... ... ... атыс-шабыс
фильмдерін көрсетуге шектеулер ... ... ... ... ... реттеу шаралары қолға алынса, жастарды
жеңіл-желпі ... үшін ... ... ... ... енгізілсе
бірнеше жүздеген жастарды апаттан сақтап қалар едік.
Жастар тәрбиесіне қажетті спорттық клубтар, жастардың тәрбие алатын
секциялары мен ... ... ... ... үшін ... ... “қаражат жоқ” деп, атқарушы органдардың басшылары ауыздарын қу
шөппен сүртуден арылмайынша жастар тәрбиесі туралы жүргізіліп жатқан ... ... ... ... болмайды және ол жағдай жастар
арасында ... ... ... өршіте түседі. Дамыған елдерде
балаларға арналған жасөспірімдер істері жөнінде жүйе жұмыс істейді екен.
Жасөспірімдерге ғана жұмыс ... ... ... ... Құқықтық
реформа жөніндегі тұжырымдамада жасөспірімдер соттарын құру ... ... ... өз ... мемлекеттік мекемелер өз алдына бір
бөлек жұмыс жасап жатырмыз. Бұл, ... ... ... ... ... ... отыратын орынның жоқтығынан болса керек. Сол себептен
де қателіктер кетіп жатады. Сонымен бірге Қазақстанда бала ... ... ... ... ... қадағалайтын арнайы мемлекеттік
орган жоқтығы да өз әсерін тигізуде.
Кәмелетке толмағандардың арасындағы ... ... ... ... ... ... көптеген маңызды элементтер мен сатылар
көзделген. Осы тетіктегі ... ... ... бұл ... ... әр ... ... реттейтін нормативтік құқықтық актілер кешені
түрінде заңнама жасау және оны жетілдіру. Өз кезегінде заңнаманы ... ... ... ... ... ... ... бұзушылықтың
алдын алудың экономикалық, саяси, ұйымдық,техникалық және т.б. шараларын
құру қажет. Халқымыздың дархан жазушысы ... ... “Ел ... ең алдымен бесігіңді түзе” деген қасиетті аманатын ... ... ... ... ... ... ... Бәлкім
кейбіреулердің айтып жүргеніндей орны ойсырай көрініп ... ... ... республика парламентінде қаралып, өмірге жаңа толықтыру,
өзгертулермен жол тартатын Қазақстан жастарының концепциясы ... ... ... ... ... ... ... отырған жастар
қылмысының алдын алып, жолын кесудің осындай мемлекет деңгейіндегі ... ... ... дау ... ... Жас ... тәрбиесінің
маңыздылығын айта келе А.Макаренконың мына бір сөздеріне көңіл қою артық
болмас еді : ... ... ... өміріміздің ең маңызды саласы. Біздің
балаларымыз, біздің мемлекетіміз бен әлемнің ... ... ... әке мен ... олар да өз ... тәрбиелейтін болады.Біздің
балаларымыз тамаша азамат, жақсы әке, жақсы шеше ... өсуі ... ... де ... ... ... ... қартайған шағымыз. Дұрыс
тәрбие- бұл бақытты қарттық, нашар тәрбие- бұл біздің болашақтағы сорымыз,
бұл біздің көз ... бұл ... ... ... мен ... ел ... ... жастар тәрбиесіндегі бүгінгі айтылып жүрген іс ... ... ... қолға алынатын тірлік, себебі бәрімізге ...... ... ... ... оңай да, оны ... ... Сол
себепті жастар арасындағы қылмыс үлкен дертке айналмай тұрып оның ... ... ... ... жөн деп ... толмағандардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау құқық
бұзушылық әрекеттердің алдын алу және болдырмау кезінде ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың іс-әрекетіне қатысты ұйымдарды
жасақтандырып, оларға мемлекет тарапынан үлкен көңіл бөлінуі қажет.
Негізінде бүгінгі күні ... ... ... беру мәселесі ұмытылп келеді
деп айтсақ қателеспеген болар едік. Ұлттық тәрбие - ұлттың болмысынан нәр
алып, құндылықтарын - ... мұра ... ... ... ... ... Тәрбие – қоғамдық өнердің жалпы және қажетті ... ... ... тән ... ... ... ... бар (тәрбиенің ұрпақтан ұрпаққа берілуі, сабақтастығы, білім
меңгеру, ... ... ... көзқараст қалыптастыру т.б.), ... ... ... түрі, әдісі қоғамдық қатынастардың
тарихи ... сай ... ... Социалистік қоғамда жасөспірім ұрпақты
тәрбиелеудің негізгі принциптері ... ... ... ... ... тәрбиелеу болды. Бұл кеңес одағы ... ... ... ... төмен санаушылыққа, тіптен «қазақтың қазақтан басқа
жауы жоқ» деген сараң ... ... ... ... ... тұрмыс-
тіршіліктің бәрі ескілікке, әлі жетіспеген, толыспаған дүниеге баланып, ел
болашағы ұлттық тәрбиеге қарсы қойылды.
«Рухани байлығы мол, ... ... ... ... ... ... ... қарай жетілуіне социалистік ... ... бар» ... ... ... ... айырыла жаздадық.
Көптеген ұлттық салттар, әсіресе ұлттық дәстүр, ғибратты дүниелер, қарым-
қатынастағы жөн-жоралғылар, қонақ қабылдау, сыйлау, шығарып салу ... ... сөз ... ... ... ... таза ... баламаларын тауып енгізу әрекеттері, осыларға байланысты
кейбір практикалық жұмыстар «ұлтшылдыққа» ... ... ... ... ... келтірілді.
Қысқасы, тәрбиенің, ұлттық тәрбиенің, заманға қарай жаңғыра ... ... ... Тек ... процесс зорлық түрінде, саяси ... ... ... ... ... ... ... керек.
Тәрбие ұлттық табиғи тамырынан кіндік үзсе, тәрбиелік қасиетін
жоғалтады. Сондықтан оны ... ... ұлт ... байланыстыра отырып,
алға бастыру қажет. Сондай-ақ қазақ халқының өз ұлтының мәдени-этникалық,
тарихи жетістіктеріменшектеліп қалмай, басқаны да үйрену қажеттігін ... ... ... ... ... болып саналады. Қазақ
халқының өмірлік аса қажетті ... ... ... ... дүниеге
қарай тасқыны оның адамгершілік ұстындарынан басталады. Ғасырлар қойнауынан
нәр алып, мәдениеті ... ... өзін ... ... ... бірлігі түптеп келгенде, адамзаттың руханилық пен имандылықтың
негізі болса керек. Ұлттың өмірлік ... – оның ... ... ... ... жалғастыруда. Ел басымыздың Назарбаев Н. «өткенге қарап,
ертеңіңді түзе» дегені бекерден-бекер айтылмаса ... Ал ... оның ... ... жатыр: тілі, өзіндіктанымы, ұлттық
құндылықтары, мәдениеті. Осылардың барлығы біріге ... ... ... ... ... ... ... болмасын оның келесі
ұрпаққа берілуімен тығыз байланысты. Осы байланысты жасауда жүйеленген
тәрбиенің орны зор. ... ... ... ... мен ... ұлттық тәрбиенің құндылыұтарына деген ... ... ... сынынан өткен ұлттық құндылықтары – адам болып
қалыптасып, дамуының кепілі. Ел басымыз Н. ... ... ... аса ... нәрсе - өзіміздің намысшылдық дәстүрімізді дамыту» деп
нықтап айтуы жай айтыла салған сөз ... ... ... мәселесін мәдени-
философиялық тұрғыдан қарастырғанда оның бастау бұлағының ғасырлар бойы
қалыптасқан ұлттық дәстүрлерде, әдет-ғұрыптарда, ... ауыз ... ... ... ... ... көз
жеткіземіз. Қазіргі әдебиеттерде де ұлттық тәрбие мен ұлттық ... ... ... ... жиі кездеседі. Бұл орынды да
себебі ұлттық тәрбие адам қалыптастырудың жүелі процесі ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Ал ұлттық
тәрбиені мәдениеттанулық талдаудың өзектілігінен туындайтын өлшемдеріне:
- ... ... ... сұранысынан
туындайтын құбылыс.
- Ұлттық тәрбие көптеген факторлардың: а) ана ... ә) ... б) ... діні. в) қазыналық мәдениеті. г) ... ... пен ... д) ... ... ... қиссалары мен
аңыздары, ұлттық көркем әдебиеті ықпалының оң нәтежиелігі;
- Ұлттық ... ... ... ... оның ... ... ... өркениеттік құндылық ретіндегі маңыздылығының
артуы жатады.
Қорыта келгенде, ұлттық тәрбиенің функциялық мүмкіндіктері
жайында ... ... ... ... ... ... өз ұлтының мәдени-рухани қазынасын жаңа
қырынан танып білуге, әрбір тарихи-мәдени кезеңдегі қоғамның
құндылықтарын бағалай білуге, ... ... ... ... оның ... ... санамен
ұғынуға көмектеседі.
5. Дамытушылық функциясы – ұлттың тәрбие арқылы халықтың ... ... ... оятып, қажеттілігін
арттырады.
6. Каммуникативтік функциясы – ... ... ... ... ... ... ... тілмен
логикалық жүйемен жеткізе білуге үйретед. Өзін бағалай
отырып, басқаны түсінуге жетелейді.
Ұлттық тәрбие - ... ... нәр ... ... - ... ... ... шеңберінде өрбітуге жол ашады. ... ... ... ... ... тең. Тәрбиелі Тәңірге табынады, баба рухына
сабылады. Ол өліараға көнбейді, өзінше ... ... ... құндылықтардың қадір қасиетін пір тұтқан бірінші топтағылар ұлттық
негізден қол үзіп қалған екінші ... ... ... ... ... ... ... сіңіп кетуі) сезіп, олар ұстанған
бағыттан шамасы келгенше бойын аулақ ... ... Өзге ... бой ... ... ... ... өмірдің белгілі бір
себептерге байланысты жетілмей қалған қырлары тым қарабайыр, ... ... ... ... бір себептерге байланысты жетілмей қалған
қырлары жеке адамның жайбасар мінезінен, қарабайыр дүниетанымынан, қайсібір
доғал үйлесімсіз әрекетінен байқалы ... ... ... ... ... кедергі келтіретін мұндай факторларды екінші топтағылар өздерінің
маргиналдық статусын ақтап ... ... етіп ... әлемдік өркениетке сырттан алынған «қондырғылар» арқылы емес, өз
топырағымызда тамыр жайған отандық құндылықтарымызды өсіру, өркедету ... ... ... ... ... ... дау шығармайтынын, қайта
ары қарай ... ... ... ... ететіндігін, қолдауға лайық
екендігін айтқан жөн.
Біз осы кезеңге дейін қалыптасқан рухани қазынамызды түгендеп, ... ... әлі де ... біткен жоқпыз. Кеңес Одағы идеологиялық
саясатының көлеңкесінде қалып қойған дүниелердің ішінде ұлттық ... ... Ал ... ... оның ... ... жаса шығу – ... тұрған
мақсаттардың бірі.
Н. Назарбаев: «Қазақтың сана-сезімі ... ... ... – тарихтың толқынында өзінің ұлттық «МЕН» дегізерлік қасиетін
түсінуге тұңғыш рет енді ғана мүміндік алып отыр» – ... Осы ... ... ... ... ... және рухани салалардан деп
қарастыру басымдық алып келді де, ол жеке адамның келбеті көлеңкеде ... Жеке ... ... оның рухани күшінен анықталмақ. Рухани күшінің
қайнар көзі – моральдық-адамгершілік ... Адам ... ... ... бағытталған мақсатты жұмыс – тәрбиелеу жұмысының басты
нысанасы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Отбасы әлеуметтік институт пен шағын әлеуметтік ... ... ... ... ... Бұл ... қатынастар мен
процесстердің әртүрлі түрлері түйісетін, көптеген әлеуметтік функциялар тән
кешенді әлеуметтік құбылыс. Отбасы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік нормалардың,
санкциялардың және мінез-құлықтардың үлгілерінің жиынтығы. Сонымен қатар,
отбасы ұрпақ жалғастыру, бала туу, ... ... ету және жас ... ... ... емес, ол әлеуметтік институт ... ... ... ... сол ... ... Яғни,
отбасы – шағын орданың бір кірпіші. Осы кірпіштер берік болса, мемлекет те
орнықты болады. Сондықтан да, ... ... ... бесіктен, мемлекетті
отбасынан бастауымыз қажет.
Отбасының әлеуметтік мәселелері ... ... ... ... ... ... маңызды қызметтерді орындайды,
осыған байланысты мемлекет және қоғамдық ұйымдар, мемлекеттік емес ұйымдар
да отбасына көмек көрсетіп, ... ... ... ... әлеуметтік
жұмыстарды жүргізуге қажетті жағдайлар жасауға мүдделі болуға тиіс.
Бүгінде отбасы әлеуметтік ... ... ... ... нақ ... ... ... Сондай – ақ, отбасы өзінің тарихи өмір
сүру барысында әртүрлі проблемалармен кездесіп, бүгінгі күні ... және ... ... ... заманғы отбасы» деген атауға
ие болған жаңа үлгідегі отбасы түрі өз елімізде кең етек алып жатыр.
Қазіргі ... ... ... ... қоғамымызда жалғыз басты ана,
тастанды бала, кәрі қыз, некелік келісім-шарт, әйел теңдігі, ... ... ... ... ... ажырасу т.с.с . өткір де ... ... ... ... тұрған жоқ. Тағы бір айта кететін мәселе, ... ... ... ... қарт ... ... ... Әрине,
оның басты себебі қазіргі ерлі – зайыптылардың тәуелсіз болып, ата ... ... ... яғни моногамды отбасын құруға ұмтылуы. Ал бұл өз
кезегінде ата – ... келе ... ... ... ... ... ... құлшынымыздың, бәсекелестікке
жарамды боламыз деп ұмтылуымыздың нәтижесі емес пе деген ойды ... ... күні ... отбасының маңыздылығы жастар арасында төмендеп бара
жатқандығы көңілді қатты ... ... ... ... ... бен бала ... жастағы бойжеткен қыздарымыздың бас қосып,
шаңырақ көтеруге асықпауы тағы да бар. Қазіргі кезде жігіттеріміздің үйлену
межесі 27-28 ... ... 25-26 ... басталып отыр. Бұл жерде
біз жастардың өмірдегі негізгі мақсаттары ретінде ... ... ... ... ... орынға шығарып, отызға келсе де бас болмақ түгілі жас
болып жүрген аптал азаматтарымыздың ... ... куә ... жүргеніміз
жасырын емес.
Түптеп келгенде, халқымыздың таза ұлт ... ... және оның ... ... ... ісі ... ұмыт ... қазақ жастары некеге
отырып, үй болып, отбасын құруы керек. Халықтың ... ... оның ... ... озық ... ... қоғамдық сұранысқа сай
қолданған жағдайда ғана ... ... жол ... ... мен ... ... ХХI ... адамзатқа қауіптің бастысы - ... мен ... ... ... ... имансыздықтың
жоқтығынан келеді.
Десек те, жастар үшін ұлттық сана, ұлттық тәрбие, идеология, ... ... ... құндылықтар, имандылық пен ізгілік,
қайырылымдылық және т.с.с ең жоғарғы құндылықтардың ... ... ... карьера, әлеуметтік статус, престижді жұмыс деген сияқты
жаңа заманның талап етіп отырған құндылықтары басып отыр. Бұл өз ... ... ... дақ ... ... құру үшін ... өмірдегі әдептілік міндеттердің екіншісін
қарастырғанда әділдік және адалдық, сүйіспеншілік пен ... ... ... ері мен ... өз ... ... әрі
өмірдегі қиыншылықтарды бірге өтуге әрқашанда дайын ... ... ... өте ... ... ... ... қажеттілік деп түсіну және
ұрпақ өсіру, еліміздің беделін көтеру, гүлдендіру ол ... ... ... ... істейтін әйелдерге ерекше көңіл бөліну өзекті
болып отыр. Индустриалдандыру және әйелдерді ... ... ... ... тағы бір ыдырауына әкеліп соғады. Әйел – аналардың үйден
тыс тұрмыста ... ... ... ... мен ... ... әкеледі. Мұндай дау – жанжалдар әке мен ана қарым-қатынасының
әлсіреуіне, ажырасудың себептерінің көбеюіне ... ... ... дау ... ... ... ... ішіндегі әйел мен еркектің үй ... бөлу ... ... Сонымен бірге, әкенің рөлі
төмендеп, ананың беделі күшеюде. Отбасылық өндірістің дағдарысы, ең ... ... ... әсер ... Ер ... ... жұмыстар жоғалды.
Бұдан шығатын қорытынды: үй шаруашылығында, отбасында әйелдің рөлі үстем
бола бастады. Қазір әйел ... ... ... деп ... ... әйел ана, апа, әже болу ... ... отыр. Осы мәселеге
дер кезінде назар аударылмаса, отбасындағы әйелдің атқаратын рөлі жойылады.
Ал шын мәніне келгенде әйел заты - ... ... ... емес пе? ... өзінің құдай қосқан қосағы, ақ некелі жарымен, сол қосағынан тапқан
бала-шағасымен өзін бақытты ... онда оның ... ... бақыт табуы,
жалпы, бақытты болуы мүмкін емес. Яғни, әйелдің ... ... ... ... өз үйі, отбасы». Бұл сөздерді данышпан Лев Тостой айтқан. Әйел бақытын
данышпан Құдай жанұяға жасырған. Қоғамның да ... ... ... ... ... бақытын басқа жақтан іздейтін болса кез-келген ... ... ... ... ... ... ... Оларды
оқытатын да, мәпелеп өсіретін де жылы ... ... ... ... ... ... ... Балалардың әкесі басқа әйелдің артынан
кетуі мүмкін. Ішіп кетуі де кәдік. ... бір әйел ... ... ... ... ... тоқтап, құлдырайды. Сондықтан, бабамыз ... ... ... ... ... Ал, егер әйел ақылды, сабырлы,
тақуа болса сол үйдің берекесі кіріп, жанұяда жылылық ... ... ... ... ... Денсаулықтары да дұрыс болады. «Еркек елдің иесі, әйел
үйдің киесі» дейтіні ... ... осы ... ... ... үйдің киесі болып, бақыт табу оңай жұмыс емес. Оның да тәртібі бар.
Егер әйел ... өз ... ... білмесе, ол отбасының бәрібір бір күні
шаңырағы шайқалатыны даусыз. Үй ішін ... ... ... ... әйел
Ал, енді әйелдердің қоғамдық белсенділігін арттыру деген дерт бар. Яғни,
отбасында ұлттың ұландарын тәрбиелеп, ерінің ... ... ... ең ... ... ... әйелді «қоғамнан ажырап қалды»,- деген парықсыз
пікірлер тарауда. Кемеңгер Лев Толстойдың ... ... ... ... ұлы ... ... дүниеге бала әкеледі. Жаңа өмір әкеледі. Ол жаңа
ой тауып, данышпандық қылмайды. Ол сол ... ... ойды ... ... әкеледі. Барлық данышпандар, әулиелерді өмірге ... Егер де, ... ... ... ... ... ... ұрандары карьера,
тәуелсіздік, материалдық байлық емес, «нағыз әйел, нағыз ана, адал жар
болу» сөздерінен басталса, ... ... ... ... өз ... ... ... шет елге сату және
т.с.с. мәселелер қатары ... ... бір ... құжаттарда «әке» деген жерде жәй ғана ... ... ... ... мен ... ... Бұл жалғыз басты аналарды ресми
мойындаған бір әке немесе ... ... ... ... ... ... әкелді. Жалғыз басты әке не ана өмірде болып
жатқан көптеген өзгерістерге ... ... ... жаңа ... ... ... ... бейімделуде. Мұндай жағдайда күйзеліс
факторларды жеңе алуға, құндылық жүйесін ... ... ... бола білу ... Жалғыз басты ана және оның баласы қоршаған орта мен
біртіндеп қарым-қатынасқа түсіп, ... ... ... санаға келеді.
Қазақстанда некесіз бала туған әйелдер бүгінде қиын ахуалға түсуде. ... ... ... ... ... ... өтуге дайын еместігінің
бірден бір мысалы ... ... атап ... ... ... ауыр
өзгерістер ана мен бала арасындағы қарым-қатынасқа түседі. ... ... ... ... ... нашақор, ішкіш, жезөкше сияқты
қоғамға зиянын тигізетін топтарды тудыруы мүмкін.
Сонымен бірнеше ондаған жылдар бойы кеңейтілген отбасына тән ата – ... ... ... ... ... ... ... оның үстіне ата – ана мен баланың еңбек бірлігінен
айрылып, әлеуметтендіру кезеңінің созылуымен ... ұзақ ... ... ... ... емес ... анықтама беріп,
түсіндірілгенімен де, әлеуметтік емес отбасыларының үлесі өсуде. ... емес ... өз ... бала тәрбиесіне көңіл бөле алмайтындығы
даусыз. Негізінде қазақ отбасында балаға ерекше көңіл бөлініп, ... ... ... бірі болып есептелінген. Адам ... ... ... бағытталған мақсатты жұмыс – тәрбиелеу жұмысының басты
нысанасы.
Сондықтан да жеке ... ... ... ... ... жерін, тілін
қадірлейтін, рухани дүниесі бай, ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген ұрпақ
тәрбиелеу және елімізді ... ... ... ... ... ... ... философиясына, ақыл мен парасатқа,
мәдениетімізге жүгінген ... ... ... ... ... жоғарғы
құндылық болуы тиіс деп есептеймін.
Осы жерден тәрбиенің мазмұны, бағыт-бағдары ... ... ... ... тәрбие беру қанша жерден құнды болғанымен, ол өнерлік іс-
әрекеттен өз орнын таппаса, оның ... ... қасы ... болады.
Сондықтан да біз өнегелі тәрбие берудің ең негізгі принципі ...... ... ... ... озық
ойшылдарымыздың дана пікірлерінен туындайын қағидаларды негіз етіп ... ... ... ... отбасында, халықтың материалдық және
рухани мәдениетінде жарты ғасыр ішінде маңызды өзгерістер ... ... ... ... ... ... Осындай өзгерістер барысында
әйел мен еркектің еріктілігі мен тең құқылылығына ... ... ... ... ... жаңа ... ... мен ролдік
қарым-қатынастарға ие болып қалуына .
СІЛТЕМЕЛЕР:
1. Семенов Ю.Н. Происхождение брака и семьи. – М.:Мысль, 1974, 256 бет.
2. Харчев А.Г. Брак и ... в ...... 1979. – 367 ... ... Л.В. Браки и разводы. М.,1975, 125 бет.
4. Мертон Р.К. Социальная структура и аномия.// ... ... ... М.С. ... ... Проблемы, теории, методологии и
методики. – М.:Наука, 1989. – 114 бет.
6. Жаназарова З Ж. ... ... ... 2001г.
7. Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс.
Астана, 2005.
8. Андреева Г.М. Социальная психология. – М.: ... ... 1999, - ... ... ... ... в социологии. – М.: Прогресс, 1989,
- 240 бет.
10. Сорокин П.А. Кризис современной ... ... ... ... ... 1916г., №3.
11. У.Гуд Социология семь. М.:Прогресс, 1965.-684 бет.
12. Антонов А.И., Медков В.А. Социология семьи. – ... 1996, 120 ... ... М.С. ... семьи. Проблемы, теории, методологии и
методики. – М.:Наука, 1989. – 220 ... ... И.А. ... семьи.М.:Знание, 1985, 230 бет.
15. Харчев А.Г. Брак и семья в ...... 1979, 150 бет. ... Как ... себя и свою ... М.:Педагогика – Пресс, 1992, 220
бет.
16. Купрянчик Л.Л. ... ... ... 1998, 350 ... ... Д.Б. Психология семейных отношении. Москва, 2000г.
18. П.Штомпка. Социология социальных изменений. Пер. с ... под. ... ... - ... ... 1996, - 416 бет.
19. Жаназарова З.Ж. Социальная работа с семьей. ... ... ... об обществе// Под ред. В.П.Андрущенко. Харьков,
1996г
20. Савинов Л.И. Семья и общество: ... ... и ... ... ... 1992г.
21. Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы.
Алматы, 2004г.
22. Андреева Г.М. Психология социального понятия. М.: ... ... ... Харчев А.Г. Социальная воспитания. Москва, 1990г. 2005ж.
24. Ильчиков М.З., Смирнов Б.А. Социология воспитания. Москва,
1996г.
25. Жизнедеятельность семьи: ... и ... Отв. ... Москва, 1990г.
26. Қазақстан республикасының статистикалық агенттігі:
Қазақстаннның демографиялық ... 2004 ... ... З.Ж. ... ... в Казахстане и ее проблемы.
Алматы, 2004г.
28. Комсомольскя правда Казахстан. 2005г. №92, ... ... ... 2005г. №154, ... ... ... ... республикалық қоғамдық -саяси газеті.
2005ж. №64, 17 мамыр.
31. Қазақ әдебиеті газеті. 2005ж. ... ... ... ... в ... ... анализ в ...... ... З ... семьи. Алматы, 2001г.
34. А.Н.Агафонов, К.Н.Менлибаев, К.М.Туганбеков, Г.Б.Черная.
Социальная работа: теория и технологии. «Парасат әлемі»,
Астана,2005
35. Педагогикалық кеңес журналы, 3-5 ... ... М.Т. ... ... жұмыс.
Астана, 2005.
37. Тәрбие құралы, 3/2007. 2006-2008 жылдарға арналған бағдарлама.
38. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. ... ... ... правда Казахстан. 2005г. №92, 11июня.
40. Казахстанская правда. 2005г. №154, ... ... ... Ю.Н. ... брака и семьи. – М.:Мысль, 1974, 256 бет.
2. Харчев А.Г. Брак и семья в СССР. – М.:Мысль, 1979. – 367 ... ... Л.В. ... и ... ... 125 ... Мертон Р.К. Социальная структура и аномия.// ... ... ... М.С. ... ... Проблемы, теории, методологии и
методики. – ... 1989. – 114 ... ... З Ж. Социология семьи. Алматы, 2001г.
7. Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс.
Астана, 2005.
8. Андреева Г.М. ... ... – М.: ... ... 1999, - ... ... ... понятия в социологии. – М.: Прогресс, 1989,
- 240 бет.
10. Сорокин П.А. ... ... ... ... ... всех. Москва, 1916г., №3.
11. У.Гуд Социология семь. М.:Прогресс, 1965.-684 бет.
12. ... А.И., ... В.А. ... ...... 1996, 120 ... ... М.С. Социология семьи. Проблемы, теории, методологии и
методики. – М.:Наука, 1989. – 220 ... ... И.А. ... ... 1985, 230 ... ... А.Г. Брак и ... в СССР. – М.:Мысль, 1979, 150 бет. Сатир
В. Как строить себя и свою ... ...... 1992, ... ... Л.Л. ... ... Донецк. 1998, 350 бет.
17. Шнейдер Д.Б. Психология семейных отношении. Москва, 2000г.
18. П.Штомпка. Социология социальных изменений. Пер. с англ. под. ... ... - ... ... 1996, - 416 ... ... З.Ж. ... работа с семьей. Алматы,2003г.
20. Соцология: наука об обществе// Под ред. В.П.Андрущенко. Харьков,
1996г
20. Савинов Л.И. ... и ... ... современность и взгляд в
будущее. Саранск, 1992г.
21. Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы.
Алматы, 2004г.
22. Андреева Г.М. Психология ... ... М.: ... ... ... ... А.Г. Социальная воспитания. Москва, 1990г. 2005ж.
24. Ильчиков М.З., ... Б.А. ... ... Москва,
1996г.
25. Жизнедеятельность семьи: тенденций и проблемы// Отв. ... ... ... ... ... ... ... демографиялық жылнамалығы. 2004 ж.
27. Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее ... ... ... ... Казахстан. 2005г. №92, 11июня.
29. Казахстанская правда. 2005г. №154, 11июня.
30. Астана хабары. Елорданың республикалық қоғамдық -саяси газеті.
2005ж. №64, 17 ... ... ... ... 2005ж. ... ... Новые тенденции в структурно-функциональной теории.
Структурно-функциональный ... в ...... ... З Ж.Социология семьи. Алматы, 2001г.
34. А.Н.Агафонов, К.Н.Менлибаев, К.М.Туганбеков, Г.Б.Черная.
Социальная ... ... и ... «Парасат әлемі»,
Астана,2005
35. Педагогикалық кеңес журналы, 3-5 ... ... М.Т. ... ... жұмыс.
Астана, 2005.
37. Тәрбие құралы, 3/2007. 2006-2008 жылдарға арналған бағдарлама.
38. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 ... ... ... ... ... ... 2005г. №92, 11июня.
40. Казахстанская правда. 2005г. №154, 11июня.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 118 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер жайлы4 бет
Отбасындағы ажырасу мәселесі57 бет
Оқу үлгерімі төмен оқушылар туралы жалпы түсінік6 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері» бойынша терминологиялық сөздік және жеке практикалық тапсырма6 бет
Тұлғаның денсаулық жағдайының ерік сапаларымен байланысы жайлы теориялық тұрғылар101 бет
Отбасында тұлғааралық қарым - қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері57 бет
Отбасы тәрбиесі17 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
Кәсіпорынның дағдарыстық жағдайының диагностикасы25 бет
Су ресурстары жағдайының және жер қойынауының мониторингі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь