Қазақстандағы археологиялық және этнографиялық ескерткіштер – тарихи туризм нысаны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер туризм нысаны

1.1 Қазақстан территориясындағы петроглифтер ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Архитектуралық.мемориялдық ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Археологиялық тұрақтар мен қорымдар және қалалар ... ... ... ... ...

ІІ Қазақстандағы этнографиялық ескерткіштер туризм нысаны
2.1 Музейлердегі этнографиялық ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Қазақ халқының этнографиялық мәдениетін туризм саласында пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Тақырыптың өзектілігі Еліміз тәуелсіздік алған жылдардан бері ұлттық мұраны насихаттауға, зерттеуге, ерекше ден қойылуда. Осы негізде қазіргі заманның кезек күттірмес маңызды міндеттеріне айналып отырған мәселенің бірі, ұлттық құндылықтарымызды сақтап, оны насихаттау болып отыр. Ұлттық құндылықтарымызды насихаттауда туризм ғылымының алатын орны ерекше.
“Туризм” және “турист” ұғымдары қоғамдық санада XVIII ғасырдың соңы - XX ғасырдың басында әбден орнықты. Осы кезеңде француздар француз тілінің сөздігінде “турист” ұғымына “қызығушылықтан туындаған саяхатпен уақытты өткізу” деген анықтама берген. 1838 жылы Ф. Стендаль “Туристік жазбалар” деген еңбегінде “турист” сөзін ең алғаш рет қолданған
Туризм тарихы дегеніміз – саяхаттардың ең қарапайым түрінен бастап күрделі түрлерін және көне заманнан қазіргі заманға дейін жүріп өткен жолын зерттейтін ғылым.
Туризм тарихы өз зерттеулерінде археология, палеография, этнология және т. б тарих ғылымының салаларының деректеріне сүйенеді. Батыста туризмнің әлеуметтік-экономикалық маңызын баяғыда түсінген. Сондықтан да дүние жүзілік туристік ұйым 2000-2020 жылдары әлемдік туристік рыноктың маңызды сигменті ретінде круиздарды (қыдыруды), конгрестік туризмді, тақырыптық парктерді, қалалық туризмді, мәдени және т. б атап отыр.
Біздің елімізде туристік орталықтар болғанымен, туристік бағыттардың нашарлығы, насихаттаудың дұрыс жолға қойылмағандығын аңғартады. Солардың ішінде археологиялық және этнографиялық ескерткіштердің туристік бағыттарын атауға болады. Археологиялық және этнографиялық тарихи yscfylfhls насихаттайтын туристік орталықтар болғанымен, жол құрлысының нашарлығы, туристерді орналастыру орындарының жоқтығы, насихаттың аздығының нәтижесінде сан ғасырлық тарихи құндылықтарымызды өз деңгейінде әлемге көрсете алмай отырмыз. Бұл жағдай әлі де болса, елімізде туризм саласының дұрыс жолға қойылмай жатқандығын көрсетеді.
Бүгінгі күні археологиялық және этнографиялық туристік нысанға деген қоғамдық сұраныс уақыт талабынан туындап отырған құбылыс екенін байқау қиын емес. Туристік орталықтар - халықтар арасында түсініктік пен ынтымақтастықты қалыптастырып, өрбітетін мәдени байланыстың маңызды құралы. Мұның өзі тарихи ескерткіштер мен адамзаттың материалдық және рухани мәдениетінің туындыларын жинақтап, халыққа насихаттауда ерекше тәрбиелік мәні бар мекеме екендігін көрсетеді.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ  УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІНІҢ МАГИСТРАТУРАСЫ
Археология және этнология кафедрасы
МАГИСТРЛІК ... ... ЖӘНЕ ... ... – ТАРИХИ ТУРИЗМ
НЫСАНЫ
Орындаған ... ... ... ... ... ғ. к., доцент ... К. ... ... ... )
Қорғауға жіберілді:
Археология және этнология
кафедрасының меңгерушісі
т. ғ. д., профессор ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер туризм нысаны
1.1 ... ... ... ... ... мен ... және ... Қазақстандағы этнографиялық ескерткіштер туризм нысаны
2.1 ... ... ... халқының этнографиялық мәдениетін ... ... ... тізімі
..................................................
Қосымша
............................................................................
......................
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті тарих факультеті археология
және этнология кафедрасының 2 курс магистранты
Ауашева ... ... ... ... және
этнографиялық ескерткіштер - тарихи туризм нысыны» атты магистірлік
диссертациясына
Реферат
Кіріспе
Тақырыптың ... ... ... ... ... бері ... мұраны
насихаттауға, зерттеуге, ерекше ден қойылуда. Осы негізде ... ... ... ... ... ... ... мәселенің бірі, ұлттық
құндылықтарымызды сақтап, оны насихаттау ... ... ... ... ... ғылымының алатын орны ерекше.
“Туризм” және “турист” ұғымдары қоғамдық санада XVIII ғасырдың соңы -
XX ғасырдың басында әбден орнықты. Осы ... ... ... тілінің
сөздігінде “турист” ұғымына “қызығушылықтан туындаған саяхатпен уақытты
өткізу” деген анықтама берген. 1838 жылы Ф. ... ... ... ... ... сөзін ең алғаш рет қолданған
Туризм тарихы дегеніміз – саяхаттардың ең ... ... ... ... және көне ... ... заманға дейін жүріп өткен жолын
зерттейтін ғылым.
Туризм тарихы өз зерттеулерінде археология, палеография, ... т. б ... ... салаларының деректеріне сүйенеді. Батыста
туризмнің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... Сондықтан да
дүние жүзілік туристік ұйым ... ... ... ... ... сигменті ретінде круиздарды (қыдыруды), конгрестік туризмді,
тақырыптық парктерді, қалалық туризмді, мәдени және т. б атап ... ... ... ... ... туристік бағыттардың
нашарлығы, насихаттаудың дұрыс жолға қойылмағандығын аңғартады. Солардың
ішінде ... және ... ... ... ... ... Археологиялық және этнографиялық ... ... ... орталықтар болғанымен, жол құрлысының нашарлығы,
туристерді ... ... ... ... ... сан ... тарихи құндылықтарымызды өз ... ... ... ... Бұл ... әлі де ... елімізде туризм саласының
дұрыс жолға қойылмай жатқандығын көрсетеді.
Бүгінгі күні археологиялық және этнографиялық туристік нысанға ... ... ... ... ... ... ... екенін байқау
қиын емес. Туристік орталықтар - халықтар ... ... ... ... өрбітетін мәдени байланыстың маңызды құралы.
Мұның өзі тарихи ... мен ... ... және ... туындыларын жинақтап, халыққа насихаттауда ерекше ... бар ... ... ... ... ... ... бағдарламасы - мәдениетке деген мемлекеттік
көзқарастың соны стратегиялық ұстанымын айқындаған маңызды жоба ... ... ... алға ... ... ... - ... өскелең
рухани-мәдени сұранысын қанағаттандыру болды.
Бағдарламада ел басымыз ең ... ... беру ... дамыту,
халқымыздың тарихына қатысты мәдени мұрамызды сақтауды қамтамасыз ету, алыс-
жақын шет жұрттағы жәдігерлеріміз бен мұрағаттарымызды іздестіріп, ... ... ... ... ескерткіштерінің көпшілігі кең
сахарамызда шашыла орналасқаны белгілі. Осы жағдайды ... ... ... аса ... ... тарихи-мәдени және сәулет
ескерткіштеріне зерттеулер жүргізіп, оларды ғылыми ... ... ... ... алу ... атап ... ... мәдени ошақтарымызды жаңғыртып қана емес, қазақ халқының
тарихын өзге ұлттарға насихаттауда, болашақ ұрпаққа жеткізуде археологиялық
және ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін көп нәрсе өзгерді десе де болады.
Әсіресе, туризм ... ... ... өте көп. Бұрынғы «түрі ұлттық»,
«мазмұны социалистік» атты уағыздың ащы жемісі келмеске ... деп ... Егер ... ... бен ... ... ... болып табылатын экспонат-мұраларға да жоғары талғам, ... ... ... ... ... тудырмайтыны анық.
Осындай қайталанбас мол мұраларымыздың бірі-кең байтақ жеріміз.
Десек те, сол Ұлы ... әр ... - өз ... ... Қай төбені
қазсаңыз да ежелгі көшпенділердің өзіне ғана тән өзгеше ... ... Ал сол ... ... ... ... әсер ... тарихи қорықтар да ... ... ... ... ... археологиялық және этнографиялық тарихи
мәдени ескерткіштерді туристік нысан ретінде тереңінен зерттеу, ... ... ... ... ... ... ... шетелдік мемлекеттермен саяси және экономикалық
байланыстарын, туризм саласындағы жеке қызмет түрлерінің деңгейін зерделеу,
талқылау міндетке ... ... ... ... ... ... ... өмір
сүрген атақты ғалым Әл-Бируни алғашқылардың бірі болып көңіл аударған, ... ... тас ... бар ... ... ... [1; 37].
Қазақстандағы тасқа салынған суреттер ... ... ... XҮIII ... өмір кешкен ірі ғүламалар Д. Мессершмидт, Ф.
Стралемберг, И. Гмелин, Г. ... ... ... [2,11].
Тас бетіндегі суреттерді ыждағатпен зерттей бастағамдардың бірі көне
дүниелерді жинаушы, ориенталист Н. Н. ... ... ол 1879 ... ... территориясынан табылған тас суреттері туралы мақала
жазды. Біршама уақыттан соң Қызылағша, ... ... ... ... ... салынған суреттердің жаңа тобын ашты [3,23].
1884 жылы А. М. Никольский мен Г. В. Фишердің экспедициясы Іле ... ... ... ... ... тобын ашты, оның
жазбаларын академик В. Позднеева ... Н. Н. ... ... мақала
жазды. Жетісу мен Солтүстік Қырғызстанның тасқа салынған суреттері туралы
мәліметтерді жинай отырып Н. Н. ... ... ... ... оң жағасында Қараеспе, Жалпақ шатқалдары өңірінде орналасқан
Айыркезең мен Тайғақ шатқалындағы аң ... мен ... ... ... өзендерінің аңғрындағы Жалғызағаш ауылына жақын жердегі тас
бетіне қашалған суреттерді қарап шыққан.
Оңтүстік Қазақстанның бейнелеу ... ... ... бірқатар
мәліметтерді Түрістан әуесқой археологтар үйірмесінің мүшелері берді.
Топограф М. А: Кирхгофтың ... ... ... өңтүстік беткейіндегі
Бесарық шатқалынан табылған тас қүралдар мен ... ... ... ... В.
А. Каллаур хабарлаған. Боралдай өзенінің сол жайылымындағы су айрығында
Боралдай қақпасы деп аталатын ... ... ... ... ... ... қызықты мәліметті 1904 жылы ... Л. ... ... ... ... дейінгі зерттеулерде тасқа түскен суреттер атүсті
зерттелген. Табылған ... ... ... анықтау, олардың этникалық
қажеттілігі жайлы ... ... ... мәні ... Ал одан ... ... ... зерттеулердің негізгі
бағыттарын айқындайтын қызықты мақалалар пайда болды. Солардың бірі 1926
жылы шыққан археолог В. А. ... ... ... ... суреттері
туралы мақаласы [5,29]. В. А. Городцов Байқоңыр өзенінің сол ... ... ... да Н. С. ... пен М. М. ... мен ... ... тарихи музейге өткізген фотосуреттері
мен ... ... бар ... ... арқылы өз пікірін білдірген. Бұл
ашылуларды В. А. Городцов жоғары ... ... мен ... ... ... зерттеумен айналысуға шақырған және Қазақстанның
басқа аудандарының петроглифтерін зерттегенде осы суреттермен санасуға ... деп ... Осы ... ... суреттердің идеясы мен
бейнесі туралы, Байқоңыр ... мәні ... ... мәселе
көтерді. Ол Байқоңырдағы тасқа қашалған суреттердің датасын б. з. ,б. ХІХ-І
ғасырлардың аралығы деп белгілеген. Олардың ерте ... ... ... мен түйенің қолға үйретілуімен байланыстырылады. Петроглифтерді қашап
түсіру тәсілдері және ... ... ... ... ... ... әсерінен түскен қақтарға химиялық ... ... ... ден қоярлық.
1935-1936 жылдары Ертістің жоғары жағындағы тасқа салынған суреттерді
С. С. Черников зерттей ... [6,84]. ... ... ... жоталарынан
тасқа салынған суреттердің он тоғыз орнын тауып, толық жариялады. Онда ... ... ... мәні ... ... және де ... ... екі кезеңін бөліп көрсетеді: б. з. б. I ... ... б. з. б. ... ғасырлардың аралығын айтқан. ... ... ерте ... ... (б. з. б. УІ-І ... ... тасқа салынған суреттер туралы хабарлар Қазақстанның
түрлі аймақтарынан түсе бастайды [10.121]. 1951 жылы ... ... ... ... сайынан А. Г. Максимованың экспедициясы тасқа
қашап түсірілгеі суреттердің үлкен тобын ашты. Ескерткіш бай сюжеттерімен,
өзіндік ерекшелігімен мамандардың ... ... А. Г. ... ... ... ... суреттерді зерттей келе үш ... атап ... - ... ... ... - сақтар кезеңі,
үшінші - түрік кезеңі.
Мақалаға А. А. Попов ... ... ... ... үш фотосурет
қосылған. Осылайша табысты басталған жұмысы толық аяқталмай қалды.
Жоғарыда айтылған С. С: Черниковтың ... ... тас ... ... тағы екі ... жарияланған. Олар X. А. Алпысбаевтың және
Т. Н: Сенигованың Шымкент облысының Бостандық ... ... ... мен ... ... ... өзенінің оң
жағалауындағы жартас суреттері туралы жазылған. ... ... ... ешкі мен ... ... ... X. А. ... сақтар тобына жатқызады, стилі жөнінен араван петроглифтері мен
сақтардың қола қазандағы скульптуралық статуэткаларымен жақын [11,82].
Баба-атаның ... ... ... Т. Н. ... екі ... б. з. б. УІ-У ғасырлар мен б. д. І-ІІІ ғасырлары. Төменгі тастағы
суреттердің датасын белгілеуге ... ... ... ... бейнелерімен дәл келуі және Ертістің жоғарғы ... ... ... суреттерімен ұқсастығын негізге алған. Комплексті
талдап-түсіндіру кезінде ғасырлармен ... ... ... ... ... ... маңынан А. Т. Медоев тасқа қашалған
суреттердің ... ... ... Жеке ... мен ... бойынша
әр кезендегі топтарды бөліп көрсетті. Петроглифтердің ерте ... ... ... ... ... ... ... [13,21].
Балхаш маңынан кейінгі кезенді неолиттен түрік дәуіріне дейінгі ... Оған ... ... ... бейнесі, неолит пен қола
дәуірінің арбаларының суреттері олардың мәні мен стилін мүқият ... ... ... ... ... еді. А. Г. ... ашып, зерттеген
жартастағы көркемсуретті галереясы даусыз, бірақ ... да ... ... тарихнама есепке алынбаған.
Соның ішінде бізге керектісі, бізді қызықтыратыны қазақстандық жартас
суреттерімен жақын келетін Орта Азияның ... және ... ... қашалған суреттері туралы жариялымдары. Көзге түсетіні
Оңтүстік Қазақстанның, Өзбекстанның ... ... ... М. ... және ... ... ... жайлы В.А.Рановтың еңбектері.
Бұл екі автор да ескерткіштердің хронологиясына көп мән ... ... ... ... ... ... ... алып, суретті
қашау тәсілдерін, суреттердің қақтану ... ... ... ... ... мен XX ғ. ... ... өлкесінің тарихи мұраларын
В.В.Бартольд, И.П.Пословский, Д.Н.Люшин, ... ... ... ... А.А.Черкасовтар ғылыми ... ... ... ... ... ғ. аяғы мен XX ғ. ... бұл ... жұмыстарын Кеңес
өкіметі тұсында (1946-1951жж) Ресейлік ғалым А.Н.Бернштам жетекшілік еткен
Оңтүстік Қазақстан археологиялық ... одан әрі ... ... осы ... ... туралы Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич,
А.Г.Максимовалардың еңбектерінде баяндалады.
1960 жылдардың орта шенінде ... ... ... ... теңге материалдары табылды. Теңге ортағасырдағы Қазақстанның
саяси-экономикалық тарихын, оның сауда және ... ... ... ... ... ... Р.З.Бурнашеваның еңбегінде Отырарда табылған
теңгелерге талдау жасалып, сипаттама берілген.
1971 жылы ... ... ... заттарды кең түрде зерттеу
мақсатында Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... басшылық жасайды. Осыдан бері
К.Ақышев, К.М.Байпаков, Л.Б.Ерзаковичтің ... ... ... ... және Е.Смағұлов, С.Ж.Жолдасбеков,
Ө.Жәнібековтің, М.Қожаның сияқты ... ... ... ... өмір ... ... әлеуметтік-экономикалық
мәдениеттері туралы бірнеше тың мәліметтер жарияланды. Ғалымдардың ұзақ
жылғы еңбектерінің нәтижесінде осы өңірдегі ... ... ... ... ... альбомдар, көптеген ... ... ... ... жұмысымызда археологиялық және этнографиялық мағлұматтар
жайлы да кең көлемде ... ... ... тақырыпқа сәйкес
тақырыпты барынша ашуға ... ... ... ... ... ... ғылыми басылымдарда жарияланған ғалымдардың ізденістері
құрайды. Солардың ішінде Қазақстан территориясында әр ... ... ... және де ... ... да ... жұмыстарын
жалғастырып жүрген белгілі археолог-ғалымдар Бернштам.А.Н, Черников.С.С,
Байпақов.К.М, Ақышев.К.А, Ақышев.Ә.К, Төлеубаев.Ә.Т, ... ... ... өзекті мәселелерді қамтуға, ғылыми жұмысты жүргізу
бағыттарын анықтауда көп ... ... ... ... және ... ... ескерткіштерді
туристік нысан ретінде ғылыми ... жазу және ... ... ... және ... көрсету.
Жұмыстың міндеті Зерттеуіміздің барысында археологиялық және этнографиялық
тарихи ескерткіштерді ... ... ... маңызын анықтай отырып
мынандай міндеттерді назарға алдық:
- Археологиялық және этнографиялық тарихи мәдени ескерткіштерді
туристік ... ... ... ... жазу;
- Археологиялық және этнографиялық тарихи ескерткіштерді туристік
нысан ретінде сақтау, қорғау, ... ... ... Археологиялық және этнографиялық тарихи ескерткіштерді туристік
нысан ретінде қазіргі таңдағы өзекті мәселелерін шешу үшін ... ... ... ... ... да қоғамдық-мәдени мекекемелермен
байланысын жүзеге асыру;
- археологиялық және этнографиялық тарихи ескерткіштерді туристік
нысандарға ... ... ... жұмыстарын қарастыру;
Тақырыптың дерек көзі Зерттеу жұмысын жазу барысында қолданылған деректер:
археологиялық және этнографиялық тарихи мәдени ... ... ... табылған материалдар. Сонымен қатар ашық ... ... ... және оның ... т.б. ... жазбаша
дерек болып табылатын ғылыми қызметкерлердің зерттеулері мен ... ... ... және ... ... ... жұмысының жаңалығы Археологиялық және этнографиялық тарихи
ескерткіштерді туристік нысан ретінде алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... барысында археологиялық және
этнографиялық тарихи мәдени туристік нысандардың ... ... ... туристік нысан ретінде сақтау, ... ... ... ... ... және ... ... ретінде
объективтілік, тарихилық, жүйелілік принциптері, ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысын жазудың
методологиялық негізі мен әдістеріне ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды.
Курстық жұмыстың құрлымы Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімі және
қосымшадан тұрады.
Кіріспеде ... ... ... ... ... мен
тақырыпқа қатысты деректерге шолу жасалған.
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... мен
қорымдар және қалалар туристік нысан ретіндегі тарихы мен ... ... және ... ... ... ... ... музейлердегі этнографиялық ескерткіштер, қазақ
халқының этнографиялық мәдениетін ... ... ... ... ... объектілердің ғылыми сипаттамасы, туристік бағыттың
даму ролі қарастырылған.
Қорытынды да берілген зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... туризм нысаны
1.1 Қазақстан территориясындағы петроглифтер
Туризм экономика саласын дамытушы катализатор ретінде, халықтың әл-
ауқатын жақсартуда, табиғатты ... ... ... рол ... Табиғи
және тарихи-мәдени ресурстарды пайдалана отырып, нәтижесінде адамдарды
жұмыспен қамтамасыз етіп және көптеген тұтыну ... ... ... ... сапасын арттырады.
1993 жылы Қазақстанда туризм ... ... ... ... 1997 жылы ... ... «1997-2003 жж
арналған Ұлы Жібек жолының тарихи ... ... ... және түркі
тілдес мемлекеттердің мәдени ... ... және ... туризм
инфрақұрлымын құру» мемлекеттік бағдарламасы қабылданды /1, 44/.
Елімізде туризм дамытудың географиялық орнының ... ... ... ... ортасында орналасуы) үлкен ... әр ... ... өте бай ... ... ... Жібек жолының біраз
бөлігінің жерімізде жатуы, салт-дәстүрлердің ... ... ... ... ... арзан болып келуі және т. б қажетті
біраз алғы шарттары бар.
Туризм экономиканың түрлі саласына, әр түрлі ... әсер ... ... ... ... салаларына салмақ салмай, экономиканың
өсуіне мүмкіншілік жасайды. Туризмді толық дамыту үшін ... ... ... техникалық жабдық негізі қажет. Туризм өнеркәсібі өзіне
қолдау көрсететін толып ... ... ... ... ... Туризм
өнеркәсібіне тамақтандыру, орналастыру, көлік, сақтандыру орталығы,
туристік әдебиеттер, карта, жарнама ... ... ... ... ... және т.б ... ... мемлекеттік бюджеттік шет елдік валютамен
толықтырып, шағын орта ... ... ... ... қызмет көрсету ұлғаяды. Туризм қызметі ресурсты және көп шығынды
қажет етпейтін қызмет көрсету саласы /2, ... ... ... ... кең ... ... ... - петроглифтер, көркем орындалуымен, әдемі нақышымен және салынған
суреттердің жан-жақтылығымен туристерді қызықтырады.
Петро - «петро» - ... тас, ... - ... жазу ... ұғымды
білдіреді. Толық мағынасы - тастағы жазу. Тастағы ... ... ... бірі. Өйткені жартас суреттері бір жағынан
адамзат ұрпақтарының ... ... ... өзінше бір өнер туындысы,
ашық аспан астындағы галерея болса, ал ... ... ... ... ... ... үшін ... дерек көзі болып табылады. ... ... ... ... мен кәсібіне,
діни наным-сенімдері мен әдет ғүрыптарына, дүниетанымына, қоршаған ... тағы ... ... ... ... осы ... салынған суреттер
арқылы ала аламыз. Бұл суреттер жеке бейнелерден ... ... ... ... ... ... ... мағлұматтар беретін жартас суреттері жиынтық
орындарының көптігі жөнінен Еуразия континентіндегі ... ... ... Осы ... ... ... әр ... кезеңді қамтитын 200-
ден астам жартас ... ... ... ... Ешкіөлмес,
Таңбалы т.б.) орындары белгілі болып отыр. Олардан табылған ескерткіштерге
байланысты еліміз бен бірқатар шетелдердің баспа беттерінен арнайы ... ... өз ... әлем ... мен ғылымының алтын қорынан орын
тапса, ал олардағы кейбір бейнелер − түрлі ... ... ... ... мен ... және басқада
дүниелердің таңбасына айналып отыр.
Қаратаудың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Жуалы ... орын ... ... 30 км. ... ... ... Габаевка,
Новопокровка елді мекендерінің жанынан екі жана комплекс ашылды. ... ... 120 км. ... егжей-тегжейімен қарап, тағы да
бірнеше ... ... ... ... ашылды.
Сонымен Қаратау жотасынан он бір ірілі-үсақты ... ... ... ... болды.
Көріп отырғанымыздай Қаратау жотасының жартас бетіндегі суреттері ... мен ... ... ... ... көне ... ... Шу-Іле тауларындағы Шөміш ... ... ... ... ... ... өзенінің жоғарғы ағысындағы 20-
жылдары Д. Н. ... пен А. П. ... ... тасқа қашап салынған
суреттерді қарап шығу үшін Қаратау отряды жорық ... ... ... ... ... ... Орта ... Сармыш пен
Шолақтаудағы кеңінен мәлім тасқа түскен суреттермен танысып, 1972 жылғы
археологиялық ... ... ... Ә. X. ... ... ... мен Жезқазған геология-минерология ... ... ... ... ... ... ... шыққан.
Қаратау жартастарының суреттері туралы бес жылғы жұмыстың
нәтижесін қорытындылай келіп М. Қ. Қадырбаев пен А. Н. ... ... Онда ... осы ... ... ... бірі Қаратау жартас суреттеріне толық талдау
жасалған. Қаратауды мекендеген көне бақташы тайпалардың ... ... ... ... ... Бұл ... ... экспедициясының Қаратау отрядының Қойбағар, Кісен,
Арпаөзен, Қошқар-ата, Майдантал және т. б. ... ... ... Сондай-ақ таска салынған суреттерді талдау
әдіс-тәсілдеріне, алғашқы қоғам өнерінің хронологиясын анықтауға
қаратаулық петроглифтерді түсіндіруге, суретті салған шеберлердің
көзқарасын, рухани ... ... ... ... ... ... Қаратау отряды зерттеп, еңбек етіп, жетекшісі
М.Қ.Қадырбаев болатын. Отряд мүшелері: Ж.Құрманқұлов,
Е.Бакунина, ... ... ... ... Г.Пивоварова.
Қазақстанның төрткүл аумағына таралған петроглифтік ескерткіштер әлі де
болса толық зерттеле қоймаған. ... ... және сол ... оз ... қосып жүрген Ә.Х.Марғұлан, М. К. Қадырбаев, А. Н.
Марьяшев, М. Е. Елеуов, 3. Самашев басқарған топ мүшелері, Р. Сало және ... ... ... кең байтақ жерінде 150-ден астам
жартас суреттерінің жиынтық орны белгілі болып отыр.
Солардың бірі ... ... ... ... ... бір бағыты – жартастағы суреттер – петроглифтерді зерттеу
болып табылады. ...... ... ... ... ... ірі ... бірі және соның ішінде ерекше
атап ... ...... Бүкіләлемдік мәдени мұра тізіміне
кірген бірегей ескерткіші Тамғалы ғибадханасы.
Археологиялық экспедициялар барысында тастағы ... әлі ... ... ... ... ... «Мәдени мұра» ... ... ... аса зор. ... тарихи
ескерткіштерін зерттеп, есепке алып, ... ... ... ... ... ... ... туралы да зерттеу нәтижелері жарық
көруде.
Жетісу және Жоңғар Алатауы таңбалы ... ... ешкі мен ... бар үлкен домалақ тастың бірі Жетімшоқы обасының бірінші
қорғанының үш метрлік ... ... ... Және ... ... ақықпен қаракүрең, көкшіл қызыл асыл тастан жасалған алқаға қарап
суреттердің жасы б. з. б. I мың ... ... ... жатқызған.
Ешкінің суреті бар тағы да үш тас Қарақуыс обасының үшінші ... ол ... I ... ... ... ... б. э. басталар уақытына жатқызылса, қалған екеуі б. э. I ... ... Осы ... ... ... ... түйе ... қола мен
ерте темір дәуіріне жататын арғы-бергі беті көрінетін ... ... ... шоқыда жатқан, жартылай бүлінген тастың бетінде антропоморфты
бес кейіпкердің бейнелері салынған. Олардың Тамғалы және ... ... – күн ... ... күн ... жоқ,
дискілер ішінде жарты шеңберлер мен нүктелер бейнеленген жарты ай пішінінде
салынған. Бұл кейіпкерлердің қолдары жоқ, ... ... ... Тас
біршама бүлінген, бетін ашық түсті су ... ... ... ... ... Бұл сахна, әрине күнге табынушылықпен
байланысты. Ол пұтқа ... ... ... ... дерек көзі
ретінде қызықты.
Осы шатқалдан табылған төрт ... ... арба мен ... ... ... ... да кем ... тудырмайды. Таңба күйме
арбадан жоғары орналасқан. Бұл таңбаны мәні мен ... ... ... ... ... оны аң ұстайтын тұзақ десе, археологтар
оны күн рәміздерімен байланыстырады. Е.Г. ... ... Күн мен ... деп ... таңба екі сақинадан тұрады. келтіріліп отырған
сюжетте көзілдірік ... ... да екі ... ... ... тұр
және де оның біреуі күйме арбаның ... ... ... күн культімен байланысы бұл сюжеттен де ... ат ... түйе ... ... арбаның суреттері табылды.
Суреттердің барлығында мойынтұрық, жылқы анық көрінсе, кейбірде арбакеш
бейнеі де ... ... ... ... арба ... мен адам ... ... екі доңғалақты күйме арбаға түйе жегіп жатқан екі
адам бейнеленген. ... ... әрі ... ... ... ... ... Осыған ұқсас бейне 1972 жылы Қойбағар шатқалынан табылды.
Соңғы жылдарға ... бұл ... ... жоқ деп ... ... мен ... бейнесі ежелгі адамның дүниетанымында елеулі орын
алған.
Дүниетанымда арба ... ... ... ... аудандарында таудың төбесін көп
уақыт қар басып күн ... аз ... де ... түсі қара болып келеді,
қақ түсу дәрежесі жылдың мезгіліне емес күн сәулесінің түсуіне ... ... ... ... хронологиясын жасағанда қызықты ғылыми
тәсілдердің бірі - лихенометрия. Бұл деген суреттердің жасын ... ... ... ... ... мен Орта Азияның далалық ... ... ... ... ... ... алынады. Қола дәуірінің тасқа қашалған суреттеріне екі үшбүрышты
және тікбүрыштап бейнелеу ... ... ... ... кіші
нүктемен ою тәсілі тән. Ерте темір дәуірінің тастағы суреттерінде ... ... ... кең ... Ал ... ... мен ... бейнелері
дөрекі сызықпен ойылған.
Тасқа салынған бейнелердің үлгісі дөңгелекті арбалар ... ... ... ... ... 22 арба ... Арпаөзеннің сегіз
тобынан -19, Қошқар-атадан - 3, және ... ... ... т. б. ... ... ... ... жартас суреттерінде
арбаның 49 суреті бар. Олардың көпшілігі жеңіл еі дөңгелекті аңшы арбасы
және ... ... ... шашылып тұрғандай етіп салынуы біріктіреді.
Көне ... ... ... арбаның жүк тиейтін бөлігін, шетіндегі
дөңгелектерін, дөңгелектің төрт ... ... мен ... ... дөңгелекті арбаларды салған кезде бір-бірінің абсолют көшірмесін
табу қиын, сюжеттері бірдей болғанымен майда-шүйде ... ... ... арба бейнелерінің көп тараған үш нұсқасы бар:
Қаратау арбаларының бір-бірінен ... - ... ... ... ... Олардың кейбіреуі төрт шыбықты дөңгелек тәрізді болса,
күнге табынудан осылай жасалған дейді, мұндай үғым ... пен ... ... мен Таяу ... кең ... ... суреттерде жүк
тиейтін орын жай шеңбер ретінде ... ... ... ... кейде бар
ойық түрінде жасалған. Кей жағдайда жартылай сопақша ... ... ... ... ... ... Енді біреулерінде жүк алаңының орнына
иілген сызық түседі (Қойбағар 11, 22-тас), ... жүк ... ... жоқ, оқтығы остен шығады (Арпаөзен III, 199). Әйтсе де екі дөңгелегі
бар соғыс арбаларының жүк ... ... ... да ... ... ... ... Созақ ауданы Созақ
селосынан ... ... 20 км ... орналасқан. Қошқарата
петроглифтері алғаш қарағанда онша ... ... олар ... ... ... ... Шоқылар Қаратау жотасынан
аңғарылады. Суреттер шатқалдың ауызында, өзеннің оң жағасынан ... ірі ... ... ... ... ... арба мінген
арбакештер, түйе жегілген арбалар мен күйме арбалар, бастары диск пішінді
солярлы кейіпкерлер, ... ... ... ... айналдыра салынған
жыландар табылды. Суреттердің бір бөлігі оңтүстікке қарай созылып ... ... ... ... ... ... оңтүстік беткейінде,
Оңтүстік Қазақстан облысы Кентау қаласы маңында ... Ол ... ... ... ... ... жоғарғы жағынан, егерьдің
күзет орнынан 18 км ... ... ... блоктан тұратын жартастың
бетінен табылды. Жартас бетіне «тұмсық тәрізді» ... ... таяқ ... ... ... керек) ұстаған адамдардың, еліктердің, жылқы
мен ешкілердің тұрпайы салынған пішіндері ... ... ... ... жоғары жүргенде өзені бар бүйірдегі сайдан табылды. Сай
негізгі ... ... ... ... топ екінші топтан 3-4 км жоғары,
Тектұрмас шатқалында, шоқының ұш ... 2000 ... ... ... ... ... ... тақталарда аң стилінде ... ... мен ... суреттері нақышталған. Суреттердің
көпшілігі ерте темір кезеңінде салынған.
Үшөзен петроглифтері Қызылорда ... ... ... 5 км жерде, Үшөзен шатқалының төменгі жағында орналасқан. Сурет
салуға ... ... ... ... ... және ... ... дәрежедегі гравюралар мәрмәр тәріздес құмтасты тік ... ... бес ... ... ... топ шатқалға кіре берісте, 6-10 метр
биіктікте орналасқан. Жоғарғы жағында тұмсықтарымен қарама-қарсы тұрған ... ... ... Одан ... ... ... бұғы бейнеленген.
Осы суреттерден төменірек ешкінің үлкен пішіні салынған, оны майда ешкілер
мен түйе бейнелері қоршап тұр. Жартастың ... ... ... ... пішіні ғана сақталған. Хайуанның тұмсығы көрінеді, тістері мен ... анық ... 200-300 м ... ... жерде, өзеннің оң және сол
жағалауларында тағы да ... ... ... табылды.
Қаратау петроглифтерінің қола дәуірге жататын көне қабаты жартастағы
сурет өнерінің жарқын және ... ... ... ... ... ... жасау, суретке түсіру сынды жұмыстар
70-ші жылдардағы жұмыстар нәтижесінде белгілі ... ... ... беткейлерінде (Қошқарата, Бессаз) және сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... үшін жартастағы
суреттердің ежелгі тобымен үстіртін танысу жеткіліксіз екендігі анықталды.
Оңтүстік беткейдегі суреттерді зерттеу ... ... ... ... ... оны ерте ... ғасыры өнеріндегі аң стилі қалыптасуының
алдындағы ... қола ... ... ... ... ... ... солтүстік ... ... ... петроглифтерді зерттеу жалғастырылды. Осы шатқалдар мен
олардың ... ... ... ... ... шықты. Жұмыс барысында
жота бойымен Қойбағардан Қошқаратаға дейін созылып жатқан төбесі жалпақ ... да ... ... ... ... ... қола
дәуірінің суреттері құрайтын жүзден астам сурет қайта тіркеліп, көшірмелері
түсірілді.
Қошқарата суреттері тау маңындағы аймақта орналасқан. Олардың сюжеттері
Қойбағар петроглифтеріне ... ал ... ... олар Қойбағардағы
бізге мәлім қола дәуірі суреттерін қайталап отырады. ... ... ... аз ... Бұл ... сурет салуға таңдалған жері
жақындастырады. Суреттер ... ірі ... ... ... ... беттеріне нақышталған. Сюжеттерінде де ортақтастықтар көп:
тастарда арбалар, өгіздер, ешкілер, ... ... ... ... ... ... Қолдарын екі жаққа ... ... ... ... ... ... ... жыныстық мүшелері
нақтыланған. ХІХ-ХХ ғ. бас тұсындағы бейнелерді есептемегенде мұнда ... ... жоқ. ... ... ... ... жаяу
аңшылардың кішігірім бейнелері кескінделген. Таңбалар ... ... ... ... ... бөлек тікбұрыш, торша, ойық пішінді,
сондай-ақ сым шабақты дөңгелек пішіндес шеңберлер де бар. Ең ... ... түйе ... Олар ... ... көрсетілген, кейде бірнеше түйе
тізбектелген керуендер де бейнеленген.
Қаратаудың оңтүстігінде теңіз деңгейінен 700 м. ... ... ... жерде табиғаты әсем, жабайы алма, өрік, шабдалы, шие өскен
Қойбағар сайы ... ... ... ... ... бір ... ... асау тау өзені Қарақуыс ағады. Тасқа қашалған суреттер Үлкен
Қаратау жотасына көлденең орналасқан Қойбағар I, II, III шоқыларында ... ... ... жауын-шашыннан, таудан аққан сулардан пайда болған
шөгінділер жапқан. Суреттердің ... ... ... оңтүстік оңтүстік-
шығыс, шығыс беткейлеріндегі беті тегіс ... ... ең ... Қойбағар I шоқысы Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ
ауданы «Сызған» совхозынан 8 км. қашықтықта орналасқан. Оңтүстіктен, ... ... ... білінбейтін басқа төбелермен қоршалған. Қойбағар
II шоқысы біріншісінен солтүстік-батысында кішкене саймен бөлінген, дәл
түбінен ... ... ... ... ... баратын жол өтеді. Ал
Қойбағар III шоқысы ... ... ... ... мен ... ... II ... 700 м. солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Екеуінің
арасында Қарақуыс сайынан бастау алған жылға сылдырап жатыр.
Қойбағар I шоқысы ... ... ... 820 ... жатыр, ені 50-80 м. аралығында, биіктігі 70 м. Бұл жерден
сурет қашалған 321 тас ... ... ... барлығы 817 жеке
суреттер мен көріністер бар. Санауға жеңіл болу үшін тастарды үш
топқа бөлген. Санау үлкен домалақ суретті тастары бар ... ... ... ... 50 ... тас ... ... саны көп, бірінші тастар тобынан үзындығы 20 м. тас жолақтармен
бөлінген. Оңтүстік-шығыс беткейге қарай тастары жоқ алаңға дейін ... 270 ... ... ... ... 271 ... барталатын
суретті тастары шоқының солтүстік шет жағында, 40-қа жуық ... ... ... ... ... ... әр түрлі, жеке аң бейнелері: ешкі, архар,
қабан, түйе, жылқы, бұқа көп ... ... ... ... арба ... түйелерді жетектеуі (49 тас), атты садақшылар (32 тас)
және жаяу адамдар (24 тас). ... ... ... ... композициялы
үлкен тастар кездеседі. Мысалы: 69 таста дәл ... ... ... ... ... деп ... ... бейнесі қашалған, жоғарыда оң
жаққа қарай адам мен түрлі ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе адам мен түйе бейнесі, жетекте келе жатқан
түйе, басқа жануарлардың арасындағы түйе бейнелері көп (99, 121, 136, ... ... Жаяу ... ит ... аң ... және ... ит ... қуып
аулау сәті бар. Ит қосып ешкі аулау суреттердің үлгісі ... Бұл ... І-дё он рет ... Суретші бұл суреттерді бар ынтасымен
салған.
Қойбағар петроглифтерінде арба бейнелері де ... ... ... арба ... ... оның ... атқа жегілген. Суреттер жоспарлы,
үйлесіммен қашалған. Бұл арбалардың екі дөңгелегі бар, ал ... ... ... ... мен ... да анық ... қатар мұнда адам бейнесі де көрнекті орын ... ... ... ... ... бірен-саран ат жетектеген адам және ешкі, архар
көздеп тұрған ... Екі қолы екі ... ... адам да бар. ... мен ... нақышпен қашалған тышқанның жалғыз суреті бар.
Қойбағар I шоқысынан анықталған бейнелер: ешкі - 358, ит -60, түйе ... ... - 51, ... - 6, түр - 1, ... - 8, бұқа - 3, ... - 1, бүғы -
1, арба - 9, көзілдірік белгі - 12, ит қосып аң ... ... - ... ... жаяу ... - ... ... мен жеке суреттерде көзілдірік белгі бар. Кейде тік
сызықтың шетіндегі шеңберімен болса, кейде көп шей,берлі, ... ... ... ... ... Бұл белгілер адам мен андардың кескіндерінің
қасына да, бөлек те салынады. Жауын-шашын, жел, күн ... ... ... ... қосылыстардан пайда болған қақтың әсерінен сурет тастың
түсімен бірдей болып кеткен. ... ... ... де бірдей емес. Қас
шебер қолынан шыққаны әсем нақышымен, үйлесімді көрінеді. ... ит ... ... ... II шоқысы 340 м. созылған, ені 50 м., биіктігі Қойбағар I
шоқысымен ... ... ... ... жақсы көрінетін шоқының
оңтүстік шығыс беткейіндегі жартасқа қашап салынған. Суреті бар тастар ... аз - 180. Оның ... адам -31, ешкі - 196, ат - 35, түйе - 39, ит ... архар - 5, тур - 2, бүғы -3, көзілдірік белгі - 4, арба - 2, ит ... ... ... - 8, ... аң ату ... - 2, ... ... шайқасы 1.
Қойбағар II шоқысының суреттері мазмүны мен стилі ... ... ... ... ... да ... түйе, арба бейнелері бар. ... жаяу ... ... қуып ... аң ... мен ит қосып аң
аулау, арбалар бейнесі де салынған. 25 ... ... ер ... ... ... ... жағында жауынгердің бірі жаралы жауынгерді ... ... ... бара ... ... ... шет жақтарына тағы да
бірнеше адам ... ... ... жақты атқаны және осы композицияға кесе-
көлденең турдың кескіні қашалған. Суреттерден адамдардың шығыңқы мүрны ... ... ит ... ... ... мен архар аулау ... ... ... ... орналаскан. Шет жақта екі ит ... ... ... ... біреуі ешкінің алдынан шь^ғып түмсығына
жармасып жатыр. Дәл осы ... ... да ... ... ... жүгірген ешкілер, олардан сәл жоғарырақта-мерген, оң жағында аяғы
бүгіліп жатқан адам салынған (2-сурет). Сурет жоғары дәрежеде ... II ... 22 ... екі ... арба ... жегіліп түр
(5-сурет). Таста көзілдірік белгілерде ... III ... ... ... алдыңғы екеуінен үлкен. Үзындығы
солтүстіктен оңтүстікке қарай 920 м. созылған, биіктігі -60 м., ені ... 150 м. ... ... тастары онша үлкен емес ... ... ізі жоқ. ... ... бар ... етекте жатыр, біразы
«Сызған» совхозына апаратын жолдың бойында, ал біразы осы ... ... ... ... ... қүрылыс материалы ретінде жүмсалған. Шоқы тасқа
қашалған суреттерге бай.
Суреттерді есепке алу оңтүстік-батыстан ... ... ... ... ... ... жүргізілген. Петроглифтерді топқа бөлмеген, алғашқы
250 тас шоқының етегіне дейін, ал 457 нөмірлі тас ... ... ... бар ... тастар солтүстік беткейде шашылып жатыр. Келесі
санақ ... ... ... ... ... Барлық
суреттердің саны: адам - 166, ешкі - 555, түйе -125, ... - 100, ит - ... - 22, өгіз - 9, ... - 4, ... - 1, бүғы - 7, ... - 2, ... - 7, ит қосып аң аулау көрінісі -24, садақшылардың аң ... - ... ... ... - 10, арбалар -11, түсініксіз бейнелер ... да ... I, II, ... ... саны басым, түйе, жылқы,
адам бейнелері шамалас. Сюжеті, стилі, қашау ... ... ... екі
шоқының материалдарымен уақыты мезгілдес. Мұнда да көп тарағаны - ит ... ... ... Ешкі ... көп ... ... табынушылықтың
әртүрлі сатыдағы дамуы мен қүрылу ... ... Ешкі ... мал, ... бұл ... көне ... қүрбандыққа
шалынатын ешкіні қасиетті жерлерге мүшелеп бөліп терісін сыдыратын көне
ғүрыпы ретінде көрінсе, оның әртүрлі нүсқадағы ... ... ... ... үш ... қорамсаға айқын садақшылар тән. Жабайы ... көп ... ... ... ... ... 70-80 см. етіп ... Көне
суретшілердің қашау тәсілі де әртүрлі, кей суретте ою-өрнек белгісі де бар.
233 таста сынған сызықпен ... жеке ... ... Әр бейне
алдыңғысының жалғасы сияқты, түйе, ешкі, тур бейнесінен қүралған өзінше бір
өрнек қүрайды. Көзілдірік белгілер де кездеседі. ... ... ... суреттері Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы «Калинин»
совхозының «Абая» кыстауынан ... ... ... 7 км. ... ... орналасқан. Суреттер теңіз деңгейінен 950 м. биіктіктегі
төбенің алдындағы сайға қараған ... ... ... ... ... м ... сүйірленген кескіні алыстан ... ... орын ... ... ... ... ... батысқа қарай 30 км жере орналасқан және ... ... ... ... ... ... ... бар тастарды сегіз
топқа бөліп қарастырған. Алғашқы үшеуі ... ... ... ... қабырға тастарға қашалған, әрі қақ қабаты ... Бұл ... ... ... жоқ бос алаңмен бөлінген.
1 топта суретті тастар саны - 119, екіншісінде - 37, ал ... ... ... салынған суреттердің төртінші тобы сайдың алдындағы кең жазыққа
жақын жерде. Кішкене тармақ осы жерде ... ... ... Бүған сай
тармағындағы бұлақтың сол жағалауындағы тас қабырғадағы суреттер кіреді,
үзын саны - 125 ... ... ... тобы ... ... ... ... төменірек
сайдың шығысындағы плотинадан (бөгеннен) ары орналасқан. Мұнда барлығы ... тас ... ... ... ҮI тобы ... және ... солтүстік батысқа қарай 100-150 м жерде сайдың басталар жоғарғы
бөлігінде орналасқан, петроглифтері бар 95 плита табылған.
ҮII топ ... ... ... солтүстік бөлігіндегі «Абая»
ауылына апаратын жолға жақын, барлығы 75 тастан түрады. ҮIII топ жетінші
топтың ... ... ... ... әрең ... ... ... орналасып, 130 суретті тасымен жолдан онша ... емес ... ... ... бір ... ... айқын.
Суреттердің көпшілігі сюжеті, стилі жөнінен Қойбағар тас ... ... ... ... ... ... бірақ мұнда
әдемі салынған жануарлар түріне бай.
Тас бетіне түскен суреттер ... ... ... ... ... ... қақ ... беті тегіс тастар аудан ... ... Оны III ... 36 ... Ү ... 69 тастың, ҮIII
топтағы 22 тастың т. б. бірінің ... бірі ... ... қақ түсінің түрлілігімен түсіндіруге болады. Сондай-ақ тіреуі
бар мылтықты адам бейнелерімен де ... ... ... бейнелерінің көпшілігі көне суреттер. Арпаөзеннің Саймалытас пен
Таңбалының суреттерінен айырмашылығы, мұнда күн бейнелі қүдайлар жоқ ... мен күн ... ... көп ... ... ... ... анық,
толық берілген. Айта кететін жай, тек жануарлар ғана емес адамға да ... ... ... аңшылар мен иттің қуып аң аулау көршісі, әскери
қақтығыс сәті, түйе керуеңдерінің көші қашалған.
I, II, II топ ... ... ... ... көзге
түседі. Сайдың төменгі бөлігіндегі жанама ... ... тур ... Көне ... ... ... ... жартастарына садьшған. Арпаөзен
тас суреттерінің II, III топтарында бактриан түйелердің ... өте ... ... келе ... түйе (II топ, 37 тас; III топ 73 тас), ... ... (III топ, 73 тас), ... бара жатқан түйе (III топ, 96
тас).
III топтың 173 тасында адам мен түйелердің ортасында үлкен екі ... түйе ... Түйе ... ... - 1,85 м, ... ... қасына кішірек түйелерді қашаған. Төменде қолын жоғары көтерген
адамдар мен бір ... ... ... ... жануарлар бейнесі салынған.
Бұл көрініс түйеге бас июмен байланысты шығар. Басқа ... ... адам ... ... көп ... және де ... өте ұқыпты
түсірілген.
Осы шатқалдың тастарында жылқылар мен құланның үлкен ... ... ... немесе арбаға жегілген көрінісі, кейде ер-тоқымымен
салынған. Мұнда барлығы 16 арбаның бейнесі ... Оның ... ... он ... түйеге жегілгені екеу. Калғаны жеке салынған.
Тас суреттерінің Ү ... 42 ... ... ... ... ... қақ басқан, үлкен тегіс тас бетінде атқа жегілген үш арбаны
көреміз. Суреттің түсі ... ... ... ... екі арба ... ... Оң жактағы арбаның жүк тиейтін жерінде тұрған садақшы
келесі арба жаққа ок атып тұр. Суретте ... ... ... үшы да ... ... ... садақшы сол жақтағы ешкіні атып тұр. Мүмкін ... бір ... ... келе жатқан шығар. Арбаның екеуі де бір бағытқа қарай
қозғалып бара ... Осы ... ... ... адам ... арба
көрінеді. Ол адам аттың божысын тартып тұр.
Стилі жөнінен бұл көріністегі арбалар ... ... ... ... ... III тобы 59 ... түйеге жегілген екі төрт
дөңгелекті арба бейнесі ... Арба ... түйе ... ... арбаның дөңгелегі түгел домалақ, келесіде дөңгелектің төрт шыбығы
анық көрінеді. Осы екі жағдайда да арбадан түйеге қарай оң және сол ... ... ... шеберлердің жақсы түсіретін көріністерінің бірі-ешкілерді ит
қосып қуу. Бұл ... ... ... ... санасында жаңадан
қалыптасқанын, сәндеу, үйлестіру нақышы кейінірек болған ал, «аң ... ... осы ... белгілі. Сонымен қатар аңшылардың ит қосып аң аулау
көрінісі де көп (I топ, 78, 107 ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады (III топ, 91 тас). Үлкен
жартас бетінде құс аулау көрінісі берілген, төрт ... ... ... ... ... жебе ... ... құстың басына қарай атылған.
Төменде екі ат ... ... Құс ... және жеке ... ... екі жерде
кездеседі, III топтың 91, 94 ... мен IҮ ... 44 ... ... ... ... - ... және көне замандағы
суретшінің қозғалысты көрсетуге ұмтылуында. Суреттерде аңшы ... ... ... отырып атады, оқ тисе құлап бара жатқаны бейнеленеді.
Мысалы, Ү ... 24 ... ... ешкі жебе ... ... әрең ... ... бірнеше таста қайталанған. Әсіресе жаяу садақшылардың
шайқасы. Кейбір суреттерде жауынгерлердің қолында шоқпар, ... ... ... ... ... ... де ... Ертеректегі
композициялардан тек жаяу әскерді көрсек, кейіннен қашалған суреттерден
қаруланған атты және жаяу сарбаздарды ... ... ... қатарына тал және талдың түбіндегі адам
бейнесі жатады (III топ, 73 тас). Бұл жол ... жеке ... ... бірге пілдің суреті де сирек кездеседі (III топ, 9 ... ... ... ... ... алуан
құбылыстардан түратынын және қозғалысты көрсеткісі ... ... ... ... де өзінше: III топ, 65 таста барлык композицияны жарып
өткен жебе тік сызық бойымен атылып барады, осы тәсіл III ... 91 ... ... Көне ... Ү ... 42 тасында (6-сурет) аяқтары тұсалған
аттарды симметриялы орналастырған. Ү топтың 69 ... ... ... ... ... көне ... белгілердің үстінен аяғын
бауырына жиған «скифтік» бүғының бейнесі түяғының ұшымен тұрған бұрылардың
контурлы және силуеттер бейнелері ... ... ... ... ... бейнелері түсірілген. Композицияның
жоғарғы шегі көзілдірік белгімен ... ... жағы тік ... Осы ... 1 м. ... ... бұғының бейнесімен қоршалған.
Ортада екі контурлы фигуралардың үстінен жатқан бұғының ... ... Осы ... ... ... ... тұрған скиф-сібірлік бұғылардың
суретімен ұқсастығы таңқаларлық жай. Жартастарда бірнеше рет ... ... ... ... ... ... бұғының көнеде ойылған
суреттерді басып салынуы ҮIII топтың 22 тасында көрінеді. Осыған ... ... ... суреттер толық емес, жеткіліксіз
бөлшектері көп (III топтың 23 тасындағы қабанның бейнесі, 241-тастағы аюдың
суреті осыған жатады).
Сарыарқа ... ... ... (Шет ... және ... ... ауданы) көне заман өнерінің тамаша ескерткіштері, ең
ертедегі жартасқа салынған суреттер мен гравюралар кездесті. Бұл ... ... мен ... қарағанда қола дәуірінің алдың-ғы ... ... ... бүқа-тұр, жабайы жылқы және басқа да жануарлар
нүктелеп қашау немесе ... сызу ... ... ... ... ... жер ... суретші жыртқыш аңдардың айқа-сын, аңшылық, тұрмыс
сахналарын бейнелеген.
Теректі аңғарындағы петроглифтер Сары-су өзенінің оң ... 40 ... ... ... ұшар ... ... ... жабайы құландар
үйірі ертедегі бұқа-тұрлар, жабайы жылқылар және адам бейленген [44,54].
Теректі аңғары тек қана жар-тас ... ғана ... ... ... палеолит заманының үңгірлерімен, қоныстарымен, жерлеу құрылыстарымен
да белгілі.
Тесіктас үңгірінің ... ... ... ... ... ... ... төмен салып, тыныш тұрған күйі де
бейнеленген. ... ... ... ... ... дәлдікпен салынған,
денесінің мығым келген кеудежағы өркешімен жақсы ... ... және ... ... суреттер қызыл охра-мен салынған
(158).
Жаңа арқа ауданында Ақтау және Ортау ... ... ... Қырғантауының жанындағы Қаражартас деген жерде адам ... ... ... және ... ... ... тұратын көне
композиция кездесті [17,151]. Бұл гравюралар оңтүстік шығысқа ... ... ... дәуірінде патриархалдық-рулық қоғамның ... ... ... ... ... Бұл уақыттағы өнердің дами
бастауы шаруашылықтың жаңа түрлерінің- металл өңдеудің, мал шаруашылығының,
жер өңдеудің пайда болуына ... ... ... ... ең ... еңбектің бөлінуімен көрініп, дамуға әкелді. Бұл тасқа салынған
суреттер сюжеттерінің тақырыбына әсер етті. Қола ... ... ... аңшылық сахналарын, тұрмыстық, әдет-ғұрыптық ... ... ... баурайында гранитті жартастарда көшпелі
тұрмысты, түйелі ... ... ... ат, ... ... жылқы үйірін, сонымен қатар жабайвы аңдарды; ... ... ... басқаларды анықтап көрсеткен нүктелі
әдіспен қашалған петроглифтер бар. Ұлытау ауданында, ескі ... ... ... ... Сарыық өзенінің жағасындағы жартастарда құландар,
таутекелер, ... ... жеке ... екі ... түйе ... бар (олардың саны жиырма шақты).
Жартас гравюраларының үлкен тобы Бұланты өзенінің ... ... ... жануарлар суреттерінен, аңшылық сахнасынан
тұратын ондаған метр ... ... ... ішінде біреуі жетілген
түйелі керуен дебейнеленген, кейбір жануарлар ... ... бір ... үстінде (62, 79, 80). ... көп ... - ... адам аяғы жете ... қиын жерлерде, биіктігі 200 м қайқаған
қия ... Шөл ... ... ... беттерінде суреттердің ақшыл
жиек сызығы жақсы байқалады.
Адамның ... ... ... ... шығыс бөлігінде
Майжарылған, Жамбыл, Арқарлы, Өгізтау тауларының аумағында байқалады.
Гранит жартастардын, ... ... ... ... осы ... ... ... негізгі оазистерінің бірі орналасқан.
Жер асты суларының мол қоры мен ұланғайыр ... ... ... аумақтық
және экономикалық жағынан Орталық Қазақстанмен қатар Шу ... ... ... ... бұл ... ... ... үзақ уақыт
тұрақты қоныс болған. Бетпақ ... ... ... шығыс аудандары көші-
қон кезінде керуендердің өтуі, демалу орны ... ... ... де ... ... және ... ... ертедегі көшпенділердің қорғандары, осымаңда өмір сүрген
тай-палардың көшпелі және жартылай ... өмір ... ... ... су ... ... бар.
Ертедегі көшпенділер мәдениетімен Жамбыл тауының солтүстік батыс
сілемдеріндегі, Шу өзенінің оң ... 110 км ... ... жердегі жартастағы суреттер де байланысты. Суреттер беті патина ... ... ... ... Бұл ... қия ... болып
бітетін иірім «суреттас» деген атпен белгілі. ... ... ... сол жақ ... бойында. Жартастың теп-тегіс бетінде үш
композиция бар: олардың ең ... ... ... 18 ... - үзыны 4
м, биіктігі 2,5 м (182). Оның сол ... 2x1,8 м ... ... ... келе ... адам бейнелері, осы жерде найзамен
қаруланған, бұқамен жекпе-жек айқасқан адамның суреті бар (149, ... ... - ... беттің етек жағында-таутеке(148). Кейбір
жануарлар қимылсыз, басқалары қозғалыста. Олардың бастары көбіне оң жаққа
бұрылған. ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Тұрғындардың айтуына қарағанда жартас гравюраларының топтары Жамбыл
және Бозоба тауларының ... ... ... ... ... да ... адамның санасында Көк Тәңірге, күн мен айға, басқа да табиғат
құбылыстарға табыну ... ... ... ... сюжеттер,
діни нанымдар, әдет-ғұрып сахналары - «Көккетабыну», «Күнге сиыну», ... жол ... ... шалу ... «Ата-бабалардың киелі ағашының
түбінде құрбан шалу» (Желтау; 225, 226) «Жылқы пірі - ... 306, 307 ), ... пірі - ... ... ... байланысты бірғұрыптық көрініс» бейнелеген (Кестелітас;
309 ). Бір петроглиф ерекше таң ... Онда ... ... ... ... жылқылардың алдында аласұра билеп
жүрген ... ... ... ... мен ... ... ... бейнеленген (Желтау; 203, 204). Солтүстік Балқаш өңірі мен Шу-Іле
тауларындағы петроглифтер ерекше қызық. Біз ... ... ... мен ... өміріндегі әдеп-ғұрыптық сахналарын көреміз.
Көшпенділерге тән ширақтық пен үздіксіз қозғалыс ... ... Ат ... ... ерекше ррын алады, ол - жауынгерлік
ерліктерінің серігі, ол- ... алып ... ... ... ... ... ат күн ... асыл зат болумен қатар, дүниелікте
серік, батырлық эпосының бізге жеткізгеніндей атты өзінің ... ... ... - менің қанатымсың,
Өлсек - көріміз де бір,
Түнде - айырылмас дос
Тірі болсақ - тірлігімізде бір.
Атты ... атқа ... оның ... ... ... ... ... бізге эпикалық жырлармен қатар,
алдыңғы жобаға салт атты мен ат жұбы ... ... ... ... ... ... суретшілер аттардың керемет сымбаты мен мінезін бере
алған. Сарыарқаның кеңістігіндегі ... ат ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы Абай ауданы
Сарыкөл көлінің маңындағы ... ... ... әр кезеңдегі мәдени-
хронологиялық дәуірлерге жататын жерлеу кешендерімен қатар, біршеше тас
бетіндегі ... ... ... ... координатары - 48.36.31.3;
078.53.04.5. Әр түрлі топтарға салынған сүреттер қатты эрозия мен ... Бұл ... ... ... сипаттамасы төменде беріліп
отыр.
Тегістік 1. Тастың беті тікелей орналасқан, яғни тік ... ... ... бір-біріне қаратып сұлбалық бейнеленуі. Орындалу техникасы
айқын.
Тегістік 2. Тастың оңтүстікке қараған тік бетінде сеймин-турба стилінде
жылқылардың бейнесі, басы, ... ... мен ... ... ... ... ... шытынаған сызаттары бөліп тұрған олар көп бейнелі
композицияларды құрайды. ... ... ... ... ... Композицияға адамдар, басқа да жануарлар мен ашамай сызылған
шеңбер түріндегі солярлық белгілер енгізілген.
Тегістік 3. Негізгі ... ... ... ... ... мен ... салынған. Тегістіктің үстін қалың тотық басқан.
Тегістік 4. Қалың тотық ... ... ... мен зооморфты
бейнелер.
Тегістік 5. Тік экспозиция. Екі адам мен зооморфты бейне.
Тегістік 6. ... ... ... ... ... бөлшектері.
таутекелерге атылған жыртқыштардың бейнелері салынған.
Тегістік 7. Жаяу ... мен ... ... ... ... 8. Тұяқ бейнелі таңба.
Тегістік 9. Ортасында нүктесі мен ашамай салынған солярлық шеңбер.
Тегістік 10. Тік жартастағы екі бөліктен тұратын ... ... ... тізесін бүгіп билеп тұрған адамы бар ... ... ... сол жақ ... кермеге байланған ат бейнеленген. Біздің
ойымызша, аталмыш суреттердің арасында басқа зооморфты суреттен ... ... ... ... ... мен ... зооморфты
бейнелер енгізілген.
Тегістік 11. Палимпсест, яғни қабаттасу ... ... ... ... ... ... негізделген дәстүрлер мен
нормаларға, нақты детальдарға сүйенеді. Көне түркілер өздерінің символдық
дүниесін қалыптастыра ... Орта ... ... ... ... мәдениет пен бабалар аруағына бас ұрған өнер туындылары болып
табылады.
Эпикалық баяндар, мола ... ... ... мүсін, тас
бетіндегі суреттер ғасырлардан ғасырларға ... ... ... ... ... талғампаз әлемдік мәдениет пен өнердің
төрінен орны алды.
Шығыс Қазақстанның тас ... ... ... да аз ... жоқ. Әр жылдары жарық көрген қаншама басылымдар бар. Олар көне ... ... ... тарихи маңызды бастау көздер ретінде
композициялардың хронологиясы мен интерпритациясынан мол ... ... ... тас ... ... мен ... ... берері
мол еңбек екені дау тудырмайды. Өйткені, қазіргі кезеңде монументальді өнер
ескерткіштерін зерттеуде ... ... мен ... ... тас ... композициянының сырын ашу, сондай-ақ оларды
аталмыш ... және одан тыс ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланудың өзектілігі артып отыр. Бұл
аймақтағы түркі тайпаларының жерлеу рәсімін археологиялық ... ... ... ... ... ... зерттеген.
Қазақстан территориясындағы неғұрлым көп тараған ескерткіштердің бірі –
жанына тас мүсіндер шаншылған жерлеу құрылыстары.
VI-VIII ғасырларға дөңгелек немесе тік бұрышты шағын тас ... ... ... ... ... ... кейбір жағдайларда бірнеше
қабатпен қалап шығарылатын да болған. Екі, үш және одан да көп шарбақтардың
бір-біріне ... ... ... де жиі ... Тас мүсіндер
болса шарбақтың шығыс жағына ... ... Бұл ... ... ... және хронологиялық атрибуцияларымен байланысты
мәселелерді, ... ... ... ... ... ... мақсат тұтқан
жоқпыз, өйкені келешекте бұған арнайы талдау жұмысын арнамақ ойымыз бар.
Төменде 2004 жылы ... ... ... ... ... ... дала ... барысында табылған тас
мүсіндердің алдын-ала ... ... ... ... ... ... басылымға А.А.Чариков, Ф.Х.Арсланова және Л.Н.Ермоленко
тарапынан жарияланған бірнеше тас мүсіндердің сипаттамасы енгізілді.
Шығыс ... ... Абай ... ... ... оңтүстік-батысқа
қарай 70 шақырым жердегі Сарыкөлге ұласып жатқан территориядан ... 90 ... ... ... ... ... тарапынан шыққан
археологиялық экспедицияның ... ... және ... ... ... Семей МУ профессоры А.И.Исиннің жетекшілігімен
шыққан экспедицияның тарапынан тас мүсіндері бар ... ... ... болатын. Соның ішіндегі қомақы олжаның бірі ретінде
тас шарбақтардың бірінің шығыс жағына ... тас ... ... ... ... керек. Бұл материалдарды А.Исин алдын-ала
ғылыми айналымға енгізген. ... әлі де ... ... өзі ... ... ... 2004 ... көктемінде Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік
университетінің ғалымдарымен ... осы ... ... ... Осы жылы Сарыкөлдің айналасынан 10-15 шақырым радиуста тас
мүсіні бар көне ... ... ... ... жүргіздік.
Төменде, сол жылы кездестірген тас мүсіндері бар кешендерге ... ... ... мүсіннің түбінен қазына табылған кешен. Координаттары N48041’ 4,6”
E078°55’98,2”.
Шарбақтың ... ... сол ... ...... ... ... өскен.
Ескерткіш әр түрлі көлемдегі бір-бірімен жалғасқан үш тас ... Тас ... ... ... көлемі жағынан үлкен солтүстік
шарбақтың шығыс жағына қойылған.
Мүсін 1. Нағыз монғол келбетті ер адамның бет ... ... ... ... ... мен иықтарын кескіндей отыра бөлектеп көрсетілген. Бет
пішіні анық ... - ... қыр ... ... мұрты мен сақалы
біртұтас бедермен көрсетілген. Мойынына үшбұрышты әшекей ... ... мен ... ... ерін ... өте ... ... тұр. Қолдары
көрсетілмеген, тек екі жақ қапталында сұлбасы байқалады.Бірнеше тал ... ... ... ... ... граниттен сомдалған, биіктігі
2,32м, ені 0,41-0,36м, қалыңдығы 0,37-0,29м.
Мүсін түбінен табылған заттар - ... ... ... көптеген алтын,
күміс жапсырмалар, темір үзеңгі, айылбас, жебе мен найзаның ... ... ... Биіктігі – 5,4см, ернеуінің диаметрі – 2,8см,
кеудесі бойынша – 4см, түбі – 3,2см. Құмыраның сабы ... үш ... ... Алтын құмыраның ішінде жолақ, дөңгелек түріндегі 10 алтын
қаңылтыр табылды, сонымен қатар, 7 ... 4 ... тік ... бар. Бұдан басқа жиынтықта әртүрлі конфигурациядағы 11 күміс
жапсырма бар.
Әшекейлердің қатарында қоладан жасалынған бірнеше бұйым ... ... ... ауыздық. Классикалық үлгідегі екі құрамды 3 нұсқасы
табылды. Темір үзеңгі. Үш үзеңгі де ілгек түрінде, типі жағынан – ... ... ... Доғасының корпусы – дөңгеленген.
Айылбастар, темір. Екі нұсқада. Екеуі де тік бұрышты, рама типтес. Оның
бірі тік ... ... тілі ... бір ... ... ... дөңгеленген тікбұрыш тәріздес.
Найзаның ұшы. Темір, қуыс, үшкіл.
Қабық қаңылтырлар. Жеті темір қабықша қаңылтырлар.
Мүсін 2. Басының төбесі биік, қушық. Мұрнына қарай қосылған ... ... ... ... ... мен аузы таяз сызықтармен
жүргізілген. Иығы мен ... ... ... ... жеке ... ... басы ... жалпақ. Қолдары төмен түсірілген, тек қолдарының ... ... ... қусырылған. Қусырылған қолдарының арасы ... анық ... ... ... ... мүше ... Жыныс
мүшесі айқын көрсетілген.
Мүсін қазір әл-Фараби атындағы ҚазҰУ тарих ... ... ... ... ... ... тұр.
Мүсін 3. Басының төбесі биік, текше. Басы ұстыннан жолақтай ... ... ... ... Қасы ... ... ... келе көздерін
томпақша түрде берген. Бет бішіні біртұтас бедермен берілген.
Мүсін 4. ... ... Басы ... ... жынысы белгісіз.
Имек қастары қиылған, мұрын үстінен келіп қосылады да ... ... ... ... ... ... мен аузы дөңгелек ойық ... 5. Басы ... ... ... ... ... шошақ бас
киімге өте ұқсас. Түрі монғолоидтық. Түзу қастары мұрнымен ұштасқан. Аузы
кішкентай, қаймыжық ерні томпақшалап берілген, ерін ... анық ... Беті ... ... ... ... өте анық ... 6. Төбесі дөңгеленген. Басы ұстыннан бөлектенбеген. Қыр ... ... ... Ерін ... анық ... басы ... 7. Жоғарғы жағы тік бұрышты, шеттері ... Бет ... Тек ... ... ... бет ... ғана ... 8. Жоғарғы жағы дөңгеленген. Басы ұстыннан бөлектенбеген, ... ... Иегі ... көрсетілген.
Мүсін 9. Төбесі дөңгеленген. Типі мен жынысы анық емес. Имек қастары
бедермен берілген де, ... ... ... ... мен аузы ... тартыла келе томпақша түрінде шығарылған. Кеуде ... ... ... қолы болымсыз байқалады. Оң қолы сол қолынан ... ... 10. Сол ... ... ... ... кіріп жатыр. Басы қағылып
тасталынған. Тек ... ... ... байқалады.
Мүсін 11. Басының жоғарғы жағы сынған. Басы ұстыннан бөлектенген, йығы
көрінеді. Беті қатты бүлінген. Тек ... ... ... мен қыр ... ... Кеуде тұсына бүгілген оң қолына ыдыс ұстап тұр. Шынтағынан ... сол ... ... ... қанжар ұстаған.
Мүсін 12. Басының жоғарғы жағы дөңгеленген. Қыйылған ... ... ... ... томпақша берілген. Оң көзі бүлінген. Үлкен мұрты
жақ тұстарына қарай көтеріліп, сақалмен ... ... ... ... ... ... тартылған. Басы денесінен сызық арқылы
бөлектенген. Оң қолы кеуде тұсына бүгіліп ыдыс ... ал сол қолы ... ... ... 13. Тас негіз-дің бас жағы дөңгеленген. Бет ... ... ... қастары мұрын үстімен ұштасып кетеді. Үлкен қой ... ... ... ... тұстары көрсетілген. Аузы кішкентай
сызықпен ... ... ... жақ тұсына қарай көтеріле, сақалмен бірігіп
кеткен. Құлақтарына сақина тәріздес салпыншақ сырға салынған. Басы ұстыннан
бөлектенбеген. Мойны сызықпен ... ... ... ... ... оң
қолымен ыдыс ұстап тұр, ал сол қолы қылыштың сабында жатыр.
Шығыс Қазақстанның ... ... ... ... ... ал ең бастысы тарихи-мәдени дамудың
түйіскен тұсынан орын ... көне ... ... ... ... ... ... құбылыстардың, көшіп-қону ұрдістерінің
тоғысында болды. Сондықтан да бұл жерде ... ... ... ... ... ... көне адамдар тұрағы ... ... ... ... тау-кен өндірістері, қорғандар, культік-
ғұрыптық құрылыстар, ... мен тас ... ... топтасқан.
Облыстың археологиялық ескерткіштерінің зерттелу деңгейі, әсіресе оның
жазықтағы тұстары бұл өлкеде XVIII ғасырдан бастап-ақ ... ... ... ... ... сипаттауға тұрарлықтай материал жинақтаса
да жүйесіз және көңіл қанағаттандырмайтын түрде жүргізілген. Мемлекеттік
орта мерзімді ... ... ... ... ... ... ... археологиялық деректердің негізінде, аймақтың көне
және орта ғасырлар тарихын жүйелі зерттеудің игі ... ... ... ... ... бірі - тарихи-мәдени мұраның
Топтамасын жасау болып табылады. Оны іске асыру үшін әртүрлі ... ... ... ... білу ... Бұл ... кеңінен сипаттау
құқығын мақсат тұтпайды, ҚР Шығыс ... ... ... ... үйлестіруінің негізінде академиялық және жоғарғы оқу орындары
қызметкерлерінің біріккен жұмыстарының ... ... ... ... ... ... экономика саласын дамытушы катализатор ретінде, халықтың әл-
ауқатын жақсартуда, табиғатты ұтымды пайдалануда ... рол ... ... ... ... ... ... нәтижесінде адамдарды
жұмыспен қамтамасыз етіп және көптеген ... ... ... ... ... сапасын арттырады.
1993 жылы Қазақстанда ... ... ... ... ... 1997 жылы Қазақстан Республикасының «1997-2003 жж
арналған Ұлы Жібек жолының тарихи орталықтарын ... ... және ... ... ... мұраларын сақтау және дамыту, туризм
инфрақұрлымын ... ... ... ... /1, ... туризм дамытудың географиялық орнының қолайлығы (Еуропамен
Азия елдері нарығының ортасында орналасуы) үлкен ... әр ... ... өте бай тарихи-мәдени мұраның болуы, Жібек жолының біраз
бөлігінің жерімізде жатуы, ... ... ... ... ... ... арзан болып келуі және т. б қажетті
біраз алғы шарттары бар.
Туризм экономиканың түрлі саласына, әр ... ... әсер ... ... ... ... салаларына салмақ салмай, экономиканың
өсуіне мүмкіншілік жасайды. Туризмді толық дамыту үшін ... ... ... ... ... негізі қажет. Туризм өнеркәсібі өзіне
қолдау көрсететін толып жатқан ... ... ... қамтиды. Туризм
өнеркәсібіне тамақтандыру, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдары, ғылыми зерттеу орталықтары,
туристік фирма және т.б кіреді.
Туризм өнеркәсібі мемлекеттік ... шет ... ... шағын орта бизнестердің дамуына көмектеседі, сауда-саттық
өнімдеріне қызмет көрсету ұлғаяды. Туризм ... ... және көп ... етпейтін қызмет көрсету саласы /2, 6/.
Қазіргі таңда Қазақстандағы діни туризм де ерекше орын ... ... ... ... және сол жерде орналасқан Арыстан-баб мешітін
насихаттаудың маңызы зор. ... ... даму ... ... ... әр түрлі айғақ ... ... ... ... ... ... дін, ғылыми жетістіктер қалдырды. Шындығында бұл
дәстүрлер туристік рекреяция ... ... ... ... Яссауи кесенесі - XII ғасырда қазіргі Түркістан қаласының
орнындағы Яссы атты кішкене қыстақтың Яссы ... деп ... ... ... Яссауи әулие атымен тікелей байланысты. Әзірет ... ... ... ... ... 1166 жылы ... дүниеден өткен. Әкесінің аты
Ыбырайым, анасының аты Қарашаш. Бұл күнгі Сайрамда сағанасы тұр.
Көне архитектуралық ескерткіш ... ... ... ( XII ғ.)
тұрғызылып оның қираған іргесіне XIV ғасырдың аяқ шенімен XV ... Әмір ... ... ... Бұл ... ... түркі
халықтарының тәу ететін орталығы болған. Ахмет Яссауи кесенесі - БҰҰ- ның,
дүние жүзілік ескерткіштерінің ... ... Бұл ... халық
өнерінің лағыл-маржанын біздің заманымызға жеткізген ... ... бірі /2, ... ... ... нысан ретінде Қожа Ахмет Яссау кесенесінің
мынандай басты ерекшеліктерін ... ... ... Біріншіден кесене
ғимаратының өзіне дейінгі үлгілерді қайталамайтын даралығы және өте жоғары
шеберлікпен орындалған ... ... ... ислам дінінің
сопылық ағымының аса ... ... ... халықтарының рухани
процестерінде түрік-ислам мәдениеті симбиозының негізін қалаған ойшыл, ақын
Қожа Ахмет Ясауиге арнаулы және оның ... ... ... ... Үшіншіден, Отандық тарихта Қазақ хандығының астанасы ретінде
ұлттық мемлекеттіліктің ... ... ... ... ... ... өкілдерінің сүйегі жерленген пантеон ретінде киелі ... Кез ... ... ... ... ... ... мен
экспозициялық дизайнының әсерлігі оны тамашалауға келген көрермендердің ... ... ... ... ... әлеуметтік қызметін осы
қағиданы басшылыққа алып жүргізілуде. Қожа Ахмет Ясаи кесенесі ғимаратының
шетелдік инвестицияның және ... ... ... ... сай ... келтіруден өткізілді және Түркістан қаласының 1500
жылдық мерекесін атап өтуге арналған үкіметтік ... ... ... ... ... ... ... көптеп салынуы осындай
мақсаттарды көздеген еді.
Қазіргі уақытта Қожа Ахмет ясауи кесенесі Орта Азия мен Қазақстандағы
біздің заманымызға ... ... ең ... ... қыштан соғылған
ғимарат. Оның көлденеңі - 46,5 метр, ұзындығы - 62,5 ... ... ... ... ... бұл құрылысқа үлкенді-кішілі 35 бөлме сыйып тұр.
Олардың барлығы бір-бірімен қос қабатты 8 дәлізбен және әр ... ... ... жатады /6, 12-14/.
Ахмет Яссауи ғимаратының құрылымындағы тағы бір ерекшелік – қазандық.
Оны қоршаған ... мен ... ... ... тұратын тіркеу
іспетті, қабырғаның қалындығын белгілегенде де үйдің берік тұруы көзделген.
Ғимараттың ... ... ... ... салмағын өзіне
түсіру ниетінен туған. Үйдің қаңқасы ... ... доға ... ... ... құралған.
Темір дәуірінің сәулет өнеріне сай ... ... ... ... және жазу ... ... негізгі орталық зал болып табылатын қазандықтың айналасына
топтасқан әр түрлі мақсатта бірнеше жайлардан тұрады. Ғимаратқа ... ... ... төргі бетте қабірхана - Ахмет Яссауидің бейіті
орлаласқан. Бұл төрт бұрышты ... ... ... бар кең ... ақ ... асыл ... тысталған биік сағана тұр.
Тай қазан – бірлік қонақжайлық символы. Оның диаметрі -2,4 метр, ... ... ... ... ... үш ... ... безендер сан
алуан өсімдік іспеттес ою-өрнекпен нақышталған да көне арап жазуларымен
толысқан. Бірінші қатардағы жазу ... ... ... ... ... айтса, ортаңғы қатарда 1399 жылы Тебриздік шебер Абду- әл Әзиз
ибн Шарафуддиннің соққаны ... Ал ... ... ... ... деген
жазу бар.
1.3 Археологиялық тұрақтар мен қорымдар және қалалар
Адамзат қоғамының даму тарихы ... ... ... әр ... ... ... ... қызықты тарихи ескерткіштер, дәстүр, ғылыми
жетістіктер қалдырды. Сонымен бірге өткен тарихымыздың мәдени ... ... ... ... ... ресурстар жайлы деректер береді.
“Ұлы Отырар - қазақ ... ... ... деп ел ... ... тамырын тереңге тартқан Отырар тарихы біздер үшін
ерекше. Біріншден, бұл ... ... ... ... ... ... ... Отырардың атын шығаруға жетерлік. Ал, бұл жерден одан
бөлек тағы 12 әл-Фараби шыққан. ... ... өз ... ... ... ... кейінгі ең үлкен кітапхананың осы қалада
орналасуы тегін емес. Үшіншіден, Отырар өзінің ... ... ... бөленген, батырлықтың, отансүйгіштіктің теңдесі жоқ ... ... ... бұл ... Қожа ... ... ұстазы Арыстанбаб
жерленген /5, 58-57/.
Отырар тұтас қазақ елі мен ... ... ... ... алтын қазығы. Бұл ұлы даланың ұлағат тұнған, ырыс қонған бір
бөлшегі. “Отырарды Отырар ... де оның ... мен ... ... ... ... ... саяхатшысы Лу Цзиннің сөзі еске түседі...
Осындай тарихи-мәдени, археологиялық ... ... ... ... ... ... ... территориясында әр
түрлі тарихи архитектуралық, археологиялық және ... ... ... ... ... ... – Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының бірі. Ол
Сырдарияның Арыс ... құяр ... ... ... Ұлы ... ... ... бүккен Отырар қаласының іргесі қашан қаланды деген сұрақ
қояр болсақ, оған қысқаша жауап беру ... ... ... ... ... шетінде археологтар салған стратиграфиялық қазба осы жерде қаланың ең
төменгі мәдени қабаты IV-VI ғасырларға жататынын анықтады /4, 83/. ... бола тұра IV-VI ... ... ... ... 3,5 ... ... нәрсені аңғартса керек. Отырар орталғындағы төменгі қабаттардың
бұдан да ерте екенін ... ... XIII ... араб ... Якуттың географиялқ сөзінде
“Тұрарбанд... Сейхұнның ар жағындағы қала, Шаштың Мауараннахрға ... ... ... ... Бұл ... ... осы атты ... айтады және олар
Тұрар, әрі Отырар деп сөйлейді”-деп көрсетілген болса, ... ... ... ... ... ... тиіс деп санайды.
Қалай десе де тек бір ғана Отырар ... ... ... ... Отан ... да, әлем тарихында да орны ерекше. Өйткені, Отырар
ежелгі заманнан-ақ, Жерорта ... ... ... Еуразияны көктей өткен
Ұлы Жібек жолы арқылы Үнді, Қытай, Византия тағы басқа ... ... ... ... ... байланыста болып, көшпелі
қазақтың арғы атасы отырықшылық әлемімен осы ... ... ... сауда-
саттыққа үйреніп, халықтық қатынастар шеңберіне ілігіп, қалаларында ғылым
мен мәдениет, ... ... ... мал ... ... ... ұлт, ... болып қалыптасқан алтын бесігі, отырықшы мәдениеттің
ошағы, алғашқы адамдар тұрағы, әлемдік мәдениеттің ірі ... ... ... ... ... ... жоқ ұлы ... Әбу Насыр әл-
Фарабидің туған жері, Қожа ... ... ұлы ... ... бабы
Арыстанбабтың, Темірдің ақырғы демін алып, Алла аманатын тапсырған жері ... ... ... ... ежелгі дестүрін Еуразия кеңістігіне
таратқан “Александрия” кітапханасынан ( б.д.д. III ғ.- б.д. IV ғ. ... ... ... ... өмір ... ... белдеуіндегі
түркі өркениетінің гүлдену дәуірінің негізін қалаған “Отырар кітапханасы”,
Орта Азиядағы аса ірі механикалы-шығырлы суландыру жүйелі болған /7, ... - ... ... көл-көсір теңіздер мен қуаң шөлдер, құз-
құялы таулар арқылы ... ... ... мен ... ... ... ... берген, түрлі текті халықтардың озық
өркениеті өзара бірлесіп байытуына септігін тигізген Ұлы ... ... ... үлес ... ... ... орталығы.
Отырардың ұлылығы да осында. Ең соңында, Отырар - сол ... ... ... ... - ... хан империясы мен Хорезмшах ... үшін ... ... ... ортасындағы от-жалында қалып, туған
халқының тәуелсіздігі үшін елім, жерім деп айқасқа түскен еңіреген ел, ... ... әз ... ... басшылығымен жасанған жауды
алты ай бойы Еуропаға жібермей, жер ... ... ... ... ... ... қала.
Бүкіл Кіндік Азиядан қай жағынан алып қарағанда да, Отырар сияқты
“қызыл итке жем ... ... да ... жер табу қиын ... ... Отырар алдымен араб пен ... ... ... Қазақ хандығы мен Әбілхайыр әулетінің, Мауереннахр
билеушілерінің Сыр бойы үшін ... ... ... ... ... ... ұшырайды /5, 9/.
Отырардың алып жатқан аумағы 200 гектарға жетіп, нағыз шығыс қаласына
айналды. Орта Азия мен ... ... ... мен ... ... шапқыншылығы тежеді. Отырар ханы Қайырханның басшылығымен
Отырар халқы жаулармен жан аямас ... Олар ... ... ... ... ... бар ... хан әсеріне қарсы алты ай бойы ... ... ... ... басшыларының сатқындығы Отырарды жау аяғына
таптатты. Осы ойраннан кейін де ... ... ... XIII ... ... ... дүние жүзілік саудада делдалдық қызмет атқарып тұрды.
Жошы ұлысы құлағаннан кейін Отырар әйгілі ... ... ... ... ... 1404 жылы Отырарда қайтыс болды. Темірдің артында қалған
мирасқорлары мен ... ... ... ... ... ... Отырар
тағы да отқа оранды. XVI ғасырдың екінші ... қала ... ... ... XVII ... бас ... ... шапқыншылары
қазақ еліндегі сұлтандар мен феодал шонжарларының өзара билікке ... ... ... ... ... 1718 жылы олар үлкен әскери ... ... Шаян ... бойындағы қазақ елдерін шапты. Цеван Рабдан
1725 жылы Түркістан, Шаш қалаларын, Қаратау, Арыс өңірін жаулап алды. 1924-
1925 ... Сыр ойын ... ... ... ... ... Галдан басшылық
еткен әскердің Отырар қаласын өрт ... ... ... дерек бар.
Тарихшылар Отырардың қайта көтеріле алмауын осы соңғы өртпен байланыстырады
/5, 15/.
Бірақ, XVIII ... ... өмір ... ұлы қала ... іс-түссіз
жоғалып кеткен жоқ. Отырар тарихқа “Отырар өркениеті” деген атпен еніп,
қазақ елінің ежелден-ақ қалыптасқан мемлекеттігі мен саяси, әлеуметтік хал-
ахуалының белгісі-ғылым мен ... ... ... Отырарда қатар қанат
жайған заттық және рухани мәдениеттің мәңгілік асыл мұраларын адамзатқа
қалдырды. Қазіргі кезде қала орны ғана сақталған /9, 72/.
Отырар дүние ... ... ... ... ... ... ... Ол түпсіз тұңғиық аспандағы Сатурн секілді бірнеше серіктердің
басын құрайды. Серіктерсіз - қала, қаласыз серіктері өмір сүре ... ... ... ... Көкмардан, Құйрықтөбе, Оқсыз,
Ақтөбе, Дарбаза секілді жеті серігі болған. Олардың қан ... ... ... ... үлесі қыруар. Жеті серік те әлі ... ... ... ... ... ... ... көмулер жағрапиялық картада Бөген, Арыс өзендерінің аяғы
мен Сырдарияның орта ағысында, Қызылқұм ауданында орналасқан. Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... торабы деуге болады.
Сонымен қатар бұл көмулерден сол заманның тарихынан сыр беретін ... ... ... ... ескерткіштердің терең зерттеліп, оларды сақтайтын жеке
орындардың ашылуына XX ғасырдың 20-шы жылдары ... ... ... мен археологиялық ескерткіштерін және табиғат ... ... ... ... ... ... ... табылды.
Түркістан Республикасының халық комиссарларының кеңесінің 1921 жылдың
26-маусым айындағы № 151 шешімімен Түркістан ... Орта Азия ... көне ... ... архитектуралық, монументалдық, тарихи
ескерткіштерді есепке алып, жөндеуді қолға алады. Ол ... ... Қожа ... ... ... Көк ... Айша ... Сайрамдағы тас
бағана, Сығанақ, Бес там, Ашнас қалалары енді /5, 12/.
Қазіргі кезде тарихи ескерткіштерді ... ... және ... ... ... бар ... Ұлттық Ғылым Академиясының
жанындағы Ш.Уалиханов атындағы тарих және ... ... ... Археология институты, Мәдениет министрлігінің заттай мәдениеттің
ескерткіштерін ғылыми-зерттеу және жобалау ... ... ... және ... ... ... басқармасы жұмыс
істейді. Бұлардың алғашқы екеуі ескерткіштерді зерттеумен ... ... ... ғылыми құжаттар, деректер жинап, қорғаудың, сақтап
қалудың, қайта қалпына келтірудің жобасын ... ... ... іске ... /9, ... ескерткіштерін қору міндеті Отырар мемлекеттік археологиялық
қорық-музейіне жүктелген.
Археологиялық тұрғыдан алып қарағанда, Қазақстанда Отырар аймағынан
қызықты жер ... ... ... ... ... 300 ... ... жүз елуден астам ежелгі ... елді ... ... және қарауыл мұнараларының қирандылары тұр.
Есік қорғаны. Жетісудағы ерекшелігімен, бірегейлігімен ерекшеленетін
тарихи-археологиялық ескерткіштердің бірі - Есік ... Ол ... ... жағындағы елу километрдей жерде орналасқан. Есік қаласының
солтүстігіне ... ағып ... Есік ... сол жақ ... ... ... жатады. Топырақ қорғандарымен үштасып жатқан зираттар
солтүстіктен оңтүстікке ... ... үш ... ... ... ... көпшілігі патша қорғандары деп аталатын бұл қорғандардың бетіндегі
топырақтың диаметрі 30-90 метр, биіктігі 4-15 ... ... ... ... етегінде өзен қиыршық тастарының қабаттары бар. Қазба
жұмыстарыгың нәтижесі ол ... ... ... мың ... ... ... болғандығын дәлелдейді /15,86/.
Бұл зираттар Іле Алатауының солтүстік етегінен басталып, Іле ... ... ... орналасқан патша қорғандарының құрамына
жататын зираттардың бірінен ... ... ... ... ... Жаңа-Алексеевка зираты, онан әрі қарай осы ... ... ... ... ... ... қорғанды зираттар бар. Мұндай
зираттар Қаскелең және Күрті өзендерінің маңында да ... Ал ... сол жақ ... ... Бесшатыр, Түрген өзенінің сол жақ
жағалауында Қаракемер зираттары ... Атша ... онан әрі ... ... ... ... Шарын, Кеген, Қарқара өзендерінің
жағалауларын, ... ... ... ... ... ... және белгілі Шілікті зираты және Пазырық қорғандарына дейінгі
жерді алып жатады.
Бұл ... осы ... өмір ... тайпалардың мәдениет дәрежесін,
әлеуметтік-экономикалық даму сатысының, бірдей өмір сүру ... және қан ... ... ... ... ... ... қаланы Құлжа трактысымен жалғастырып жататын автомобиль
жолы қақ жарып өтетін батыс зираттың бөлігінде орналасқан. Оның диаметрі ... ... ... ... топырақтың төбесінде диаметрі 12 метр,
тереңдігі 2,3 метр шұңқыр. Қорған үстіне ... ... ... ... ... көп ... Ұсақ ... қабаттары қиыршықты-батпақты
қабаттармен алмасып отырады, ал орталық зираттың айналасында құлап түскен
тастардың үйіндісін ... Осы ... ... ... ... қазан
шұңқыры пайда болған. Үйілген топырақтың ... ... ... және
қырыннан жерленгендердің зираты табылған /3,45-44/.
Орталық ... ... ... ... ... ... ... өзгерген.
Қырынан жерленген зираторталық ғимараттан оңтүстікке қарай 15 метр
және қорғанның ... ... ... ... ... 10-12 ... ... ұзындығы 1,5 3 метр, жуандығы 25-30 сантиметр келетін Тянь-
Шань шыршасынан жасалған ... ... ішкі ... 2,9×1,5 ... ал
сыртқы жағынан 3,3×1,9 метр. Биіктігі төбесімен қоса есептегенде 1,3 – ... ... ... 4,4 және 6,3 ... метр жерді алып жатыр. Ағаш табыттың
солтүстік бөлігінде ұзыннан ... ... ... ... ал ... ... ... ыдыс-аяқтар орналастырылған. ... ... ... ... ... ... жерленген
адамның табытының қақпағы ағаштан жасалған болу керек. Мүнда өліктің басын
батысқа қарай беріп, ... сол ... ... ... тастап ,
керісінше, оң қолын денесіне жабыстыра, жамбас сүйегінің ... ... ... көсілте жерлеген. Қаңқаның үзындығы басынан ... ... ... 165 см.
Сақталған заттардың әр бөлшектері әшекейленген. Жерленген адамның
жанынан алтыннан ... ... ... қару-жарақ т. Б. Керекті заттар
табылды.
Бас жағынан батысқа қарай 65×30 см ... ... онша ... ... ... ... пластиналар, белбеу, белдемше, бас киімдерге әсемдік
сипатын беріп тұратын әшекей заттар қойылған. ... ... ... бас ... 65 см ... ... Бас киім 150-ге жуық ... заттармен
безендірілген /3, 56-58/.
Бас сүйектің сол жағынан жақұт тастармен ... ... ... Барша сүйектерінде - мойын ... ... ... әр ... ... ... ... жапқан алтын белбеу,
белдемше, ұсақ моншақтар, ... және ішкі ... ... ... бар. ... жалпы саны 3000.
Саусақтардың жоғарғы буындары төңірегінде екі ауыр алтын ... ... бірі - ... ... бейне салынған сақина. Сүйектің оң жағынан
жамбасқа таяу ... ... ... ... ... ... сол жағында шынтақ буындарына қарсы жерде садақ оғының ұзын
сабы, үш бұрышты жапырақ ... ... жебе ... ... ... Онан жоғары жалпақ жапырақ тәрізді алтын лентамен спираль түрінде
оралған қамшы сабының қалдықтары бар. Бас ... ... ... ... ... ал оның ... кішкене бір жапырақша охра бар. Сонымен ... 4000- ға жуық ... ... ... ... б. д. д. V ... ертедегі Жетісу жерін мекендеген сақ тиграхауд жерленген.
Бесшатыр обалары – Іле ... ... Іле ... және
Малайсары , Шолақтау, Алтынемел және ... ... ... тау ... ... сабақтасып, созылып жатқан табиғи өткел.
Аңғар Балқаштың ыстық құқмынан Құлжа ... ... ... ... ... жүздеген километрге созылып кетеді. 600-700 километр бойында
осы ... ... бір ... ... ... қоршап тұр – бұл әр уақытта
көгілдір мұнар басып тұратын Аяққалқан тауы. Солтүстік-батыстан толасыз өте
қатты соғатын жел ... күні ... мен ...... ыстық
желін алып келеді, ал қыста өзеннің жағалауындағы жазықтың қарын түгел
үрлеп тастайды /32, ... ... ... ... оның ... ... ... ол Қазақстан мен Орта Азияны Шығыс Түркістан және ... ... ... ... ... ... ... елдер арасында өте
ертеден бастап экономикалық және саяси ... ... ... ... ... бірінің мәдениетіне бірі ықпал жасады.
Сәулетті Бесшатыр обалары орналасқан Іле өзенінің орта ағысының оң жақ
жағалауындағы бір тілкем тар жер ... ... ал ... ... ... шектелген. Бұл жер жауын және тасқын сулар кесіп
өткен үлкенді-кішілі сайларға толы: жауын көп ... ... ... бай ... ерте ... ғана жер түрлі түсті кілем тәріздес құбылмалы
дала гүлдеріне толады, ал басқа уақытта Іле ... су ... ... пен тал-шілік, жиде шеңгелдер өседі.
Бесшатыр обалары Іле ауылынан шығыста 100 километр жерде, Іле өзенінің
жағалауынан 3 ... ... ... ... ... кіре беріс жердегі
Желшалғыр тауының етегіне орналасқан. Бұл тарихи ескерткішті жергілікті
халық Бесшатыр обалары ... деп ... ... төбеден Іле Алатауының сілемдеріне дейінгі Іле өзенінің
сол жағалауы түгелімен айқын көрінеді /17, 45/.
Бесшатыр туралы бірінші де, бірегей ... В. Д. ... ... ... ол «Іле ... оң ... ... обасы
орналасқан және оған 1924 жылы В. Парфентьев келіп кетті» деп көрсеткен. Әр
жылдарда Жетісуды зерттеген бізге ... ... ... ... ... ... да ... жоқ /24, 12-14/.
Бесшатыр обалары солтүстіктен оңтүстікке қарай екі километрге,
шығыстан ... ... бір ... ... ... 31 обадан тұрады.
Олардың жиырма бірі ... оны ... және ... ... ... ... бір тәртіппен горналаспаған, бірақ олар азды-көпті жинақталған,
солтүстік және оңтүстік топ ... екі ... ... ... топ ... ... тұрады. Осы топқа ең үлкен үш оба кіреді: Үлкен Бесшатыр, Кеінші
және Үшінші Бесшатыр обалары. Оңтүстік пен ... ... ... 500 метр жерде орналасқан, ол бірімен-бірі жалғасып ... төрт ... ... Солтүстік-батыс жақта бұл тізбектерге қиыршық тас үйілген
бес кішігірім оба ... ... ... ... үлкен, орташа және кіші-гірім етіп үш топқа
бөлуге болады. Үлкен обалардың диаметрлері 45 ... 105 ... ... алты ... 15 ... дейін, орташаларыныңкі 25-38 метр, ал
биіктігі 5-6 метрге дейін, кіші-гірімдерінің көлемі 6-18 метр де, ... ... ... ... Төрт жыл ... ... 1961) 18 ... қазба жұмысы жүргізілді, оның үшеуі кең көлемді, ... ... ... диаметрі 52 м, биіктігі 7,6 м, оңтүстік
жағынан 8,93 м оба ... ... ... түп ... тас ... ... ... төбесі жалпақ. Үш үйінді қабаттан тұрады. Ең ... ... оның ... 8,5 ... 13 ... дейін жететін топырақ
пен қиыршақ тас қабатынан тұрады. Төменгі қабатының ... ... ... ... бөренелерден салынған үлкен ағаш құрылысы бар.
Сағана етіп үйілген топырақ астындағы қабір ... ... ... ... түгелдей жер бетінде /32, 78/.
Бесшатыр сағанасы сол замандағы ағаштан ... ... ... Ол ... ... дәліз (дромос), қабірдің кірер аузы және жерлеу
бөлмесі. Сағана бөренелері жақсылап өңделген: бұтақтары мен өзек ... ... ... ... ... ... ... бөренелер
мұқият тегістеліп, бір-біріне тығыз ... ... ... ... ету үшін ... жуан ... басы қарама-қарсы
айқастырылған. Бұрыштарындағы бөренелер бір-біріне тек түйісіп қана тұр
және өзара бекітілмеген. Сондықтан ... ... ... ... ... ... қашау, пышақ іздері жақсы сақталған — олардың екі
шеті мен ортасында кертік бар. Жерлеу бөлмесінің бөренемен ... ... ... ... буылып, қамыс төсенішпен жабылған. Жерлеу ... ... ... ... ... ірі ... ... дәліз
бөлігі қиыршақ тас араластырған кесек тастармен ... ... ... ... соң ... ... ... тас пен қиыршық ... ... ... кіші обалардың бірінен табылған заттар
бойынша айқындалады. Оның ... ... үзын жағы ... шығы-сқа
қаратылған үлкен қабір шұңқырында (көлемі 3,50 де 2 м) ... ... ... жатты. Сүйектер бірінің жанында бірі шалқасынан созылып,
бастары батысқа қаратып койылған. Жерленгендердің ... ... ... қысқа семсер-акинақтар қойылған, ал сол жағында қола ұшты жебелер
салынған қорамсақтардың қалдықтары жатыр (қорамсақтарда ... 50 ... және ... жебе ... он екі түрі бар). ... ... тәрізді, ұшы бүлінген. Солтүстік жақтағы сүйектің сол ... ... ... тағы бір ... нәрсе, сірә, кішкене ағаш қалқанның қалдығы
болуы мүмкін, бел тұсында темір тоға жатты. Сүйектердің арасынан төрт ... және ... ... ... іші қуыс ... ... екі моншақ табылды. Материалдар жиынтығына талдау
жасау ... ... ... б. з. б. V- IV ғғ. деп ... ... қорымының көлемі 2 шаршы шақырым жерді алып жатыр. ... ... ... ... таралған жері қорымның өз
ауқымынан әлдеқайда кең. Мәселен, қорымның солтүстік-шығыс ... ... ... ... алты қоршау орналасқан, олар келбеті мен салынуы
жағынан Бесшатыр обаларына ұқсас. Обалардың батыс жағында үш ... ... ... төрт ... бар. Одан да әріректе, батыс жағындағы 10 шақырым
жерде де осындай, оңтүстіктен солтүстікке қарай орналасқан 45 ... ... ... бұл ... ... олардың сыртқы
түрі, құрылымдары мен көлемінің ... ... ... ... ... салынған және олармен байланысты деп ... ... ... ... төңірегіне қарай ашық салынған қоршаулар — Бесшатыр
обаларына байланыссыз, қайта негізгі объектіні толықтыратын сияқгы.
Бесшатыр қорымының ... ...... мен ... да,
кішілеріне де біркелкілік тән, олар тастар мен ірі ... ... ... жалпақ (трапеция тәрізді), етегіне тас тығыз қиюластырып
қаланған болып келеді. ... ... ... ...... ... ... болуы, обалардың астына кіретін жер осы орлардан
басталған. Тегінде, жерлеу және обаны тұрғызу ... ... ... астына кіретін есік бата қылу, құлшылық ету және ... шалу ... бір ... ашық ... ... соң ... кірер ауыз үстіндегі
топырағының бір бөлігі ... ... ... ... ... кұрылыстарын салуға қажетгі бөренелер оба орналасқан ... ... ... ... Іле ... арғы ... Іле ... дайындалған. Сол жерде, ағаш ... ... ... ... жасалған кертпелер арқылы оларды өзенге сүйретіп
апарып, салмен құрылыс салынатын жерге ... Бұл ... қыл ... ши ... ... ... ... /17, 58/ .
Ағаш кесу, бөренелерді қысқарту және басқа да ауыр жұмыстар жүзі тез
мұқалатын ауыр қола ... ... ... ... сан ... ... ... қола шаппашоттармен жүргізілген болса керек.
Бесшатыр обаларын қазғандағы материалдар Жетісудың сақ тайпалары-нын
мәдениеті ... ... ... ... Олар ... ... атап ... жерлеу қабірлерін салу кезінде ғана емес, ... ... ... ... салу ... де ... дәлелдейді. Бұдан
Жетісу сақтары «таза» көшпелі болған жок, олар жылдың жылы ... ... суық ... ... ... барған да, кысқы тұрғын
үйлерінде қыстаған деген қорытынды шығады. ... үй ... олар ... ... бұта ... ... материалды пайдаланған.
Туристік саяхат барысында отандық және шетелдік туристер Жетісу
Алатауының жалпы ... ... ... ... ... ... танысып, рухани қажеттіліктерін
өтеуге мүмкіндік алады.
Берел қорымы - сақ ... ... ... ... ... ... ... өзенінің оң жағалауында Берел аңғарынан
оңтүстік батысқа қарай 7-8 км ... ... ... ... ... Алтай сілемдерінде, сондай-ақ, Зайсан ойпаты мен Ертіс
бойы далаларына дейін тараған. Алғаш 1865 жылы В. В. ... 1959 жылы ... М. ... З. ... т.б. зерттеді. 1998 жылы Халықаралық қазақ
француз экспедициясы (жетекшісі З. Самашев) қорымның жаңа жобасын ... ... ... ... үш ... ... ... Ол солтүстік
батыстан оңтүстік шығысқа ... алты ... ... ... ... ... оңтүстік шығысқа қарай тізбектеліп тұрған он екі
қорғаннан тұрады. Ол кертпештің ... ... ... /29, 60-63/. ... ең үлкен қорған ғылымға Үлкен Берел қорғаны деген атпен белгілі.
Обаның диаметірі – 30 м, ... – 5 м. ... 5-7 м ... ... қола мүсіншесі орнатылған ағаш табыт, шұңқырдың солтүстік ... ... ... ... ... ... ... жақпар тастарымен араласқан
өзеннің ұсақ малта тастарынан ... ... ағаш ... бар, оның
сыртында әлеуметтік мәртебесі жоғары кісілердің қабіріне ... ... ... ... ... ... жуан діңгегінен қақ жарып
қашап жасаған астау – табыт ... ... ... ... Қазба кезінде қорғандардың ішінен екі үш метр ... ... ... оның бет жағынан бірнеше жылқының қаңқасы мен әбзелдерімен
тоңда сақталған жылқы мумиясы, сыртынан ... ... ағаш ... ... мен адам ... ... ... қорымының заттай деректері
Берел кезеңінде б. з. б V- IV ғасырларда атпен жерлеу рәсімі ... ... ... ... ... қазба жұмыстары
нәтижесінде тонаушылар көбінесе қалың тас ... мен мола ... ... ... ... жерлеу камерасына бүйірден жол салып, шұңқыр
ортасындағы адам жатқан тағанды тонап, ... ... ... сүйектерін,
заттарын табуға мүмкіндік бермеді. Есесіне адам мен жерленген ат ... ... ... ... Көне ... мифологиялық түсінігі бойынша
таулар ерекше мағына арқалаған, ... ... ... ... мекендеген,
әрі қайтқан адамдардың жаны жоғарғы һәм төменгі әлемдерді ... ... ... ... нышанның белгісі. Аңғар мен жерленім құрылысы-
қорған храмның рөлін атқарған /15, 22-24/.
Берел даласының көне тұрғындары өз әміршілеріне ... ... ұзақ ... бүлінбей сақталуына мүмкіндік беретін ... ... Олар ... ... ... ал олардың тас
құралымдарынан құрылыс салу тәжірибесі жерлеу камераларында ... ... ... ... ... ... Сірә, осы мақсатқа жету
үшін жерлеу рәсіміне қатысты іс- шаралардың бәрі ... тек ... ... ... ... бір уақытында ғана о дүниеге шығарып салуға рұқсат
беретін қатаң жүйеге бағындырылған болуы керек.
Ең үлкен № 11 ... ... ... ер адам мен әйел ... жуан бал ... ... ... және қиманың ішіне
жайғастырылып, науа ... ... ... ... қабырғасының
сыртында 13 жылқы қойылған. Колода бал қарағай ... ... ... ... оның үсті мұқият өңделіп, тегістелген және оған ерекше
мықтылық беретін арнайы құрам сіңдірілген. Колода қақпағының шет ... ... ... ... фантастикалық құстардың мүсіні-бүркіттік
грифондар орнатылған және олар ... ... ... ... ... т. ... төбесі бір біріне нық қатарластыра қойылған жартылай қырлы
бөренелермен ... оның ... ішкі жағы ... шайы ... ... бұтақшалары және талдарымен әдіптелген қайың
қабығының қатпарлы төсемі төселген /29, 58/.
Ресей, Швейцария және ... ... ... ...... құралымынан алынған ағаштың ... ала ... ... ... ... ... ... ағаштың әр жылдары (арасына 21 жылдан салып) кесілгенін анықтай
алдық. Бұл ... ... ... ... ... бірнеше
мәрте пайдаланылғанымен немесе ... ... ... ... Ағаш ... ... ... жерлерде әрнеше жылдарда
жүргізілгені анықталды. Мысалы, колода дайындалған бал қарағай, қима мен
көр үстін ... ... ... ... жерден басқа бір жерде кесіліп
даярланған.
Сонымен бірге, дендрохронологиялық сараптама негізінде № 11 ... ... ... б. д. д. 393 ... ... күрделі парик сақталып қалыпты. Оның шаштары, сірә,
қысқа болса керек, ... ... ... ... аттың қылымен байланған
бір тұтым шаш қалдырылыпты. Тірі кезінде еркек сақал- мұрт қойған. Әйелді
еркектен кейінірек жерлеген сыңайлы. Еркектің бас сүйегінің қарақұсында
аяқталмай ... ... ізі бар, оның екі ... бар - не ... ... жасалатын миды алып тастаудың әдепкі манипуляциясы, не
соғыс кезінде ... ... ... ... қан мен ... ... ... үшін жасалған медициналық көмек көрсетудің ізі. Қабырғалары мен
омыртқаларында көзі тірісінде ... ... ... ... сынықтардың
бітеу жаралары бар екені анықталды.
Өлген адамдардың денелеріне жасалатын ... мен өзге ... ізін табу үшін ... ... ала ... тексеріліп,
зерттелген болатын. Ер адамның бас үйегіндегі трепанациялық тесік осындай
манипуляциялардың болғанының ... ... ... еркектің жасы 30
бен 40 арасында екенін анықтады. Жерленген адамның ... ... ... ... ... европеоид.
Сөз жоқ, бұл айбарлы да тәжірибелі тайпапар одағының немесе ертедегі
мемлекеттік құрылымның көсеміне ... ... ... ... екі қабатқа жатқызылған: төменгісінде - 7, жоғарғысында - ... ... ... ... ұрып өлтірген. Жылқыларды адамдармен бірге
көму белгілі бір ... ... олар ... ... о дүниеге апарып
салатын болған немесе соның жол серігі болған.
Ертоқымдар жүн ... ... ... ... ... матамен
тысталған киіз жастықтар секілді. Түсі сары, ... ... ер ... ... ... ... жәукемдеп жатқанын бейнелеген аппликациямен
және кедір-бұдырланған көптеген ағаш салпыншақтармен әшекейленген /14, 96-
99/.
Берел жылқыларының ... ... ... ... ... палинологиялық сараптама жасауға және жерленген маусымын
анықтауға мүмкіндік берді. ... ішін ... ... ... анықтауға
жарамды ұрық пен жеміс ... жоқ, ... ... ... Палино кешенде тозаңы көрсетілген алтайлық өсімдіктердің гүлдеу
мерзімі маусым-шілде айларына келеді. Палеоботаниктердің алдын ала жасаған
болжамы ... осы ... ... ... ... және ... кейбірінің басына таутекенің мүйізі
орнатылған (кейбір жағдайда олары табиғи көлеміндегідей) маска ... ... ... ... ... пен ... ертоқымның
бөлшектері - тоғалар, сулықтар, салпыншақтар, қайыс ... ... ... оюмен әшекейленген және алтынмен апталып, қалайымен
қақталған екен. Ат әбзелдеріне ... ... ... ... ... ... ... мен тау қойлары, бұғылар,
жыртқыш құстар және фантастикалық мақұлықтар- ... ... ... Көне көшпелілер өнерінде бірнеше жануарлардың түр-сипатын біріктірген
фантастикалық мақұлықтың бейнесі үлкен орынды иеленген /24, 77-79/.
Алайда, № 11 ... ... ... өнеріне тиесіліден басқа,
сирек ... ... ... бар. Бұл ... ... ағаш ... аса қызықты. Мысық тектес жыртқыштың денесі салынған
грифонның ... ... ... бүркіттің басы бар, ауыз қуысы-
дөңгелек пошымды, ... ... ... ... ... ... бұдырлардан құрылған рельефті “өңіржиек” өтеді. Жуан ... ... бар ... ... ... ... Алмалы- салмалы
құлақтары жапырақ пошымдас. Тері мүйіздер мойын үстіне қарай ... ... ... ... доғалданған. Грифон денесінде қанаттарын
(тері қанат ... ... ... ... ... ... рельефтеле
жасалған жұмсақ табандармен қамтамасыз етілген. Бұл бейнеге толық ... ... жоқ. ... ... салу-тегіс, шашын
қиған секілденген айдар «өңір жиек» - қарастырылып отырған кезеңдегі
Орталық Азия өнерінде кеңірек тараған ... ... ... ... ... пен желке жүнінің жоқтығы- таза жергілікті алтайлық белгі.
Көне көшпелілердің мифтік-рәсімдік кешенімен байланысты аса ... ... ... ... ... шөп қоректіні жәукемдеу көрінісі
болып табылады. Ол көне берелдіктердің көптеген тоғаларында бой көрсетеді.
Оларға тұяқтының ... ... ... ... ... басы ... жақын.
Үлкен өлшемді тоғалар аса қызықты. Олар әдетте, сақтардың сәндік
әбзелдерінің ... ... ... ... Бұл
тоғалардың көлбеу бөлігі фантастикалық жануарлар да және Қазақ Алтайының
жануарлар әлемінің ... ... де ... ... ойылған жануарлардың көркемдігі жоғары деңгейдегі бейнелермен
қоса, Берел ... ... ... ... ... ... материал – киіз сондай-ақ, жүн ... ... ... ... және зооморфты желілерге құрылған ұлы
суретшілердің туындылары да бар /19, 101/.
Берел қорғандары ... жүн ... біз ... ... ... жасалуы мүмкін қанатты тұлпардың ... ... тың ... ... табылады. Даярлаудың жоғарғы технологиясының,
сүйікті бейнені жаңа қырынан көрсетудің және бояу ... ... ... бұл ... ... ... дарытқан.
Мысық денелі, адам басты фантастикалық мақүлық-сфинкстердің алтынмен
апталған шағын ағаш мүсіндері де өте қызық. Сфинкстердің ... ... ... ... ... бұл ... алғашында қандай
мақсатқа орайластырылғанын анықтау қиынға соғады, бәлкім, олар костюмнің
құрамды ... ... ... бас ... сәні үшін ... мүмкін.
Ат маскаларының төбесіндегі жануарлар мүйізі сәндік
жабуларының нышанды элементтерінің бірі болып табылады. Таутекенің ... ағаш ... ... ... ... әдеттегі қолданбалы қолөнер
бұйымдарының шеңберінен тым шалғайда ... ... ... ... ... сәндік жабу- әбзелдерінің басқа элементтерімен өзара
байланысты. Бұны ... ... ... туралы идеямен де
байланыстыруға келеді. Таутеке- биік таулардың шыңын ... ... ... ... тек ... қолы ... жерде тірлік
жасайды, яғни көсемнің атрибуты ретінде пайымдалған. ... үш ... ... ... ... ... әміршінің құдай болмысын
һәм таңдаулы екенін паш ... Бұл біз ... ... халықтардың
мифологиясы мен өнерінде таутекенің мүйізінің де ... ... бұқа ... ... ... ерекше орыны бар /19, 86-89/.
Қайтқан әміршілердің денелерін бұзбай сақтауға тырысушылық сияқты
көшпелілер ақсүйектерінің молаларында мініс аттарын ... ... ... жоқ, олардың жоғары әлеуметтік статутын айғақтайды. Берелде байқалатын
өлгендерді бальзамдау және олар үшін қималар мен ... бал ... ... құдықтарды салу Алтайдың көне көшпелілерінің жерлеу
практикасында кеңінен орын ... ... ... ұзақ ... ... тіпті, о дүниеде өмірлерін жалғастыра ... ... ... ... ... № 10 ... және ... жағынан үшінші объект, оның да
жерлеу камерасындағы екі ... ... ... жартылай
қырлы бөренелерден істелген қиманың ішінде бал қарағайдың тұтас діңгегінен
жасалған колода орналастырылған ... ... ... ақ, ... сән-
салтанатты әбзелдерімен 10 жирен мініс атының қосалқы жерленімі бар екен,
олар ... ... алып ... және де ... ... ... тірелген, ал алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... бірегей аппликациялы он ертоқым
алынды, ондағы бейнелер ішінде фантастикалық ... ... де бар- ... ... ... ... оның басы таутекенің
мүйізімен бітеді, қанатты жыртқыштың ... ... еске ... ... үш ... ... берілген. Сурет контуры жіңішке жүн жіптерінен
істелген. Бұндай бейнелеу композициялары-мифтік жануарлардың шеруі Орталық
Азияның көне көшпелілерінің ... ... рет ... Бұл жайт осы
өнердің автохтонды һәм түпнұсақалы екенін дәлелдейді. Қанатты ... ... ... және ... да ... ... көптеген халықтар мен аймақтарда, оның ішінде ассирия-
вавилондық, месопотамдық және т. б. да ... ... ... ... ... ... тек көне ... бақташы халықтардың бейнелеу
дәстүріне тән элементтерімен ... /29, ... № 31 де де ... ... мен заттық кешені бойынша көшпелі
бекзаттарының өкілі ... Ол ... ... ... ... шығыс жағына оң қапталынан, тізелері аздап бүгіліңкі күйінде, басын
ССШ- қа қарата, бетін батыс жаққа бұрылған қалпында ... Оған ... екі ат ... ... да, олар қиманың сыртында көр
шұңқырының батыс жақ қабырғасын бойлата, бастары шығысқа қаратылып, ... ... ... ... ... ... пошымды үлкен тас
жатыр.
Жылқылардың тісіндегі темір шеңбер пошымды ауыздықтар, жерленген
адамның бас ... ... қыш ... темір шот, мүмкін, аттарды осымен
өлтірген болар, байлап алу үшін жасалған төрт ... бар ... ... ... қанжар, садақтың сүйекті салымдары, жебелердің сүйек
кірістері.
Өлген адамды үлде мен ... орап ... Бас ... ... ... ... шағын тоғалармен тігілген және ... ... ... ... болған.
Адам жанына ағаш ыдыс ... ... ... ... олар оның жоғарғы жиегін ... және ... ... мен ... ... ...... ерекшелігі сол бұл жерден сән-салтанатты әбзелі ... ... ... ... жону ... ... туындыларын
құрайтын марал мүйізінен жасалған 66 заттан тұратын бір қабырғасына бітеп
тастаған жылқы бар сандық табылды.
Марал мүйізінен ... ат ... ... ... ... болып табылады. Оның синкреттілігі тарақ ретінде түсіндірілген бұлан
мүйізі түріндегі мазмұнды элементтермен күшейтілген /32, ... ... ... ... үшін ... және ... сипаттарды
үйлестіру шарт. Бұлан мүйізінің жалпы пошымы әжептәуір шынайы жасалған құс
қанаты, бірақ мүйіздері ... ... ... ... ал ... ... алдыға бағытталған, ал бұланда ол шын
мәнісінде артқа қарайды. Берел ... ... ... ... ... ... бейнеленуі мүйіз лопаталарының едәуір
дамығандығымен ... бұл жасы ... ... тән ... ... айдарлылығы да мүйіздің табиғи ... ... ... ... олар ... салыстырғанда азырақ бұтақты
және мүйізді бір қалыпты бойлап орналасады. Берел грифондарының мүйіздері
белгілі бір ... ие. ... бір ... ... немесе бір
біріне қатысты кішігірім бұрыш құрып орналасуына болатын. Одан басқа
грифондардың ... ... ... ... қосқыштармен (сулықтармен)
қосылса, бір бірімен шарикпен (грифон ... бар ... ... ... ... ... тұмсық үстінде ерекше қосқышпен
біріккен.
Бұйымдардың құрылымдық-техникалық сараптамасы ... ... ... ... ... ... ... анықтауға
мүмкіндік берді. Ең ұзындары жүген мен ауыздық ... ... ... ... маңдайлық, өмілдірік, ауыздық пен сулық
қайыстарының тарамдарын ... ... ... ... ... кейбір мифопоэтикалық түсінік және рәсімдік-магиялық бұйымдардың
символикалар да қызыл, ақ және алтын-сары түстер де ... ... ... ... ... ... ... айқын қызыл бояумен-
киноварьмен, арасында қалайы пластиналармен және алтын фальгамен жабылған.
Бояу ісін жүргізу барысында белгілі бір ... бары ... ... ... ақ және сакралдық маңызы бар алтын- сары. Бұндай барлық түстік
гамма ат иесі-жер әміршісінің құдай ... ... ... ... ... кескіндеу, бояумен айшықтау, металмен
күптеу) және техникалық тәсілдердің (мүйіз жону, бояу ... ... ... һәм ... ... ... ... жону өнерінің
Еуразия көшпелілері арасындағы басқа өндірушіліктің ... ... ... сақ ... ... ... ... сүйектердің
жілік майын алғандығының дерегі тұңғыш рет тіркелді.
Біздер үшін көне көшпелілердің ... ... ... ... олардың ішінде қазақтардың бейнелеу өнері мен қолданбалы
қолөнерінің түпкілікті үлгісі болғаны өте маңызды.
Осылайша, Берелден табылған ... ... біз ... ... ... ... ... мәдениеті мен өнерінің биік деңгейде
болғанын ... ... ... нақтылығы туризм саласы үшін өте
маңызды сондықтан да, ... жас ... бұл ... ... ... ... қорғаны. Шығыс Қазақстанның ең басты артериясы – Ертіс өзенінің
аңғарларында орналасқан. Оның сол жақ ... ... ... ... солтүстік және оңтүстік баурайларында шоғырланған. Ал одан әрі
оңтүстік батысқа Шыңғыстауға және ... ... ... дейін
созылады. Өлкенің оңтүстігінде олар Зайсан ойымында тараған.
Ә. Төлеубаев ... ... ... Ұлттық университетінің
археологиялық экспедициясы 2003 жылы зерттеген ... ... ... - 2 ... ... ... Шілікті алқабында ғана емес, бүкіл Қазақстанда аса
ірі ерте темір дәуірінің құрылысы. Бәйгетөбе қорғаны ... ... ... ... 75 км, ... ... оңтүстікте 900 метр ... ... ... оны ... деп атап ... ... ... қорғанын зерттеп қазуға Әл- Фараби атындағы ... ... және ... ... ... Мемлекеттік Университетінің
ғалымдары, аспиранттары, магистранттары және студенттері қатысты /10, 159/.
Үлкен ... ... ... ... алып ... ... қорған.
Биіктігі – 7.9 метр, диаметрі –99 х 97,4 м, теңіз деңгейінен биіктігі ... ... ... қорғаны төрт бағыт бойынша қазылды. Қазылған
траншеялардың ара ... 16 м. ... ... орта ... 1 ... ... ыдыс ... траншеяның солтүстік бөлігінде, орталық бөлігінде орталық
нүктеден солтүстік - батысқа қарай 7,5 –8 метр ... ... адам ... шықты. Бұл беткі жерлеудің бірі. Тағы да бір назар
аударатын жайт, күл аймақтарының байқалуы. Бұл еске ... ... ... ... ... ... күл төбелерді де пайдалану белгілері болуы
мүмкін. Күл шоғырлары үйінді бетінен 0,5 – 1 метр ... шыға ... ... ... ... ... ... ашылды. Малта, жақпар
таспен көмкерілген үйінді шеті, ... ... ... ... ірі
тастар диаметрі 54 метр шеңберді құрайды.
Топырақ үйінділері: Құрылыс үстіндегі топырақ кем дегенде үш ... ... ... ... бекітілген, тас пирамида төрт метрлі
биіктікпен толық жабылған, үшінші кезекте 3 метр ... ... ... ... ... ... 9 ... асқан. Шөгіп
аласаланғандағы биіктігі геодезиялық әдіспен өлшегенде – 7.9 метр. Шетке
ұшқан және ... ... ... оба ... ... 100-200 ... тас пирамида: Бәйгетөбе қорғаны өте ... ... ... астынан аршылған Бәйгетөбе қорғаны бірнеше бөліктерден
тұрады: дәлізден, жерлеу бөлмесінен тұратын өз заманындағы жер ... ағаш ... ... ... ... ... ... – 16,5 метрді құрайды. Қорғанның тас
құрылысының биіктігі – 3 метр 62 ... ... ... ... ... шыққанда, кең жерлеу
камерасы пайда болды /24, 156-158/.
Тонау әрекеттері айқастырма төбесінің сақталуына кері әсер ... ... ... ... ... ғана ... ал ... қабырғаға жақын
тұстағы және батыс қабырға бөлігіндегі жабулары сындырылып жойылып кеткен.
Камераның бастапқы биіктігі 3,5 ... 2 ... ... ... ... ( ... үстіне бірі
қойылып, ал шығыс қабырғаның 3-7, өзге қабырғалардың 3-6 ... ... ірі ... ... ... ... үстімен қабырғаларын тастармен жапқанда, үстіне
пирамида биіктігіндей топырақ үйген.
Пирамида қабырға ... әр ... ... ішке ... ... қаланған.
Ағаш құрылыстың хасбеті, әрине, шығыс жағы. Оның бөренелердің ішкі ... ... ағаш ... ... тұрды.
Сонымен, әуелі жасағаны төртбұрышты кең мола шұңқыры мен шығысқа
бағытталған дромос. Мола ... мен ... ... ... ... ... ... одан соң тас тығындалған бөренелерді қалаған.
Бөренелер аралықтарындағы тастар ... ... ... ... ... туғызған.Екі бағытта 8-9 қатар қалап шыққан соң құрылыс
төбесі солтүстік - ... ... ... ... ... 30-35 см ... ... қызыл қарағай бөренелерді алыстан қиып
әкелген. Шығыс қабырғадан шығып тұрған ... ... ... ірі
бөренелердің бірқатарында төртбұрышты ойық бар. Бөрене бастарындағы көлемі
15-20 см, мүмкін бұл ... үй ... ... ... ... ... ... қолайлы болу үшін бөренелерге осындай ойықтар
жасалған болу керек. Бөренелерді қалаған кездегі ... ... /18, ... ... бұл ... ... қарап, сол кездегі
архитектуралық құрылыстың жоғары деңгейде дамығанын ... ... ... ... ... ... ... жақындастыруға
болады.
Оба құрылысының реті былай болып келеді: қорғанның ... ... ... ол жуан ... ... салынған. Бөренелер қималанып
қиыстырылмаған, тек бұрыштарын бір-біріне айқастыра ... ... ... ... ... де ... жағында құлақша тесік бар, ол
бөренелерді алыстан мұрындықтап ... ... үшін ... ... жақ ... жеті қатар ұзынынан және жеті ... ... ... ... Қабірхананың шығыс жақ қабырғасы жақсы
сақталған, оның ... ... ... ... Ең ... ... ... сайын бірітіндеп, сатылап қысқара береді. Қабірхананың
шығыс жақ қабырғасы пирамида тәрізді болуы үшін тас ... саз ... да ... ... ... салушылар өздерінің
дүниетанымына, күнге табынатын дәстүрлеріне сай шығыс жақ ... ... ... ... ... Ағаш ... ... жақтарынан мұндай
пирамида аңғарылмайды. Бөренелердің арасындағы қуыстар уатылған тастармен
бекітілген.
Міне, осы қабірхананың үстіне тас саркофак ... ... ... 4,09 м, ... 16 х 17,6 м. Қырынан қарағанда бұл тас құрылыс
кесілген пирамидаға ... Оның ... ... ... үлкен тұғыр
тастар қойылған. Саркофактың іргесі бекем ... үшін ... ... ... ... ... жақ беттен келіп кіретін дәстүрлі дәліз-дромастың
ізі байқалады. Оның ұзындығы – 15,65 м ... ... үсті ... 20-30
см шамасындай бөренелермен жабылған. Дромастың тереңдігі 0,8-0,9 м ... ... ... ... бір қызық жәйт, негізгі дромас-
дәлізге 40(-тық ОШ бұрыштан қосымша ... ... қуыс ... ... ... ... ... жануарлардың сүйектері табылған. ... бұл ... ... ... ... ... алдағы
күндердің міндеті.
Дромас-дәлізді саркофактың үстіне қиыршық тас, топырақ үйіліп, шым
төселген. Содан соң ... ... 54 х 55,1 м боп ... ... айналдыра қоршаған /12, 145/.
Қорғанды қазу кезінде сурет салынған тақтайшалардың 15 ... ... ... ... ... бар. Құлақтары қызылмен боялған.
Басы, мойны, денесі рельефпен айшықталып, ашық қоңыр түспен боялыпты. Ал
қалған ... ашық ... ... қызыл және жасыл бояулармен салынған.
Тақтайшаның тағы бір ... ... ... басы ... Ал
қалған тақтайшаларда полихромды стильде жасалған зооморфты ... ... бұл ... да ерте ... ... ... де, ... салтанатты киімдерінің көптеген бөлшектері – 4262 алтын ... ... №1 ... ... 4262 дана ... ... Бұл ... 153-і барыс маскасы түрінде, 36 дана бүркіт
тәріздес құс, 20 дана қос бұғы бас, 38 тоға ... ... ... 1-і ... ... бейнесі, 1-і бес жұлдызды тоға – түйме,
23 дана қоңырау тәрізді салпыншақ, 63 дана ... ... ... ... ... ... ... тілкем, 8 дана жалпақ сым, 107 дана өте ... шар ... ... 2793 дана өте ... ... бар ... 143
дана түтікше түріндегі 859 дана сақина тәріздес өте ұсақ ... ... басы ... ... салпыншақ қапсырма, барлығы 153 дана
табылды. Негізінде бұл әшекей бұйым күрделі әрі ерекше жасалған. Бір әшекей
бұйым ... әрі ... ... зат ... ... Бір ... ... бірнеше жануардың кейпін бейнелеген. Әшекей заттың негізгі ... ... ... мысық тәрізді аңның бейнесін көрсетеді. Біз ... ... ... ... зат деп ... Ал ... ... адамға
осы әшекей заттан бастарын және мүйіздерін түйістіріп ... екі ... ... қиын емес. Таутекелердің мұрын, ауыз, құлақ тесіктерімен
қоса көзін ... ... ... ... ... ... және ... ерекше күшті байқауға болады.
Көздері үлкен дөңгелек, мұрын тесігі делдиіп тұр. Соған қарап ... ... ... ... атып ... ... болады. Мүйізіндегі сегіз
тиек өте анық көрсетілген. Осы әшекей ... ... ... ұшып ... құс ... ... ... Құстың доғалдана біткен тұмсығы анық
бейнеленіп, ... ... ... көз ... бөліп жасаған. Құстың
қанаты таутекенің тойнымен астасып жатыр. Ерекше ... ... ... бұлшық еттері тағы бір қырынан алғанда ... ... ... тұр. ... ... ... ... желкесінен
мойнына қарай бұлшық еттерімен кескінделген. Әшекей заттың өрнек салынбаған
артында бекітетін үш ілмегі бар. Екеуі таутекенің бас ... ... ... ... ... ... ілмектер белгілі бір затқа тігілген кезде орыны ауысып
кетпес үшін есеппен жасалған /12, 155/.
Жалпы бұл ... ... ... ... тура ... ... ... аң-құстың бірігуін белгілі археологтар ... ... ... трех ... ... (птица – копытное животное –
хищник), которым оперировали уже раннесакские ... ... ... идеи ... ... ... Вселенной. Это
придавало вещи магическое значение” – деп тұжырымдайды.
Табылған заттардың тағы бір бөлігі – басы ... ... ... ... ... ... құс (сірә, бүркіт болар) 36 ... ... тән ... ... (бирюза қондырылған), әсіресе өткір тұмсық ... ... бас ... анық дараланып тұр. Бұл жыртқыштың сақиналы
шеңгелі де бирюза тастармен өрнектелген.
Сондай-ақ аюдың қонжығына ... ... ... ... 38 ... да ... ... туғызады. Бұл бейне де бір қырынан алынған:
аяқтары жуан әрі ... ... ... ... ... ... ... салбырап тұр, бір тұтам ғана құйрығы бар. Әсіресе үлкен дөңгелек ... ... ... ... ... ... ... белгіленген. Тұмсығы
қиылып түскендей. Басқа бейнелердегідей мұнда да ... ... ... ... ... ең ірі ... қапсырма – мойнын алға
созып, ... ... тік ... арқардың бір қырынан салынған бейнесі
болып табылады.
Скиф-сібір әлемінен қалған ескерткіштердің ... ең ... ... ...... ... жұлдыз тәрізді алтын
қапсырма. Оның астарында киімге тігуге арналған мықты бауы бар.
Шілікті кешеніндегі өзге заттар - қоңыраушалар, ... ... ... ... салпыншақтар, көзмоншақтар т.б. түрінде кездеседі.
Міне Ұлы даламыздың осындай ... ... ... ... ... ... бере ... оны ұғындырудың маңыздылығы
өте зор.
ІІ Қазақстандағы этнографиялық ескерткіштер туризм нысаны
2.1 Музейлердегі этнографиялық ... ... ... - өлкетану музейі халқымыздың рухани асыл
қазыналарын жинақтап, өлкеміздің өткені мен ... ... ... ... - ... ... - ағарту, насихаттау жөніндегі ірі
мәдени ошақтың бірі. 1929 жылы ... ... ... ... 1965 жылы ... қонақ үй күрделі жөндеуден өткізіліп,
алғаш рет тұрақты ... жай ... ... Бұл ... ... ... ... 1967 жылы ашылған жаңа экспозицияның ашылу
салтанатына белгілі қоғам және ... ... ... ... ... ... мен шежіресінен сыр ... ... ... ... жоғары бағаланып, Отандық тарих пен өлке
тарихының негізгі кезеңдерін зерттеп, білім алудың дерек ... ... ... ... ... қоры оның ең басты көрсеткіші ... 95 мың ... ... алынған. Олар - минерология,
палеонтология, ботаника, археология, ... пен ... қол ... ... ... ... сирек кітаптар, деректі ... ... ... ... ... ғана ... ... ерекешеліктері бар 29 туындысы Түркияда Анкара, Стамбул
қалаларында өткен көрмелерге қойылды. Ғылыми деректер бойынша ежелгі Ақтөбе
жерінде ... VI-V ғ.ғ. ... ... дамыған орталықтары
болғандықтарын айтады. Ғалымдардың зерттеулерінің нәтижесінде ... ... ... табылған сармат шеберлерінің қолынан
шыққан алтын бұйымдар мен тұрмыс ... ... ... ең ... ... ... ... ішінде музейге келген көрермендерді елең
еткізетін өн бойы скифтердің жануарлар стилінде "нақышына" келтіре ... ... ... ... ... орны ерекше. Ғұн, оғыз-
қыпшақ кезеңдеріне жататын археологиялық ... ... ... ... соның ішінде ғұн шеберінің қолынан ... ... ... - әсем ... ... ... ... этнографиялық мұражай тарихы
Облыстық этнографиялық мұражайдың қорларындағы әсемдік – қолданбалы
өнер коллекциясы ... ... ... ... ... ... Шығыс
Қазақстан облысы шеберлерінің қазақтың ұлттық нақыштарын қолданып, ағаштан
ойған бұйымдары жинақталған. Шағын топтамада - ... ... ... ... ... еңбектері бар. Этнографиялық мұражай халықтық
кәсіп пен өнерді қайта түлету жолында үлкен ... ... ... ... ... қорларында сақталуда, олар көне дәстүрді
жалғастырушы және дамытушы әрбір автордың шеберлігін, дарыны мен ... ... ағаш оюшы ... өз ... ... бар, дегенімен олар
халықтық эпос, жыр – аңыздар мен ... ... ... ... үңілген. Тарихқа, ... ... та ... көрініс тапқан: көптеген мүсіндер мен композициялар, панно
мен кәдесыйлар біздің еліміздің ... оның ... ... қазақ халқының өткендегі өмірімен және тұрмысымен таныстырады.
Материал ретінде ағашты пайдаланатын шеберлердің қолдарынан ... ... ... ... ... Ағаш ... оны ... түрлі
техникасын, өрнектерді, бедерлерді қолдана отырып, материалдың пластикалық
қасиеттерін пайдаланып ағаштың ... ... ... ... ... ... меңгерген, көне, әрі қашанда жаңа заман материалы ... ... ... ... паш ... табиғи қасиеттерін күшейту үшін оюшылар текстураны химиялық
жолмен, яғни ... ... ... ... ... ... Сырлы бояуды
қолдану – күрделі нышанды айқындау, құрылымның сәулелі ... үшін ... ... ... күңгір бетіне іштен сәуле шашылып
тұрғандай ... ... ... өзі ... ... ... ... Ағашқа
түс беру – түр – түс ... ... ал бояу ойма ... нақтылай,
күшейте түседі. Көпшілік шеберлер ... ... ... ... ара балауызы) қолданады. Балауыздау - әлі күнге дейін
ең жоғары сапалы, берік және ... әр ... ... ... бұл ... ... етеін тәсіл, әрі механикаландыруға келмейді. Беті жақсы ... ол ... ... жылтыр және тереңінен айшықталған, ашық та
жарқын текструра болып табылады. ... ... ... ... ... қолданылады.
Ағаш оюмен ертеден шұғылданған, ол барлық халықтарда дерлік сүйікті іс
болған. Бұл әсемдік- қолданбалы өнердің ең көне түрі болып ... ... ... ұзақ та ... ... өтіп, өзінің шыңына жетті. Бүгінде нағыз
әрі хас шеберлер аз қалды, ... бұл ... ... бойғы тәжірибені талап
етеді және механикаландыруға ... ... ... ... қолмен
атқарылады. Шеберлер өз бұйымдарын ... ... ... ... ұңғу), жақшалық (қабыршақты), сұлбалық ... ... түсі дәл ... ... ... ... мүсіндік (тегіс, фактураланған) әдістері мен тәсілдерін қолданады.
Мүсіндер, композициялар ... ... ... ... бірі ... Бөлектер қосылатын жерлерде саңлау пен қуыс ... үшін ... ... ... – бұл ... ... ... тәсілдерінің тағы да бір
көне түрі, осы орайда материалдың ... тән ... ... ерекшелене
түседі. Токарьлық өңдеу кезінде сүрек қабаттарының қайтаданбас өрнектері
бетке анық шығады, бұйымдар ... ... ... ... келеді.
Сүрек – жанды, жылы әрі шебердің мейірімді де ... ... ... ... қорларындағы Шығыс Қазақстан облысының шеберлері
қолдарына шыққан ағаш ... ... ... ... ... ... музей қорында “киіз және тоқыма бұйымдары” атты жеке
қор бар. Онда 1500 астам киіз және тоқыма бұйымдары ... Киіз ... ... ... ... ... ... қарай
бөлінеді, сыныпталады.
Музей қорындағы сырмаққа келетін болсақ, сырмақтың өзі көлем ... ... ... Мұның ең үлкені — көш сырмақ. Бұл сырмақты ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі 3-5 метрдей болады.
Екіншісі - ... ... ... ... 3-3,5 ... Мұндай сырмақтар
кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене ... ал от ... ... ... ... от басымен төрге дәлденіп жасалады. Ол
тамның, ... киіз ... ... от ... ... ... - төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бұл жиекті, оюлы сырмақ. Мұны ... ... ... ... ... киіздің үстінен, қонақ көрпенің
астынан салады. Төртіншісі - төсек сырмақ немесе төсек алды ... деп ... ... 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе төсектің алдына
төсейді. ... ... 1-1,5 ... шағын түрлері де кездеседі. Олар
бір кісілік сырмақ деп аталады. Сырмақтық көбінесе ені тар, 1,5-1,7 ... ... ал ... 3 ... ... одан да ... ... түр жағынан алғанда да қазақ сырмақтарының 4 түрлі атауы бар. Оларды
«ақ сырмақ», ... ... ... ... ... сырмақ» деп
атайды[13,45].
Ақ сырмақты бояулы жиекпен немесе түсті ... ... Оны ... ... ғана ... ... немесе таңдайлап иірген қарала жиекпен
жиектейді.
Қарала сырмақты қара және ақ ... ... ... ... ... ... тігістің үстіне бояулы жиек бастырылады. Бұл бұрын
сән-салтанатта сыйлы қонақтарға төселетін, көш жүгіне жабылатын еді.
Жиекті сырмақты тұтас бірыңғай ақ ... қара ... ... беті не
бірнеше түсті бояумен өрнектеп бастыру ... ... Мұны ... ... ... ... альп ... және басқа да күнделікті тұрмыста көп
пайдаланған.
Дебіске сырмақты жасағанда тұтас ... ... әр ... ... ... сол ... ... жіңішке жиек басады. Кейде кестеленген
тұтас матамен тыстап та дебіске жасайды.
Қазақ халқының ескі ғұрпында мал еті ... ... ... ... белгіленгені тәрізді, үй-іші төсенішінің үй мүліктерінің де жас
мөлшеріне ... ... ... ... ... ақ сырмақты қазақтың ескі
ғұрпында көбінесе күйеуі орын келмеген оң жақтағы қыздың астына ... ... ... ... ... жесірдің астына төсейтін. Ал дебіске сырмақты
төсек үстіне, төсек алдына, жас келіншектер мен күйеу жігіттерге төсейтін.
Дебіске ... ... ... да ... ... ... Мемлекеттік музейі 1947 жылы тарихи-
этнографиялық экспедиция кезінде Семей облысының Абай ауданында болып, ... ... ... ... ... 1926-1927 жылдары Қазақстанның
көптеген ауданына саяхат жасаған С. И. Руденко: «сырмақ жасау ... ... ... кең ... - деп ... Сондай сырмақ
түрлері Орталық Мемлекеттік музей қорларында да кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Мысалы:
КП 14822 Сырмақ - төсеніштік, киіз кілем.
XX ғасырдың басындағы сырмақ. Киіз, жүн ... ... ... ... - ... жасалған, тікбұрышты формадағы, ақ және қою
қоңыр түсті киіз оюмен безендірілген, шеті ашық ... ... ... ... ірі ... тектес оюлармен әшекейленген. Астары сарғыш
киіздің құрақтарынан ... 14974 ... ... ... ... жүн ... ... көлемі
135х290 см. сырмақ. Сырмақ - киізден ... ... ... ... киіз ... ... ақ және қою қоңыр түсті киізден жасалған.
Оюдың шеткі жиектері қошқар мүйіз ... ... ... және ... жүн ... ... ... неше түрлі киіз құрақтарынан жасалған.
Келесі қор затының нөмері КП 15187 Сырмақ.
Киіз, қап тігетін матадан безендірілген, көлемі 218х250 см. төсеніштік
сырмақ. ... ... ... ... ... ... көк және көгілдір түстегі
киізден жасалған тікбұрышты форма түріндегі төсеніштік, киіз ... ... ... және қос ... ... өрнектер жүргізілген. Шеттерінде
қос мүйіз өрнегі мен алты ... ... ... ... гүл
тәрізді ою өрнектер салынған. Сырмақтың шеткі жиектері жасыл және көк түсті
жүн жіппен көркемделінеді.
КП 15213 ... ... ... ... жүн баудан “жиек” сырып безендірілген,
көлемі 170х340см. төсеніштік сырмақ. Ақ киізден құрылған және он екі ... ... ... ... ақ ... қоңыр киізден инкрустация
техникасын қолданған. Қосылған тігістері көмкерілген. Сырмақ өрнегіне ... ... ... Оның өзін шетінен ортасына қарай бағытталып жапсырылып
жасалады. Негізінде оюдың ортасында 2 ромбо ... 8 ... ... ... ... ... Жиектің екі жағы бірдей айна мүйіз
тәріздес қиын ою ... Оюда ... ... түстер түсірлген.
КП 15215 Сырмақ.
ХХ ғасырдың басындағы, киіз, ... ... ... 90х180 ... сырмақ. Киізден жасалған тікбұрышты форма түріндегі төсеніш.Сырмақ
ақ киізден, қызыл, ... қара ... ... ... ... ... - қошқар мүйіз.
КП 16658 Сырмақ.
Безендірілген киіз, мөлшері 140х217 см. сырмақ. Сырмақ - киізден
жасалған тікбұрышты форма түріндегі төсеніштік кілемге ақ және қою ... ... ою ... ... ... ... ... киіз.
КП 17010 Сырмақ.
ХХ ғасырдың ІІ жартысының ... жүн ... ... ... ... қап ... матадан, киізден кестелеп безендірілген,
мөлшері 1,82х1,16 см. сырмақ. Әртүрлі түстегі киіз қалдықтарынан кестелеп
жасалған төсеніштік кілемге ақ және қою ... ... ... ... ... ... және жиек шетінде орналасқан. Қою сары түстегі
жүн ... ... ... үш ... және де ... ... байланыстырып орталығы екі бірдей ... және ... сары ... ... бос ... ... Барлық жиектері тоқ қызыл қызғылт, ... ... ... ... ... ... соңында қызғылт сары
түстегі жуан жүн жіппен екі түрде рамаланған. Астары қоңыр, ақ түстегі ... ... ... ... ... ... ... брезенттен, ши
барқыттан және алдынғы бетінде тігілген, киіз қалдықтарына қап ... 17516 ... ХХ ... ... көлемі 170х30см. сырмақ.
Сырмақ – қызыл – қоңыр және ақ ... ... ... ... киіз ... ... екі бетінде жүрек тәріздес фигура, оның
әрқайсысының іш жағында гүл ... ... ... ... ... ... ... барлық сурет рамалық ... ... сары ... және ақ жіптермен ірі оюланған. Сырмақ
өріліп жиектелген.
КП 15219 Сырмақ.
1977 жылғы, жүн жіп, киізден ... ... ... ... киіз ... ... ... түрінде безендіріліп орналасқан
сырмақ. Ортасында ою-өрнек құрылған. Орталығында, жиек соңында ... ... көк ... екі жол жиек жүн жіппен ортасына сондай
үлкен емес тікбұрышты сары түстегі ... ... ... ірі элементтен
“тармақты мүйіз” түсірілген. Қою көк ... екі жағы жүн ... ... тар ақ ... ... ... жиектер гүл ою-өрнегімен, ал
сырмақтың көлденең жағындағы жиегі тармақты мүйіз элементімен толтырылған.
Жиектері ... ... ... киіз қиындыларымен өрнек түрінде ... шет жағы ... ... ... киізден жасалып, ортасы ... ирек ... ... Шеттері сары түсті жиектермен
шектеледі. Шет ... ... ... ... ... ақ ... ... бөліктерінің жиектерінің өрнектері қолмен жасалған ақшыл
түсті жүн жіптермен ... 13340 ... ... ... ... ... ... Сырмақ -
тікбұрышты түрдегі ... киіз ... Қою ... ... қошқар мүйіз ою-
өрнегі бар ақ киізден безендірілген.
КП 13586 Сырмақ.
1935 жылы. Жүн жіппен, киізден құрақтардан безендірілген. ... см. ақ және қою ... ... ... кшомы қою қоңыр түстен
жасалған сырмақ. Ақ және ... ... жүн ... жиек ... ... қошқар мүйізді ою түсірілген.
КП 23038 Сырмақ.
Шұға, қап тігетін матадан жасалған. ... 68х56 см. ... ... ... ақ ... көк ... шұға киізден сәнделген сырмақ. Ортасында
сарғыш, қызыл, күрең қызыл, жасыл көк, ақ ... ... ... және ашық ... жүн жіппен көмкерілген.
КП 21368 Сырмақ.
Жүн жіппен, киізден құрақтардан безендірілген. Көлемі 340 х 230см.
Әртүрлі ... ... ... үш ... және орта жолдары бар.
Ортасында мүйізтұмсықты фигуралармен жолдар жүргізілген. Шеттерінде ... екі кең ... бар. Бір ою ... оюға жалғасқан. Олар қызғылт,
көгілдір, ақ және көк түсті.
Сондай – ақ ... ... ... үшін ... тұскиіз жасаған. Оны
жасау үшін нығыз басылған, жұқа киіз ... ... ... ... үшін түсті барқыттар, жібек, шұға, т.б. маталардан
бетіне ою-өрнектер тігіледі. ... әр ... ... ... ... оюды ... ... Мысалы Батыс Қазақстанда
өрнектелген киіз кілемдер қалауыш деп атоалады. Бірақ қалауыштың тұскиізден
айырмашылығы трапециялық формада [11,47;37,99].
Тұскиізді ... ... ... ... әдісіне ұқсас.
Тұскиізде мүйізді оюлармен қатар гүл, жапырақ оюларды да пайлаланған.
Ең көп тараған түрі ... ... ... ... ... ... ... музей қорында да кездеседі.
КП 111. ХХ ғасырдың ортасындағы, бархыт, мата, тамбурлық кестеленген
тұс киіз. Ортасынан тікбұрышты ... көк ... екі ... ... кең ... қара ... жіңішке фланелді қызыл түстен құрылған. Шет
жағы қара бархатпен 3 жақты жол ... өсуі ... ... ... арасындағы 11 ірі розеткалық 4 гүлдер соңғы бөлігі
орналасқан. Екі ... ... ... ... ... ... ... мотив қосымшалармен үш ашалы түрінде берілген. Жасыл
көк, қою көк, қызғылт, ақ, қызыл түстегі ... ... ... ... ... 6 гүлдің соңы, кейін ұзын 2 беттерінде
динамикалық өрнек түрлері көрсетілген.
Сондай – ақ ... ... ... жүретін бұйымдар да жасаған.
Керме, сандық қап, шай ... ... шай аяқ қап, жер ... аяқ ... ... ... белбеу, шабадан, киіз ... ... ... Музей қорында мұндай бұйымдар көптеп сақталған.
Керме – киім-кешек жұмсақ заттарды салатын, киізден бетіне неше ... ... ... ... ... екі ... күлтеленген бауы
бар, бір жағынан сәндік үшін тұтынылатын зат.
Сандық қап – негізінен ақ ... жұқа әрі ... ... ... ... ... ... ою-өрнектермен кестелеп тігіп, көшіп-қонуда
сандықтың қажалып, сырының тез көшіп кетпеу үшін жасалады.
Шабадан – жүк салатын ... ... Бұны да ақ ... басылып
дайындалады. Жоғары жиегі баумен жиектеліп, түймпе салатын ... ... ... “сандыққаптың” да, “шабаданның” да бір беті безендіріледі.
“Сандыққап” пен “шабаданның” оймышталып, көркем етіп ... ... Оған ең ... ... ... мен ... шұға мен ... пайдаланылған.
Шай киіз – ерте кезде қолданылған, ұзындығы 1 – 1,5 м ... ... ... жұқа ... ... ... ... кестеленіп, түсті жіппен
өрнектелген дастарқан.
Тұтқыш – қазан асып, қазан түсіру үшін екі ... ... ... ... күйе ... ... ... киізден қолғап сияқты
тігіоген, екеуі де ұзын баумен жалғастырылатын зат.
Жер жастық – киізден жасалған үй ... ... ... ... жүн ... ... тысталған. Киізден жасалған жастықтың
қазақтың таза ... ... ... ... ХІХ ... ... ... деп жазады: “Бай қазақтардың өзінде құс жүні салынған
жастық болмаған, киізбен ... ... жүн ... жер ... Қазақтың жер жастығына ұқсас бесінші Пазырық қорғанынан жер жастық
табылған”...бұғы жүні салынған шағын жер ... ... ... ... көп нәрсені аңғартады. Қазақтар киізден аяқ қап, кесе қап, кір қап,
кереге қап, уық қап, сияқты т.б. бұйымдар жасаған.
Музейден кездесер аяқ қап ... ... өте ... ... ... олардың сыртқы көлемі мен түрінің ұқсастығы болмаса безендірілуінің
көркемдік дәрежесі, ... ... ... ... ортақ та
жақтары бар. Ол - қазақ өрнегіне тән нәзік бояумен жүйелі кесте. Қайсыбір
аяқ қаптарға ... ... ... ... ... ... ... төрт текше, қайсыбірі доғал болып келеді. Ал оған
әр түрлі қиықтан құралып жап-сырылған ою аяқ ... өн ... ... ... ... ... ... Сырмақ, текеметке қолданылатын күрделі оюдың мұнда
кейбір ғана элементтері пайдаланылады.
Аяқ қап - қазақ халқының тұрмысында ... ... келе ... ... қолданып, ыдыс-табақ жинақтап, таза сақтау үшін
жасалған үй мүлкінің бірі. Музей қорындағы ... 173. Аяқ қап киіз ... ... ... ... см. ...... түрдегі күнделікті заттарға арналған сумка.
Беткі бетіне қызыл сәнін тігу. Қара жасыл көк бархатта ... ... ... қою қызылғыт түстегі жүн жіптермен тығыздап кестеленген келесі
беті қоңыр киізден ... Екі ... бар өсу ... 145. ХХ ғасырдың басындағы теріден, киізден, жүн бархат мата,
құрақтан жасалған үй ... ... ... аяқ қап. ... ... сопақша түрде негізделген алдынғы беті қара киізден жасалған ... қара ... жиек ... Аяқ ... ... ... сәнделген, сонымен қатар ашық жасыл түспен боялған. Іліп қою ... ... ... 16077. ХХ ... ... киізден, матадан жасалған, көлемі
49х53 см. іші ... түс ... ... іші қара матадан, негізі
тікбұрышты – төрбұрыш түрінде киізден ... Аяқ ... ... беті
крестеліп кестеленіп сәнделген. Гүлді ою. Жіптің түсі – ақ, қызғылт, ашық
жасыл, таңқурай, сары, сирен. Соңы ақ және ... ... ... ... Екі ... бар ... аяқ қап – кесе ... қалмауы үшін киізден ыңғайлап пішіліп, ... ... ... ... қазақтардың тілінде “кесе қап”,
батыс Қазақстанның ... ... ... облысының Маңғыстау, Өзен
аудандарында “шай аяқ қап”, “шай сандық” деп аталады. Ұзындығы – ... см, ені – ... ... 30 см ...... жасалған, жеңі бар, қазақтардың ХІХ ғасырдың басында
және оған дейін киген сырт ... Ерте ... мұны ... ... ... ... киген келмейді, кебенек киген келеді” деген мақал қалған.
Оның мағынасы ... ... ... ... ... ... тілектестік
білдіру.
Қалпақ – қазақтардың ерте заманнан киіп келе жатқан бас ... ... ... ... ... ... туралы Б.Д.Дауылбаев: “ақ
қойдың жүнінен басылып тігілген қалпақты жаз бойы киетін” – деп ... ... бас киім ... ... ... шығып қалған.
Белбеу – киіз үйдің туырлығы ... соң бір ... ... ... ... бел ... тартылып, екінші босаға
байланатын арқан.
Байпақ – бұны ... ақ ... ... ... ... ... қатты аязды суық кезінде, жолаушылап алыс жолға шыққанда, көлік
үсмтінде, шанада отырғанда ... ... – ақ ... ... түрі ... оны “мұйық” деп атайды.
Киіз етік – басы мен қонышын ... екі бет етіп ... ... былғарыдан немесе жақсы иленген қайыстан сыздық салып
тігеді. Қонышынсын жұқа былғарымен оюлап ... ... сірі ... ... қаптап, сыртынан өрнектеп қояды. Киізө етіктің де ... ... ... ... ... ... табандығын бүрмелеп,
былғары ұлтарақша салып, ұлтан өкше қағады. Киіз етек әрі жеңіл, әрі сәнді,
суық өткізбейді. Қазір оны “боти” деп ... - бұны ... ... ... қозы ... ... [10,53]. Оның
да басылу процесі киіз басумен бірдей. әуелі шабақтап алып, бетінен қолмен
арқылы орындалады. Бірақ мұның астына ... ... ... төселеді. Ұйықтық
киізді кенептің үстіне шабақтап басуға ... оны ... ... екі бет етіп ... ... ... табанын қалыңдату үшін,
жұлықтан асыра үшінші рет жүн басылады. Талдырма киізденіп, ... ... ... ... ... да, ... ... оны қайнап жатқан суға салып,
30-40 минут қайнатады да, тақтайға салып қашан киіз ... ... ... ... (2 сағат, кейде одан да көп уақыт) ... ... ... біткен соң, оны үлкен-кішілігіне қарай желкелік
пен өкшеліктің арасына сына қағылады. Бұл ккезде пима анда-санда ыстық суға
салынып отырылады. ... ... ... ... ... ... ... де, қайтадан қалыпқа салып пиманы пештің ішіне кептіруге салады.
Егер ақ жүннен жасалған пима болса, оны қарайту үшін ... ... ... өте ... етіп басу үшін оны қайнатқанда белгілі мөлшерде
түрлі қышқылдар қосылып отырады.
Киіз байпақ, саптама етіктің ішіннен киетін етік – бұл ... ... киіз ... ... ... ... салып киетін қысқа өкшелі етік.
Оның ішкі табанына киіз ... ... ... бітеу қусырылады да,
тізеден асыңқырап тұрады. Оны көбінесе қыстыгүні алыс сапарға ... ... ... жол ... ... ... киіз байпағының
қонышы қара санның ортан ... ... ... кең ... матамен
көмкеріледі. Оның киіз байпағы әрқашан ішінде ... ... ... ... киізден төсек жасаған. Төсек негізінен ақ жүннен
басылады. Екі жағынан ешкінің немесе ... ... ... ... салынған, жіңішке етіп, мата кесінділерімен өрнектелген.
Ондай салынған ... ... 20-25 см ... жеткен [13,95].
Қорыта айтқанда, бұрынғы ата – бабаларымыздың киізден жасаған
бұйымдары ...... ... ... ... ... ... түр-түсі, қолданысы жағынан ерекшеленетін ... ... ... ... жалғасы болып табылатыны даусыз.
Тоқыма бұйымдары қазақ халқының күнделікті тіршілігінде қолданатын
затар. Олар атауына қарай ... ... ... музей қорында
кілемнің көптеген түрлері бар. Кілем — жайсаң төсеніш, ілсең сән. Осындай
ел аузына ... асыл ... ол әлі де ... келе ... ... ... Шығыс елінде оны тоқып, тұтынбаған халық ... ... ... сан қилы ... өрнектерге қарап отырсаңыз тұпыл тұрған ... ... ... ... Бір ... өмір ... халықтардың
тұрмысы, көшпелі елдің ағаш үйі, мал қорасы, ескі қорғандар, жүзім ... ... бәрі ... ... бейнеленген. Кілемдегі суреттер қаншама шартты
түрде бейнеленгенімен ондағы өрнектерден өмір шындығын ... ... қиын да ... өнер ... ... бұдан мың жылдар
бұрын, қарапайым халық өнерпаздарының ой ... ... ... ... ... ... кездесетін кілем түрлері де,
атаулары да көп. Көне заман деректерінде де олар тап осы ... ... ... ... кілем, жол кілем, жолақ кілем, жібек кілем, масаты
кілем, ... ... ... ... ... ... ақ сирақ кілем, алаша кілем,
сияқты көптеген атаулардың ... ... ... кілем тоқумен ертеден
таныс екенін және кілемнің әр ... әр ... ... ... [13,95].
Соңғы жылдары кілем тоқу үлкен фабрикаларда өндірілетін, ... ... ... ... кілем тоқу фабрикасы жылма-жыл өндірістік
жоспарын артығымен орындай отырып, кілем, алаша, басқұр, қоржын, ... ... жаңа ... ... шығарарады. Алматы кілемі қала мен
ауыл түрғындарының ең ... үй ... ... 1663 жылы ... есеп
бойынша, Қазақстан көлемінде кілемді қолөнер әдісімен тоқитын -176 шебер
жұмыс істеген. Олардың кейбір іс ... кең ... ... ... ... ... 1960 жылы тоқып, Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік музейіне сыйлаған «Еңбек қуанышы» деп аталатын кілемі өте ... ... ... ... сақтаулы [14,23]. Сондай – ақ бір ғана
бұл кілем емес көптеген кілемдер түрі сақталған. Мысалға алсақ,
КП 127. ... 340 х 199см. Түк ... ... қызыл түсті сызығы
бар кілем. Үш ірі ою-өрнекті, соңы сегіз көк резеткалы сызық ... жақ ... ... ... 1956 ж» - деген жазу бар.
КП 129. Көлемі 331 х 197см. Түк ... ... ... ... ... ... Ромбалы ою - өрнек, «Қонратбаева Ранима, 1956 ж.» ... ... 21650. ... кілемге жүннен түк салынған. Композиция кілемі
ортасында көлденең көк ... үш ... ... ... түсірілген. Ортасы
сатылы фигурамен толтырылған мүйіз тұмсықты түрінде ромбалық оюлармен
жіңішке аяқты ... Бос ... мен ... ... ... арасындағы
негізгі фигура оюы жасалған. Бұрышында екі қатарлы оюлар жүргізілген.
Кілемнің көрнісі қара-қызылдау ... ... бет ... ... үш жолды
рама оюлармен толтырылып, жиектерде ... ... ... ... ... орта жолы бар. онда ең ... жиек орта жолы ромбалық ... 20737. ... ... қызыл сегіз қатар ақ сұр, сары, қоңыр ... оюлы ... ... ... 100х140 см. Тізбектеліп, тығыз ... ... ... ... көлденең көк терек үш сатылы фигура
түрігде түсірілген. ... ... ... ... мүйіз томсықты
түрінде ромбалық оюлармен жіңішке аяқты ... Бос ... мен ... ... ... ... ... оюы жасалған. Бұрышында екі қатарлы
оюлар жүргізілген. Кілемнің көрнісі қара-қызылдау түсті. ... ... ... үш ... рама ... ... жиектерде кеңістік
көрнісі бөлінеді. Жиек көрнісі кеңістік орта жолы бар. онда ең ... ... жолы ... ою орналастырылған. Қазақстанның сәндік қолөнері ... ... ... құрамды бөлігі. Оны дамыта ... ... ... істерін жас ұрпақтарға жеткізу. Махамбет Өтемісұлының
200 жылдығына арналған кілем жәдігері. Кілем екі ... ... ... ... одан ... «Махамбет» деген жазу, жанында қазақ
ұлттық ою бар. ... ... ... ... ... ... сыйға
берген.
Алматы қаласындағы кілем ... ... ... ... ... ... ... кейде тіпті сирек кезде-сетін кілем
түрлерін де шығаратын бірден бір үлкен ... ... ... ... ... еліміздің музейлеріне жіберді. Олардың ішінде: Аманкелдіге
арналған 1937 жылы жасалған (20 м2) ... ... СССР ... ... 1940 жылы жасалған көлемі 20 м2 «Қазақ ... деп ... ... 1947 жылы ... «Рейхстаг төбесінде» атты
кілем көлемі 16 м2 Москваның 800 жылдығына арналып сыйлың ретінде музейге
жіберілді. 1947 жылы ... ... 30 жыл» атты ... 30 м2 ... ... ... Қазақстанның орталың музейінде Шоқан
Уәлихановтың кілемі бар.
Ал кілемнің қазақ арасына көп тараған түрлеріне келетін ... ... ... ... қалы кілем, жібек кілем, тақыр кілем, түкті кілем,
қара кілем, бұхар кілем, терме кілем, түрікмен кілем, ... ... ... ... ... алаша кілем, шигүл кілем, шатыргүл кілем, ... ... ... мәскеугүл кілем, самаурынгүл кілем, алтыауыл
кілем, торғай түр ... ... түр, ... ... ... кілем, т. б.
түрлері көп-ақ.
Қазақтың терме өрмегінің тәсілімен ... ... ... ... ... құр, ... ... басбау, есіктің тастамасы, қоржын,
сандыққап ... ... ... Ботаның, түйенің ноқталарын, ... мен ауыл ... жай ... де аспалы өрмекпен де тоқи береді.
Осыған орай енді біз ... ... үй ... яғни кілем
түрлерінің бірқатарын атап өткенді жөн көрдік. Олар: ақ кілем, ақ сирақ
кілем, ... ... бас ... ... ... бір бет кілем, бөстек кілем,
бөртпе кілем, бұхар кілем, жасыл ... жол ... ... ... ... қара ... ... кілем, қызыл кілем, құлпырма кілем, мақта кілем,
мақпал кілем, нар ... ... ... оюлы ... ... ... түрлі
кілем, төр кілем, төсек кілем, тұс кілем, түйе ... ... ... ... ... кілем, шаршы кілем, шағын кілем [37,102.]
КП 26649/7. Қолдан тоқылған тақыр кілем. Көлемі 3х200см. Оның негізгі
түсі қоңыр. Кілемнің орта ... ... ақ, сары және ... түсірілген. Кілемнің екі соңында сары қоңыр жүн ... ... 26671/2. ... ... ... ... фонға сегіз қатар ақ сұр, сары,
қоңыр түсті «тарақ» оюы. Тізбектеліп, тығыз етіп тоқылған. Омбы өңіріне аты
мәлім, 1937ж ... ... ... Қожахмет қажы Ғалымбай ұлының (1878-
1937жж) ашқан ...... ... ... қолданылған. Шашақсыз.
ХХ ғ. басы. Музейге Мұхамедиярова Күляйм Асхап қызы ... ... ... ... 2,29х2,10см. ... ... ... мәнерлеріне,
ұлттың түрлеріне, ою-өрнектеріне қарай түрлі-түрліше атала береді. Олардың
бәрін түгел атап шығу ... ... ... ... жас ... ... «Бақыт кілемі», «Қыз қуу», «Некеге бару», «Космос», «Спутник»
деп атап жүр.
Алаша тоқу. Алаша бүктеуге, жинауға, алып-салуға ... ... ... ... ... әрі ... әрі көлемді етіп жасайды. Өрмекпен
тоқылған алашаның ені ... 40-45 ... ... ... мұның
бірнеше кесіндісін біріктіре құрауға тура келеді. Бұл үшін шебер ... ... бойы мен енін ... одан кейін неше бой етіп кесіп,
құрау қажеттігін ... ... бау, құр, ... да ... ... ...... бояусыз алаша, жүн алаша, жіп алаша, мақта алаша, ... ... ... ... ... алаша, екі қабат алаша, терме ... ... ... ... ... ... ... алаша, шашақты алаша, көмкерулі алаша,
жиекті алаша боп бөлінеді. ... түйе жүн ... ... шекпен, қой
жүнді шекпен, шидем шекпен, жібек шекпен, таңдай шекпен, су ... ... шым ... ... шекпен, ақ шекпен, ала шекпен, өр ... ... ... шекпен сияқты түрлері бар [37,103].
Енді терме, құрларды атап, олардың кейбіреулеріне түсінік ...... басы мен ... ... ... тұрады.
Дедеге құр — үзіктің сыртынан дөдегеден оралады.
Басқұр — керегенің ... ... ... орап тұрады.
Басқұр — туырлықтың басбаулары, үйдің ішінен уықтың үстін шырмай орайды.
Басқұр — киіз ... бас бауы ... ...... ... ... бау — киіз есіктің екі иін бауы.
Аяққұр — туырлыңтың етегін ... ... ... ... және ... ... ... аяқбаулар.
Құр — жел бау, киіздің үйдің екі таянышына керегелерді қосып байлайтын құр
бау. Бұл онша енді ... ... құр — тең ... құр жіп ... жіп — ... ... аяң салып отыратын үзеңгі. Сонымен ... ... құр ... құр бас жіп, құр ... құр ... сандыққап, құр
қоржын, құр алаша, құр асмалдық, құр ... құр ... т. б. бар. ... де ... ... істелетін үй іші жиһаздары. Бұлардың қай-қайсысы
болсын өрнектеліп өте әсем жасалады.
КП 25448/23. 1970 жыл. ХХ ғасырдың ортасына ... ... ... см. ... – екі ... ... ... балалар сумкасы. Кішкентай
заттарды салатын арпалы сумка. Бетінде қара-көк қалтасы құрақтармен қошқар
мүйізді оюымен ... ... ... қызыл шұға. Ортасының соңында
қара- көк түстегі сылдырмақ тігілген.
КП 24659. Қоржын.1959 жылғы. Көлемі 50-111 см. Жүн мата және ... ... ... ою-өрнекпен, түксіз матамен, үш бөлікті аузындағы
мықты ... екі ... ... ... ... ... Бет жағы
геометриялық өрнекпен сәнделген. Қызыл – қошқыл түстегі тысы ... ... Бір ... ... ... ... бар, ... түксіз тігілген геометриялық фигураны техникамен жасаған. Негізгі
түстері: қызыл, жасыл көк, қара, сарғыш, жүнмен қолдан жасалған.
КП 920. ... ... ... 115 х ... жол ... Қою
қызыл түсті басқұрдан жаслаған. Суреттері қара және сары түсті.
КП 9240. Жүн матадан жасалған арпалы сумка. Көлемі 96 х 45см. ... ... ... ... “Құс аяқ” салынған. Бұны Орталық
Мемлекеттік музей қорына Омирбаеваның 72 жылдығына берген.
Қазір күнделікті тұрмысқа ... ... ... ... ... ... тоқи ... Қолмен тоқу ерекше жабдықты, арнаулы орынды, белгілі
мезгілді керек етпейтін әрі қарапайым, әрі ... ... ... тоқу
өнерінің түрлері өте көп және ол жан-жақты дамыған өнер. ... ... ... ... шәлі, шарф, шұлық, қолғап сияқты трикотаж ... ... ... ... ... ... ... және тағы да басқалар;
Әр түрлі жіптерден, талшықтардан, ... ... ... ... ... ... қалта және басқа да
көптеген заттар;
Шиден, қамыстан, шіліктен, жекеден тоқылған заттар;
Шыбықтан, қамыстан тоқылатын қораптар, шарбақтар,ыдыстар, ... ... ... ... ... ... құралдарына қарай
топтастырған дұрыс сияқты. Мысалы, біз атап өткен 1 және ... ... ... ... ... ... тоқыманың негізгі әдісі
— тоқылып отырған жіптің ... ... ... ... ... Бізбен шалып,
яғни сыммен тізіп тоқығанда жіпті шалудың өзі ... ... ... ... ілу, орап ілу, ... ілу, өткермелеп ілу және сол сияқты олардың
басқа да әлденеше түрлері бар.
Қолмен тоқуда да неше ... ... әсем ... ... ... ... түсті жіптерді көздестіріп қолданумен қатар, ... ... ... ... әр ... ... ... тоқу арқылы орындалады. 3, 4 және 5-
топтардағы тоқудың ... ... ... орай ... ... ... тоқу арқылы, кейде әдістерін пайдалана тоқу арқылы жүзеге
асырылады. Өрмектеп тоқу, мәнерлеу, бояу — әр ... ... мен ... бұрау шығарып тоқу жолымен де іске асады.
Қазақ, қырғыз, өзбек, қарақалпақ, орыс, украин халыңтарының арасындағы
қолмен тоқу өнерінің ... ... ... өте ... болып келеді.
Бұған қарағанда осы елдер арасындағы көршілік ... ... ... байқалады. Халықтар қолөнеріндегі мұндай қолмен тоқу
өнерінде ғана емес, тіпті ағаш өнерінде, тастан ойып, ... ... ... де ... ... ... торқа, жібек жіптерінен үй түрмысына аса қажетті
және көп қолданылатын шұлық, қолғап, ... шәлі ... ... ... ... әрі жылы, әрі жұмсақ, жеңіл де икемді ... ... ... ... өте ... ... тоқу ... жұмыс істейтін
орынды онша талғамайды. ... ... ... өте ... ... ... ... тоқу үшін ағаштан және сүйектен ұзындығы 12—15
сантиметрлік, сымнан 18—20 сантиметрлік қармақты біз жасайтын. ... ... ... ... та ... Ал сым ... болса, оның ұшы доғаланып, қыры жұмырлана тұжырылып ... ... ... үйың ... ... ... басқа киетін кепеш және т. б.
заттарды тоқу үшін екі түрлі жіп қолданылады. Олар фабрикаларда ... ... мен ... ... ... жілтер. Фабрикалардан
шығатын жіптердің түсі, жуан-жіңішкелігі, сапасы әр түрлі екені белгілі.
Сондықтан шебер ... ... ... керегін таңдап алады, содан соң барын
іске кіріседі.
Қазақ қолөнершілері, жоғарыда айтылғандай, тоқу ісіне көбінесе жүннен
иірілген жіптерді пайдаланған. ... ... түйе мен қой ... ... ... Мұндай жіптер таза, жұмсақ, әрі төзімді, созылмалы да
әдемі. Иіруге арналған жүнді ... ... ... ... соң ... ... Түтілген жүн қылқыбыр, шөп-шаламнан тазарып, ұйысқаны
жазылып, жұп-жұмсақ ... ... ... жүн созып иіруге, иненің
жасуынан өткізуге, сымның, ... ... ... ... ... ... үлпілдек жүнді бір шетінен суыра шүйкелей отырып жеңіл-желпі
домалаққа төгеді. Домалақтың ортасында ... ... ... ... кез
келген матадан екі қабаттап істелген бүлдіргесі сыртқа шығып тұрады. Жіп
иіруге кіріскенде, ... ... ... ... ... іліп ... ілмек шүйкені қыл-қоқыстан сақтап, оны биік жерге ... ... іліп қою үшін де өте ... ... екі ... ... бар. Оның біріншісі — ұршық. Екіншісі —
аяқпен айналдыратын жіп иіруіш. Ұршық пен жүн ... де екі ... ... Бірі — шүйкені сол қолдың сыртына іліп қойып иіру, екіншісі — шүйкені
жоғары (үйдің ... ... ... және т. с. с.) іліп қойып иіру.
Екеуінде де иіруші шебердің ... оны ... ... ... келе ... ... біркелкі етіп сыптығырлай отыруын саусақтарының шебер,
ширақ қимылдауын керек етеді.
Иіріп келе жатқан жіп ... ... оны ... үлпілдек ұшымен
жалғастырады. Егер оның біраз жері жуандап кетсе, не жіңішкерсе онда оны
тарқатып қайта иіру ... ... ... ... ... үзіп тастап, тегіс
жерінен қайта ... ... ... ... ... шарф, шәлі жіптері өрмек,
шуда жіптері сияқты өте пысық иірілмейді. Өйткені бұлай иірілген жіп тоқуға
бөгет жасайды, ал ... ... ... өте дөрекі және тықыр болып шығады.
Қолғап пен ұйықты кейде мықты болу үшін екі ... ... ... ... екі ... қосып, қатты ширатудың қажеті жоқ. Тоқуға арналып
иірілген жіп ... ... ... ... ... тоқу ... балаларға, үй-ішіне керекті
көптеген заттарды өздері жасайды. Әсіресе, бірнеше түсті жіптерді аралас
тоқу ... ... ... заттар әдемі де, ұнасымды әшекейленеді.
Қолмен тоқу өнерінің үй шаруашылығына тиімді тағы бір түрі бар. Ол
бұрыннан ... ... ... ескірерін тарқатып пайдалану. Әдетте
киім етегінен жағасына қарай, аяқ киім ... ... ... ... ... ... ... етегіне, басынан қонышына қарай және
олардың әрбір ... ... ... ... ... жіпті аса
қатты тартпай, домалаққа төгеді. Кейін оны домалақтап жай шумаққа ... да ... ... ... жылы ... ... жуып ... болған
соң, бұрамай сорғытып кептіреді. Сорғыту үшін ілген кезде ... оның ... ... ... ... бар не ... не тас байлап қояды.
Кепкен соң оны қайтадан домалаққа төгіп ... ... ... ... ... ... ... қорларында сақталған.
Сонау заман бастап жасалған тоқым бұйымдар қазіргі таңда да ... ... ... ... ... мәдениетін туризм саласында пайдалану
Қазақтың аңшылық және құсбегілік өнері туризм нысаны
Қазақ халқының аңшылық құсбегілік кәсібімен шұғылдану ... ... ... Адамзат қоғамының дамуына ілесіп, бұл кәсіп те біртіндеп
дамып ... ... ата ... ... төрт түлік малды қолға
үйрету арқылы аңшылық кәсібін бастаса, кейін келе жылқыдан жүйрік, ... ... тазы ... ... ... жануарлардан пайдаланып аңшылық
кәсібін дамытқан. ... бір ... ...... пен ... жас ... ... арасында кең тараған аңшылықтың түрі – бүркітпен аң ... деп ... ... ... ... ... аса ... адам
қолына үйрететінін атаған. Елімізде бүркіт көбінесе Алтай, Тарбағатай,
Алатау, Көкшетау таулары мен ... ... ...... ... қалып, бүгінгі күнге жеткен
дәстүрлі өнердің бірі. Сондықтан оны: атадан ... асыл ... - деп ... ... қорасына қой салуды арман етпесе де, біреулері
қырандарды қызығына, енді біреулері ... бола ... ... тауып, осындай мақсатқа жету – осы бір түз ... ... ... нақ ... ... қыранын тану, оны жетілдіру, оның тілін
біліп, ойлағаныңды істеткізу, ырқына көндіру ... ... оңай ... ... үшін ... ... ... лашын, сұңқар,
тұйғын, қырғи, тұрымтай қатарлы көптеген қыран құстардың ерекшелігін жете
аңғарып пайдаланған.
Бүркіт - бүркітке тұлғасы, түр-түсі, ... ... ... ... бар. ... ... ... түрлі. Оның өңі қара-қоңыр,
тұмсығы көкшіл сары, шұғыл инек көзі шүңіректеу қара (кейбіреулерінің ... сары ... құм ... ... шегір болып кездесетіні болады). Қабағы
биік, жанары отты болып, өзі тым рухты, қағлет келеді. Отырғанда шалғысы
айқасып, ... бірі ... асып ... Еркін отырғанда топшысы
салақтап, мелжемді ... аяғы ... ... ... қыры жыланның
қабыршағы тәрізді бедерлі болады. ... ... ... әр ... қырында тізілген маржандай бедері бар, оны болат деп атаймыз.
Жамбастарынан ... ... ... ... ... көп ... саусақтары салалы болып келеді. Бүркіттің жүні (мамығы) негізінен
екі түрлі болады: бірі – «терек жапырақ». ... мұны ... ... ... деп те ... Бұл ... жапырақтар дөңгелектеу келеді;
енді бірі – «тал ... Тал ... ... ... ... ... ... бірталай құс бар дедік. Олар: құмай, қарақұс,
күшіген, су бүркіті. Бүркітті ... ... ... ... ... ... ... да ыстыққа да төзімді болады. Семіз күнінде
жемге бір тойып алса 15-20 күнге дейін аштыққа ... ... Жаз ... ... ... бір ... көп ... құс, дертке шалықтырмай
бабымен асырағанда 20-30 жас жасағандары ... ... ... ... жеті ... ... балапан, тірнек,
тастүлек, құмтүлек, ана, қана, қутүлек, - деп атап, ... ... ... ... Ана ... төрт жас ... құр ұя көтереді, жұмыртқаламайды.
Еркек ұрғашысы қатар ұшып, қалыптаса бастайды. Қана түлек жылынан ... да 7-8 ... ... ... ұшырады. Онан соң жұмыртқалаудан
қалады. Өте қыран, текті құстар 8-9 жасқа келгенде ғана жұмыртқалап, тек 4-
5 жыл ғана ... ... ... ... ... ... жасайтын құс. Ұяны биікке
«жартасқа» ... Ну ... ... ... ... ... де ... бұл аса сирек кездеседі. Қаңтардан бастап ұя көтеріп ақпанның 20-да
жұмыртқалайды. Жер түзілісі, ауа райы және жас ... ... ... 20 ... ілгерінді-кейінді парықтарда болады. Сәуірдің 20-да ... ... 20-да ... ... ... ... ұрғашысы зор
келеді. Ұрғашысы жұмыртқа басып ... ... жем ... ... ... де жем ... тұлға жағынан үлкен-кіші болады, бүркіт атаулының бәрі ... ... ... ... «Сарша», «шәумен» дейтіндері ... ... күйі ... ... ғана қауқары болады. Олар асырап,
қайырып, кәсіптенуге келмейді. Нағыз бүркітке қолы ... ... ... бағады.
Қырандар - нағыз бүркіт бір-ақ түрлі дедік. Қыранды ... ... бес ... ... басы басты, қанды көз, ор қызыл балақ, ... ... жуан ... ... ... қылыш формалы түзу келеді. Кең
алқалы қарнында ерсүйек болады. Қара тіл, қара ... ... ... ... қара тіл – ... көк ... басы кешкіл, көкаяқ, тұяғы жазық түбірлі, бұқа
мүйіз келеді. Мұны: көкауыз долы қыран, - дейміз. долы ... ... ... таяқ ... сайын өшіге береді.
Үшінші: кейбір бүркіттің саңғыруынан уыс-уыс құрт ... осы ... екі ... кең, ... жырық, жұқа болады (сыртқы сынынан бұл
жоғарыдағы құстарда кезігеді). Мұны: битті-құртты қыран, - ... ... ... ... ... болады. Олар:
«темір саусақ», «шеге тұяқ» - деп ... ... ... ... ... тұяғы жазық, басы жалпақ, тұмсығы қысқа, кешкіл, ... ... ... өте ... кездеседі, түлкімен көп алыспайды, салмағы ауыр
болып, екпінімен келгенде, түлкінің не ішін ... не ... үзіп ... ... ... ... - дейміз.
Бесінші: бітімі үлкен, зор, көзі шүңгіл, балапан кезінде жүні ... жүні ... ... ақ иық, ... ... ақ ... ... Бұл
ұлы тауларда, мәселен: Алтай, Хан Тәңірі және Орал тауларында көп ... ... ... ... аңдарға өшігір болып, ... ... т.б. алып ... ... Ұлы таудың ақиық, мұз балақ қыраны,- дейміз.
Алтайдың «ақ иығы» дейтін сөз осыдан туса керек.
Сары шегір, ақ шегір, құм ... ... ... жуан ... ... ... болу жоғарыдағы бес түрлі қараннан кезедесетін басты
қырандық белгілер. Мұның ... ... ... кезесетін екі қырандық
белгі тағы бар. Бірі – бүркітте өте ... ... ... тал сыртқы ұзын
жүн болады. Бұл бір жақ ... ... ... ... ... шығады. Ауада қатты ұшқанда, ол ысқырып дауыс шығарады.мұны танып
білетін зерделі құсбегілер аңғара алады. Мұны «қыжа» ... енді бірі ... ... ... екі ... ... ұшына дейін ақ құйрық
болады. Екі ... ... қара ... Сол ... қара ... ... - ... атаймыз. Ел ауызындағы: «Алтайдың ақ иығы», «Сауырдың сабалақ сарысы»,
«Нарымның ақ ... ... ... ... қара ... ... кір ... мен қызыл аяғы» қатарлы бүркіт аттары, жоғарыда қырандық
сынды қамтып, жер аты ... ... ... ... мұның бәрі осы
мекенінде тұра бермейді, ауысып тұрады.
Қыран жаратылыстық тегі жағынан екі түрге бөлінеді, мұның бірі: «Батыр
құс», енді ... «Қу ... - деп ... ... құс дегеніміз: аңғал,
албырт, қомағай, жүректі, күшті, өшігір, аңмен алысқыш келеді. Қара құйрық,
қоянның ... ... ... ұя салады. Ол ыстық жерді де мекендеп
қала ... Жем үшін ... ... ... бармай, керішке ұя салатыны да
кездеседі. Өзі семіз келеді. Күніне аң алып ... Жере көп ... ... ... жібереді. Аң алып жеп отырғанда аңға күйі ... ... ... ... ... т.б. ... ... жемін тастап
кете барады. Бұл басқа құстан қорыққандығынан емес, өз-өзіне ... «Май жеп ... ... берсін» дейтін мақал, міне, осы құсқа
қарата айтылған. «Қу құс» дегеніміз – жүні ... сырт жүні ... ... иір, ... су көз ... ... тез үйір ... Аң алғанда
аңмен көп алыспайды, күш көрсететін аңға онша жоламайды. Қоян, шыл ... тым ... ... Ұя ... биік, салқын тауға шүығып кетеді.
Көбінесе қаршыға, сұңқар қатарлы ... ... ... ... ... ... «мырзақұс» көп шығады. Мырза құс күйші ... Жыға ... ... ... есін ... оны ... ... құзарлы, таулы өңірде көп жасайды. Ұялаған төңірегі ұшқан ұясы
оның алыс кетпейтін мекені есептеледі. Ұялайтын мезгілі жеткенде сол ... бола ... ... ... осы ... ... ... құсбегілер, бүркітті кәсіп етушілер, бастысы оны екі түрлі әдіспен
ұстайды. Бірі, балапан кезінде ... алу, тағы ... тор ... ұстау.
Бүркітті ұстаудың бұл әдістері көп қолды әдіс болып, оны ... ... да, ... біледі. Мынан сырт, қақпанмен ұстау дейтін әдіс бар. Бұл
зиянды, бүркіттің аяғын шағумен тынады. Тағы біртүрлі ... ... ... өзі екі ... ... кезігеді. Бірі, тояттап отырған құсқа
ойламаған жерден кез болып, оны әудем жерге ... ... ... ... ... алдырған қоянның бірін өлі, бірін тірі ұстап, өлі қоянды
тірі қоянға ... ... қоян өлі ... ... ұзақ қаша ... ... ... көзге тез түседі), бүркіт мекеніне ... ... ... ... ... оған ... ... Екеуін жеп болғаннан
кейін тояттайды, осы орайда жоғарыдағы әдіс бойынша ұстап аласыз.
Бүркітті қолға көндіруді оны ... ... ... ... тор, еш болмағанда төбесі шарбақпен бүркелген тас ... ... ... Бұл оның ... таза ауада дем алуына, табиғат
дүниесін көруіне пайдалы. Қанат-құйрығының бөлінбеуіне қолайлы болу ... ... ... ... немесе дөңбектің кескінін тастап, тым
болмағанда шымнан дөң жинап қою қажет. ... ... ... ... Аяқбауды берік, жұмсақ заттан таққан жақсы. Аяқбауды тегеуріннен
бастау зиянды. ... ... ... ... ... ... бүркітті «топқанат» болып қалмауы үшін шыжымдап, ауық-ауық ұшырып
тұру, биікке шығарып еңістете ұшыру қажет. ... ... ... бос ... де ... өзі ... ... келеді. Бұл сіздің адамға әбден
дағдыландыруыңызға байланысты. ... ... ... ... осылай
еткенде топқанат болмайды, ұшуға жаттығады, мұндай бағып-баулыған бүркітті
құсбегілер: қолбала, - ... түз ... ... ... ... жуасытуға келсек: ұстағаннан-ақ
қолда ұстау, шаршату, есін шығару, атқа алып ... ... ... ... ұйықтатпай ұйқысын алу, ырғаққа отырғызу, суға салу, арықтату қатарлы
әдістердің барлығы ерекше ... ... тез ... ... сонша тез
болады. Бұл әдістерді жинап: түз есін алу, - ... ... ... ... ... әрі ... ... мән берген жөн, сонда аяқбауын үзіп қашып
кетуден немесе аяғын жарақаттап алудан сақтануға болады. Түз есін ... ... ... тұруға үйрету, тағы да мазасыздандыру, ... ... ... жүн ... қол ... ... ... қарындарының қытығын жазу, үнемі қолдан жем жегізіп дәніктіру ... құс ... ... ... ... Осы ... жеткенде далаға шығарып,
жалаңбастап, шыжым тағып, құйрығын сүзіп, жақыннан ... ... ... ... ... ... атқа алып ... ат үстінен шақыруға
көндіктіруі тиіс. Осы кезеңге ... ... ... ... ... ... еріп ... әбден әдеттенеді. Бұл барыста жоғарыдағы қыран сынды
құстар тез жуасиды. ... ... ... – бабын тауып қайырып, түлкі
алдыру.
Ескерте кететін тағы бір ... ... ... ... ... ... көңіл бермейтін құстарда кезігеді. Бұлар көп арықтату, ... құю, көп мұз ... қоя ... ... ... ... қыран құстарға бұл
секілді қинау тәсілдерді көп қолданбаған жақсы, ол ... да ... ... да түзден ұстаған құстың өнімі қол баладан жоғары болады.
әрқандай ... ... тән ... ... ... ... ... жете игерген, бұл жөнінде тәжірибесі аса ... ... - деп ... ... ... ғана ... ... Қайыру
өнері дегеніміз: бүркіттің етінің жоғары-төмен болмай, дәл бабында болуы,
«зердесі» бар ... ... алу, ... ... тыс, ... әзірлеп, бүркітті түлкі алуға дағдыландыру, - деген сөзө. Зерде
дегеніміз – бүркіттің ... ... ... ... тамағынан
тоқтап байланған зат. Ерекше қыран – «Май жеп отырып ала ... ... ... аса ... ... аңды ала ... Күйшіл құсқа
кезіксеңіз дүниенің қорлығы, ол ... ... ... ... мезі ... Сол ... ... оны қорлыққа теңеп: «Шабан ат,
шәйпау қатын, өтпес пышақ, күйшіл құс, түлкі алмайтын бәрі ... деп ... ... ... ... 2/3 ... ... қайыруға болады. Бірақ мұны
бірден құсыңыздың күйшіл ... ... ... сіздің қолданған
әдісіңіздің үйлесімді үйлесімсіз болғандығын ... ... ... парық жасайды. «Қол бала»: қайыруға келсек, оның барлық тіршілігі
қолда ержету барысында ... ол ... ... ... ... әрі
етене болады. Қайырудың шарт-жағдайы сол барыста өздігінен әзірленіп
қалады. ... ... ... ... жем ... бау тағу, байлау,
қолға қондыру, қомағалау, ұшырып ... ... атқа алып ... ... ... ... барлығы, іс жүзінде, қайырудың әзірленген шарт
жағдайлары. Ендігі іс – қыркүйектен бастап, дәл ... ... ... аштырудың» алдында шырға тарту, шырғаны түлкі терісі немесе түлкі
өңдес басқа аңдардың терісі ... жөн. ... ... ... бір іс: шырға
тартудан бұрын құсқа жем бермеген ... Егер жем ... тура ... ... азық ... ... «Қол баламыз» ұрымтал жерден тарта
жөнелген шырғаңызды жұмарлай түссе, сол бабында түлкі көрсетуге ... ... ... түсуге баулудың әдісі ғана емес, оны ұзап
кеткенде қайтадан қолға келтірудің де әдісі.
«Бау аштыру» ...... ... рет ... ... Алған
түлкісін тырнақ алды дейміз. Түзден түскен бүркітті баптап қайырудың
алдында, оның қайыс ... ... ... ... ... онан ... ... дұрыс болады. Олай дейтін себебіміз: ... ... ... ... құс» яғни «Май жеп отырып ала беретін» және «күйшіл
(мырза)» деп ... ... ... ... құс ... тарта беріп, су құю,
қоя салу тәсілдерімен арықтатып жіберіп, онан соң «бөрітпе» ... ... ... ... сар етімен арықтатқанда ғана жөнге келеді. Бұлай
істемегенде, семіз күйін сақтап, түлкі ... ... ... ... ... ... ... құсқа істейтін әдісті күйсіз қыранға
қолданса ... зиын ... ... ... ... жарамай қалады.
Бүркіттің асқазаны басқа жануарлардікінен ерекше болады. Құс қанды ет,
сүйек, майды да сіңіре береді. Жеген тамағына (жеміне) тас, таза ... және шөп ... ... ... ... зиян болмайды.
керексіздеріе еттің тарамысы мен шандырына шырмап, үшандырды ... ... ... ... Мұның бүркіттің ішінде «зерде» қалмауына
көмегі тиеді. Бүркіттің ішкі ... тағы бір ... егер ... ішінде жарыққа сүйек кетіп, ол ішегіне қадалса, оны қайта толқытып,
құсып, ... ... ... ... Ине, шеге ... ... ... екі түрлі ішек болады. Тоқ ішек, бүйен ішек және алқа ... Бұл ... – кең ... Құстың өз етіндей ет немесе бір жегенде 5
кг ет ... ... ... ... қанық адамдар құстың ... таза ... Тым ... өте тоқ ... ... бұзылуы құстың
асқазанын бұзады. «Зерде» тұндырады, ішек қалыңдап тарылады сонымен құстың
денсаулығында өзгеріс болады. Ішегі қалыңдаған құсқа істететін шара – ... ... ... – жүннен, ағаштан, киізден құстың ішегін кеңіту ... зат. ... ... ... ... едік сол «Зердені» түсірудің
шарасы – мүсәтір салу. Егер ... жоқ ... ... ... ... ... ... түспесе, қойдың қу құмалағын не жас құмалағын
салса сонымен еріп түседі.
Қолда бір екі жыл немесе онан көп жыл ... ... ... алып ... ... майландырып түлетеді. Мұндай құсты қайыру асау құсты
қайыруға ұқсамайды. Шұғыл арықтатса майы бөлініп қалады. Май ... ... ... алмайды. Бұған алдымен «бөртпе» береді. Ол мол ... ... ... ... ... шайып «ақ жем» беріледі, қоя салынады. ... ... ... ... ыстық қайтаратын мүсәтір, қарандыз, ырғай
салса болады. Осы ... ... ... ... жақсы болмай қалған
бүркітті: «бағудан шүйеліп қалған құс» - дейміз.
Бүркітті кәсіп етушілерге бүркіттің ... ... ең ... ... ... бүркіттің көңіл берген-бермегенін түлкі алатын етіне келген-
келмегенін, ішкі құрлысының – денсаулығының жақсы-жаман екенін ... ... Мұны ... ... ... ... сан ... төс етін қолымен ұстап арық-семіздігін,
майының бөлінген-бөлінбегендігін білу.
Екінші, бүркітті түзге алып ... ... ... ауаға, жерге
қаратып, оның жалпы әрекет, бейне, көз ... ... Жем ... кезде адамға
көңіл берген-бермегенін байқау, адамға жылы рай ... ... бой ... ... ... өрге шыққысы келсе, желге әуліккісі келіп тұрса,
мұны адамнан жырақтасу деуге болады да, құсқа әлі де ... ... ... ... ... қолдан түлету. Құсты қыстай салып, ақпан-наурыз
айларында тоқтатады. Сол кезде емін-еркін семіртпеген жөн. ... ... ... тор ... ... ... Ауак райы ... мамыр, маусым
айларында семірсе құс тез түлейді. Қолдағы құсқа түлегінде ... ... жөн. Құс ... ең көбі ... ... «Үш ықтын» болады.
«Ықтын» дегеніміз – жылы, желсіз жер. Түз құсы да ... ... ... ... ... ... Қолдағы құсты түлек ... ... ... «Үш ... - үш ретте түлеу немесе жүні үш ... ... ... сөз. Түлеу шарт жағдайы екі ықтын, тіпті бір ықтында ... осы ... ... ... түлетсе онда құсты толық түлеткен болады.
Ықтын мезгілі тура, жақсы өткенде ... жүні ... ... ... ғана
бүркіттің кірі шықты деуге болады.
Бүркітті кәсіп етушілер көңіл бөлетін тағы да ... ... ... ... ... баққан құсты мерзім-мерзім терлетіп тұру керек.
Құс қайтіп терлейді?
Құстың терлеуі сүйекті жемді алысып мүжіп жеп, ... ... ... жеу ... ... Сонда екі танауынан су ... Мұны ... ... ... ... бір ай ... ... жеп танауынан
шықпаса, денсаулығы азаяды. Екі ай ішінде тартынақ жемесе ауру одан ... Үш ай ... ... ... ... ... бітіп, маңқаға
айналады. Асқынса өледі.
Екінші, бүркіттің қара тұмсығы, қара ... су ... суы) 2-3 ... ... қурап кетеді. Бұл да бүркітке зиянды. Түзде жүргенде бүркіт
табиғи түрде жауын суына ... ... ... Салып жүрген бүркітте қыс
күндерінде, түлкі аңдарымен ... ... ... ... жиі ... ... тоқтағаннан кейін бүркітті су қойына, сазды жерге ... міне ... ... жаз ... бүркітті жаңбырлы күндері далаға
байлаған жақсы. Тұмсығы өсіп, бір-біріне тиіп кетсе де зиянды. Онда ... ... ... ... ... жазда әртүрлі жеммен азықтандырған жақсы. Біріңғай
малдың ... ... ... ... 1-2 ай бергенде бүркітке зиянды
болады. Үнемілік қан-жын, жүнімен қоян, құс етін берген жақсы. ... ... шөп ... ... ... ... ... құстың ішінде ыстық пайда болғанда, бүркітке бітеу сауысқан, бітеу
құс, жүнімен қоян жегізген, қоя салған жөн. ... ... ... ... ... ... ... бүркітті ғана пайдаланып қоймай, одан басқа кішкене қыран
құстарды да қажетіне жарата алған. Кішекене құстар қатарына лашын, ... ... ... ... бар. ... ... ... құс
болғанымен, олардың өзіндік ерекшеліктері жоғары. Жаратылыс тегі ... ... ... қыран құстарды екі жікке бөлуге болады. Лашын,
сұңқар, тұрымтай, жағалтай – бір жік қаршыға, тұйғын, қырғый – бір ... көз, аяқ, ... ... жақтардан сұңқарға ұқсағанымен өз алдына
бір төбе яғни бір тек. Қаршыға, сұңқарға қарағанда көп ... ... ... ... ... ... үлкендігіндей-ақ болады. Көзі қара,
саусағы салалы, жіліншігі қысқалау, топшылы, жауырынды, төсі кең, қанаты
ұзын, ... ... ... ... ... қызыл шұбар, қоңыр шұбар
болып, түлегеннен кейін мойын, бауыры ор, сырты құбақан көк ... ... оңа ... Мұны адам ... ... десе ... алғаны жақсы.
Себебі: лашын ұядан ... ... ... ... құс. ... болады, бірақ қолға тұрмайды. Қолға тұрмайды ... ... сөз ... өшігір болғандықтан туған құсына жетпей қоймайды. Бұлдырық
секілді ұшпа құстарды 10-15 км жерге қуып ... ... ... ... Енді бір ... ... өте сирек кездеседі. Лашын түзде жүргенде 8
жастан жоғары, 10 жас ... ... ... ұшырады. 3-4 жыл
балапандағаннан кейін жұмыртқалаудан қалады. Қаңтар, ақпан айларынан бастап
аталық-аналық қосылады. ... ... ... ... жұмыртқалайды.
Өздігінен шөмшек ұя салмайды, бүркіттің тауға салған ескі ... ... қиын ... ... ... ... ... Мамырдың 20-сы
немесе маусымның 10-да балапан ... ... ... ... 10-15 күн ... жасайтыны да болады.
Ұядан алынған лашын балапанын жүні жетіліп, қарайып, ұшуға ... ... ... ... ... «Далбай шырға» дегеніміз сызықтатып,
қаз-үйрек қарға секілді құстарға жіп тағып ... ... ... сөз.
Алғашында 2-3 км, онан ұзақтан кейін дегенде 5-6 км ... етіп ... ең қиын жер зар ... келтіру. Зар күйіне келгенде мұнан құтылатын
құс баласы болмайды. бәрін теуіп түсіреді. Бұл өте ... ... ... ұшқан сайын екпініне екпін қосылуын мылтықтың оғы тоқтың ... ... ... Жоғарлап көкке шығып, екпініне еселеп қосылғанда
тепкен затын дал етіп түсіреді. Мысалы: ... ... ... ... ... тазқара, құмай қара құстарды аспаннан келіп, теуіп
түсіріп кетеді. Мұнан қорықпайтын, қашып ... құс ... ... келе ... ... ... ... пана іздеп соған тығылады. Ұядан
балапанын алғанда адамға да қауіп төндіретін жағдайы бар.
Ол өжет, өшігір қасқыр сияқты. Басқа құстар ... ... ... ал ... ... ... құсқа араласқанда бірден теуіп түсіріп, ең
соңғысымен өзі ... ... ... дейтініміз қасқыр бір қора қойға еркін
араласқанда, бірін ғана жеп кетпей, ... ... ... ... ... Міне сол ... ... бұрымтал жеріне кезіккен кезде қоянды да
теуіп түсіреді. Зар күйіне келгенде қара ... елік ... ... ... ... үзіп ... тарихта көргендері бар.
Сұңқар: ақ сұңқар, қара сұңқар, ... ... үшке ... Қара
сұңқарды сызықтатып, тас жарған, жылаған деп, өз ... ... ... ... ... ... қысып ұстайтын күші аз, серпіні
қатты болып, ... ... ... ... ... ... ... да теуіп
түсіреді. Жылаған дегеніміз – екі көзінің астындағы суағарымда екі қара
сызық (қара жолақ) ... ... ... ... ат. Ақ ... өте сирек
кездеседі. Мұның нақтылы тегі Орал тауында болады. Басқа таулардан осыдан
анша-мұнша жалғыздап шабыт қуып келгендері ғана ... Жүні ақ, ... ... көк сұр ... ... тұмсығының қырында екі ара түз (тіс
ұқсас) болады. Мұны «ақ сұңқар қиғақ» деп атаймыз. «Қиғақ» деу ... ... ... т.б.-ларды) ұшып бара жатқанда теуіп ... ... ... ұшқан бетте барып, мойнына жабыса кетіп, мойынын
қырқып тастайды. Осыған қарта айтылған. ... ... ... ... Сүлеймен пайғамбарға құстар «Сұңқар теуіп түсіріп күн бермеді»
деп арыз ... ... ... пайғамбар сұңқарды шақыртып алып: «құстардан
басқа заттарды теуіп түсірші» деп ... ... ... ... ... ... ... кеп тасты теккендк, тиілмен тасы екіге бөлініп, өзі де
өлген екен, - дейтін аңыз бар. ... тас ... ... осындайдан.
Ителгі: Тәңір тауы, Алтай тауларында көп ұшырайды, жоғарыда екі түрлі
қыранға жетпейді. Биіктен салса қуып жетіп ... ... Тегі ... ... ... қазан қайнатады, ителгі етек былғайды) дейтін
мақалының екі ... ... бар. Бірі ... ... ... еместігі
болса, енді бірі тұғырда отырғанда, қолға алып жүргенде астына саңғырады.
Саңғырығы киімізге түседі. Сол себепті айтылған. Ал ... ... ... ... алысқа саңғырады. Мұның бәрінің көзі қара, тұмсығы көк
болады. Бір ... ... аяғы ... Жерден ұстауға олақ, бәйге ат
секілді қызғаннан кейін екпіндейді. Жақыннан ұшқанда тез емес, 100-200 ... ... 300-400 ... ... ... ... ... алуға,
қолмен ұстауғада болады.
Тұрымтай: лашынға ұқсас келетін кішкене ... ... ... ... ... ... шалшықшы қатарларды ала-алады.
Жерге олақ, ұшқыр, ... тік ұшып ... ... тік ұшып шығатын
бозторғайды басқа құс ала ... ... ... ... айдап шығады да,
қанаты қызғанда екпіндеп орап, төбесінен келіп іледі. Оны ұшуының ... де ... ... ... ... ... ... көкке тік шыға алмайды. әдеттегі торғайды тамақ үшін алып
жейді. Бұны балалар ғана ойыншық етеді.
Тұйғын: ауада ұшуы созымды, ... ... жер ... ... ... ... ... шебер, күші аяғында болады. Алғаш ... ... ... ... ... ... ... Шапшаң ұшады. Ағаш, қамыс
арасы ін ... ... ... ... ... ұстай береді. Ерекше
өшігірлері ін, тастың қуысына аң құспен қоса кіріп кетеді. ... ... ... ортақ қасиеті.
Қаршыға: балапан жүні әртүрлі – ақ шұбар, қоңыр шұбар, қызыл шұбар
болады. Бір жылдан кейін түлеп, ... ... ... ... ... сары келеді, аяғы. Тұяғы күшті болады. Қолға тез жуасиды. ... ... ... ... болып кетеді. Мәселен: таңертең
біртүрлі, кеште біртүрлі ... ... ... ... ... ... ... қалатын да кезігеді. Кейбір шабытында өзінен үлкен күйі ... ... ... ... ... ... ... дуадақ, тырна, қаз-
үйрек, құр, қырғауыл, кекілік т.б.
Тұйғын: қаршыға текті болады. Атап айтқанда ... ең ... ... ... ... ... ... деп атаймыз. Мұның ішіндегі
«тұнжыр» тегінен тұйғын шығады. Тұнжыр ... ... 5-6 ... ... ... ... балапан ұшырады. Балапаны жалғыз болады осыны тұйғын дейміз.
Қаршығаның басқа ... ол ... ақ, көзі ... ... күшті, ілімді
келеді, ер жүрек, батыл, өшігір болады. Адамға тез ... ... ... құстардан сырт аққу, дол дуадақ, таудың ақ қояны қатарларды ерекше
алады. Ішінара қыран бүркіттің ... ... ... ... ... ... ... қалады. Бұл сирек ұшырайды.
Қырғи: тұрқы қарғадай-ақ болып, жуандығы қарғадан жіңішке, ... ... ... ... ... ... қаршығаға ұқсас. Бөдене, торғай,
үлкендері шылды да ала алады. ... оны ... ... ... ... Бұл
жазда болып, қыста болмайтын жыл құсы болып есептеледі. Балапан ... ... ... ... ... ... ... әдіспен балапан
күнінен әдеттендіреді. Шоптап салу ...... ... ... ... құйрық, аяғын қосып оң қолдың уысына ұстап,
торғай, кептер, сауысқан секілді құстарға сілтеп ... ... күш ... Міне ... ... Бұған әбден дағдыланған қырғи өзінен үлкен
құсқа «шоптап салса» түседі. «Шоптап салу» көбінесе бөденесі ... ... ... ... ... салса бөденеден күніне 30-40 дейін
алады.
Қазақ халқы ішінде торғайды қайырып, торғай алдырған ... ... ... ... «аладыға нақ» дщейміз. Бұл торғай алып жейді. Алған
торғайдың етін тауыса ... ... ... миын алып ... Оның ... құрт ... яғни ... құрт, бас құрт ауруларына бірден бір ем
болады.
Қазақтың ... ...... ... болып бізге жеткен көкпар ұлттық ойыны жаппай
тарту, дода тарту ... екі ... ... ... ... жеке ... қол ... тақым күшін, батылдығын, ептілігін ... ... бар. ... ... ... ... ... болмайды, жаппай тарту деп аталуы да сондықтан. ... ... ... ... тырысады. Сайыста жиналған ... ... әділ ... ... ... және ... ... сақталмайды. Үлкен жікке
бөлінген топтар ... ... ... ... ... ... аталы ауылдар,
рулары мен түскен. Осындай ... ... ... ... ... соның
қолында қалады. Кейде бұл түрді «марта тарту» деп те ... ... ... ... ... Іле ... ... тарту деген түрі бар.
Мұнда да жұрт екі жікке ... ... ... ... ... ... ... жақтар өздерінің мықты азаматтары мен аттарының қайратын
сынау үшін сайысқа әбден ... ... және ... аттарын алдын ала
дайындайды.
Көкпарға тартылатын лақ ... әрі ... ... үшін ... суға ... ... қайта тігіледі. Егер ойын кезінде тері шыдамай
жыртылса, оны біреудің есігінің алдына апарып тастайтын. Дәстүр бойынша үй
иесі оның ... ... лақ ... ... ... ... ... ру
ақсақалдарының , балалы не баласы ... ... ... ... ... ... деп, балалы үйге «бағы жанып үбірлі-шүбірлі
болсын», баласы ... ... кере ... ұл берсін» деп тілеу айтқан. ... ... ... ... ... бір ... ақ ... ұсынатын.
Көкпаршыл лақты сол үйге қалдырып, жаңадан лақ ... ... Ал ... ... ... еті ... ... шипа болады» деген ырыммен оның
етін қалдырмай бөліп жейтін.
2.3 Көрме және жәрменкелер
Туризм – демалысты, бос уақытты өткізу, спорт, ... ... пен ... ... осы ... ... ... бірі.
Қазіргі таңда туризм ең тиімді табыс көзі болып табылады. Бұл жағдайды
қазір ... әлем ... ... ... ... дүние жүзі бойынша
туризмнен түсетін табыс мұнайдан түсетін табыстан кейін екінші орын алады.
Бұл – ... ... ... ... ... бір бөлігі туризмнен түсетін
табыстан келеді деген сөз. 2008 жылы ... ... 800 млн. адам ... олар бұл сапарларына 500 млрд.-тан астам доллар жұмсапты. Сондықтан
бізге туристерді осылай көбірек ... ... ең ... ... туризмдегі
имиджін қалыптастырып алу керек, ал ол ... ... ... ... ... ... саяси тұрақты, барлық жағынан алғанда демалуға ... оның ... ... көз ... ... әсер қалдырады деп
насихаттап отыруымыз керек. Сонда ғана нәтиже болады. Біздің пікірімізше,
туризмді дамыту үшін ең ... ... осы. ... ең ... ... тарапынан
қолдау керек, одан кейін насихат болса заң жүзінде туризмді одан әрі дамыта
беруге ... ... ... ... ... қомақты қаржы
түсіруге болар еді.
Қазіргі таңда кез ... ... ... имиджін қалыптастыруға
ақпараттық технологиялардың әсері көп. Біз еліміздің ... ... ... ... ... ... жөнінде стратегия жасағанда, ең
әуелі осы мәселеге баса ... ... ... ... ... Қазақстан
жөнінде ВВС, СNN, Euro News телеарналарында бейнероликтер көрсетілуде. ... ... ... ... Осы жұмысқа қатысты біз
тағы Туризм және спорт министрлігінің ... ... ... ... ... басқа министрлік елімізді дүние жүзіне насихаттау ... ... ... ... алып жатыр. Жақында Туризм және спорт
министрлігі мен Бүкіләлемдік туристік ұйымның мұрындық ... ... рет “Press tour to ... атты ... туры болып өтті. Мұндай
шараны біз әдейі өткізіп отырмыз. Өйткені, ... ... ... ... шара ... өз елдерін жақсы насихаттап келеді. Бұл жолы біздің
елге ... “CNN ... “The ... атты ... бірге Германия, Испания, Италия, Португалия, ... ... ... ... ... ... ... Жолдауында атап өтілген
кластерлік басқару туризм саласын дамытуға ... ... ... еді?
Кластер сөзінің не мағына беретінін түсіндіріп кетсек. Кластер – бір-біріне
жақын орналасқан, біріне-бірі ... ... ... ... ... бір ... ... ететін кәсіпорындар мен ұйымдар ... ... ... ... ... де қомақты үлес қоса алды.
Өйткені, бізде туризмнің мәдени-танымдық, экономикалық, іскерлік, сауықтыру
бағыттарындағы түрлері де дамып ... ... біз ... ... ... ... тыс ... керек.
Келу және шығу туризмінің дамуы туристік қызмет саласындағы ең маңызды
мәселе ... ... ... ... келу ... ... мақсатында
туристік қызметті экспорттаумен айналысатын фирмалар мен ұйымдар ҚҚС-ты
төлеуден ... ... ... ... ... ... визалық рәсімдерді жеңілдету бойынша жұмыс жүргізілуде.
Туризмді дамыту және қолдау мақсатында облыстық маслихатпен «Оңтүстік
Қазақстан облысында туризмді ... ... ... ... ... ... онда жыл сайын 5,9 млн ... ... ... ... ... төмендегі негізгі басымдық бағыттарда
жұмыстар жүргізілуде:
• мінәжәт ету туризмі
• экологиялық туризмі
• сауықтыру туризмі
... аң ... ... 802 тарихи және мәдени ескерткіштері орналасқан, оның ішінде
530-ы археологиялық, 44-і тарихи, 228-і архитектура ... ... ... 1 қаңтарына облыста туристтік қызметпен айналысатын 70
туристік мекеме бар, оның ... 29-і ... 41-ы ... ... ... туристерге тарихи, мәдени және аймақтағы
қорықтар орнына қызықты туристік саяхаттар ұсынады. Келген туристерге Ақсу-
Жабағылы қорығына, кесенелерге, ... ... ... ... ... ... тау шатқалдарына шипажайларға, емдеу
пансионаттарына, және сауықтыру орындарына баруына мүмкіншілік жасалған.
2007 жылы облыс ... ... ... 4,9 мың ... ... бұл 2006 ... салыстырғанда қызмет көрсетілген туристер саны
6,5%-ға ... ... ... ... 2008 ... ... қарағанда,
елімізге туризм саласынан 30 млрд.-тан астам теңге көлемінде табыс түсті,
ал республика бюджетіне туризм ... ... ... 6,5 ... ... Ал, биылғы жылдың соңғы 6 айында өткен жылдың осы мерзімімен
салыстырғанда сыртқы ... екі ... ... ішкі ... 2,8 %-ға ... ... уақытта да туризмнен түсетін табысты арттыра беретін боламыз. Бұл
жұмыстар еліміздің бәсекеге ... ... ... құруға мүмкіндік
береді. Егер туризм индустриясы қарқынды дамыса – онда туризм инфрақұрылымы
да дамып, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... алғанда жыл сайын 4 млн. турист келеді екен. Мұның өзі үлкен
көрсеткіш.
Облыста туристік орналастыру нысандарының саны - 51, оның ... ... 1 ... күтетін үй, 19 туристік қызметпен шұғылданатын ... 14 ... жыл ... ... 6 театр, 6 тұрақты кинотеатрлар және 35
тұрақты және 4 ... ... 3 ... ... 20 ... ... 273 клуб типтес мекемелер, 14 демалыс саябақтары ... бағы және 10 ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетуде.
2007 жылы ұсынылған туристік қызметтер көлемі 57,8 млн. теңгені
құрады, өткен 2006 ... ... 6%-ға ... ... ... ... ... жылдарға арналған
іс жоспарға» сәйкес 2007 жылдың ... ... ... ... ... ... «WORD DISCOVERY» (Ворд Дискавари) туристік
журналы және (Жапония, Гонконг, Франция, Германия, Италия және т.б.) 15 ... ... ... «Ауылдық және экологиялық туризм» бойынша
ақпараттық тур(инфотур) өткізілді.
Сондай ақ, өткен жылдың 18-20 ... айы ... ... ... ... ... ... Қазақстандық туристік жәрменкесі
өткізілді. Аталған іс-шараның негізігі міндеті ішкі туризмді ... ... ... туристік ұйымдарға іскерлік келіссөздер өткізу
және тиімді келісім–шартқа отыру үшін жағымды жағдай ... ... ... ... ... ... ... ең үздік өндіруші»
сайысы, Ұлы Жібек жолының Қазақстандық бөлігінде туризмді дамыту мәселері
бойынша «дөнгелек үстел» ... және ... ... ... бойынша
ақпараттық тур ұйымдастырылды. Сонымен қатар «Туризм нашақорлыққа қарсы»
атты слет өткізілді.
Аталған Республикалық ... ... ... қаласын
Қазақстанның мәдени-рухани және ... ... ... ... рухани, мәдени және туристік ... ... ... дамуы» туралы 2009-2013 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама
дайындалып, қазіргі таңда салалық ... ... Одан ... ... және ... ... қаржыландыруымен шілде айынан бастап
Түркістан қаласындағы үш ... ... ... ... ... ... ... қаржының көлемі 300 млн. теңге, ал
құрылыс жұмыстары республикалық ... ... ... ... ... күтілуде.
Үкіметіміздің 2004 жылғы 30 қыркүйектегі №1009 қаулысымен ... ... ... Көне ... ... келтіру туралы»
бағдарламаны іске асыру мақсатында Қазақстан Республикасының Туризм және
спорт министрлігі тарапынан ЖСҚ ... 200,0 млн ... ... ... ... инфрақұрылымының объектілерін салу үшін 13
инвестициялық жоба жасалынып, Республикалық бюджеттен қарастыруға Туризм
және ... ... ... бюджет есебінен жарнамалы-таратылатын ақпарат шығарылуымен
(буклеттер, ... ... ... және т.б.) қатар «Оңтүстік
Қазақстанға қош келдіңіздер!» атты бейне ролигі, ... ... ... «Silk way ... ... уей саус Кз) атты ... делегациясы қазақстандық туристік имиджді құрылуына және әлем
рыногіне облыстық туристік ... алға ... ... ... «Туризм және саяхат» атты ... ... ... және Токио қаласындағы (Жапония) «JAТO-2007» Халықаралық
туристік ... ... ... ... ... ... облыстан 30-дан астам туристік ұйымдармен қонақ үйлер
өкілдері қатысты. ... ... ... ... ... ... ... мен көрікті жерлері туралы бейне фильмі, жарнамалық
буклеттері, плакаттары және де ... ... ... қаласының және Сайрам аудандарының ұлттық қол өнер шеберлері
өздернің түрлі ... ... ... ... ... ету туризмін дамыту мақсатында Түркістандағы «Әзірет
Сұлтан», Отырар аудандағы «Арыстан-баб», Сайрамдағы «Ибрагим-Ата», «Қарашаш-
Ана» кесенелерін жарнамалау мақсатында стендттер ... ... сай ... ... ... және басқа да
орналастыру нысандарының құрылысы мен қайта ... ... ... ... ... тағам мен демалыс мейманхана, кафе құрылысына
көңіл бөлінуде.
Сонымен қатар жол бойында инфраструктураларды ... оның ... ... және ... машина жөндеу, кемпинг тағы да басқа
қосымша орындар ашылуда. «Тау самалы» ... ... ... ... ... «Мариям-Ана», «Искак-Ата», «Исмайл-Ата»
кесенелерін қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.
«Содби» бизнес–инкубатормен ... ... ... ... ... ... және транспорт
компанияларымен әр ... ... ... ... ... ... және ... және жастар демалысы туралы» және
басқа мәселелер көтерілді.
«Нұр Отан» партиясының ұйымдастыруымен Кокшетау ... ... ... ... өткізілген форумына облыс делегациясы қатысып
қайтты.
Үстіміздегі жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... бағдарламаны іске асыру үшін «ОҚО-да туризмді
дамытудың 2009-2011 жылдарға арналған бағдарламасын» әзірлеу ... 2008 ... 24-26 ... ... ... қаласында («Атакент»
Халықаралық көрме орталығы) өткен «KITF-2008» «ТУРИЗМ ЖӘНЕ ... ... ... ... ОҚО кәсіпкерлік және өнеркәсіп
департаменті қатысты.
Жыл сайын Қазақстанда өтетін «KITF» туристік көрмесі ... ... ... ... әдіс болып табылды. Шетелдік қатысушылардың өсуі,
сонымен қатар, қазақстандық ... ... ... отандық туризм
саласындығы оңдық процесстердің нақты жүзеге асыруын көрсетті.
Жеті жылда ... жж.) ... «KITF» ... 70 ... астам
мамандар және әлемнің 50-ден астам мемлекеттерден бүкіләлемдік туристік
өнеркәсіп өкілдері қатысты. «KITF-2008» көрмесіне 20 000 ... ... оның ... ... әлемнен туризм саласындағы кәсіби мамандар:
Туризм Министрліктер, Ұлттық Туристік Әкімшіліктер, Туристік ... ... ... ... авиа және темір жол ... ... ... мен ... ... компания
мен банктер, курорт, отель және тағы да басқалар.
Қазір бұл жұмыстардың бәрі елімізде 2007-2011 ... ... ... ... ... іске ... ... біздің ел шетелдермен Бүкіләлемдік туристік ұйыммен қарым-
қатынас арқылы және өзге жеке ... ... ... жатыр.
Бүкіләлемдік туристік ұйым – ... ... ... ... ... ... ... ұйымы. Қазір еліміз аталмыш ұйыммен ... ... ... Оған ... ... ... ... сәуір айында
Алматыда Бүкіләлемдік туристік ұйымның ... ... ... ... ... болады. Бұл жиынға Еуропаның 42 елінің ... ... ... ... ... халықаралық ұйымға 1993
жылдан бері мүше ... ... 2000 ... бері оның ұйытқы болуымен
өткізілген барлық халықаралық шараларға, Берлин, Мәскеу, Лондон, ... ... ... ... ... Осы орайда,
отандық туристік ұйымдардың шетелдерде өткізілген көрмелерге Қазақстан
туралы танымдық дүниелерді апарып, ... ... ... жатқанын
атап өткеніміз жөн. Мәселен, 2004 жылы туристік ұйымдарымыздың қызметін
әлемнің 60-қа жуық елдерінің туристері пайдаланыпты. Бұл ... ... ... насихатталып жатқанын көрсетеді. Енді келесі жылы біздің
ел Қытайдың ... ... ... ... Кореяның Сеул қаласында болатын
“КОТFА” көрмесі мен ... ... ... ... ... ... ... қатысады. Ал, өзіміздің Алматы қаласында мұндай көрмелер ... бері ... ... Сол жылы ... ... рет “КІТF” көрмесі
ұйымдастырылған болатын. Астанада мұндай көрмелер 2004 жылдан бері өткізіле
бастады. Сол кезде ... ...... атты ... ... ақпанынан 2 наурызына дейін Қазақстан делегациясы Мюнхен қаласында
өткен «F.RE.E - 2009» халықаралық туристік көрмесі
Германиядағы Қазақстан жылын өткізу ... ү.ж. 26 ... ... ... ... ... ... саласының дамуындағы әлемдік
үрдісті анықтайтын, әйгілі «F.RE.E - 2009» халықаралық көрмесі өтті. Көрме
аумағы 70 000 кв.м. ... ... ... «Neue Messe ... көрме
кешенінде өтті. Көрмеге туристік бизнеске қатысы бар барлық сала ... ... әуе ... ... ... ... беру
және тағы басқа осы бағытта қызмет көрсететін 1500-дей фирма қатысты. Көрме
кезінде көрсетілген ... шығу мен дем ... ... ... ... ... келушілерге қатты ұнады.
Қазақстан делегациясы Бавариядағы ҚР Консулдығымен бірлесіп ... ... ... деген ұранмен көрме бұрышын ... ... ... мен ... ... ... көрмесін көруге
көп келді.
ҚР-ның ГФР-дағы Елшілігі мен Мюнхен қаласындағы Құрметті Консулдығының
белсенді көмегінің арқасында ... ... ... ... ... ... Атап ... Дүниежүзілік туризм ұйымының өкілдерімен
кездесіп, Астанада өтетін ЮНЕСКО Бас Ассамблеясының 18-ші ... ... ... Р Туризм және спорт министрлігі «Интурмаркет 2008» ... ... және MITT 2008 ... және ... ... халықаралық
көрмесі
2008 жылғы наурыздың 15-і мен 18-і аралығында ... ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысты
секторлары – темір жолдары, әуекомпаниялары, қонақ үйлер, ... ... ... ... және тағы басқалар көрсетілді.
Қойылу тәртібінің жалпы ауданы 29.000 ... ... ... ... ... көрме 30 пайызға өскен. «Интурмаркетке» әлемнің 52 ... ... ... ... шеңберінде Ресей Федерациясы Туризм
агенттігінің ... ТМД ... ... ... ... ... ... «Spa&Welness туризмінің даму үрдісі» атты семинары
өткізілді. Қазақстандық экспозиция 60 ... метр ... ... ... қазақстандық делегация құрамында Қазақстан Республикасы
Туризм және спорт министрлігінің өкілдері қатысты. ... ... ... ... және ... министрлігі қазақстандық туристік
әлеуетінің тұсаукесерін, сондай-ақ ұлттық тағамдардың дәмін ... MITT ... және ... ...... бес ірі туристік
көрмелеріне кіретін және ауқымы бойынша үшінші орынды ... ... ... туристік көрмесі. MITT «Саяхат және туризм» ... жыл ... 118 ... және ... ... жуық компаниялар қатысады. 4
күннің ... ... ... ... астам адамдар келіп көрді.
MITT көрмесінің шеңберінде 4 күннің ішінде туристік бизнестің өзекті
мәселелері ... ... ... және ... ... және ... таныстырудан тұратын кеңейтілген іскер
бағдарлама жүргізілді. Көрменің ... ҚР ... және ... ... ... туризмді дамытуға жетекшілік ететін
облыстық департаменттің ... ... ... ... ... ... қатысты. Министрліктің және өзге де қатысушылардың жұмысы
барысында орыс және ... ... ... ... әлеуеті жайлы
баспа және электронды жеткізушілерде 3000-нан астам жарнама ... «ITB - 2009» ... ... ... ж. 11 ... ... ... жылының» шеңберінде Берлин
қаласында «ITB-2009» Халықаралық туристтік көрме өтті. 11-15 ... ... ... Berlin атты 160000 ... метр ... ... ... ҚР-ның Туризм және спорт министрлігі мен ... ... ... Қазақстанның стендында туристтік әлеуеттің салтанатты
таныстыру рәсімі өтті. Бұл ... ... ең ... халықаралық
туристтік жиын болып келеді және туристтік саланың даму ... ... ... ... ... туристтік бизнестің барлық
деңгейлерінің өкілдері қатысты: ... ... ... ... ... әуежолды, қонақ үйлерді және көлік ... ... ... ... ... ... қысқаша біздің
республикамыздың туристтік мүмкіндіктерін және Елшіліктің ... ... ... ... ... ретінде таныстырып өтті.
Қазақстанның делегация басшысы ҚР-ның Туризм және ... ... ... ... орынбасары К.Какен болды. Қазақстанның ... ... ... ... ... Дагмар Шрайбер туристтік
кластердің ... ... ... жаңа ... ... ... құрұлуын толығырақ таныстырып өтті.
Герман тарапынан таныстыру рәсіміне «ITB - 2009» ... ... ... ... ... басшысы Давид Рютц қатысты.
Презентация туристтік саладағы мамандармен қонақтардың үлкен мүделерін
тартты. Олар ұлттық ... ... ... ұлттық әндерін домбырамен
естіді. Екі ел арасындағы ынтымақтастықты ... ... ... ... ... екі ... ... соның ішінде
көрменің басшысымен шетел БАҚ-ның өкілдерімен өткізді.
Қорытындылай айтқанда, қазіргі таңда Бүкіләлемдік туристік ... елге ... ... зор. ... Қазақстанда саяси тұрақтылық бар,
халықтар арасында достық пен ынтымақтастық ... одан ... ... ... ... бар. Осының бәрі еліміздің саяси
имиджін қалыптастыруға өз септігін тигізуде. Саяси имидж дегеннен шығады,
қазір ... ... ... ... ... бас ... жеріне
айналған. Мәселен, Азиядағы ынтымақтастық және ... ... ... ... ... Шанхай ынтымақтастық ұйымының жиындары,
Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің ... ... ... ... біздің елде өтеді. Бұл шаралар Қазақстанның саяси
тұрақты, бейбітшіл ел ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Жылқы және ту12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь