ОҚО арпаны өндіру жағдайлары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 АНАЛИТИКАЛЫҚ БӨЛІМ 8
1.1 Арпа өсетін аудандардың климаты мен топырағының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
8
1.2 Арпаның биологиялық және морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... 10
1.3 Арпаның аудандастырылған сорттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
1.4 Топырақ өндеу және оның құнарлылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
1.5 Арпаның өсу кезеңдерінде топырақтағы жылжымалы қоректік заттарға тыңайтқыштардың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
31
1.6 Тыңайтқыштардың арпа өніміне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
1.7 Әдебиетке шолуға(аналитикалық бөлім) қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2 ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 38
2.1 Шаруашылықтың топырағы және олардың агрохимиялық көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
38
2.2 Шаруашылықтың топырағы және олардың агрохимиялық көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
39
2.3 Жауын.шашын мөлшері (көпжылдық, орташа және ақырғы екі жылғы көрсеткіштері), олардың жыл мезгілдерінде түсуі, булануы, көктемгі және қысқы ылғалды жинау мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ...

42
2.4 Тұқым шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
3.1 Тәжірибе жүргізу жағдайы және әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 48
3.2 Топырақ қабатының тығыздығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3.3 Топырақтағы ылғал қорының жинақталу ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... .. 51
3.4 Күздік арпаның егістігін арамшөптің басуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
3.5 Топырақты өңдеу технологияларына байланысты және азот тыңайтқышын қолданған жағдайда салыстырмалы өнімділігі ... ... ... ...
59
3.6 Күздік арпаны өсірудің жаңа агротехнологиясының экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
63
4 Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 65
5 Қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
6 Экономика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 76
7 Бизнес.жоспар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 82
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 96
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
Оңтүстік Қазақстан негізгі ауыл шаруашылығы аудандарына жатады. Соның ішінде Сайрам ауданы сүрлемдік жүгері және арпа өсіру шаруашылығымен айналысады.Қазақстан егемендігінен кейін ауыл шаруашылығының суармалы жерлері жеке меншікке бөлінуіне байланысты мал шаруашылығыда жылдам өркендей бастады.Кейінгі жылдары мал тұяғы алдыңғы кеңес өкіметі жылдарына қарағанда бірнеше есеге көбейіп кетті[5]. Сол үшін мал шаруашылығынан мол өнім алуда жемшөп мәселесін шешу қажет болады.Бұл мәселеде мал азықтық комплексіне кіретін өсімдіктердің бірі арпа есептелінеді.Арпа-Қазақстанның бүкіл аудандарында жаппай өсірілетін негізгі мал азықтық дақылдардың қатарына жатады.Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында арпаның егістік көлемі 1,8 млн.га. Оның 90 пайызы мал азығына жұмсалатын болса,10 пайызы сыра өндірісінде қолданылады. Жарықтың экономикалық қатынасқа байланысты еліміз де мал басының көбеюімен қатар, сыра өнеркәсібі жақсы дамуда.Осы себепті бұл өнеркәсіп салаларының негізгі шикізаты арпа дәні болғандықтан оған сұраныс артуда. Құрғақшылыққа төзімділігі мен дән қоректілігінің құндылығына байланысты оның жемшөп құрылымындағы маңызы ешқашан жоғалмақ емес. Шөл және шөлейт жерлердің өзінде арпаның түсімі басқа жаздық дәнді дақылдармен салыстырғанда едәуір басым. Арпаның халық шаруашылығындағы маңызы өте зор, оның дәнінен көптеген салада пайдаланылатын сан алуан заттар жасалады. Арпа жармасы–бағалы әрі нәрлі тағамдардың бірі.Арпаны тері илейтін, тоқыма және кондитер өнеркәсібімен қатар медицинада да кеңінен қолданады.Ол әдетте сыра қайнататын өнеркәсіпте таптырмайтын аса құнды шикізат ретінде ерекше орын алады.Арпаның дәні белок пен крахмалға бай болғандықтан, одан малға жұғымды құнарландырылған құрама жем дайындалады.Мал шаруашылығы, әсіресе шошқа мен құс өсіру дамыған сайын бұл дақылдың қажеттілігі күн санап арта түсуде. Арпа дәнінің химиялық құрамы өте күрделі. Шығарылатын сорттардың бағыты мен өсу ортасына байланысты оның құрамында 12-14 % белок, 2-3 % май, 54-55 % крахмал, 5,5-5,8 % клетчатка және 2-3 % күл кездеседі.Дәннің 85 пайызы құрғақ заттардан түзіліп, мынандай химиялық қосылыстардан тұрады:көміртегі, азот, оттегі, сутегі, күкірт, фосфор, калий, кальций, магний, темір және кремний.Бұларға қосымша дәнде йод, бор, мырыш, темір, марганец, және сол сияқты сирек кездесетін элементтер бар[39]. Олар кәдімгі жасушадағы физиологиялық және биохимиялық процестердің бір қалыпты жүруіне айрықша ықпал етеді. [3,5,13].
Актуальдық проблемасы:Қазір арпа өткізуде біршама қиындықтар туындауда. Бұрындары мемлекет барлық өнімді қабылдап алып,мал және құс шаруашылықтарына тарататын. Қазір ол заман келмеске кеткен. Бүгінде бәріне шаруашылықтар жүгіріп жүр.Осы ретте дәнді қалай бағаланып жатқанын да сұрадық.2015 жылы дәндерінің бір келісі 15 теңгеге бағалануда. Бұл–төмен баға.Еліміз бойынша 23 млн. тонна ақ астық қамбаға құйылып, оның басым бөлігі экспортқа шықпай қалғаны белгілі. Оның үстіне өткен жылы күз жауын-шашынды болып, біраз астық элеваторларға сыймай сыртта қалып қойды. Шаруалар осы астықты ысырап қылмау үшін құс өсіретін шаруашылықтарға арзанға сатты.Сол себепті дәнді дақылдарға, оның ішінде арпаға сұраныс төмендеп, бағасы түсіп кетті.Дәндерге қатысты мәселені сөз еткенде,кейбір ауылдарда қырман тапшылығы байқала бастағанын айтпай кетуге болмайды. Күзде шаруалар дәндерді күн көзіне кептіру үшін ауыл арасындағы тас жолдарға дейін жайып тастады.Кейбір ауылдарда кеңес заманында салынған қырмандар тозып, олардың орнына үйлер түсіп кеткен.Кеңес заманында мал азығың қажетті техникалардың бәрі Украинадан шыққан болатын. Бүгінде Украинадағы Петровск зауыты жаңа техникаларды шығармайды. Қазіргі кезде облыстық шаруашылықтары олармен байланыс орнатып, қосалқы бөлшектерді алып тұруға келісті.Осылайша шаруалардың қолда бар ескі техникаларды жамап-жасқап, жұмыс істеуіне жағдай туғызып отыр[6,9,14].
1.Алабушев В.А. Прогрессивная технология выращивания ярового ячменя на Северном Кавказе / В.А. Алабушев;Отв. ред. А.Д. Чепец. Рос-тов-н/Д.: Изд-во Ростовского ун-та, 1992.-112 стр.
2.Андреев Д. М.,Егорова Р.Н.Сроки сева ячменя,урожай и эффективность удобрений // Научные труды Белорусской с.–х.академии.-Горки, 1975.–т. 137.–С. 46 – 51.
3.Ауылшаруашылығын өркендету жүйесі жөніндігі ұсыныстар.Шымкент облысы.Алматы:Қайнар,1987.-414 бет.
4.Әубәкіров Т.,Жұмағұлов Ж. Өсімдік шаруашылығы және селекция.-Алматы, 198б.
5. ӘріновҚ.К.,Апушев А.К.,және тб.Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру, өңдеу, сақтау және стандарттау.-Астана, 2001ж.
6.Бадина Г.В. Основы агрономии / Г.В. Бадина, А.В. Королев, Р.О Королева.Л.: Агропромиздат, 1988.-448 стр.
7.Бакаев Н.Н. Почвенная влага и урожай. Алма-Ата.Кайнар,1975. с-7-9.
8.Большов М.М.,Орлов В.И.Подопригора А.И.Охрана труда в сельском хозяйстве.Справочник М.,«Колос»1980г.22-49стр.
9.Беляков И.И.Технология выращивания ячменя / И.И.Беляков. -М.: Агропромиздат,1985.119 стр.
10.Борисоник З.Б.,Ващило М.В.,Константинов В. А, Щегула З. М.Наш опыт выращивания ячменя // Зерновое хозяйство.–1978.-№ 3. С. 24–25.
11.Вавилов Н.И. Научные основы селекции / Н.И.Вавилов.М.-Л.:Сельхозгиз, 1935-246 стр.
12.Васюков П.П. Повышение урожайности озимого и ярового ячменя путем создания новых сортов и совершенствования элементов технологии: Автореф. дис. . д-ра с.-х. наук.-Краснодар,1997.-47 стр.
13.Гаркавый П.Ф. Рекомендации по выращиванию озимого ячменя на Украине-Киев: Урожай,1958.С.3-16
14.Глуховцев В.В.Яровой ячмень в Среднем Поволжье. Саратов,2001-150 стр.
15.ГОСТ 12037-81 Метод определения чистоты семян
16.ГОСТ 12041-82 Метод определения влажности зерна
17.ГОСТ 12042-80 Метод определения массы 1000 семян
18.ГОСТ 10840-82 Метод определения натуральной массы семян
19.Грунцев Ю.А.Селекция высокоурожайных,зимостойких сортов озимого ячменя для Краснодарского края:Автореф.дис. . канд. с.-х.наук.-Харьков, 1981-19 стр.
20.Грязнов А.А.Ячмень Карабалынский (корм, крупа, пиво).Кустанай.: Кустанайский печатный двор,1996.-446 стр
21.Данильчук П.В.Особенности развития корневой системы у важнейших зерновых культур в связи с их продуктивностью в условиях юга Украины: Автореф.дис. д-ра с.-х.наук.-Л.,1975.-64 стр.
22.Деткин Н. Минимальная технология обработки земли–повышение отдачи. Вестник с-х. науки Казахстана.Алматы.Бастау,2002.№3 с.21-24
23.Двуреченский В.И.Влаго-ресурсосберегающая технология производства зерна на Севере Казахстана.Вестник с-х.науки Казахстана.Алматы. Бастау,2003. №5 с.45-51
24.Докучаев В.В.,Костычев П.А.Наши степи прежде и теперь. М.,Сельхозиздат,1953.с-151.
25.Доспехов Б.А.Методика полевого опыта / Б.А.Доспехов. М.: Колос. 1985.-416 стр.
26.Жанабаев К.Ш.,СаудабаевТ. т.б.Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы-Алматы,1994.
27.Жаңабаев Қ.Ш.және т.б.Агрономия негіздері.Астана,2003ж.
28.Елешев Р.,Бекмағанбетов А.Агрохимия.-Алматы,1989
29.Елешев Р.Е.,Смағұлов Т.С.,Бәсібеков Б.С.Тыңайтқыш қолдану жүйесі. Алматы,1997
30.Ерешко А.С.Пути повышения урожайности ячменя в условиях степной зоны Северного Кавказа:Атореф.дис.д-ра .-х. н.Краснодар,2000. 39 стр.
31.Ерлепесов М.,Амантаева А.Суармалы егіншілік.Алматы,1988.
32.Ивкина С.А.Изучение устойчивости сортов озимого ячменя к ржавчине в условиях Кубани./С.А.Ивкина // Вопросы селекции и возделывания полевых культур:Сб науч. тр. /КНИИСХ-Краснодар,2001.–с-33-36.
33.Иманғазиев К. Егіншілікке тыңайтқыш қолдану жүйесі.- Алматы, 1970
34.Қазақстан Республикасы облыстарында ауылшаруашылық жүйені енгізу ұсыныстары.Алматы,1978-1981 ж.ж.
35.Қалиев А.Х.,Жұмабеков Е.Өсімдіктер генетикасы.Алматы,1994ж.
36.Каштанова А.Н.Основы экономики и организации земледелия.М.,ВО «Агропромиздат» 1988г.266стр.
37.Коданев И.М.Ячмень / И.М.Коданев. М.:Колос,1964.-239 стр.
38.Коренев Г.В. Растениеводство с основами селекции и семеноводства / Г.В. Коренев, П.И. Подгорный и др. М.:Агропромиздат,1990-575 стр.
39.Кривченко В.И.Устойчивость зерновых колосовых культур к возбудителям головневых болезней / В.И.Кривченко.М.:Колос.1984.-304 стр.
40.Культурная флора СССР:т.1,Ч 2.Ячмень / М.В.Лукьянова, А.Я.Трофимовская,Г.Н.Гудкова и др.Л.:Агропромиздат,-1990.-421 стр.
41.Куперман Ф.М.Диагностика зимостойкости озимых зерновых культур /Ф.М.Куперман,В.И.Пономарев М.:Колос 1971.134 стр.
42.Лоза Н.Влияние минеральных удобрений на урожай и качество зерна интенсивных сортов ячменя //Повышение урожайности и качества сельскохозяйственных культур.–К.,1981.–С.54–55.
43.Лукьяненко П.П.Избранные труды/П.П.Лукьяненко.-М.: ВО Агропромиздат, 1990.-428 стр.
44.Мальцев Т.С. Вопросы земледелия.М.,Колос,1971.с-39
45.Мальцев Т.С.Өмірімнің өзегі жер.–Алма-Ата.,Кайнар,1980-31-34б.
46.Можаев Н.,Әрінов Қ.К.,Шестокова Н.А.,Өсімдік шаруашылығы практикумы-Акмола,1996ж
47.Найденов А.С.Интенсификация технологии возделывания озимого ячменя на Северном Кавказе:Автореф.дис. . д-ра. с.-х. наук.Краснодар.1991.-54 стр.
48.Орлов А.А.Ячмени./А.А.Орлов.-Л.:Сельхозгиз,1935.119 стр.
49.Петренко И.Я. и др.Экономика крестьянского хозяйства.–Алматы:Кайнар, 1993.–363стр.
50.Райнер Л.Озимый ячмень / Л.Райнер,И.Штайнбергер,У.Дееке //М.:Колос, 1980.-214 стр.
51.Рубинштейн М.И.Богарные почвы предгорных равнин Тянь-Шаня(физические свойства и водный режим).Алма-Ата.,Наука,1988.с-131
52.Сахибгареев А.АВозделывания ячменя в Башкортостане / А.А. Сахибгареев, Д.Б.Гареев;Рос.акад.с.х.наук и др.-Уфа,1997-129 стр.
53.Сейтов I.Өрісбаев Қ.Суармалы егіншілік өнімін арттыру.-Алматы,1984.
54.Сергеев В.З. Культура ячменя на Дону/В.З Сергеев Ростов/Д,1970-112 стр.
55.Сокол А.А.К вопросу о возделывании ячменей-двуручек/А.А.Сокол, Т.В.Сокол//Методы и приемы повышения зимостойкости озимых зерновых культур.Тез докл.на Всесоюзном науч.-метод,совещ.Харьков,1973.С.76-77.
56.Сокол А.А.Озимый ячмень на Нижнем Дону/А.А.сокол,А.С.Ерешко// Земледелие.1978.-№ 6.-С.41-42.
57.Степнов В.,Киселев А.Агрономия негіздері.Алматы,1982ж.
58.Сулейменов М.К.Оценка основных элементов почвозащитной системы земледелия в изменившихся социально-экономических условиях.Развитие идей почвозащитного земледелия в новых социально-экономических условиях. Шортанды.2003.с.8
59.Тихомирова Т.Е. Изучение устойчивости некоторых сортов озимого ячменя к мучнистой росе/Т.Е.Тихомирова//Науч.тр./КНИИСХ.-Краснодар,1999. С.137-141
60.Трофимовская А.Я.Ячмень зерновая культура/А.Я.Трофимовская,К.Н. Архангельская.-М.:Сельхозгиз,1954.
61.Тулемисова К.А. и другие. Технология возделывания сельскохозяйствен-ных культур//Тез.докл.науч.практ.конф.(Шымкент, 7-9 октября, 1997г.)–Алматы, РНИ Бастау НАЦАИ РК.1997.-С.39-43
62.Филипов Е.Г.Особенности формирования урожая озимого ячменя в зависимости от–предшественников,сроков сева и норм высева в южной зоне Ростовской области:Автореф. Дис. . канд с.-х.наук. Рассвет,2001.-24 стр.
63.Фолькнер Э.Ф. Безумие пахаря (пер. с анг.)-М.,Сельхозиздат,1969.с-19-276.
64.Шевцов В.М. Влияние некоторых приемов агротехники на зимостойкость и урожайность озимого ячменя./В.М.Шевцов,Ю.А.Грунцев.М.,1985.с-201.
        
        АННОТАЦИЯ
Диплодық жұмыста ОҚО арпаны өндіру жағдайлары,оның өнімдерін көбейту
жолдары және арпа егістігінде азот ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысының
аймағыңда астық өнімін молайтып, ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын
және бәсекелестік мүмкіндігін ... Бұл ... арпа ... ... жетілдіру және ең ... өнім ... ... айқындау, дән өніміне күшті әсер етуші фактор – ... ... беру ... ... ... мерзімін және
әдістерін белгіліп, өндіріске енгізуге ұсыну.
Зерттеу жұмыстарының мақсатына жету үшін ... ... арпа ... ... және агроценозының құрылымына азот минералды
тыңайтқышты беру мөлшері мен ... ... ... ... анықтау;
- азот тыңайтқыш беру мөлшері, мерзімі және ... ... ... ... мен ... ... ... анықтау;
Ғылыми жаңалық Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... арпа ... азот ... ... ... және әдістерін оңтайландырып, оны өсіру технологиясын
жетілдіру өзекті мәселе ... ... ... ... ... ... дипломдық жұмысымда
азот минералды тыңайтқыштарды анықтағанымыз, қандай ... ... ... іс ... ... ... ... немесе дұрыс
қолдану жолдарын көрсетемін.
Дипломдық жұмыстың құрылысы мен көлемі. Дипломдық жұмыста ... ... ... ... ... келтірілген. Жұмыс
негізінен алты бөлімнен тұрады: аналитикалық бөлім, ғылыми зерттеу бөлімі,
тіршілік қауіпсіздігі және ... ... ... ортаны қорғау,
экономикалық, бизнес ... ... ... ... жұмыстың
тақырыбына сай әдебиетке шолу және зерттеудің қойылу мақсаты баяндалады.
Дипломдық жұмыстың тіршілік қаіупсіздігі мен қоршаған ортаны қорғау
бөлімдерінде ... ... ... ... және ... ... Экономикалық бөлімде жұмыстың экономикалық
тиімділігі, ... ... ... мен шығындары есептелген. Бизнес
жоспарлау бөлімінде кәсіпорынға ... ... оны ... ... ... ... Қазақстан облысының ауыл шаруашылық
дақылдарының сорт сынау инспектурасының бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... |КІРІСПЕ |6 |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... |8 ... ... ... аудандардың климаты мен топырағының | |
| ... |
| ... | ... ... ... және морфологиялық |10 |
| ... | ... ... ... |18 |
| ... | ... ... ... және оның |22 |
| ... | ... ... өсу кезеңдерінде топырақтағы жылжымалы қоректік заттарға | |
| |тыңайтқыштардың |31 |
| ... |
| ... | ... |Тыңайтқыштардың арпа өніміне |35 |
| ... |
| ... | ... ... шолуға(аналитикалық бөлім) |37 |
| ... | |
|2 ... |38 |
| ... |
| ... | ... ... ... және олардың агрохимиялық | |
| ... |
| ... | ... |Шаруашылықтың топырағы және олардың агрохимиялық | |
| ... |
| ... | ... ... ... (көпжылдық, орташа және ақырғы екі жылғы | |
| ... ... жыл ... ... ... көктемгі| |
| ... ... ... ... |42 |
| ... | ... |Тұқым шаруашылығы |44 |
| ... |
| ... | |
|3 ... |48 |
| ... |
| |.................... | ... ... ... ... және |48 |
| ... | ... |Топырақ қабатының |50 |
| ... |
| |....... | ... ... ... ... жинақталу |51 |
| ... | ... ... ... ... ... |54 |
| ... | ... ... ... технологияларына байланысты және азот тыңайтқышын | |
| ... ... ... ... |59 ... ... арпаны өсірудің жаңа агротехнологиясының экономикалық | |
| ... |
| ... | |
|4 ... ... және еңбекті |65 |
| ... | |
|5 ... ... |74 |
| ... |
| ... | |
|6 ... |
| ... | |
|7 ... |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ӘДЕБИЕТТЕР |97 |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... жүйелер және құрылымдар–М.,1986. 60 б.
СниП РК 4.01.02–2001.Сумен қамтамасыз ету.Сыртқы жүйелер және
құрылымдар. ... ... ҚР ... және ... министрлігі,
2002 ж.
1.МҮТ 7.32 -2001 мемлекетаралық үлгі –талап. Ғылыми –зерттеу жұмысы
жайындағы ... мен ... ... 7.1 -84. ... және баспа істері жөніндегі үлгі-
талаптар жүйесі.Құжаттың әдеби көрсеткіштер сипаттамасы.Құжат жасаудың
жалпы ... мен ... - жер ... өсімдіктердің өніп-өсуінде мал азығымен және
су, ауамен қамтамасыз ететін бірден-бір табиғи зат.
Ауыл шаруашылық мелиорациясы – ауыл шаруашылық дақылдарынан мол ... өнім алу ... ... табиғи жағдайларды түбегейлі жақсарту
жолында қолданылатын ұйымдастыру-шаруашылық және техникалық ... ... ... тәсілі–бұл әдісті колданғанда су топырақ
бетіне суару жүйектер (бороздалары) арқылы ... ... ... суды ... ... ... топыраққа тамшылар (тамшы соңынан тамшы) беріліп
сіңіріледі. Полиэтилен құбырлары арқылы су қысыммен беріледі де, ... ... ... жүйесі–белгілі жерді суаруға арналған су көздері мен бас саға,
тұрақты және уақытша тілінетін каналдар,гидротехникалық құрылыстар, ... ... мен ... құрылыстары және жүйені басқару комплексі.
Суару режимі - ауыл шаруашылық дақылдарын суарудың саны, мерзімі және
суару нормасының мөлшерінің жинағы.
Транспирациялық коэффициенті–өсімдіктердің 1 ... ... зат ... ... ... жапырақтары, тамырлары, дәндері т.б.) суының
мөлшері.
Суды пайдалану коэффициенті–топырақ бетінен буланатын және бір центнер
товарлы өнім (дән, ... ... ... картоп, шөп) жасау үшін жұмсалатын
судың мөлшері.
Жалпы булану ... пен ... ... буланған
сумен оның өсу дәуірі кезіндегі ауа дымқылдығы ... ... ... ... ... ... су ... тапшылығы - жобадағы өнімді өндіру үшін әр
гектар егістікке жіберілетін барлық судың мөлшері.
Суару ... ... ... бір рет ... қажет болатын судың
мөлшері.
Суармалау нормасы–бір гектар егістікке дақылдардың өсу ... ... ... ... ... сіңіру-топырақ құрамындағы бос уақ текістерді (порларды) судың
өзінің ауыртпалық күші қысымы арқылы және оның ... ... ... ... ... күші ... біртіндеп сумен толтыру процесі.
Ауыспалы егіс учаскесі–белгіленген ротацияяға ... әр ... ... ... ... егіс ... бөлінген ауыспалы егіс
жерінің көлемі.
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
ҚР-Қазақстан Республикасы
ОҚО-Оңтүстік Қазақстан облысы
ж.ж.-жылдар
ж.б.-және ... ... - ... - ... ... жерден центнер есебімен алынған өнім мөлшері
г -грамм
см-сантиметр
% -пайыз
м -метр
м2- шаршы метр
м3/га - ... ... ... ... ... 1 куб сантиметрдегі грамм есебі
P- фосфор
N- азот
ә.е.з.- әсер етуші зат
с.е.- су ерітінді
э.к.- эмульсиялы концентрат
тг- теңге
тг/га-1 гектарға, ... ... ... ... ауыл шаруашылығы аудандарына жатады. Соның
ішінде Сайрам ауданы сүрлемдік жүгері және арпа ... ... ... ... ауыл шаруашылығының суармалы
жерлері жеке меншікке ... ... мал ... ... ... ... мал ... алдыңғы кеңес өкіметі жылдарына
қарағанда бірнеше есеге көбейіп кетті[5]. Сол үшін мал шаруашылығынан мол
өнім алуда жемшөп ... шешу ... ... ... мал ... кіретін өсімдіктердің бірі арпа ... ... ... ... өсірілетін негізгі мал азықтық
дақылдардың қатарына жатады.Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... 1,8 ... Оның 90 ... мал ... ... болса,10
пайызы сыра өндірісінде қолданылады. Жарықтың экономикалық ... ... де мал ... көбеюімен қатар, сыра өнеркәсібі жақсы
дамуда.Осы себепті бұл өнеркәсіп салаларының ... ... арпа ... оған ... ... ... төзімділігі мен дән
қоректілігінің құндылығына ... оның ... ... ... ... ... Шөл және ... жерлердің өзінде арпаның түсімі
басқа жаздық дәнді дақылдармен салыстырғанда едәуір басым. Арпаның халық
шаруашылығындағы ... өте зор, оның ... ... ... сан алуан заттар жасалады. Арпа жармасы–бағалы әрі нәрлі
тағамдардың бірі.Арпаны тері ... ... және ... ... медицинада да кеңінен қолданады.Ол әдетте сыра қайнататын өнеркәсіпте
таптырмайтын аса ... ... ... ... орын ... дәні ... ... бай болғандықтан, одан малға жұғымды құнарландырылған ... ... ... ... ... мен құс ... ... сайын
бұл дақылдың қажеттілігі күн санап арта ... Арпа ... ... өте күрделі. Шығарылатын сорттардың бағыты мен өсу ... оның ... 12-14 % ... 2-3 % май, 54-55 % ... ... % клетчатка және 2-3 % күл кездеседі.Дәннің 85 ... ... ... ... ... ... ... азот, оттегі,
сутегі, күкірт, фосфор, калий, кальций, магний, темір және ... ... йод, бор, ... ... марганец, және сол сияқты сирек
кездесетін элементтер бар[39]. Олар кәдімгі ... ... ... ... бір ... ... айрықша ықпал етеді. [3,5,13].
Актуальдық проблемасы:Қазір арпа өткізуде біршама қиындықтар
туындауда. ... ... ... ... ... ... және ... тарататын. Қазір ол заман келмеске кеткен. Бүгінде бәріне
шаруашылықтар жүгіріп жүр.Осы ретте дәнді қалай ... ... ... жылы ... бір ... 15 теңгеге бағалануда. Бұл–төмен
баға.Еліміз бойынша 23 млн. тонна ақ ... ... ... оның ... ... ... қалғаны белгілі. Оның үстіне өткен жылы күз жауын-
шашынды болып, біраз астық ... ... ... ... ... осы ... ... қылмау үшін құс өсіретін шаруашылықтарға
арзанға ... ... ... дақылдарға, оның ішінде арпаға ... ... ... ... қатысты мәселені сөз еткенде,кейбір
ауылдарда қырман тапшылығы байқала бастағанын айтпай кетуге болмайды. Күзде
шаруалар дәндерді күн ... ... үшін ауыл ... тас ... ... тастады.Кейбір ауылдарда кеңес заманында салынған ... ... ... үйлер түсіп кеткен.Кеңес заманында мал азығың қажетті
техникалардың бәрі Украинадан шыққан болатын. Бүгінде Украинадағы Петровск
зауыты жаңа ... ... ... ... ... ... ... орнатып, қосалқы бөлшектерді алып тұруға келісті.Осылайша
шаруалардың ... бар ескі ... ... ... ... ... отыр[6,9,14].
Жұмыстың мақсаттары:
1.Арпа дақылдың өнімділігін арттыру және ... ... ... ... көрсеткіштеріне әсерін аңықтау.
3.Арпаның егіншілік жүйесіндегі агротехникалық шараларын қалыптастыру.
4. Дән өніміне қүшті әсір етуші фактор-азот тыңайтқышты беру.
Бүгінде өмірімізге жаңа технологиялар дендеп ... ... ... ... ... өнім ... дақыл.Осы ретте арпаға азот
минерал тынайтқыш аса көп ... ... ... ... ... ... көп суарған сайын және тиімді минералдық тыңайтқыш
берсе өнімділігі арта түседі.Қазіргі таңда ... ... ... жүйесі еніп жатыр.Осы ретте тамшылатып суару технологиясын
арпаға да пайдаланып, суды үнемдеп, мол өнім ... ... ... ... ... ... ісі ... қолданылатынын айта кетуіміз керек.
Дәнегінен кондитерлік өнім шығаруға шикізат алынса, сабағынан мал ... ... ... ... ... Үкімет малды
семіртіп,Ресейге ет өткіземіз деп алдына таудай мақсат қойып ... ... ... қою ... ең алдымен мал азықтық ... ... ... мал ... ... ісі тізбектелген, яғни кластерлі өндірісті
дамытуға жол ашатынын айта кетуіміз керек.Айталық, мал ... ... ... және құс шаруашылығын дамытуды қоса алып жүруі
керек.Сонда, арпа және мал азықтық ... ... өзін ... ... ... БӨЛІМ
1.1 Арпа өсетін аудандардың климаты мен топырағының сипаттамасы
Кез-келген жерде егіншілік жүйесін дамыту сол аймақтағы климат пен
топырақ ... ... ... ... ... өзгерту мүмкін емес. Мұның өзі шаруашылықты
аймақтар бойынша мүмкіндігінше дұрыс мамандандыруды талап ... ... ... да, ... болған жағдайда да егіннің жақсы
өнімін ... ... ... ... қолдану осыған
сәйкес техниканы дұрыс пайдалану, мелиорацияны дамыту, ... ... ... ... іс-шаралардың бәрі қосылып, ауыл
шаруашылығының ауа райына тәуелділігін азайтуға көмектеседі. Климат ... ... ... және ... әсер ... ... ішінде топырақ құралудағы басты ... ... және жел ... ... ... көзі және оның құнарлылығының басты
элементі-жауын-шашын.Топырақтың ылғалдылығын жауын-шашынның жылдың әр түрлі
маусымдарындағы мөлшері ... ... ... бір бөлігі жер бетінен
буланатын болса, екінші бөлігі ылдиға қарай ағып кетеді. Тек ... ... ... ... ... ... жасайды. Оны өсімдіктер пайдаланады.
Топырақтан өткен су ондағы ... ... ... ... ... ... ... су оны жуып-шайып,эрозияға
шалдықтырады.Топыраққа сіңген су ... ... ... ... ғана
анықталмайды.Топырақтағы ылғал қоры булануға, ауа температурасына, жер
бетіндегі ағысқа да ... ... ... ... ... мөлшері
ауа температурасымен, жер бедерімен және топырақтың ... ... ... және ... ... ... температурасы топырақтағы физикалық, химиялық бұзылудың
қарқынына және биохимиялық ... ... ... әсер ... ... ... ... мөлшері,оның булануы да температураға
байланысты[8,16,33,38].
Температура ... ... ... барлық химиялық және
биологиялық ... ... ... ... ... төмендесе,
топырақтағы барлық процестер бәсеңдеп, микроорганизмдер әрекеті сөніп, қыс
түсісімен топырақ құралу процестері тоқтайды[4,9,14].
Топырақтың құралуына жел де ... ... әр ... ... ... ... ұшырып әкеледі.Жел көбінесе өсімдіктер
жамылғысы мен қорғалмаған ... ... ... ұшырады. Бір
жерден жел ұшырған шаң, тозаң, құм, заттар басқа ойлау жерлерге жиналады.
Жел ... да, сор ... ... тұздарды да ұшырып әкетеді. Қарды
ұшырғанда жел арқылы топырақтағы ылғал қайта ... ... ... жер ... ... кезде, жел ылғалдың булануын үдетеді. Жел — ... пен ... ... ... ... саналады. Далалық аймақта
топырақты кептіріп егістікті қурататын аңызақ жел жиі соғады. Бұл-зиянды
жел. Жауын-шашын, ... және ... ... әсерлерінің нәтижесінде
кейбір топырақтар жеткілікті, басқалары жеткіліксіз ылғалданып, кей ... кей жер ... ... ... ... әсер ... ... салыстырмалы ылғалдығының да маңызы үлкен. Ылғалдың
азаюы құрғақшылыққа соқтырады. Ауа құрамындағы су буының ең көп кезі ... ... және қара ... дәл ... бұл кезде бір ... ... ... ... қоймайды. Қерісінше, жаз айларында,
әсіресе,маусым,шілде айларында ауаның салыстырмалы ылғалдығы, көп жылдық
орташа мәліметтер көрсеткендей 30-40% артпайды, дәл осы ... ... су көп ... ... ... аймақтардағы көп жылғы мәліметтерге қарағанда, маусым және шілде
айларында жауын-шашын өте аз жауады.Жаздағы болмашы мөлшерде ғана ... ... ... ... ылғалды сақтауға жете
қоймайды.Осыған байланысты бұл жерлер жаздың ортасында топырақ қуаңшылығына
ұшырай бастайды, мұның өзі ... ... ауа ... ... ... ауыл ... ... өсуіне көп зиян тиеді.
Аймақтың оңтүстік бөліктерінде кейбір жылдары көктем ... ... ... да сәуір айында нағыз айқын шөл өмірі басталады.Көктемнің
ерте көктеген өсімдіктері ... ... ... ... ... ... тек жаздың құрғақшылығына әбден биімделген,тамырлары ... ... ... ғана әлі біраз уақыт көгеріп тұра алады. Бұларға
жантақ, ақмия, сортаң шөптер, құм сексеуілі, жыңғыл және ... ... ... ... ... 2 ... аса ... кетеді, сөйтіп олар
ылғалды өте тереңнен пайдаланады. Сұр топырақтардың кәдуілгі, ашық қара сұр
секілді түрлері ... ... сұр ... ... ... ... ... екеуінен басымырақ келеді, ал ең ... ашық ... Бұл ... әр ... қарай қарашірік қабатының қалыңдығы
10—20 сантиметрге жетіп,оның мөлшері 0,8-2,0 ... ... ... барлық түрлері калийге өте бай, ал азот пен фосфорға кедей
келеді. Айта кету ... бұл ... ... қоры ... мол, ... түрі өте аз, ал оның ... себебі-карбонат тұздардың фосформен
суға ерімейтін және өсімдіктер оңай сіңіре алмайтын түрлерін түзуі ... сұр ... ... мөлшері 7-8% болса,солтүстік
аудандарда 5-6% болады. Ал ... ... мен ... ... қоры ... сұр ... бай. Ал, ашық сұр ... ол мүлдем аз. Кез келген
топырақ тек қана өлі ... ... ... оның ... ... ... тірі ... болады.Бұлар, негізінен топырақтың тірі
бөліктерін құрайтын түрлі микроорганизмдер мен қарапайым ұсақ жәндіктер.
Олар топырақтың бір бөлігі ... ... ... ... топырақтың тірі бөлігіне жатады. Микроорганизмдердің атқаратын негізгі
қызметі-өсімдіктер мен ... ... ... ... жай қосылыстарға, суға, көмір қышқыл газға, аммиакқа және ... ... ... климаты, жер бедері биіктігі әр түрлі
болуына қарай жеке ... ... ... ... ... Мысалы, Алматы облысында ашық қара қоңыр топырақтың қарашірік қабаты
25—35 см болса, қалыпты сұр топырақ пен ... сұр ... ... ... 22—27 және 50—70 см ... ... ... ортасы бейтарап, аздап ... ... және ... ... ... ... ... құрылымындағы қарашірік, азот және басқа құрамы жағынан жазықтықта
орналасқан ашық қара топырақтардан онша айырмашылығы ... тек қана ... ... ... қоры ... ... ... болады. Бұл
облыстардағы сұр топырақтардың ... ... ... мен ... ... өсімдік қалдықтарының біртіндеп ыдырамай, құрғақшылық
пен ыстықтың әсерінен өте тез ... ... ... ... ... ... азотты органикалық заттардың жанып кетуінен
болады. Бұл топырақтардың жеңіл механикалық құрамдылары эрозияға ұшырағыш
келеді, сондықтан ... ... үшін ... ... ... ... асырылады. Сапалы суарып әр түрлі ... ... ... ғана ауыл ... дақылдарынан жоғары өнім ... ... және ... ... табиғи климаттық жағдайы ауыл
шаруашылығы дақылдарының қай ... ... де ... Суармалы жерлердің
болуы, жылы ... ... әрі ... ... молдығы-
жылылықты сүйетін бір жылдық немесе көп жылдық дақылдар өсіруге мүмкіндік
береді.Сондықтан ... ... ... өзі агрономиялық
мәселелердің үлкен ауқымын қамтиды. Бұл мәселелердің ішіндегі ең ... ... ... ... және жерді тиімді пайдалану. Ғылыми
негізделген ұйымдастырушылық, экономикалық ... және ... ... ... ... ... ... және морфологиялық ерекшеліктері
Көптеген әдебиеттердің мәліметтеріне жүгінсек, жергелекті топырақ –
климат ерекшеліктеріне қарай арпаның өсу ... 60 пен 120 ... ... ... ... ... орташа және кеш пісетін
топтарға бөлінеді. Сыртқы орта жағдайларына өте ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік және биік таулы
аудандардың егіс алқаптарынан да ... ... ... ... - ... ... ... оның бойы сорттарына қарап 0,30 –
1 метрге дейін барады. Тамыры тік тамыр болып оның жан ... ... ... 40-50 см ... ... ... келе сабағының
түсіне қарап гүліде түсі өзгеше антоцианды сабақтарда сия түсті, ақ-жасыл
түстілерде ақ гүлдер ... ... ... және түксіз болады.
Сабағының жуан түрлері дән жетістіруде, ал сабағы жіңішке ... ... ... ... алуда егіледі. Жапырағы ретті күрделі үш жапырақ болып
алдыңғы ... ... өсіп ... ... ... ... кейде 4-5
жпырақта кездеседі. Жапырақ пішіндері түрліше созылған сызықты, ... және ... ... ... ... ... ... Гүл топтары саусақ секілді жайласып бір тобында 15-20 гүл болып
бұтақ қолдыққа жайғасады. Арпа ... ... ... ... гүл ... ... Масағы 5 см болып түсі түрліше ішінде 1-4 данаға
дейін тұқымы болады. ... ... ... 9-10 градуста өнеді.Өсуіне
қолайлы жағдай 18-20 градус, арпаның ... ... ... үшін ... ... 3000 градус жылдық температураны құрайды. Күз ... ... 1-2 ... ... өседі, бірақ өсу ... ... өсу ... ... қарап 80-90 күннен 150-170 күнге дейін
созылады. Арпа ылғал ... ... ... ... Арпа ... ... аптадан кейін тамырларында түйнектер пайда болады, оның өсу ... ... бола ... ... ... ... бөлігінен бастап
жапырақтары сарғая бастайды.Орта Азия ... ... ... ... ... Тұқымының 1000 данасы салмағы 100-200 грамм егілетін нормасы
200-300 мың дана гектар. Егістен ... ... ... болу керек,
бараналап кесектері майдаланады, чизілденіп кейін ... ... ... ... 90см 8-10 см тереңдікте егіледі. Оның өніп шығуына 6-
7 күн уақыт кетеді. Өніп шыққан жүгерінің үстіне арпа ... Арпа ... өніп ... ... алғашқы вегетация уақытында тамырлары жақсы
өркендеп жер үсті мүшелері ... ... ... ... жер үсті ... тең ... ... Арпада қалыңдық саны
300 мыңды құрады.Арпаның өсу және даму ... ... ... температурасына талаптары біркелкі емес. Оның тұқымы 1-3°С жылылықта
өне бастайды, бірақ толық ... үшін ... ... ... ... ... ... бастап, толық піскен уақыт аралығында
бірнеше даму кезеңдерінен өтіп, ... ... ... қорын тиімді
пайдаланады да, оңтүстік аудандарда шілде ... ... дән ... үлгереді
[1,4,6,15].
Кез келген табиғи-климат аймақтарында өсірілетін сорттардың
биологиялық ... ... ... мен құнарлылығының
деңгейі, ... ... ... ... ... басқа да
факторларға байланысты оңтайлы тұқым себу мөлшерін анықтау–арпа егістігінде
сорттық ... ... ... ... ... оңтайлы тұқым  себу мөлшерін анықтау-өте жауапты
агротехникалық ... бұл ... ... ... ... орта жағдайларына жақсы бейімделген жаңа ... ... ... ... ... ... ... мән-маңызы ылғалы жеткіліксіз жерлерде одан сайын арта түспек,
себебі ... ... тыс ... ... ... ... өсімдіктердің
ойдағыдай дамуына қажетті топырақ ылғалының тиімсіз пайдалануына бірден-бір
себепші болады[4,8,11,61,64,66].Ал сирек егістік органикалық заттарды түзу
үшін күн энергиясын, ... ... мен ... толық пайдалана алмай,
нәтижесінде арамшөптермен ластанып, жоспарлы өнім ... ... ... ... ғалымы E. Wolni [2]  өсімдіктердің өсуі мен ... ... ... ауыл ... ... қоректену алаңы
жөніндегі теорияны дамытуға қомақты үлес қосқан. Көптеген егістік ... ... ... ол бірқатар дақылдардың оңтайлы
қоректену алаңын  өсімдіктердің ... ... ... ластануы, аурулар мен зиянкестердің әсері және тағы
сол сияқты факторлармен байланыстыра отырып, ... ... ... ... мен ауруларға, арамшөптерге қарсы бәсекелестікті
күшейту үшін егістіктің тығыздығын көбейту қажеттігі ... ... ... егіншілікте қолданылатын айтарлықтай бетбұрыс болды.
Түрлі арпа сорттарының агротехникасы мен тұқым себу мөлшерін ... ... ... сорт пен ... ... ... ... дифференцивті тәсілін қолданудың астық түсімін арттырудағы аса
маңыздылығын атап өткен [2-10].
Агрономия ғылымында өсімдіктердің топырақ құнарлылығына ... ... екі ... ... қалыптасқан.Біреулері құнарлы топырақта
сирегірек себудің ... ... ... ... ... бай ... ең ... өнім алу үшін соғұрлым себу материалы аз
кетеді [4, 6, 7, 11, 12, ... Д.Н. ... [15] өз ... ... ... қолдануға болады: тіршілік жағдайлары жақсарған сайын, егін сирек
болуы тиіс.Жалпы ережеден бір ... ... ... яғни оның ... жиі егіс себу ... ... себептермен тиімсіз»,-деп
жазған болатын. Басқа зертеушілердің пікірінше, географиялық ... ... ... заттар және ылғалмен жақсы қамтамасыз ... ... себу ... көбейту қажет [4, 5, 6, 15, 16, 17].
Зерттеу нәтижелерінің қайшылығы тәжірибелердің әр түрлі топырақ-климат
жағдайларында жүргізілгендігінен болуы ықтимал.Демек, ... ... ... ... себу ... сәтті түзету айтарлықтай
экономикалық әсер етуі мүмкін.
П.П. Васюков [15] мемлекеттік сорт ... ... ... ... ... ... себу ... жыл сайын дифференцивтендіру
арқылы ғана ... 2 ... ... ... өнім ... болатынын
дәлелдеген.Автордың тұжырымдауынша, бұл ... ... ... өсірілетін сорттардың түптену қабілеті, сондай-ақ тұқымның  егістік
сапасы мен өнімділік ... ... ... ... ... жиілігі
топырақтың құнарлығына байланысты қалыптастыруды ... ... ... ... Егіс ... ... ... дәрежеде өсімдіктердің түптілігімен анықталады, сол себепті
соңғы ... арпа ... ... өте ... элементтерінің бірінен
саналады. Дегенмен,  бұл тұрғыда да ғалымдар арасында өсімдіктің түптенуі
жөнінде екі көзқарас қалыптасқан. Алғашқылары ... ... ... тапса, кейінгілері оны өнім көтерудегі ... ... ... ... және И.В. Якушкиннің [19] ... ... ... ... ... өсімдіктер жиілігін білдіретін соңғы
кезеңі емес, өйткені егістің жиі, не ... ... ... ... бір ... түптенуімен теңестіріледі: сирек орналасқан өсімдіктер
көбірек түптенеді де, соның есебінен кейбір қолайлы жағдайларда жалпы сабақ
саның ... ... ... ұзындығы, масақтағы дән саны және
1000 дәннің массасы тәрізді өнім құрылымының басты бөліктері арқылы ... ... ... ... ... Дәл ... ... айнымас
заңдылығын жақтайтындардың қатарында Алабушев В.А. [2], З.Б. Борисоник
[12,13], В.В. ... [18], Қ.Ш. ... Т.С. ... И.С. ... Д.А.Сыдық, Ж.І. Қожабаев, М.А.Сыдыков[68], және тағы басқалар да ... ... ... мен Е.Г. ... [77] аз мөлшермен себілген
өсімдіктердің барынша жақсы түптенуі егістіктің ... ... ... ... ... ... бетке ұстайды. Олардың ойынша,
қалыпты тұқым себу мөлшері арқылы алаң ... ... ... ... аса күшті түптенумен салыстырғанда жоғары өнім алу үшін
сенімді кепіл болады. Бірқатар зерттеушілердің [30-35] ... ... ... ... ... де ... ... отырады. Бұл жөнінде В.Я.
Юрьев [11] кезінде былай деп жазған: «Ұсақ дәнмен салыстырғанда ірі ... ... ... және ... өскіндер беретініне күмән жоқ. Егістік
жағдайда ірі дәндерден пайда болған өскіндер саны әрдайым ... ... ... ... ... әр ... ... себу мөлшерін
анықтағанда міндетті түрде есепке алу қажет». Өсіру жағдайларына байланысты
жаздық арпаның тұқым себу ... ... ... ... ... ... Белорус ауыл шаруашылығы академиясының Могилев облысындағы
шымды орташа күлгінделген топырағында жүргізген тәжірибелерінде ... 121 ... себу ... ... 6-дан 4 млн. дәнге азайту
өсімдіктердің өнімді ... ... ... мен ... ... мен Р.Н. ... [4] дәлелдеген. А.Н. Анохин
[37]  Белорус ғылыми зерттеу мекемелерінің ... ... ... ... шым ... ... топырақтарда тыңайтқыштар мен
жауын-шашынның көлеміне ... ... ... ... себу ... 2,0-
2,05 млн.дән/га екендігін хабарлайды. Оны гектарына 3,5 миллионға ... ... ... тұқымның артық шығындалуына, нәтижесінде
егістіктің, әсіресе ... ... ... ... өнім ысырабына жол
берілуіне ... ... ауыл ... тәжірибе
станциясында П.Ф.Гаркавый және басқалардың [16] ... ... ... 2 және ... 5 сорттарының ең жоғары ... 4-5 ... ... ... ... жиілігін 6 миллионға
дейін көбейту дән ... ... ... мен күлді элементтерді
азайтып, тиісінше органикалық қосылыстардың ... ... ... АШҒЗИ мен Воронеж ауыл шаруашылығы ... ... Қара ... аймақта Докучаевский 1 және Вальтицки
сорттарының ең үйлесімді тұқым себу ... 4-5 млн. дән ... ... одан әрі ... ... ... ... мен сапасы едәуір
төмендеп, тыңайтылған нұсқаларада ... ... қалу ... жиі
байқалған [39, 40]. В.В.Глуховцев[18], В.Н.Громачевский, Ю.А.Грунцев
[24,25] және ... ... ... ауыл ... ... ... ... гектарына 3-4 млн. дән арасындағы себу
мөлшері өсімдіктердің ... ... ... туғызып, барлық жылдары
өнімнің өсуін тұрақты қамтамасыз еткен. Аталған авторлардың пікірінше, себу
мөлшерін көрсетілген ... ... ... ... арамшөптермен
ластануына жол ашып, лажсыз қосымша шығынды талап етеді. Тюмень ... себу ... және ... ... ... жұмыстар гектарына
5,5 млн. дән жиілігінің қалыпты жағдайда болып, ең жоғары ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін одан
ары көтеру өнім құрылымының аса маңызды бөліктеріне және ... ... әсер ... [43]. ... ... ... ... ... ... арттыру үшін гектарына 4
млн. себу мөлшерін қолданған тиімді. Мәселен, зерттеу барысында тұқымды 6-
дан 4 ... ... ... шикі протеинді 1,7 %, 1000 дәннің массасын1,2 г
көбейтіп, оның егістік ... мен ... ... ... ... Белоножко, Х.Х. Кусайнов, А.Б. Нұғманов [45] ... ... ... ... саздақты қара топырағында олар тұқымының
дифференцивті жүйесін пайдаланудың ... айта ... ... ... ... 3,5 млн.дән/га, ал ылғалды жылдары 4,0-
4,5 млн. себудің қажеттілігіне тоқталады. ... ... ... ... ... ... тәжірибеде тұқым себу мөлшерінің өнім түзудегі үлес
салмағын арттырып қана қоймай, сонымен бірге астық ... ... да ... ... ... ... зерттеушілер [46, 47] дәннің
сапасы мен жалпы түсімін арттыруда гектарына 4 млн. дән себудің ... ... ... ... қара топырақты емес ... ... ... облысының мәдениеттендірілген шымды күлгінді ... осы ... ... ... ... ұсынады [48]. Жоғарыда аталған
аймақтардағы ... ... және ... ... ... ... 4,0-4,5 млн., ... немесе күшті шайылғанда 5,0-5,5 млн. дәннен
болуы тиіс деп есептелінеді [49]. ... ... ауыл ... ... ... ... ... талдау Қара
топырақты емес аймақтағы арпаның оңтайлы тұқым себу ... ... бірі – ... ... ... ... Ылғалы жеткіліксіз
(ылғал шығыны 40-70 мм) және себу мөлшері ... 5 млн. ... ... ... ... түрде сабақтар саны сирек қалыптасады, ал
өсімдіктері ылғалмен жақсы жабдықталған, тығыз өнімді ... саны ... көп) – ... 5 млн. ... ... ... байқалады. Осы
көрсеткіштерді басты белгі ... ала ... ... ... ... ... енгізілген: ылғалы жеткіліксіз жағдайда 3-4 млн.,
ылғалы орташа деңгейде 5-6 млн. және ... ... 7-9 млн. дән ... В.А. Алабушев, М.Г. Ткачеваның [2,3] зерттеулері бойынша, тыңайтқыш
нұсқаларына байланыссыз себу мөлшерінің ... ... ... ... Алаң ... өсімдік саны ұлғайған сайын олардың өнімді ... ... ... ... себуді 4,5-тен 2,5 млн. шамасына төмендету
түптілікті 1,9- дан 2,3-ке ... ... ... мен ... ... жоғары өнімін алу үшін екі фактордың маңызы зор.Ол
топырақтағы қоректі заттардың жеткілікті аясын ... ... ... ... ... ... Бұл ... жүргізілген тәжірибелер
негізінде бір ... ... ... ... 600 ... ... ұлғайту
егістік шығымдылығын төмендетіп, ал 500 дана ... ... ... ... [51, ... ... түсімі мен дәнінің технологиялық және өнімділік
көрсеткіштерінің шамасы кез келген ... ... ... ... ... ... әрі сапалы атқарылуына, яғни
шаруашылықтағы ... ... ... тікелей тәуелді. ... ... ... ... ... ... ... ауыл шарашылығы құрылымдарында арпаның себу мөлшерін гектарына 3,5-
2,5 млн. дәнге дейін төмендетуге болатындығын айтады [53, 54]. Бұл ... және ... ... ... ... ... ... перспективті сорттардың жалпы тұқымының көбею коэффициентін
арттырып, өндіріске тезірек енгізілуіне ... жоқ ... ... ... Э.Д. Неттевич, А.В. Сергеев, Е.В. Лязловтың [56] деректерін ... қара ... ... арпаның ең жоғары өнімі гектарына 5-
6 млн. себу мөлшеріне сай ... ... ... ... ... мынадай мәліметтер алынған: 5 млн. —
7,1 ц/га, 6 млн.–40,3; 7 ... ц/га, ал ... ... [57]  деректері бойынша, дәл осындай себу мөлшері шаршы ... 370 дана ... 510 дана ... ... ... еткен.
Украинаның шығыс аймағында арпаның қалыпты себу мөлшері 4,0-4,5 млн./га
делінсе, оны ... ... және көп ... ... ... ... ... азайтуға болады, ал интенсивті сорттарды
құнарлы топырақта өсіру кезінде тұқымды 15-20 пайызға, ... ... ... ... ... гектарына 3,5-3,0 млн.дәнге дейін 
төмендетуді ұсынады [51].Жоғарыда ... ... ... ... ... ... құралы ретінде өсірілетін сорттардың
астық шаруашылығындағы алатын орны айрықша.
Дәнді дақылдардың ... ... ... кез ... ... ... қолдануға жарай бермейді, сондықтан бұл –
табиғатынан өсімдік сабақтарының жіңішке әрі ... ... арпа ... ... ... ... ... арпа селекциясы үшін «өсімдіктер
биіктігі» белгісі жатып қалмайтын қысқа сабақты сорттар шығару бағытында
селекционер-ғалымдардың назарынан ... тыс ... ... Сол ... ... ... тиімді пайдаланып, енгізілетін тыңайтқыштар
бірлігіне (1 кг әсер етуші ... 6-7 кг ... ... ... ... өнім ... қамтамасыз ететін интенсивті сорттар қажет. Мұндай
сорттар жоғары өнімі және сапасымен ... ... ... ... мен ... ... тағы сол сияқты бағалы қасиеттерімен
ерекшеленуі тиіс.Алаң бірлігіндегі ... ... ... ... олардың көбінесе жатып қалуына себепші болады. Мысалы,Қара
топырақты емес ... арпа ... жиі (10 ... тең ... ... сондықтан да бұл дақылдың жатып ... ... ... ... ... құбылысты болдырмау үшін топырақтағы ылғал
қоры, ... ... ... мен ... ... ала ... шаршы метрдегі сабақтар санын 700 данадан асырмай қалыптастыру
ұсынылады [57].Алтай ... сорт ... ... ... ... ... себу ... анықталған.Атап айтсақ,Донецкий 4 сорты үшін далалы және
орманды – далалы аудандарда ... 4 млн., ... 1 үшін ... 6 млн., ... ... алқапта 4 млн., өнгіш дән ... ... ... пен кеңістікке байланысты өзгеруін
сорттардың пісу мерзімі мен арпа ... ... ... ... түсіндіреді [58].Бұрынғы Одақ көлемінде және сондай-ақ шетелде
ғалым-селекционерлер ... ... ... ... ... ... жеткілікті аймақ үшін арпа сорттарының өнімділік
мүмкіндігі  60-70ц/га, ... ... ... ... ... Орал, Сібір және Солтүстік Қазақстанның құрғақ далалы
аудандары үшін ... 40-50 ц/га және ... ... ... П.П.Васюков [15] және ... [37] ... ... ... ... ... ... мен егін
құрылымын есепке алуды ұсынады.Айталық, тұқым себу мөлшерінің 4 және 5 ... ... арпа ... ... 40-50 ... ... олар ... төмендегідей шамаларға ие болған: жапырақтың ең
көп алаңы 31,1 және 38,8 мың ... ... ... млн. м2/га (күн, ... дән массасы 0,8 және0,9 г, алаң
бірлігіндегі өнімді ... саны 500 және 630 ... ... саны 300
және 370 дана, ... ... 1,7, ... ... ... 75% ... құнарлы жерлерінде гектарына 3 млн.
тұқым себу  мөлшерімен сыналған Miraj арпа сортының ... 50-60 ц/га ... ... ... ... ылғалдылығы мен егіншілік мәдениеті жақсы
дамыған шаруашылықтарда оның өнімділігі 90-115 ... ... ... ... өнім алу күні бұрын анықтап ... ... себу ... байланысты және жыл сайын, қала берді егіс
танаптарына қарай әрдайым нақтылауды ... ... [62]. ... факторлардың жиынтығының негізінде жүргізілген ... Mirena арпа ... ... себу ... ... 3,6-3,8 ... дән ... көрсетті.Мұндай егістіктегі өсімдіктер өсу кезеңінің
қолайсыз жағдайларына төзімді келіп, жоғары межелі өнім деңгейін ... ... ... [64].Жоғарыда келтірілген ғылыми мәліметтермен қатар
осы ... ... кең ... ... сан ... топырақ-климат
жағдайларында жүргізілген зерттеулердің нәтижелерімен толықтыруға болады.
Әдеттегідей ... ... да сан қилы ... құбылыстары
ұшырасатын таулы биіктіктен ... ... ... ... ... ... белдемдер қалыптасқан. Жалпы астықты аймақтар үшін
негізгі шектеулі ... ... ... ... биік ... ... жетіспеушілігі айқын байқалады. Сол себепті топырақ түзуші жыныстар
мен құбылмалы ауа райы ... ... ... ... белдеулерде жаздық арпаның себу мөлшері де біршама ... ... ... ... ... ... жерлерінде арпаның
тұрақты өнімін алу үшін мелиоративті сүрі жер жақсы алғы танап болғанымен,
тұзданған топырақты ... ... ... азот ... ... оны ... сүрі ... ауыстырып, алаң бірлігіне 350 дана өнгіш
дән себуді ұсынады[63]. Орал өңірінің қара ... ... ... ... аудандастырылған Донецкий 8, Целинный 30 және ... 150 ... ... ... ... [72] арпа ... сапалы әрі жоғары өніміне ... үшін ... ... N30P30 ... ... ... 2,5 млн.,ал ылғалы аз қуаңшылық жағдайларда 2,0 млн. дән ... деп ... ... ... өндіріске ұсынылған
үйлесімді нұсқаларында орта ... ... ... 1,5-3,3 ц/га қосымша
өнім алынып, дән құрамындағы шикі ... ... 1,4-2,3 ... және 1000 ... массасы мен көлемдік салмағы артып, дәннің
қауыздылығы ... ... ... ... ... ... В.Степанов, А.Киселев [69], И.А. Кель [74] де
осындай тұжырымға тоқталған.
Красноводопад селекциялық ... М.Е. ... ... ... Қазақстан облысының оңтүстік-батыс бөлігінде
ылғалмен ... ... ... ... ... гектарына 2,5 млн., ал
толық қамтамасыздандырылған тәлімі жерлерде 3,0-3,5 млн. дән себу ... әрі ... ... ... оңтүстік-шығысындағы
таулы белдеулерде және Шығыстың құрғақ далалы аудандарында гектарына 160-
180 кг тұқым жұмсалғанда арпаның ең ... ... ... ... ... ... ... ылғалмен жақсы жабдықталуына байланысты
бұл жерлерде арпа шығымдылығын арттыру үшін топыраққа ... ... 15-20 кгт ... ... ... ... ... облысының қатаң тәлімі жерінде арпаның Нутанс 187 сортының ... ... ... [56] ... ... 4,5 ... ... анықтаған болатын. Дегенмен, арпа өсіру
технологиясын жетілдіру және жаңа ... ... ... ... ... байланысты осы агротехникалық шара қайтадан
жан-жақты зерттеуге алынды. Көп жылдық зерттеулердің деректеріне сүйенсек,
жоспарлы өнім ... ... ... ... үлкен мәнін қалыптастыратын
жаңа сорттар үшін бұрыңғы ... ... ... ... ... ... құрғақтылығына байланысты 2,0-2,5 млн. тұқым
ұсынылса,ал Қостанай облысының ... ... 3,5-3,8; ... ... – 2,5-3,0 млн. ... ... себу қабылданған.
Қысқаша әдебиеттік шолуды қорыта келгенде, арпаның тұқымының ірілігі
мен себу мөлшері өсімдіктердің тіршілік ... ... ... ... отырады. Сондықтан қаралған мәселелер нақты топырақ-
климаттық және агротехникалық жағдайларға, өсірілетін дақыл мен ... ... ... ... ... да ... ... қажет
етеді.
1.3 Арпаның аудандастырылған сорттары
Арпа(Hordeum)–астық тұқымдасына жататын бір және көп жылдық дақыл.
Шыққан жері–Иран, ... ... ... ... 12 ... мың жыл) ... ... бастаған. Арпаның тамыр жүйесі шашақты. Сабағы –
қуыс, ... 30 – 135 см, ... ... ... ...... ... биологиялық ерекшеліктеріне сәйкес дақылдық арпа, эфиоптық
арпа және аласа бойлы арпа деп аталатын 3 түрге бөлінеді. Арпа дәнінде 45 ... ... 7 – 26% ... 7 – 11% ... 1,7 – 2% ... 3,5 – 7,0%
клетчатка, 2 – 3% май, 2 – 3% күл болады. Қазақстанда дақылдық Арпаның ... ... және көп ... екі түрі ... Дәні қос ... ... ... ортасында ғана болады. Ол сыра қайнатуға пайдаланылады. ... ... арпа ... өндірісінде (6 қырлысы), азық-түлік және мал жемі (4
қырлысы) ... ... ... бұлардан басқа жаздық және күздік
түрі бар.Жаздық арпа Қазақстанның барлық облыстарында егіледі.Күздік арпа
Қазақстанның ... ... ... өсіріледі. Жаздық
бидай мен сұлыға қарағанда оның ... ... әрі 10 – 15 күн ... ... ... ... «Сәуле», «Береке-54»,
«Оңтүстік Қазақстан-43», т.б. сорттары өсіріледі.Арпа зиянкестері швед,
қаракөз, егеу, гессен шыбындары. Ауру ... ... ... ... ... т.б. ... екпестен бұрын формалинмен немесе ... ... ... ... ... дәрілеу қажет Арпа
өсірудің қарқынды технологиясын игеру кезінде, өсімдіктің өсу ... ... өсу және даму ... ... алған жөн. Арпаның
өсуі және жетілуі келесі кезеңдерден тұрады: ... ... ... ... ... ... ... түтікке өтуі, сабақтануы, масақтануы,
гүлденуі, сүт өніп, ... және ... ... ... ... жерлер жағдайында арпаның өсуі мен жетілуінің алғашқы
кезеңдері салыстырмалы түрде төменгі оң температура мен қысқа күн ... ... ... ... арпа сорттарына күн ұзақтығының әсері төмен
болып, көктемде ... ... ... ... ... жергелекті топырақ-климат ерекшеліктеріне қарай арпаның ... 60 пен 120 ... ... созылып, сорттық белгілері бойынша
ерте, орташа және кеш пісетін топтарға бөлінеді. ... орта ... ... ... бұл ... ... далалы аймақтан бастап,
Қиыр Солтүстік және биік ... ... егіс ... ... ... өсу және даму ... ... мен ... талаптары біркелкі емес. Оның тұқымы ... өне ... ... толық көктеуі үшін қолайлы 15-25°С
температура қажет. Жер бетіне көктеп ... ... ... ... ... даму бірнеше кезеңдерінен өтіп, әсіресе қысқы-көктемгі ылғал
қорын тиімді пайдаланады да, оңтүстік аудандарда шілде түскенге ... ... ... ... келген табиғи-климат аймақтарында өсірілетін
сорттардың биологиялық ... ... ... ... ... тыңайтқыштар мөлшері, себу тәсілі және 
басқа да факторларға байланысты оңтайлы тұқым себу мөлшерін анықтау–арпа
егістігінде ... ... ... өзекті мәселелердің бірі.
Күздік арпа.Күздік сорттар қыстауға біршама бейім келеді. Қыстан дұрыс
шығу үшін арпаның күздік егісінің ... ... ауа ... ... ... ... басталып, 0 градусқа өтуімен аяқталады. Жалпы
ұзақтығы-15-20 күн. Өсімдікгің әлсіз ... ... және ... ... ... арпаның аязға түрақтылығын төмендетеді.
Температура диапазоны +6 градус пен 22 ... ... ... ... ... ... ... сыйымдылығының 60-70 пайызынан төмен
болмаған жағдайда біртегіс өскін алуға болады.
Арпа өскіні ауа ... -7,-8 ... ... ... ... ... ... кезіндегі - 3 градусқа дейінгі суық қауіпті. Оның
үсіп кетуі ... Арпа ... ... ... үшін тез ... ... градус, кеш пісетін сорттарға 1500-2000 градус тиімді
температура жиынтығы қажет.
Арпа дәнінің 1 ц ... ... ... 6-12 мм су қоры ... ең көп қажет ететін кезі масақтану және ... ... ... ... мен ... ... жеткілікті болғанда арпа
түптенуінің коэффициенті 2,5-3,0-ке дейін жетеді. Бірақ ылғал жетіспесе, ... ... ... және ... ... егілсе түптену коэффициента
төмендейді. ... бір ... ... ... ... тамырлану
үрдісі жүреді. Егер өсімдік екінші реттік тамыр түзбесе, онда өнім ... 30%- ға ... ... Осы кезеңде өсімдік топырақтан қоректік
заттарды қаркынды түрде сіңіреді. Өсімдік конусының ... ... ... ... ... және әрі ... ... төмпешіктер түзіле
бастайды. Шашыраңқы жарық, 10°С-қа дейінгі температура, мол ... ... көп ... ... әсер ... біршама ірі масақ
қалыптасуға мүмкіндік жасайды.
Тамыр жүйесінің тез ... ... ... ... өсімдіктің
өсіп, түтікке енуіне қоректік заттардың мол қоры, жеткілікті ылғалдылық, 12-
20°С температура ... өнім алу үшін ... ... ... алғашқы кезеңіңде Р,К,қалған кезеңдеріңде
азотпен қамтамасыз ету керек. Арпадан 10 ц өнім алу үшін 26 кг ... 11 ... 26 кг ... ... ... және өсіру аймағына байланысты бұл
талаптар өзгеріп отырады. Сондықтан енгізілетін тыңайтқыш мөлшерін есептеу
үшін сол ... ... ... ... ... картограммаларды негізге алу қажет. Қүздік ... ... ... ... ... Қазақстан-43».Красноводопад ... ... ... мен Унимли арпа сұрыптарын шағылыстыру
арқылы екі реттен гибридті ... ... ... ... ... ... ... ұзын. Дәні өте үлкен. Дән салмағы
1000 дәнге шаққанда 60-65грамм. Ерте пісетін сұрып. Унимли Арпадан 4-6 ... ... ... төзімді.Қысқы суыққа да төзімділеу. Өте төзімді
солып қалуға қарсы. Өте өнімді.Арпа «Оңтүстік Қазақстан-43» Келес ... ... ... есеп ... ... Дарбаза) өнімі «Унимли
Арпа» сортынаң ... ... ал ... ... ... одан да көп-
4,3ц/га. Жергілікті сұрып қүздік егіске арналған 1-Сарыағаштық, III-Орталық
және V- Жартылай құрғашылық дала зонасы облыстық(ылға орташа және ... ... ... ... ... және ылғалы орташа тәлімі
аймақтарда өте жоғары өнімділік алынған-35-42ц/га, ал ылғалы жеткіліксіз
тәлімі аймақта-30-35ц/га.
Күздік ... ... ... ... ... ... әрекетімен 5 сұрып(сұрып
344н4(жергілікті сұрып ),басқа да сұрыптармен Циклон.Двуручка.)Тәлімі ... ... ... ... 1993 ... ... Қазақстан облысы
және Қырғыз республикасында жергілікті сұрып болып саналады.
Ботаникалық айырмашылық параллелюм ... ... өте ... солып
қалуға шыдамды. Сұрып жем-шөп бағытындағы, ақуыз құрамы дәнінде ... ... ... ... ... ... топырақты өңдеу алғы ... ... ... ... ... 20-22 см тереңдікке жүргізген жөн.
Көктемде шанышпалы тырмамен ылғалды жапқаннан кейін арамшөп тұқымын өсірмеу
мақсатында, топырақты 10-12 см ... ... ... ... ... ... болған арамшөп өскіні егу алдындағы өңдеуде топырақтың арпа егілетін
тереңдігіне дейін құртылады.Жалаңаш аңғарының егістігінде ... ... ... егу ... ... ... жұмысын жүргізу қажет. Бұлай
болатын себебі, көктемнің ерте ... ... ... - шашын аз түседі және
ауа температурасы тез көтеріледі, сондықтан себу мерзімінің кешеуілдеуі
арпа ... ... ... әкеліп соғады. Осындай жағдайда арамшөпті
құртуды ... ... ... ... жургізу қажет.
Таулы аймақта арпа өсірілетін топырақты өндеу үшін оны 20-22 см
тереңдікке жыртып, ... ... және ... ... ... екі ізбен ылғалды жабады, мұның өзі арамшөптердің тез
қаулап өсуін қамтамасыз ... ... ... себу алдындағы өңдеумен жойып
жібереді.
Ескеретін ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің
тиімділігі көбінесе жылдың ауа райына байланысты: жауын-шашын мол жылдары
арпа өсірілген сүдігерді ... ең ... ... см ... ал ... ... 20-22 см сыдыра өндеу тиімді. Екі жағдайда да
топырақты ерте көктемде және егу алдында ... жөн. ... ... ... ... арпа ... - 1,4-1,8 ц/га, ал егуден ... ... ... - 0,7 ц/га. ... ... ... ... топырағын өңдеуді жүргізе алмаса, онда
көктемде жыртудың қажеті жоқ.Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... шараларын, яғни арамшөптердің өсіуне
жағдай жасап барып оларды жою жұмыстарын жүргізу қажет.Егу алдында аңызды
копсыту ... ... ... ... ... және ... ылғалын
сақтауға мүмкіндік береді.
Жоғарыда атап көрсетілгендей, тау ... ... ... ... созылып, суық қайталанады,түңгі уақытта температура күрт төмендеп,
топырақ баяу қызады. Осыған байланысты ерте сепкенде, әдетте, өсімдік ... әрі ... сұлы ... ал неғұрлым кеш сепкенде күзгі суыққа ... ... ... ... арпаны себудің ең қолайлы мерзімі - 20 ... 10 ... ... бірақ одан кеш ... ... ... 1800 ... ... жерде себу мерзімін ұзартпау қажет. Текес алқабында арпаны
себудің қолайлы мерзімі -1-7 мамыр,Сарыжаз және ... ... - ... - 5 ... ... осы мерзіміндерінде көктемгі ауа райын ескеру
қажет. Мәселен, Текес алқабында ... ... ... және ... ... ... жылдары, арпаны себудің көрсетілген мерзімінен
5-7 күн бұрын, ал ... және ... ... ... - 4-5 күн кеш
жүргізу қажет.
Арпа дакылы минералдық коректі аса ... ... Бұл ... ол сүрі ... немесе алғы дақыл ... ... ... ... әсерін жақсы пайдаланады.Алайда, арпаны ауыспалы егістікте
алғышқы немесе соңғы дақыл ретінде пайдалануына байланысты оның ... ... ... ... ... жөн. ... азот тыңайткышын
топырақты егу алдында өңдегенде оған 30 кг/га ә.з. мөлшерде ... ... ... ... ... бір ... - 4,0-5,0 млн. дана
шығымды дән. Себу тереңдігі - 5-7см.
Жаздық арпа сорты « Жұлдыз».Оригинаторы - ... ... ... ... ... ... енгізілген және 1993
жылдан бастап Алматы облысында пайдалануға рұқсат етілген.Түршесі - Нутанс.
Өсіп-жетілу кезеңі - ... ... ... ... ... және дәннің
төгілуіне төзімді. Дәндегі протеин мөлшері 13,07 %. Дәні ... ... ұзын ... ... түсті. Сорт мал азығы үшін өсіріледі. Жоғарғы
түсімділігі - 45,5 ц/га. Жауын-шашыны орташа деңгейде ... ... ... - шығыс тау бөктерлерінің аумақтарында өсіруге арналған.
Жаздық арпа сорты «Сауле». Оригинаторы - Қазақтың егіншілік ... ... ... ... ... және ... ... Алматы облысында пайдалануға рұқсат етілген. Түршесі -
Нутанс. Өсіп-жетілу ... - ... ... ... ... ... ... төгілуіне төзімді. Дәндегі протеин мөлшері 14,06 %. Дәні орташа ірі,
жартылай ұзын пішінді, сарғыш түсті. Сорт мал ... үшін ... ... - 40,5 ц/га. ... ... ... болатын Қазақстанның
оңтүстік, оңтүстік - шығыс тау бөктерлерінің аумақтарында өсіруге арналған.
Жаздык арпа сорты «Бәйшешек»1981 жылы ... ... арпа ... екі ... ... әдісімен шығарылған. Оригинаторы-
Красноводопад селекциялық тәжірибелік станциясында шығарылған.Селекциялық
жетістіктердің ... ... ... ... және 1991 ... ... облысында пайдалануға рұқсат ... ... ... ... белгілері-биологиялық көктемде өсіруге қолайлы.
Вегетациялық кезеңі 65-80 ... ... кең ... тат, шық ... ... ... салмағы 56-60
грамм. Ерте пісетін, ... және ... ... ... ... ... сорт. Масақ піскен ... ... дән ... тәлімі жерде көктемгі егісте 16-20 ц/га.
1.4 Топырақ өндеу және оның құнарлылығы
Тікелей егу-бұл топырақты өңдеусіз, аудармай дән себу әдісі. ... ... ... ... ... ... мен әдістерін
жетілдіруге көп мән беріліп тұр. Өйткені,ол ауыл шаруашылығы өндірісінің
тиімділігін арттырып, энергетикалық және ... ... ... ... өнім алудың алғы шарты болып ... Адам ... ... ... оны ... жағымсыз кұбылыстардан қорғау мәселесіне
байланысты мән беруді талап етеді.
Топырақты үнемді ... ... және ... ... - ... ... ... аграрлық ғылымның зерттеу бағытына
басты арқау болмақ.
Т.С.Мальцевтің [51] деректеріне ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... шынында да тың бағыт
екендігіне ... ... ... қыртысын аудармай терең
жыртқан кезде оның ... ... ... ... жер ... ... нәтижесінде топырақ қыртысының шығымдылығы артады.
Т.С.Мальцев [52] ғалымдар мен егіншілерге әрбір жердің топырақ қыртысы
мен климат жағдайына ... ... ... ... ... жүйесін
ұсынған болатын. Тағы бір айта кететін мәселе, ол бір ... ... ... ... ... білгендіктен біздің енді оны сақтап
қана қоймай молайта түсуге де ... бар ... ... ... қатар жерді жыртқанда немесе кезектестіріп қайырмасыз өңдеген кезде
онда топырақ құнарлығын арттыруға ... мол ... бар ... ... мол өнім ... сайын топырақтың құнарлығы кеміп, жер
аза түседі ... ұғым ... ... Автордың айтуына карағанда, өнім
жоғары түзілген сайын топырақта ... ... ... ... мықты да қалың болып өскендіктен, оның тамыр жүйесі де ... ... ... және ... қалдықтары көбірек жиналады да, топырақты белгілі
дәрежеде органикалық заттармен байыта түседі деп түйіндеген.
Е.Ш.Шаханов,Б.А.Мустафаевтың [79] ... ... ... ... ... ... ... толық піскен кезеңінде, яғни
өсімдік тамырымен тік ... ... ... ... ... алу ... жағдайда күзде қалдырылған аңыздың топырақ қабатын эрозиядан
берік ... ал қыс ... ... ... ... ... қар тоқтатушы қызметін атқарып шығады.Бұндай жағдайда егістіктен
кар мүлдем жоғалмайды. Ал ... қар ... соң дала ... ... ... ... жел және су ... топырақ бетіне тура
түскен күн сәулесінен, үлкен жаңбыр тамшыларынан және ... ... ... деп ... [9] ... топырақтың физикалық жағдайын реттеу
арқылы дақылдардың өсіп-жетілуін де ... ... Екпе ... ... ... ... бастап егін орылғанға дейін топырақ тығыздығының
белгілі бір деңгейде ... аса ... ... ... кезінде тым
жоғары деңгейде қопсытылған ... ... дән ... ... ... төмен болатындықтан ылғалды нашар сіңіріп,
өсіп-өнуі елеулі уақытқа кешігуі мүмкін.
Осы заманғы егіншілік жүйесінің ... ... ... ... ... ... дұрыс жүргізу - өсімдік талаптарына жауап бере алатын және
топырақ құнарлылығың ... ... ... ... ... жақсаруына аса қолайлы жағдай жасайды.Егіншіліктің өсіп келе
жатқан мәдениет деңгейі, оны ... ... ... дақылдарын
өсіру технологиясын жетілдіру-осының бәрі топырақты өңдеу жүйесі ... ... ... енгізуді талап етеді.
Бірқатар елдердің ғалымдарының жүргізген көптеген зерттеулері үнемді
және нольдік өндеудің тиімді екенін анықтап, бұл тәсілдің ... ... ... оны ... ... қорғауға,сонымен бірге
энергетикалық және қаржылай шығындардың едәуір ... ... ... тұжырымға келіп отыр [5].
Ресейдің көрнекті ғалымдары В.В.Докучаев [29] және Н. Лоза [48] ылғал
мәселесін куаңшылық жағдайда аса ... ... ... ... және
топырактың су режимін реттеуде ылғалды тиімді пайдалануға, булануды
азайтуға ... ... ... ... ... ерекше мән
берген. Себебі астық пен мал ... ... ... ... ... ... тәлімі жерлерден өнім алу жауын-шашын мөлшері мен
егістіктердің ылғалмен қамтамасыз етілуіне тікелей байланысты.
М.И.Рубинштейн [61] ... ... жер асты суы ... ... тапшы тәлімі жерлердің, атап айтқанда тау бөктері мен ... ... ... су ... ... жауын-шашын есебінен
құралады.
Ылғалдың топыраққа сіңуі көбінесе күзгі-қысқы-көктемгі мезгілдерде
жүреді. Ылғалдың ... ең ... ... наурыз -сәуір айларында
байқалады. Осыдан кейін жауатын жауын-шашынмен ... ... арта ... ... булану есебінен болады.Зерттеу
жағдайларында таза сүрі танап ... ... ... ... ... 65-70 пайызын құрайды.
Өсімдіктің өсіп-өнуіне қажетті факторлар (ауа, ... ... су, ... ... мен т.б. жағдайлар) және оларды қалыптасты-
ратын ... ... ... ... кұнарлылығына
ежелден көңіл аударғанымен, бұл түсініктің теориялық ... ... ... ... ... ... байланысты, суды
есептемегенде, қарашірінді -өсімдік үшін басты қоректік зат. Сондыктан көң
төгу, ауыспалы егіс енгізу,тыңайтқыш беру жұмыстары ... ... ... ... керек [9].
Жыртылатын қабаттың құнарлылығы ... ... ... ... ... ... тән жалпы биологиялық
заңдылық.Л.Н.Барсукова мен К.М.Забавская [10] ... ... ... ... ... ... дифферен-цияланатыны
анықталды.Жоғарғы (0-7см) қабатта микроорганизмдердің ... ... ... ... байланысты жыртылатын қабаттың әртүрлі
сапалығы болады дейді.Микробиологтардың көптеген ... ... ... ... ең ... ... жақсы жүреді.Л.Райнер
[59] ауыл шаруашылығы өсімдіктерін қалындығы 0-7см топырағы бар ыдыста
өсіріп, 14-21см ... ... ... өнім ... есе
жоғары қалыптасатынын дәлелдеген.Бұдан жасайтын қорытынды, жыртылатын
қабаттың ... ... ... ... сапалы бөлімдерге
бөлінеді. Топырақтың биологияльгқ белсенділігі жыртылатын қабаттың жоғарғы
және ... ... ... ... ... ... [12] топырақ құнарлылығын 2 түрге бөлді: потенциалды ... ... ... ... ... көп ... мүмкін, дегенмен
ол көп өнім алуға кепілдік бола алмайды. ... ... ... ... ... ... ... дакылдың өсуін тежейді. Бұл
жағдайда топырақтың құнарлылығы ... ... ... оны ... ол ... ... топыраққа айналады, ал бұндай топырақтан көп
өнім алуға болады. Қара топырақ сияқты бай, тың ... ... ... ... аз өнім алынған.
В.В.Докучаевтің [29] топырақ туралы ілімі зерттеушілер зейінін қара-
шіріндіге аудартты. Бұл тұрғыдан қарағанда ... ... ... рөлі ... аса зор ... ... де XX ... топырақтағы қарашірінді заттарының химиялық ... ... ... ... [42] ... ... аймағында жүргізген зерттеулері
бойынша, алты танапты дәнді - отамалы ... ... ... ... 15
жылдың ішінде қарашірінді 0,21 пайызға өскен, ал аудара өңдегенде ... еш ... ... Осы жылдардың барлығында аңыздық калдықтар
егіс даласында қалдырылған.
А.С. Найденов[55] және В.З.Сергеев[65]. ... ... ... 0-10 см тереңдіктің қарашіріндісі ... және ... ... 0,39-0,45 пайызға азайды деген пікір туындаған. Сондай-ақ
автордың келтірген деректеріне қарасақ, оңтүстік ... қара ... үш жыл бойы ... ... өңдегенде 0-20 см қабатындағы қарашірінді 10
пайызға, ал отыз ... ... 20 ... ... ... [16] пікірінше, сүрі танап топырағының ... 28-30 ... 10-12 ... ... және ... бетін сабанмен
бүркемелеу есебінен негізгі өңдеуді жеңілдету тәлімі жерлердегі күздік
бидай ... ... ... ... оның өнімділігінің
артуына ықпалын тигізеді.
Топырақ құнарын жерді сыдыра жырту арқылы ... ... ... идеясын басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... ... тың игерген жылдары ... ... ... ... ... жұмыстарының келесі кезеңі1956
жылы А.И.Бараев Канада елінің ... ... ... ... кейін
қолға алынды.Топырақты өндеу идеясына түбегейлі өзгерістер еніп, ... ... ... ... ... ... елінен жаңа техникасын
алып Қазақстан жағдайында сынап,бақылап ... ... ... ... ... Канадалық техниканың көшірмелері болып табылады [17].
Ауыл ... ... ... ... топырақты
механикалық өңдеу ... ... ... ... ... ... өңдемей тікелей себу тәсілі жеке элементтер түрінде
зерттелді. Ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруде кеп ... ... ... ... ... 20-30% өндемей тікелей себу
тәсілімен қамтылу ... ... ... ... ... тікелей себу тәсілінің тиімділігін айта келе, бәрінің тұрақты
жағдайларын балап олардың жақсы және кері ... ... ... ... ... және ... факторларды қолдану.Біздің ойымызша, топырақты
өндемей тікелей себу тәсілі және минималды өңдеуде ... ... көп ... ... ... ... ... жапқан түрінде
қолданғанда байқалады [18].
Х.Х.Хабибрахманов,В.Д.Мареев [75] ... ... ... сұр ... ... ... топырақты негізгі
жеңіл өңдеуге болады, сыдыра жыртуды аудара жыртумен және ... ... ... ... ... ... топырақты негізгі
терең өңдеудің жоғарғы қабатын өндеу немесе нөлдік тәсілмен алмастыруға
болады. Негізгі ... ... ... гербицидті міндетті түрде қолдану
қажеттілігі туындайды.
XX ғасырдың 40-шы жылдары топырақты өңдеуде соқа ... ... ... ... [78] ұсынды.Ең қызықтысы, топырақты
өңдеудің бұл түрі іс жүзінде И.Е.Овсинский ... ... ... ... мағынасы: түскен жапырақтар мен көкөніс дақылдарынан қалған сабақтарды
жабыншақ ретінде қалдырып, топыракты 7,5см тереңдікке ғана өңдеу болатын.
Дж.Миллз [22],И.П.Макаров және ... ... [23] ... топырақтың жыртылатын қабатының дифференциялану процесі көптеген
факторлардың ... ... ... ... температура,
топыраққа жарық түсуі мен тығыздығы, ... ... ... ... ... ... Топырақтың жоғарғы
және төменгі қабаттары бірдей деңгейде осы факторлардың әсеріне ұшырайды.
С.С.Сдобников [24] келтірген деректерге ... ... ... ... жыл ... аудара жыртқанда топырақтың құнарлылығы жоғарғы
және төменгі ... ... де, ... ... ... ... ... азаяды. Топырақтағы биохимиялық ... ... ... ... ... биологиялық
белсенділік болып табылады.Бұл белсенділіктің ... ... ... ... ... ... тыныс алуы,азоттың минерализациясының жылдамдығы
жатады.
Көптеген ... ... ... ... ... ... бойынша сапасы әртүрлі болғандығын
сипаттайды.Топырақтың ... ... ... өсімдіктер
тамырларының,қалдықтарының ыдырауы,органикалық қалдыктардың минералдануы
анағұрлым белсенді жүреді делінген [25-29].
Жыртылатын ... ... ... ... ... барлық түрлеріне тән жалпы биологиялық заңдылық.
Л.Н.Барсуков пен К.М.Забавская [30] еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... (0-7см) қабатта микроорганизм-дердің тіршілігіне қолайлы ... ... ... ... ... ... сапалылығы
болады дейді.
Микробиологтардың көптеген зерттеулері ... ... ... ең ... ... ... ... П.П. Лукьяненко
[49], А.А. Сокол [65,66,67] ... ... ауыл ... қалыңдығы 0-7см топырағы бар ыдыста өсіру, 14-21см ... ... өнім ... есе ... ... ... қорытынды, жыртылатын қабаттың құнарлылығының тиімділігі бойынша
әртүрлі сапалы бөлімдерге бөлінеді. ... ... ... кабаттың жоғарғы және төменгі қабаттарын араластыру нәтижесінде
анықталады.Топырақты өңдеу тәсілдері оның ... ... ... ... өз ... тигізеді. Ф.М. Перекальский
[59],А.Я. ... [73] ... ... ... ... тіршілігінің белсенділігі топырақтың беткі қабатында
емес,10-20 см-де, ал ... ... ... ең ... 0-10 ... ... ауа ... жақсартатын негізгі агротехникалық әдістер-
топырақты өңдеу, органикалық ... ... ... ... және т.б. ... ... түрі ... жырту, қопсыту, тырмалау-
ауа сыйымдылығы мен өткізуін, ... мен ... ... ... қарқынын жақсартады.Жерді өңдеу әдістері мен топырақты жырту
тереңдігі әсіресе ... ... ... ... ... ... ... соңына қарай жерді тереңдей өңдеудің пайдалылығы
туралы пікірлер көп ... ... ... ауыл ... көп өнім ... ... жолы осы деп танылды [38,
39].Көптеген зерттеулер ... ... ... ... ... ... мен эрозиядан қорғауын қамтамасыз етпейді,сондықтан
теория жүзінде жерді аудармай өңдеу пікірі қалыптасты [40].
П.В.Данильчук [28] ... ... ... жүйесінің топырақты
қорғауда негізделген көптеген бақылаулар,соның ішінде Қазақстан егіншілік
ғылыми-зерттеу институты және де ... ... ... ... ... ... нәтижесі топырақты сыдыра өңдеу
еліміздің көптеген аймақтарында жел ... ... ... ылғал режимін жақсартуда сенімді әдіс болып табылатынын көрсетті
[42-46].
М.К.Сүлейменов [71] сүдігерді өңдеу тәсілдерін таңдауда ... ... алғы ... мол өнім ... ... осыған
дейінгі егілген дақылдар аз өнім берген жағдайда, егістік алқапты ... ... ... ... ... ... бидайды негізгі
өңдеусіз себуге болады,бірақ бұл жағдайда гербицидтер ... ... ... [35],И.М. Коданев [42,43] зерттеулері бойынша, сүдігерді
өңдеу ... мен ... ... ауыл ... жылдың
метеорологиялық жағдайына байланысты.Ылғалы мол жылдан соң ... ... жер ... ең тиімді тәсілі терең өңдеу болып саналады, ал
құрғақшылық ... соң ... ... өңдемеуге де болады.
Ауыр тракторлармен жерді өңдеген кезде 1 м ... ... ... ... тығыздалған жерді өңдеу үшін өте көп ... ... ... ауыл ... ... кері ... тигізеді.Өңделетін топырақтың тығыздалуынан
егін өнімділігі азаяды, топырақтың эрозияға төзімділігі ... ... ... ... ... кезде егін даласында
тракторлар, топырақ өңдегіш және егін егетін техника жүруін ... ... ... ... ... ... нәтижесінде механикалық
өңдеуді азайтуға, тіпті кейбір жағдайларда одан бас тартуға болады (жерді
өңдемей тікелей себу).Көптеген ... ... ... және ... тікелей себудің тиімділігін анықтады [50, 51, 52].
Г.В.Бадина [8] тікелей себу топырақ ... ... ... заттар жиналуына жақсы жағдай ... ... ... ылғал сақтап тұруын жаксартатынын, тиімді ... ... ... мен ... уақытын екі есе қысқартуға
мүмкіндік беретінін ... П.Ф. ... [16,17] ... ... ... ... ... егілген жерде жасалуы керек дейді.Осы пікірді
қүрғақшылық жерді ... ... ... ... және ... [55]
да қолдайды.
В.Г.Холмов пен Г.Я.Палецкая [76] келтірген деректері бойынша, жерді
ұзақ уақыт бойы (12 жыл) ... ... оның ... ... деректерді баска да ғылыми еңбектерден кездестіруге
болады ... ... себу ... ... өңдеуден кейін себуге (терең
қопсыту, себер ... ... ... ... ... тиімді.Алты жылдық орташа мәлімет бойынша тікелей себу 32,3 ц/га
өнім берді, ол ... ... ... ... 10,3 ц/га ... себу арқылы өнімділікті тұрақтандыру өсімдіктің қыстап шығуына
және топырақта көп ... ... ... ... себу ... ... егіс көлемін 2 есе арттыруға жол ашты [62].
Әлемде астық дақылдарын өсіру технологиясы топырақты ... ... ... тиімді екенін зерттеу ... ... ... ... ... азайту есебінен және екінші дакылды сүрі танаптан
кейін топырақты өңдемей аңызға себуді дәлелдейді [63].
Батыс Сібір және Алтай ... ... көп ... ... ... тәжірибелер нәтижесі сыдыра өңдеу тәсілдерінің топырақты
қорғау мен ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибе шаруашылығында 1970-1974
ж.ж. зерттелген жаздық бидайдың ... 29 ... ... ... жыртуда 14,8 ц/га, ал 12-13 см сыдыра өңдеуде 18,5 ц/га кұраған.
Омбы ... ... ... ... ... ... аяларды аударылған танаптармен салыстырғанда 2,5-3,0 центнерге
дейін жоғары болды. Топырақты ... ... ... аудара жыртумен
салыстырғанда экономикалық жағынан тиімді екені дәлелденді. Бұл әдіс аудара
жыртумен салыстырғаңда 1 гектарды өңдеуге ... ... ... 2-3
есеге және қаржылай шығынды 1,5-2,0 есеге қысқартады [64].
Солтүстік Қазақстан жағдайында А.А. Грязнов [26] және басқалар ... ... ... құрғақ болып келетінін ... ... ... өңдеуіш құралдармен терең өңдеу мүмкін болмайтынын
ескертеді, ал ... оны ... ... ... ... ол ... сапасыз
атқарылады дейді. Мұндай өңдеуде қар тегіс тоқтатылмайды, қар ... ... киын ... ... ... ... көп ... себілген дәннің егістік өнгіштігі темендейді. Көктемде ... ... ... ... құралдармен өңдеу және ... кар суын ... ... ... ... сөйтіп бұл
әсіресе Солтүстік Қазақстан аумағында су ... ... ... алып
келеді.Тәжірибеде жүргізілген ең тиімді топырақты өңдеу әдісіне Арқалық
АШТБ және ... ... ... жаңа әдіс ... ... ... ... жұмысы арақашықтығы бір-біріне ... ... ... ... ... топырақтың тік сынуы және жылжу
есебінен тік және көлденең бағытта қалыптасады.
А.С. Ерешко [35] мәліметі ... ... ... ... ... үшін ... ... өңдеу қажет. Сүдігер жыртуда ... ... ... ... 28-30 %-ға жоғарылайды,Мальцевтің соқамен
қопсытуында 30-33%, сыдыра өңдеуде 46-47 % -ға ... ... ... ... ... ... ... өңдеуде 8,2% құраған.
Е.Г.Филипов [77] интенсивті өсімдік шаруашылығында ғылыми негізделген
ауыспалы ... ... ... ... ... ... құнарлығын ұдайы арттыратын құрал ретінде есептейді.Астық
өндірісін ... мен ... ... ... ластануы мен
ауруларына қарсы күресте алғы дақылдардың алатын орнын ерекше бағалаған.
Г.В. Бадина [8] белгілегендей,топырақ өңдеуді жеңілдету ... ... ғана ... сонымен қатар аймағы жолақтарының барлығын өңдеу
жолымен алмастыру. Танаптың жоғарғы ... ... ... ... ... ... ғана шектелмейді, ол жоғары өнім алу үшін ... ... ... ... ... ... арттырады.
Зерттеушілердің пікірі бойынша, үнемді технология тек өңдеу тереңдігін
азайтуды ғана емес, оны жалпы дән себетін жүйек бойынша қопсыту ... ... ... ... ... ... ... аз болуы,
оның табиғи құнарын, қарашірік құрамын қалыпты ұстап және әртүрлі эрозиядан
сақтайды. ... ... ... ... арасы 7,5см болса, өңдеуді 2,5см
енді қатарда 10 см тереңдікте жүргізу аса тиімді және бұл ... ... ... ... 4,6см ... топырақ бетінде қалған жабынды
қабатының оңды болатынын көрсетіп отыр.
Күздік бидай мен арпаны ... ... ... ... мен
жеңіл өңдеу әртүрлі табиғи аймақтарда тиімді болатынын көптеген ғалымдар
дәлелдеген [69-74].
П.Ф.Гаркавый [17] Қырымның оңтүстігіндегі ... қара ... көп ... ... мен аз мөлшерде ластанған танаптарда
топырақты механикалық ... ... ... ал ... ... ... себілген дақылдарды топырақтың беткі қабатын 8-12 см жеңіл өңдеу
тәсілімен алмастыру ... деп ... ... ауыл ... өнімділігі төмендемейді, ал тіпті құрғақшылык ... ... ... жеңіл өңдеуді қарапайым ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерін уақытылы және
сапалы орындағанда ғана қалыптасады. Күздік дақылдарды себу ... ... ... ... 8-10 см терендікке өңдеу жеткілікті
екендігін мәлімдейді.
Белоруссия жағдайында астық ... ... ... беткі
қабатын жеңіл өңдеудің ... ... ... [76] ... 1978 жылы республикада осы тәсілмен 82,2 мың. га, ал 1979 ... мың. га ... [18] ... ... ... ... және ... топырағында негізгі өңдеуде жыртылатын ... ... 1,15 ... ... жеңіл өңдеуді қолдануға болады, ал жоғары болса онда
мұндай өңдеуді жүргізу ... ... ... ... көктемде су режимі
нашарлап, өнімділік төмендейді. Бір танапта жеңіл өңдеуді үш жыл ... ... ... басуы көбейіп және өнімділік деңгейі
төмендейді.
А.В.Кислов, В.Г.Бакиров, ... [41] ... ... ... ... дақылдарының егістігін жеңіл өңдеп, топырақты негізгі
өңдеуді қолданбауға толығымен ... ... ... ... ... ... 0-10, 10-20, 20-30см қабаттарында сәйкесінше
1,17, 1,23, және 1,26 г/см -қа жоғарылаған.
Н.Деткин [29], ... [30] ... ... ... нөлдік технологияның өміршеңдігі тек қана Қостанай облысы
жағдайында ғана ... ... ... егіс ... да ... және ... ... аз қажет ететін тәсіл болып табылады. Бірақ та
бұл технологияға көшу үшін ауыл шаруашылығының ... ... ... қажеттігін ескертеді.
Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның кәдімгі сұр ... ... ... ... қоры мен су ... ... ... [81, 82].
Кәдімгі сұр топырақтың жыртылатын қабат тығыздыгының жоғарылауы ... ... ... Әрі ... ... көрсетуінше, жеңіл
және нөлдік өңдеу нұсқаларында жыртылатын қабаттың тығыздалу процесі орташа
қамтамасыз етілген жауын-шашын жылдарымен айрықшаланады.Ұзақ ... ... ... ... ... жауын-шашынның мол түсуіне байланысты
көлемдік салмақтың жоғарылауы байқалады,бірақ ол тәлімі сұр ... ... ... ... ... ... өсу кезеңдерінде топырақтағы жылжымалы қоректік заттарға
тыңайтқыштардың әсері
Біз жоғарыда айтып кеткендей,кез-келген ауыл шаруашылығы дақылдарының
өнімін жоғарылату мен сапасын ... ... ... бірі-топырақтың
құнарлылығын арттыру болып табылады.Бұл-топырақтағы жылжымалы қоректік
заттардың ... ... ... сөз. ... ... ... топырақтың минералды және ... ... ... ... және әртүрлі микрофлоралар
қоректенеді. Ал кейбір бөлшектері суарылған ... ағып ... ... процесіне қатысып, газ күйінде азотпен, оның ... ұшып ... ... ... ... қоректік элементтердің (азот, фосфор және ... ... әкеп ... жағынан, өсімдіктердің қоректенуіне
байланысты топырақтағы қоры кеміп те отырады.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... қоректену ерекшеліктерін анықтауымызға
мүмкіндік береді.Өсімдіктер дамуында ... ... ... ... Сол ... топырақтағы қоректік заттардың өзгеру заңдылығын
қадағалаудың маңызы зор. Өйткені, арпа егістігі ... даму ... ... ... әртүрлі дәрежеде пайдаланады. Мұның ... даму ... да ... ... ... ... ... кадағалауға мүмкіншілік жасайды.
Оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарда кездесетін ашық сұр топырақтар
қоректі ... ... ... кедей.Бұл топыраққа азотты
тыңайтқыштардың әсері басқа тыңайтқыштарға қарағанда ... ... ... ... ашық сұр ... егілген дәндік
жүгерінің алғашқы өсу сатысында (5—7 жапырақ ... ... ең ... ... азотты тыңайтқыштардан байқалды. М. Әлиевтің үш жылдық
зерттеу жұмыстарының ... ... ... 5-7 ... ... ... ... 1 кг топырақтың 0-30 см қабатында ... ... ,әр ... ... ... ... зат түріндегі мөлшерін 90 килограмнан 240 килограмға ... ... ... ... ... нитраттардың ең көп мөлшері минералды тыңайтқыштарды
әр гектарға ... ... ... ... ... ... ... қолданылған азотты
тыңайтқыштардан жоғарылағаны онша көп байқалмады.
Бұл зерттеу жұмыстарының ... ... ... 5-7 жапырақ
шығару сатысына жеткенде ғана азотты тыңайтқыштарды қолдануға болатындығын
көрсетті.Бұл заңдылықтар ... ... ... ... ... ... аталмыш совхоз алқабының топырағы егіншілікке өте ертеден
пайдаланылып, өне бойы мақта егіліп ... ... ... дәрежеде
тыңайтқыштар қолданылуда. Осыған байланысты топырақтың ... ... ... ... отыр.
Жалпы жылжымалы фосфордың мөлшері үш жылда орта есеппен топырақтың ... см ... ... 5-7 ... шығар кезеңінде, 1 килограмм топырақта
35,1 мг болса, фосформен тыңайтылған ... ол ... ... ... ... жоғарылауы арпаның кейінгі даму
сатыларында да ... сұр ... ... ... ... ... қоректік зат түрінде әр гектарға қолдану-сол егістіктің
фосфорға ... ... ... ... ... ... ... сапалы өнім алу үшін,өсімдіктер өсіп дамуының әрбір ... ... ... ... ... қоректік заттармен тиісінше
қамтамасыз ету қажет. Өсімдіктерді бағалы қоректік заттармен ... ... ... жағдайларды жете білген жөн. Біріншіден, өсімдіктің өсіп-
дамуының кезеңінде оның қандай қоректерді ... ... ... білу ... ... сыртқы пішініне қарап, берілген қоректік заттардың
өсімдік қажетін өтей алмайтынын тез ... білу ... ... өнім ... қолайлы жағдай жасау үшін, оған қажетті қоректік
заттарды тиісті кезінде беріп тұру жөн.Аталған ... ... ... ... ... ... қышқылдар-белоктар,
май, нуклеин қышқылдары, ферменттер, витаминдер түзіледі.
Азот ... ... мен ... ... ... ... ... Белоктың құрамында азот мөлшері өте үлкен, ол белок
салмағының 16-18 ... тең. Азот ... ... ... протоплазма мен клеткалар ядросының аса маңызды ... ... ... ... ... ... белоксыз органикалық азот
мөлшері өсімдіктегі ... азот ... 20-25 ... ... ... атап ... онда ... жетімсіз болса,белок емес азот
қосындыларының мөлшері едәуір көбейеді, мұның өзі ... ... ... ... ... азотты қоректің көп ... ... ... ... ... соя, т. б.) ... әсер етеді, өйткені, бұл
өсімдіктер түйнек ... ... ... бос ... пайдаланып, басқа
өсімдіктер үшін сіңімді қосылысқа айналдырады. ... азот ... ... өсуі ... ... ... ... өзгереді,
биохимиялық процестер бұзылады, түсім кемиді. Өсімдікте азот жетпейтінін
оңай аңғаруға болады, бұл ... ... ... өсімдік жапырағының түсі
сарғаяды.
Өсімдікте азот қорегі шамадан тыс көп болып, фосфор жетімсіз ... ... кері әсер ... ... ... кешеуілдейді және бәрі біртегіс
піспейді, өсімдік сабағы әлсіз өсіп, жығылуға бейім болады, ауа райының
қолайсыз ... ... ... ... ... кемиді. Қант қызылшасының қанттылығы азаяды.
Фосфор протоплазма мен ... ... ... ... ... белоктың құрамына тікелей кірмейді, фосфор ... ... ... ... ... және жай ... қосылып, күрделі
нуклеопротеид белогына айналады. Фосфор биологиялық реакцияны ... ... ... кіреді, өсімдіктерде углевод пайда болуына
қатысады.Өсімдік организмінің тіршілік етуіне бірде-бір ... ... ... ... алмайды. Өсімдіктің фосфор қорегін ... оның өсу, даму ... ... реттеуге және өнімнің сапасын
өзгертуге ... ... ... ... өсімдік
организмінде энергияны бір жерге жинақтайтын аккумулятор ролін атқарады.
Сол ... ... ... ... ... ... ... өсімдікке нәр болатын ылғал мөлшерін сақтауға әсер етеді.
Күлді элементтер ... ... ... орын алады. Әдетте күл элементтері
астық ... ... ... ал ... ... ... құрамында
болады.
Өсімдік тіршілігінің бастапқы кезеңінде және өсімдік өсіп, дами
бастаған ... ... ... қолдану маңызды болады. Фосфор
тыңайтқышы өсімдіктің тамыр жүйесінің дамуын тездетеді, тамырының ... ... ... заттарды жақсырақ пайдаланады, ылғалды көбірек
сіңіреді, сөйтіп, өсімдіктің жер бетіне өсіп ... ... ... қолайлы әсер етеді. Өсімдікке фосфор жетіспей, ол фосфор тапшылығына
ұшыраса, өсімдік сабағы мен жапырағының өсуі ... ... ... ... ... ... ... белгісін бірден байқауға болады.
Фосфорға зәру ... ... ... жиектері ширатылады,
жапырақтарда күрең теңбілдер пайда болады, зақымдалған жерлерінің ... ... ... де өсімдіктер тіршілігінде аса маңызды физиологиялық
роль атқарады. Біз тоқталған қоректік ... ... ... ... ... ... ... қосылыстар құрамына кірсе, калий
олардың тканьдерінде суда еритін тұздар ... ... ... ... бай ... көбірек болады. Өсімдіктердің ұрығында,
жеміс түзетін органдарында көп ... ... бұл ... ... ... ... түзіледі, өсуі де қарқынды болады.
Бірақ калийдің ... ... ... ... ... ... ... біткен жоқ. Жоғары дәрежелі өсімдіктер қорегінде калий
болмаса, өсімдік қурай ... ... ... ... өте ... ... ... коллоидтарының ылғалды сақтап тұру қабілеті
кемиді.Ылғалдың буға айналуы күшейген кезде, калий жетіспейтін өсімдіктер
сола бастайды. ... ... ... ... ... жылдары өсімдіктер
калийдің жетіспеуінен көбірек зардап шегеді.Калий бүршік тамырларының
дамуына,клеткалардың толысуына және ... ... ... қаулап
жетілуіне үлкен әсер етеді.Калий тыңайтқышы өсімдіктерде белок ... ... ... ... жетіспесе, бұл процесс бөгеліп қалады да,
белоксыз (зиянды) азот ... ... ... ... ... даму ... ... қоректік заттардың өзгеру заңдылығын
қадағалау деген сөз.Бұл әрі ... ... ... қажетті
тыңайтқыштардың керекті тәсілдерін анықтауға да мүмкіндік береді.Бұған
қосымша өсімдіктердің пайдаланған және ... ... ... ... тепе-теңдікті анықтауға көмектеседі. рпа егістігі мол ... ... ... ... оның ішінде азотты,фосфорды
және калийді көп мөлшерде пайдаланады.
Осы өніммен бірге кеткен қоректік заттардың орнын топырақта ... ... ... толтыру әсте мүмкін емес.Бұған тек тыңайтқыштарды
көбірек ... ... қол ... болады.Арпаның азот пен фосфорды
пайдалануы ... ... ... ... ... ... сатысына дейін ғана жүреді. Арпа ... ... ... ... ... ... топырақтың
агрохимиялық қасиеттеріне,сондай-ақ қолданылатын тыңайтқыштардың мөлшеріне
байланысты. Сондықтан өсімдіктердің өсіп-өну сатыларында қоректік заттарды
қажетсіну ... ... ... ... ... ... қатынаста болады. Минералды және органикалық
тыңайтқыштар әртүрлі нормада қолданылып, жүгерінің даму ... ... ... заттарға өте жоғары әсер етеді. Өсімдіктер құрамындағы
тек қана фосфорды тыңайтқыштарға тәуелді емес, ... ... ... ... ... құнарлылығы калийге жоғары дәрежелі ... ... ... ... ... ... ... байқалмады.
Мұның өзі-арпа өсу кезеңдерінде калийді тек қана топырақтан алатындығын
көрсетеді. Мұндайда калийлі тыңайтқыштарды ... ... ... егістігі өзінің даму кезеңдерінде қоректік заттарды әртүрлі мөлшерде
пайдаланатыны осыдан көрінеді.
Арпа егістігінің құрамындағы ... ... ... ... ... ... дедік. Арпа минералдық заттармен қоректендіру -өсуін
реттеп қана қоймай, сонымен бірге оның дамуын да тездетеді. ... ... ... ... заттар жетіспесе, өсімдіктер тіршілігіне елеулі
зиян келетіні мәлім.Организміндегі зат алмасу ... ... ... түрлеріне қарай әр өсімдіктің минералдық заттарды қабылдауда
өзіндік талғампаздық қасиеті болады. ... ... ол ... жүретін
биохимиялық процестерге керек минералдық заттарды ғана ... ... ... ... арпа егістігіне тыңайтқыштарды қолдану
мерзімін және ... ... ... зор. Тыңайтқыш топыраққа ... ... ... егудің алдында, сүдігер, не парды өңдеуден
бұрын біртегіс шашылады,кейін соқамен жер жыртқанда ... ... ... ... ... ... минералдық
тыңайтқыштардың 70 проценті, азотты тыңайтқыштардың жартысына жуығы осы
тәсілмен шашылады. Дақылдарды егу ... ... ... бір ... ... 2-3 см бір ... ... ұядан 2-3 см
тереңірек шашылады.
1.6 Тыңайтқыштардың арпа өніміне әсері
Әртүрлі дақылдардан ... ... өнім ... ... ... ... халық шаруашылығы саласының
қоятын талаптары тұрғысынан бағаланады.Мұның өзі астық сапасын ... ... ... ... болды. Ондай әдістердің көмегімен ... ... ... ... мал ... және техникалық сапасы
жөнінде мағлұмат алынады. Өнім сапасы жөніндегі ... ... ... ... ... ... жақсартуға, арпа
егістігінен мол өнім алуға, оның көлемінің қауырт өсуіне себеп болады.Арпа
егістігінің сапасы көптеген көрсеткіштермен ... Олар ... ... үш ... ... ... көрсеткіштер: дәннің көлемдік салмағы-1000 дәннің
массасы, олардың өсу кезеңдеріндегі құрғақ заттардың массасы. 1 ... ... ... ... көрсеткіштер: белок, крахмал, майлар, күлдер, мал азықтық
өлшемдер.
в) дәннің ұндық және нандық қасиеттері.
Аталған көрсеткіштер бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... маңызды роль
атқарады. Астық қабылдау пункттері астық сапасының бір ғана ... ... ... ... ... баға төлемейді.
Арпа егістігі, басқа да тірі организмдер ... ... ... ... ... даму ... ... Мәдени өсімдіктер өнімінің
басты көрсеткіштерінің бірі-өсімдіктер ... ... ... ... ... табылады. Мұның өзі өсімдіктерде болатын әртүрлі физиологиялық
процестерге (фотосинтез, өсімдіктердің тыныстауы, ... ... ... байланысты болады. Өсімдіктердің жеке өніп өсу
сатылары кезінде құрғақ заттардың ... ... ... ... көп ... ... ... қолдану кезінде өсімдіктердегі құрғақ заттар салмағының
артуы арпаның толық пісу ... ... ... Ашық қара қоңыр
топырақта егілген жүгері өзінің ... ... ... ... бір ... құрғақ зат массасы 93,9 ... әр ... 60 кг ... ... ... 114 граммға
өскен. Нормалары әрқилы азотты тыңайтқыштарды осы фосфорлы тыңайтқыштармен
араластырып қолданғанда құрғақ ... ... 151,9 ... ... заттардың ең көп өсуі-әр гектарға 30 тонна көң беріп, оған азот пен
фосфорды араластырып қолданғанда-171,1 грамм болды. ... ... ... қолданылған фосфорлы тыңайтқыштардан құрғақ заттардың массасы
өспеді.
Сонымен,тыңайтқыштарды қолдану ... ... ... ... арпа ... ... болады. Бұл жалпы өнімге де әсер етеді.
Өсімдік түсімінің сыртқы белгісіне және оның ... ... ... ... ... саны және бір ... дәннің,1000
дәннің массасы, 1 сабақтағы дәннің процент есебіндегі үлес ... ... бәрі ... ... ... ... өнім үшін бұл
элементтердің әрқайсысының үлкен маңызы бар. Суармалы жерлердегі ашық қара
қоңыр топырақта егілген дәндік арпа ... ... көп ... мен ... ... ... байланысты болады. 30 тонна көң мен минералды
тыңайтқыштарды араластырып ... ... 100 ... ... ... ... 25 грамм шығарды. 60 кг суперфосфат қолданғанда
арпаның ... ... әсер ... ... ... арпа 120 ... бір ... дәннің массасы 38,1 грамм артық алынды. Ал ... ... ... 60 және 90 кг ... ... бір ... ... санын 32-35 данаға, массасын 35-40 грамға, ... ... ... 37-42 ... ... ... екен. 1000 дәннің
массасының ең көп өсуі-N120 Р90 N150 Р60-30 тонна көңді қолданғанда алынды.
Бұл екі варианттағы алынған 1000 ... ... 38 және 47 ... ... ... 1000 дәннің массасы 48 грамм яғни, жоғарыдағы
тыңайтылмаған ... ... 1000 ... өсуі 24-26% ... ... және ... топырақтарда азотты және
фосфорлы ... ... ... роль ... ... ... калийлі тыңайтқыштар арпа егістігінің сыртқы ... ... ... арпа өсу ... құрғақ заттар мен
сыртқы белгілеріне әсерлерін ... ... ... ... сатылары кезінде арпа қалай, қанша қолдануға болатынына негіз ... ... арпа ... ... мен ... ... ... егіншілік мәдениетіне топырақтың құнарлылығына,
дақылдардың сорттарына байланысты болады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... үшін, белгілі топырақ-климат аймақтарындағы олардың әсерлерін
зерттеген тәжірибе жұмыстары басшылыққа алынады.Тыңайтқыштардың ... ... ... ... ... ... ... мен жапырақтарының ұлғайып өсуіне
және тез пісуіне әсер ететіндігі ... ... ... [3] зерттеулері бойынша,тыңайтқыш
нұсқаларына байланыссыз себу мөлшерінің өнімді түптілікке ... ... Алаң ... ... саны ... ... ... өнімді түптілігі
азаяды немесе керісінше тұқым себуді 4,5-тен 2,5 млн. ... ... 1,9- дан 2,3-ке ... ... ... мен ... ... мен енгізу әдістері арпаның ... ... ... әсері зор.Арпа дақылының ерекшелігі-
оның ең жоғарғы жалау жапырағының ауданы кішкенелеу, ал 2-4 ... 2-3 есе ... ... ... жапырақ алаңының кішкенелеу
болуы сабақтың ең жоғарғы 1-ші, 2-ші ... ... ... мүмкін [24,25,65].
1.7 Әдебиетке шолуға(аналитикалық бөлім) қорытынды
Арпа–Қазақстанның бүкіл аудандарында жаппай өсірілетін негізгі ... ... ... ... ... ... Республикасында
арпаның егістік көлемі 1,8 млн.га.Оның 90 пайызы мал азығына жұмсалатын
болса,10 ... сыра ... ... ... ... топырақ–климат ерекшеліктеріне қарай
арпаның өсу кезеңі 60 пен 120 ... ... ... ... ... ... орташа және кеш пісетін ... ... мен дән ... ... байланысты оның жемшөп
құрылымындағы маңызы ешқашан жоғалмақ емес. Шөл және ... ... ... ... басқа жаздық дәнді дақылдармен салыстырғанда едәуір
басым.Оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарда ... ашық ... ... ... ... азот) кедей. Бұл топыраққа азотты
тыңайтқыштардың әсері басқа тыңайтқыштарға қарағанда жоғары болады.Өсімдік
қоректенуіндегі қажетті негізгі элементтердің бірі - азот ... ... ... ... ... ... фосфатид, алкалоид, ферменттердің
құрамына кіреді.Азоттың жетіспеуінен өсімдіктің өсуі күрт ... ол ... ... ... ... ... түске
боялып, бірден сарғаяды, сабағы жіңішкеріп, әлсіз бұтақтанады. Өсімдіктің
репродуктивті ... ... мен ... ... ... арпа ... өнімі мен сапасына тыңайтқыштардың ... ... ... топырақтың құнарлылығына, дақылдардың
сорттарына байланысты болады. Сондықтан да кез-келген ауыл ... ... ... ... ... ... үшін,
белгілі топырақ-климат аймақтарындағы олардың әсерлерін зерттеген тәжірибе
жұмыстары басшылыққа алынады. Тыңайтқыштардың ... ... ... көп ... ... суыққа төзімділігін
арттыруға, олардың тамырлары мен жапырақтарының ұлғайып өсуіне және ... әсер ... көп ... зерттеулерінен белгілі.
Тыңайтқыштарды қолдану топырақтың құнарлылығын жақсартуға, арпа ... өнім ... оның ... ... ... ... ... Арпа егістігінің
сапасы көптеген көрсеткіштермен сипатталады. Азот және оның өсімдіктің
қоректенуіндегі маңызы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы азот қосылыстарының
формалары мен мөлшерлерін, олардың ... ... мен ... зерттеген.
2 ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ
2.1 Шаруашылықтың орналасқан жері,ауыл шаруашылығына пайдаланылатын
жердің құрамы
Оңтүстік–Батыс ауылшаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы Қазақстанның
оңтүстік және батыс ... ... ... ... ... және Атырау облыстары) ауылшаруашылығы саласындағы ғылыми жұмыстарды
атқаратын бірден-бір ғылыми мекеме болып табылады. Бұл ... әр ... ... ... 10 ... құрылымдар кіреді, оның бірі -Тассай тірек
пункті.
Оңтүстік-Батыс ауылшаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының Тассай
тірек пункті 1956 жылы Калинин атындағы ауылшаруашылық ... ... ... 1996 жылы Оңтүстік Қазақстан ауылшаруашылығы ғылыми
зерттеу институты болып қайта құрылған, 2001 ... ... ... ... ... ... ... тірек пункті Тассай ауыл әкімшілігінің қарамағына қарайды,
жалпы жер ауданы 2343 га.Қазіргі кезде ... ... ... ... ... пайдалынатын 1475га жер бар.Оның ішінде 680 га
аударылатын, 360 га шабындық, 130га ... ... ... табылады.Ауыл
шаруашылық мақсатына пайдаланатын жерлердің 1161га жері ... ... ... ... ... пункті жер пайдалануы , 2016 жыл
|Жер құрылымы |га ... жер ... |2343 ... ... ... ... жерлер, оның ішінде |1475 |
|Аударылатын |1144 ... |278 ... |53 ... ... |27 ... мен ... |8 ... тұрғын үйлерге бөлінген жерлер |227 ... ... мен ... |41 ... мерзімге пайдаланылатын жерлер |465 ... ... |1161 ... ... |314 ... ... ... жерлер мен жеке тұрғын үйлерге бөлінген
жерлер ... ... жер ... 29,5 ... құрайды.Әкімшілікке қарайтын
басқа мақсаттағы жерлер шамамен 76 га.Тассай тірек пункті ... ... ... ... Шаруашылықта ғылыми жұмыстары
жөнге қойылғандықтан мекеме астық ... ... ... ... ... ... өнімнің 56,08 пайызын осы астық дайындау
арқылы алынады.Орташа үш жылдық мәліметтер бойынша астық ... ... 14 млн. 850 мың ... таза ... ... отырған(кесте 2).
Кесте 2
Шаруашылықтың мамандануы (орташа 2 жылдық, 2014-2015 ж.ж.)
|Өнім түрі ... ц ... ... өнім |
| | |мың ... ... |
|Астық |10740 |14850 |56,08 ... |- |- |- ... |- |- |- ... ... ... |8370 |4451 |16,8 ... ... |160 |258 |0,98 ... ... |10 |250 |0,94 ... |1450 |1450 |5,5 ... ... |200 |200 |0,75 ... ... бойынша |20930 |21459 |81,05 ... ... ... |378 |5018 |18,95 ... ... |21308 |26477 |100 ... ... жоңышқа алқабы шамамен жыл сайын 400 ... әр ... ауа райы ... байланысты 20,4ц/га өнім
алынып 4451 мың теңге таза ... ... ... ... ... негізгі орын алатын саланың бірі жүзім шаруашылығы болып табылады.
Шаруашылықта өсірілетін 58 га ... жыл ... 1450 мың ... ... ... ... 5,5 ... құрайды.
Жалпы алғанда шаруашылық бойынша ... ... ... ... ... ... ... болып
табылатындықтан шаруашылықты өсімдік шаруашылығына маманданған деп атауға
болады, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... элиталы тұқым болып табылатындықтан «маманданған тұқым
шаруашылығы» деп ... ... ... ... ... ... ... көбіне қой және шошқа жатады,бұлардың жылдық өнім
мөлшері өндірілетін барлық өнімнің 18,95 пайызын ... ... ... және ... агрохимиялық көрсеткіштері
Шаруашылық танаптарының топырағы-кәдімгі оңтүстік сұр топырақ. Топырақ
түзуші жыныстары көбіне лёсс тәрізді саздақ болып ... ... ... ... ... ... қабатында орташа
қалыңдығымен сипатталады (А+В=50-60см оның ... ... Қара ... түсі қуаң ашық ... ... көбіне кесекті қабатты.Қарашірік қабаты төмендеген
сайын дәнді немесе кесекті дәнді және тесік (жауын ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша жаңғақты. НСІ –да
қайнауы жоғары. Өңделетін топырақ қабаты кесекті немесе ... ... ал ... ... ... ... ерекшеленеді.
Топырақ кескінін жүйелеп баяндау төменде келтірілген:
А1-0-10см. Сұр, құрғақ, тығыз, түбіршекті, жоғары ... (5 сге ... ... ауыр ... ... дақты ашық сұр, ... ... ... ауыр ... ... ... құба ашық сұр,құрғақ,тығыз, әлсіз
кесекті, дәнді, ауыр ... см. ... ... бар ашық құба сұр, құрғақ, тығыз,
дәнді, жаңғақты, ауыр саздақты.
С-65-120 ... сары ... ... ... ... ... ауыр саздақты.
В қабаты А қабатына қарағанда ашықтау. Карбонаттар 25-65 см ... ... ал 65 ... ... қабатта гипс таралған(кесте 3).
Кесте 3
Шаруашылық танап топырағының химиялық-физикалық құрамы
|Топырақ |Жалпы құрамы ... ... ... | ... |форма мөлшері, ... | ... ... |
| | |рН | |
| ... ... |СО2, ... %| |Гидро | |Р2О5 |
| ... | | | | ... | | |
| |% | | | | ... | | |
| | | | | | | | | ... |1,2 |0,07 |4,9 |11,0 |8,2 |10,8 |2,7 |43,9 ... |0,5 |0,05 |6,9 |15,8 |8,3 |6,5 |1,6 |30,8 ... |0,3 |0,05 |8,7 |19,7 |8,5 |- |1,4 |32,0 ... | | | | | | | | |
| |- |- |9,0 |20,5 |8,5 |- |- |- ... ... қабаты ( А1=5-6см) эфемерлі-эфемероидты өсімдік
қауымдасты және борпылдақ шымға ұқсас болып ... ... ... ... ... ... есеппен алғанда 30см-ге дейін
жетеді. Кәдімгі оңтүстік сұр топырақтың жыртылатын қабатында қарашірік 1,2-
1,3% және ... азот ... %, бұл ... топырақ қабаты төмендеген
сайын азаятындығын көрсетеді. Карбонат ... ... ... төмендеген
сайын арта түседі. Сіңіру жиынтығы негізінен 10-14 ... 100г ... ... ... ... көп ... қоректік заттармен қамтамасыз етілуі мынадай: азотпен-
орташа, фосформен-әлсіз,калиймен–жақсы.
Топырақтың механикалық құрамы бойынша ... ... ... және ... ... ... жоғары қабатында су өткізгіш
агрегаттар мөлшері топырақ салмағының 35-40 пайызын ... ... бұл ... ... ... ... көлемдік
салмағы орташа 1,3 г/см2.Сіңірілген натрий мөлшері шамалы. Сондықтан
топырақтың сілтілі ... ... ... ... тұзданбаған.
Агрономиялық шама бойынша,бұл топырақ екінші топқа ... яғни ... ... ... ... мол өнім алу үшін азот ... немесе органо-минералды тыңайтқыштармен тыңайту керек. Бүл суармалы
танаптар үшін өте маңызды болып табылады.
Шаруашылықтағы мәліметтерді ... ... ... ... себілетін
танаптың сипаттамасын беру үшін “Танаптың ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді.
2012-2013 жылдардағы тәжірибе жүргізілген Оңтүстік-Батыс мал ... ... ... ... ... ... пунктінің
егістік жерлерінің топырағы ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген кәдімгі
қоңыр сұр,сазды және құмдауыт ... ... ... ... ... әрбір тәжірибе нұсқаларының 0-20см тереңдіктен
топырақ үлгілері алынып, құрамындағы қарашірік,азот, фосфор, калий ... ... ... анықталды.Eгіс алқаптарының топырақ кұрамындағы
қоректік химиялық элементтер төмендегі 4-кестеде келтірілген.
Кесте 4
Топырақтың агрохимиялық көрсеткіштері.
|Зерттеу ... ... |
| | |
| ... |N, |Р2О5, |К2О, |рН |
| |% ... |мг/кг | ... ... ... |1,18 |54,6 |15,8 |300 |7,99 ... ... | | | | | ... ... себу СЗС-2,1 |1,22 |56,0 |16,1 |340 |7,79 ... | | | | | ... ... себу СЗС-2,1 + |1,12 |53,5 |17,2 |325 |7,86 ... | | | | | ... ... себу |1,27 |51,8 |18,0 |330 |7,79 ... ... +| | | | | ... | | | | | ... ... себу ... |1,3 |52,4 |16,7 |338 |8,0 ... | | | | | ... + ... + | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... ... ... сұр ... және құмдақ қалың қабатты құрылымды құрайды.Кәдімгі сұр ... ол ... ... 6-8% ... ... мен натрий
тұзы сұр топырақта болмайды. Топырақ ... ... ... ... нашар.Жоғарғы көлденең қабатының механикалық құрамы ... ... ... ... қабаттың қарашірік құрамы 27-30 см
қабатында 1,12-1,3 ... ... ... ... ... азот ... мг/кг және ауыспалы калий 325 мг/кг болатыны
анықталды.
Зерттеу танаптарының қоректік элементтер мен ... ... және ... жоғары қамтамасыз ... ... ... отырып, күздік арпа себілетін
танаптың сипаттамасын беру үшін “Танаптың төлқұжаты” жасалынды (кесте 5)
Кесте 5
Танаптың төлқұжаты
|Ауыспалы егіс ... ... ... |№7 ... ... ... сұр топырақ ... ... ... ... ... ... ... ... |100га ... қабаты |25-27 см ... ... ... арпа ... ... ... ... орташа және ақырғы екі жылғы
көрсеткіштері), олардың жыл мезгілдерінде түсуі, ... ... ... ... жинау мүмкіндіктері
Оңтүстүк-Батыс ауылшаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының ... ... ... ... тау ... ... қысқа шөпті,
жартылай саваналы тау маңында, теңіз ... 450-500 м ... ... жер ... Батыс Тянь-Шань тауының маңындағы адырлы бұйратты жазық
болып келеді. Еңкіс жазыққа ұласатын жерлердің ... ... ... ... ... Жалпы климат өте көп өзгергіштігімен, көп мөлшердегі
жылуымен, мол жарығымен, ұзаққа ... ... ... ... көп түсетін жауын-шашынымен ерекшеленеді. Жылдық жауын шашын
мөлшері 450-500мм.Климатқа тән ... ... ... ... ... ... ... мезгілдерде ... ... ... ... ... ... 497 ... 2005 жылы бұл көрсеткіш 530,9 мм, ал 2006 жылы 468,5 мм жауын шашын
түскендігін Шымкент Агрометеостанциясы ... ... жылы ... ... ... ... жыл ... 33,9 мм
жауын-шашын артық түссе, 2006 жылы керісінше 25,5 мм ... ... ... ... ... әсіресе, ауылшаруашылық дақылдарының өсіп дамуы
кезеңінде айқын білінеді(кесте 6).
Кесте 6
Жауын-шашынның орташа ... ... ... ... |Жыл ... | ... |аму |
| | | ... |І |ІІ |ІІІ |
| |І |ІІ |ІІІ |ІҮ |Ү |
| Арпа ... |99,7 ... ... ... ... |
| |I |99,5 |1 |99,0 |95,0 |
| |II |98,0 |2 |98,0 |92,0 |
| |III |95,0 |3 |97,0 |90,0 ... ... ... ... ... ... ... ЖШС «Красноводопад» ауылшаруашылық тәжірибе станциясы,«А.
Яссавии» атындағы ПК және ... атты ... ... жұмыс
жүргізеді. Осы аталған шаруашылықтар қажетті дәнді масақты ... ... ... ... нобайы ұсынылады.
Осы нобайга сәйкес әртүрлі репродукциялы дәнді ... ... және ... Ол үшін «Карабау», ЖШС«ОБМжӨШҒЗИ», ... ... ... ... ... ... ПК
және «Бадам»ПК сортты жаңарту мақсатында ... ... ... ... шамамен 85 тоннасын және ... ... арпа ... ... жыл сайын сатып алуы тиіс. Көбейтілген тұқымның I репродукциясы
II репродукцияға ... әрі ... ... жай шаруашылықтарда
жүргізіледі.Ал III репродукциядан алынған күздік арпаның тұқымы 7922 тонна
мөлшерінде және арпа - 5580 ... ... ... ... өндірушілеріне
өткізіледі.
Бұл орайда атап көрсететін жайт,ол әрдайым түраралық және ... ... ... ... егісте жүзеге асырылатын негізгі
шаралардың бірі.Түраралық отау, яғни егістегі баска мәдени дакылдарды алып
тастау масақтану кезеңінде жүргізіледі, ал ... отау ... ... осы 1 ... ... ... қоспасын алып тастау)–сорттың негізгі
белгілері пайда болғанда (масақ реңі, түктенуі т.б.), дәні ... ... ... ... жүргізілген кезде сорттың
егістіктің ішінен әртүрлі ауруға шалдықкан өсімдіктер де ... ... ... өсімдіктер мен масақтар (каракүйемен зақымданғандарымен
қоса) ... алыс ... ... ... 9
10 мың га ... ... eгic ... кажетті репродукциялық мәліметтер
|Репродукция |Аумағы, |Түсімділігі,|Кондициялык |Тұқымның жұмсалуы, ц |
| |га |ц/га ... | |
| | | | | |
| | | | ... ... | | | | ... |
| | | | | ... ... |- |- |850 |- |- |
| | ... арпа | | | ... |- |- |800 |- |- ... ... ... негізгі тәсілі (осы егістегі өсімдікте
негізгі сорттың өсімдігі ... ... ... (апробация), ал оның
міндеті тұқым ретінде ... үшін ... ... мен будандардың
жарамдылығын білу.
Сорттық отауды жүргізгеннен кейін, оның апробациасын арнайы кұрамдағы
комиссия ... Оған ... ... ... ... ... ... аумақтық инспекцияның өкілдері мен
және тұқым шаруашылығының агрономдары кіреді.
Апробация жасауға жатпайтын сорт егістіктері міндетті ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтағы
тұкымдық егістің сапасын анықтау актісі-екі данадан, ... ... ... ... ... ... ... - екі данадан. Тұқымдық егісті дер кезінде жинау - ... ... ең ... ... ... қолайлы мерзімде жинаудың көрсеткіштері:
балауызданып пісудің соңында бидай тұкымы толық жетілген,әрі ірі ... ... ... өне бастағанда жиналады. Жинауды кешіктіргенде,
оның түсімі азаюмен қоса,өсімдіктің едәуір қурауынан тұқым сапасы ... ... 11-12% ... дән ... ... ... ... алдында тұкымдық егісті жинау ... оның ... ... комбайнмен немесе бөлектеп
жинау әдісі), егіс жағдайымен ... ... ... ... жиналады),танапты жинау кезектілігін ескере отырып, тасымалдау
және тұқымдык материалды тазалау реті ... ... ... танабының жиегін комбайнмен шабады, одан алынған дән бөлек шығарылады.
Қырманға түскен ... ... ... ... ... ... ... байланысты және сапасын анықтау ... ... ... ... ... ... ... мен кырман жұмыскерлері сапа
құжаттарын негізге ала отырып, ... ... ... ... ... ... кетуіне жол бермейді және де осылардың бірінші және екінші
тазалануын дер кезінде ... ... ... ... және ... нашарлауын болдырмау үшін
жаңадан жиналған дәндегі бөгде коспаларды (арамшөп ... ... ... т.б.) ... алып тастау қажет. Ол үшін қырманға әкелінген тұқымдық
материалдар тұқым тазалағыштарда дереу тазаланады, әрі ... ... ... II кластағы егістік стандартқа жеткізіледі.
Тазалаудан өткен дақылдардың тұқымдары оларға себу ... ... беру ... бар мемлекеттік тұқым инспекцияларынан міндетті
түрде тексерістен өткізіліуі тиіс.
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1 ... ... ... және ... ОҚО ... ... Тассай тірек пункті өсімдік шаруашылығы
өнімдерін өндіруге бағытталған. ... ... ... ... ... ... ... Тәжірибе жүргізу топырағы кәдімгі сұр
топырақ болып құрамында қарашірік мөлшері 1,3 тен 1,8%- ке ... ... ... азот ... ... және аударылмайтын қабатына қарай
0,08-ден 0,15%-ке дейін ауытқиды.
Кәдімгі сұр топырақта жалпы фосфор ... ал ... ... ... ... ... ... төмендеген сайын қоректік
заттар мөлшері кеміп барады. Топырақ сортаң болғандықтан қарашірік мөлшері
төмен болады.Оның себебі ... ... ... ... ... ... топырақтарда микроорганизмдер жасауына жақсы жағдай
болмауы минерилизациялау процесінің байау жүруіне себепші болады.
Кәдімгі сұр ... ... ... 5-7% органикалық азот болып,
Оның негізін ақуыздар құрайды, олар тірі ... ... ... ... ... ... түрі көбінесе нитраттты және аммиакты түрде
кездеседі.Сұр топыраққа тиісті және бір ... ... ... соңы ... ... ... жүреді.Топырақтың механикалық
құрамына келсек орташа суглинка (балшықты) ... ... ... ... 46%болса,ал аударылмайтын қабатта 48% құрайды. Осында
қүздік арпаның сорты «Береке-54» егілді.
Тәжірибе:
1.Өндірісте қалыптасқан ... ... ... ... өңдемей тікелей себу+ерте көктемде тырмалау
4.Топырақты өңдемей тікелей себу+ерте көктемде тырмалау+азотпен
қоректендіру
Арпаны 4- қайталауда ... және 4 ... ... ... ... ... ... N -30кг/га ә.з.нормада қолмен ... өсу ... ... ... ... ... ... әрбір өсу дәірінде бойы өлшенді.
1.Өсімдіктің жемісі пайда болуы және оның 1000саны есепке алынды
(ГОСТ12042-80)
2.Өсімдіктің өсу ... үлгі ... ... ... және ... )
3.Өсу дәуірі соңында орақтан алдын өнімділігі анықталды.Далалық
тәжірибе ... ... ... Б.А.(30) методикасы мен
жүргізілді.
Тәжірибеден алдын топырақтың аударылатын қабатынан ... ... ... ... ... ... анықталды. Алынған нәтежелер
төмендегі кестеде көрсетілген(кесте 10).
Кесте 10
Тәжірибе алқабының ... ... ... ... ... % ... ... |
| | ... ... |азот |ы фосфор|калий мг/кг |
| | | ... ... | |
| ... ... | | | | |
| | |р | | | | | ... |0,11 |0,19 |2,05 |2,5 |13,0 |32,0 |208 ... нәтежелерге қарағанда тәжірибе алқабы топырағы жалпы фосфор
және ... ... ... ... ал жалпы азот мөлшері орташа
болғандығы анықталды.Кестеде көрініп тұрғандай топырақта нитратты ... 13 ... ... 32 және ... 208 ... ... ... аталған элементер бойынша топырақ орташа қамтылды. Топырақта
аммиакты ... ... өте ... қамтылған болып 1 кг топырақта 2,5 ... ... ... ... ... ... сарғыш түске де енеді. Жапырақтары
кішірейіп,сабақ-бұтақтары жіңішкеріп,тағамдық мүшелерінің сапасы төмендеп
кішірейе бастайды. Азот тым көп ... ... ... ... тұлғасы қоңырқай жасылданып,тез өседі, ... ... ... ... ... амин ... ... құрастыруға,синтездеуге,әсіресе тағамдық мүшелерінің тез өсіп-
жетілуіне өте қажет.Бірақ азот ... ... ... салқын мен ... ... ... ... ... ... ... тым артық қоректендіру тағамдық
мүшелерінде денсаулыққа зиянды нитраттар мен нитриттердің жиналуына ... ... ... мен ... ... ... ... ұсынады.
Азот тыңайтқыштарындағы азоттың мөлшері (%):аммиак селитрасында -
33,9;аммонний сульфатында - 20,5;мочевинада немесе ... - ... ... цианамидінде - 20;хлорлы аммониде - 25%.
Азотты тынайтқыштарды ерте көктемгі топырақтарды ... ... ... ... ... ... қоректендіру ретінде енгізеді,өйткені бұлар ылғалды топырақтарда
жақсы ериді,сондықтан бұл тыңайтқыштарды күзгі топырақты өндеуде ... ... ... қар, ... суларымен шайылып кетіп, ысырап болады.
Бұл тыңайтқыштарды құрғақ орындарда сақтау қажет.
3.2 Топырақ қабатының тығыздығы
Күздік арпа өсіру барысында ... ... ... ... ... сай ... осы ... анықталады.
Топырақ қабатының тығыздығы мәдени екпе өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... микробиологиялық
процестердің жүру қарқынына да әсер ... ... ... ... арпа ... ... ... әсер ететін негізгі факторлар-топырақты
механикалық өңдеу ... ... рет ... мен ... ... егіс ... жиі жүруі және
күздік арпа өсіп-даму кезеңдеріндегі агротехникалық,химиялық ... ... ... ... ... ... ... тікелей себу технологиясында көктемде жүргізілген механикалық
және ... ... ... ... ... ... ... г/см3 аралығында болды,ал қалыптасқан технологияда 1,32-1,35 г/см
құрады. Бір айта ... ... ... ... ... көп ... мен ... нөсер жаңбырдың ... ... ... ... ... арпа ... себу және азот тыңайтқыш беру іс-шаралардың топырақ
тығыздығына әсері
| |Тәжірибе нұсқалары |Топырақ ... ... г/см3 |
| | ... | |
| | |см | |
| | | ... ... |Өнім жинар алдында|
| | | |2013 |
| | | |0-10 |
| | | |0-10 |
| | ... ... ... ... |арамшөп |арамшөп |
| | |п ... |% ... ... ... |
| | ... |г/м2 | ... |г/м2 |% |
| | ... | | | | |
| | |2 | | | | | |
| ... ... ... | | ... ... |
| ... ... | | | | |
| | |г/м2 | | | | ... ... қалыптасқан |205,0 |69,2 |8,03 |22,7 |33,1 |15,4 ... ... | | | | | | ... Топырақты өңдемей тікелей себу|182,0 |65,4 |7,3 |25,0 |32,3 |14,7 ... ... ... тікелей себу|190,0 |70,6 |8,5 |24,9 |34,0 |16,1 |
|+ ерте ... ... | | | | | | ... ... ... тікелей |215,6 |77,5 |9,9 |31,7 |35,6 |24,3 ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... ... ... ... ... ... тәлімі жерлерінде күздік арпаны тікелей себу және өсіп-даму
кезеңінде күтіп баптау агротехиологиялық шараларын уақытылы ... ... оң әсер ... ... ... күздік арпаны
тікелей сеуіп (СЗС-2,1) еккен ... ... 14,7 п/га ... ... қараша айының бірінші онкүндігінде тереңдете (25 см) жыртып
(ПЛН-4-35),соңынан мала салып тегістеп әрі ірі ... ... ... ... СЗ-3,6 дән ... ... өсірген
нұсқада өнімділік 15,4 ц/га деңгейінде қалыптасты.Демек, ... бір ... ... ... ... ... ... 0,7 ц/га қосымша өнім дисперсиялық ... ... ең кіші ... ... ... кем ... ... өнімнің
шынайылығы дәлелденбеді.
Зерттеулер жүргізілген 2014-2015 ж.ж. ең ... өнім 24,3 ... ... ... ... ерте ... азот ... үстеп қоректендіріп, күздік арпаның түптену дәуірінде
топырақ бетінің қабыршақтанған қабатын бұзып ауа ... ... ... ... ... ... өскіндерінің толық жер бетіне
шыққан бастапқы даму ... ... ... Диален супер 480с.е.-0,7
л/га нұсқада алынды.
Өсірудің әр ... ... ... ... жүргізілген
жылдары ауа-райының ерекшеліктерінің әсеріне сәйкес өнімділік көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ауа-райының қалыптасуына және жауын-шашын мөлшеріне, жауынның
күздік арпаның өсіп-даму ... қай ... ... ... ... ... 2015 ... қысы қарлы болып бір қалыпты деңгейде
18-28см қалындықта түсті және ... айы ... ... ... ... ... ... - 5,3 С кұрады немесе орташа ... ... ... ... ... 2015 жылдың күзі мен желтоқсан айы күздік арпаның
өсіп-дамуына ыңғайлы болды. 2015 ... ... айы ... ... ... ... ақпан айының бірінші онкүндігінен бастап (орташа температура
+ 7,5 С) көктемгі күздік арпаның өсіп-даму дәуірі жалғасты.
Ақпан ... ... ... -5,9°С ... 86,2 мм жауын жауды
немесе көпжылдық көрсеткіштен 23,2 мм ... ... ... ... ... ... ... 9,8 С жылылықты көрсетіп
(көпжылдық көрсеткіштен 1,8 есе жоғары) жауын-шашынның түсімі 79,1 мм құрап
күздік арпаның өсіп әрі ... ... оң ... ... ... ... 24,5 мм, ал ... онкүндігінде 18,3 мм жауын жауып
тәлімі жерлердегі күздік бидайдың өсуіне қолайлы ... ... ... ... ... және ... ... (23,8°С) температуралык
көрсеткіш жоғары болып жауын жаумастан (3,8 мм) күздік арпаның өсуі ... ... ... ... жиынтығымен жалғасып жатты(кесте 16).
Кесте 16
Топырақты өңдемей,тікелей сеуіп өсіру технологиясына байланысты және азот
тыңайтқышын қолданғаңда күздік ... ... ... ... ... жылдар |Орташа |
| | ... | |ц/га |
| |2013 |2014 |2015 | ... ... |14,8 |18,2 |13,4 |15.4 ... ... | | | | ... ... тікелей себу|13.6 |17,5 |13,0 |14,7 ... ... ... ... |18,8 |13,9 |16,1 |
|+ ерте ... ... | | | | ... өңдемей тікелей |26,8 |26,8 |19,3 |24,3 ... + ерте ... азот | | | | ... + ... | | | | ... 045- ц/га |0,93 |2,3 |1,55 | ... |4,9% |1.09% |3,11% | ... жылы күздік арпаның ... 54» ... ... ... бас ... 28,8 мм жауын жауып (27-28.05.2015 ж.) ... ... ... оң әсер ... ... ... бойынша өсірілген нұсқада 2015 жылғы күздік арпаның өнімділігі
14,8 ц/га болып, ал топырақты өңдемей ... ... ... ... 13,6 ц/га ... Яғни, күздік арпаның өнімі топырақты өңдемей
тікелей сеуіп өсірген нұсқада 1,2 ц/га кем ... бұл ... ... ... ... төмен болып шынайлығы анықталмады. Яғни,өнімділік
көрсеткіші бір деңгейде деген сөз.
2015 ... қысы ... ... қыстап шығуына қолайсыз болғанын
жоғарыда ... ... ... Наурыз айынан бастап ауа-райының ... және ... аз ... ... арпаның өнімділігіне кері әсер
етті.Осы жылы күздік арпаның өндірісте қалыптасқан технологиямен өсірген
нұсқада 13,4 ... өнім ... ... ... ... ... дән ... бір деңгейде болды.Топыракты өңдемей тікелей
сеуіп,ерте көктемде азотпен қоректендіргенде,тырмалап ... 19,3 ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Оңтүстік Қазақстан аймағында күздік ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер
нәтижесінде топырақты өңдемей тікелей сепкен ... ... ... 14,7 ц/га ... ... ерте ... түптену
фазасында тырма жүргізген нұсқада өнімділік 16,1 ... ... ... салыстырғанда өнімділік 1,4 центнерге ... ... ... ... ... ерте көктемде азот тыңайтқышымен
(N35Kr/ra3-3.e.) үстеп қоректендіргенде,түптену фазасында ... ... ... дән ... 24,3 центнерді құрады.
3.6 Күздік арпаны ... жаңа ... ... ... ... ... ... таратуда
экономикалық тиімділіктің үлкен маңызы бар.Шаруашылығы секторы көптеген
реформалар мен ... ... соң ... және ... тұрақтаған тұста тек рентабельді,табыс ... ... ... арка ... қажет.Оның үстіне,қазір
энергиялық ресурстардын,техниканың және өнеркәсіптің басқа тауарларының
құны шарықтап,ал диқандар ... ... баға ... ... ... ... жасау арқылы ауыл шаруашылығы ... ең ... ... талап етеді.Экономикалық тиімділік қосымша өнім
көлемі және оны сату және ... ... ... ... ... көлеміне
байланысты болады. Біз тәжірибе жүргізген«Сайрам мемлекеттік сорт сынау»
шаруашылығы мал азығы ... ... ... өнім алды.
Мал азығын дайындау бойынша 36,5 тонна 15 гектар жерден өнім ... ... ... ... гектарына 24,3 центнерге жетті.
Кейінгі мал азығын дайындау тек интенсивті ... ... ... мал ... сапасын арттыру маңызды.
Жоғары агротехнологиялық жұмыстарды тиімді пайдалану қосымша ... ... ... уақыт жұмсалған қаржыдан жоғары болады.
Біз жүргізген ... ... ... тиімділігі қүздік
арпаның барлығы 4 ... ... ... ... ... ... вариантта топырақты өңдемей тікелей
себу.3 вариантта топырақты өңдемей тікелей себу және ерте ... ... ... ... ... ... көктемде тырмалау
және азотпен қоректендіру.Осы мақсатпен қүздік арпаның ... ... және бір ... дән ... ... ... ... Бір гектарға жұмсалған тікелей шығындар,өнімнің ... ... ... және өндіріс рентабельдігі.
Экономикалық тиімділік көрсеткіштері 17-кестеде көрсетілген,күздік
арпаның зерттеулер ... ... ... ... ... ... өнімділігі 14,7ц/га деңгейінде қалыптасты,ал өңдірісте қалыптасқан
технология ... ... ... ... 15,4ц/га болды.
Бұл варианттарда салыстырғанда 0,7ц/га қосымша өнім ... ... ... ... өнімді өндіруге жұмсалған шығын әр деңгейде
болуы ресурс үнемдеу технологиясының ... ... ... ... ... азот ... үстеп қоректендіргенде,түптену фазасында
тырмалап әр гектардан түскен дән өнімділігі 24,3 ... ... ... ... ... ... таза ... 9,6 центнерге
өсті. Бүл 4978,0 тенге таза пайда әкелді. Рентабелділігі 66,3% құрады(кесте
17).
Кесте 17
Күздік арпаны өсірудің жаңа технологиялық экономикалық ... ... ... |Қосымша|Жалпы кеткен|
| |ар ... ... ц/га ... ... тн |
| | |ц/га | ... | |
| | | | |тн | ... ... материалдар | | | | | ... ... | | | | | ... арпа ... ... |210 |210 |135 |28350 ... ... микроэлементі |Кг/га |70 |70 |100 |7000 ... азот ... |110 |110 |40 |4400 ... ... ... |90 |90 |30 |2700 ... ... ... |45 |45 |25 |1125 ... ... |т/га |4 |4 |2700 |10800 ... шикізат | | | | |54375 ... мен | | | | | ... құны | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... Т-150 |л/га |20 |20 |65 |1300 ... МТЗ-80 |л/га |12 |12 |65 |780 ... СК-5 ... |л/га |15 |15 |59 |1035 ... ... | | | | |3115 ... отын | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... су ... |650 |650 |21 |57490 ... ... ... сұр ... ... ... ... топырақты өңдемей тікелей себу ... ... ... ... және микробиотыңайтқыштарды қолдану
жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Қойылған мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... ... Стекловидная 24
сорты егіліп,себілген дәннің шыққанынан толық пісіп жетілгенге ... даму ... ... және ... ... қолданып,олардың мәдени
өсімдіктерге әсерін анықтау,экономикалық және ... ... ... ... себу ... арамшөптердің түрлері мен
биологиялық ерекшеліктеріне байланысты жаңадан шыққан гербицидтерді
сынап,микроминералды және микробио ... өнім ... мен ... ... ... ... 19
Жалпы өндірістік шығындар сметасы
|№ |Шығын тармақтары атаулары ... |
| | ... |
|1 | 2 |3 |
|1 ... амортизациясы |75000 |
|2 ... ... мен ... ... |244000 |
| |А) ... күту ... негізгі және қосымша |215000 |
| ... ... | |
| |Б) ... ... ... – 2 А ... 11% |21750 |
|3 |Құрал жабдықтар мен ... ... ... |345700 |
| ... ... | |
| |А) ... ... бойынша негізгі және қосымша |60000 |
| ... ... ... | |
| |Б) ... ... аударылымдар – 2 А пункітінен 11% |6600 |
| |В) ... мен ... үшін ... ... мен |236000 |
| ... (2 А және 3А ... ... 80-100% ) | |
| |Г) ... ... ... (1,2 ... ... |47500 |
| |10-20% ) | |
|4 ... ... жүктерді тасымалдау (1,2,3, тармақтар |66400 |
| ... 10% ) | |
|5 ... ... ... ... ( ... ... |40750 |
| |жалақысы қорының 15%) | |
|6 ... да ... (1,5 ... ... 2%) |14750 |
| ... ... ... ... |645200 ... ... ... құнын есептеу (жобалық қуаттылық 1 га)
|Атау ... ... |1 жыл ... ... ... |
| ... ... |ішіндегі |құны |теңге |
| | | ... | | |
| | | ... | | ... ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... арпа ... ... |210 |210 |135 |28350 ... ... ... ... |70 |70 |100 |7000 ... азот ... |110 |110 |40 |4400 ... фосфор |кг/га |90 |90 |30 |2700 ... ... ... |45 |45 |25 |1125 ... биогумус |т/га |4 |4 |2700 |10800 ... ... ... | | | |54375 ... ... құны | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... Т-150 |л/га |20 |20 |65 |1300 ... ... |л/га |12 |12 |65 |780 ... СК-5 «Нива» |л/га |15 |15 |59 |1035 ... ... | | | | |3115 ... отын | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... су ... |650 |650 |21 |13650 ... және ... ... | |275000 ... ... жалақысы | | | ... ... ... | |28350 ... 11 % | | | ... ... ... | |479500 ... | | | ... ... құны |тенге | |853990 ... ... ... | |85399 ... | | | ... ... |тенге | |939389 ... құн | | | ... ... | ... |
|Барлығы: толық өзіндік |тенге | ... ... | | | ... ... ... құн құрылымы
|№ |Есептеу тармақтары ... ... ... шығындар |
| | ... | %-да |
|1 ... ... |54375 |3,1 |
| ... | | |
|2 ... ... отын |3450 |0,4 |
|3 ... ... ... |13650 |1,5 |
|4 ... ... ... |31,3 |
| ... жұмыскерлердің айлық | | |
| ... | | |
|5 ... ... ... |479500 |48,7 |
|6 ... ... және |18787,78 |14,1 |
| ... ... | | |
| ... ... ... құн ... |100 ... ПЗт= ... ... ... ... ... ... есептегендегі жаңа технологияны енгізуден экономикалық
тиімділік (Эп):
Эп=(19500-16000)*60-(19300-17000)*46=150000-105800= 44200
Өнімділікті жоғарылатудың экономикалық тиімділігі (Эу):
Эу=(19500-19300)*(60-46)=2000*14=28000
Өнім ... ... ... ... ... құнды төмендетуден тиімділік (Эс):
Эс=(17000 -16000)*60=60000
Еңбек өнімділігін сағатына 1 адамға есептегендегі ішкі өнімнің өзіндік
құны бойынша анықтайды, ал оның артуын:
Рпт=(36684-34286)*100/34286=60,9%
ПТн=1173900/4/8=36684
ПТт=1097170/4/8=34286
Жаңа ілгерілемелік ... ... ... ... көрсеткіш
қосымша шығындардың сатылуы болып табылады (Одз):
Одз=(958176,78 -782000)/( 1110000-887800) =176176,78/222200= 0,9 ай
Таза кіріс өсімі (ЧДд):
ЧДд=958176,78 ... ... ... ... деңгейі (Рх):
Рх=70376,78/958176,78 *100=33,3%
Пайда (Пн):
Пн=(19500 -16000)*60=210000 тенге
Кесте 22
Жобаланушы нысанның негізгі технико-экономикалық көрсеткіштері
|№ ... ... ... |Көрсеткіштер ... | ... | |+,- |
| | | ... ... |
| | | ... |нысан | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|1 ... ... ... ... |60 |46 |+14 |
| ... көлемі | | | | |
|2 ... ... ... ... |887800 |1110000 |+222200 |
| ... ... көлемі | | | | |
|3 ... ... ... |% |75,2 |60,9 |+14,9 |
|4 ... ... ... құны |тенге |17000 |16000 |-1000 |
|5 ... ... | | | |
| | | |205500 |210000 |+4500 |
|5 ... ... ... ... |237 790 |70376,78 |+1586 |
|6 ... ... ... |203600 |28000 |+1900 |
| ... ... | | | | |
|7 ... ... жоғарылатудан |тенге |10140 |12000 |+1860 |
| ... | | | | |
|8 ... ... |% |18,9 |33,3 |+14,4 |
|9 ... ... |жыл |1,3 |0,9 |+0,6 ... ... ... ... ... өнім
өндірілуінің әрекет ету көлемі көрсеткіштерімен салыстыру нәтижесінде
табиғи өрнектелуге 14 центнерге ұлғайды, құндық ... ... ... ... 1110000 ... ұлғайды, рентабельділік деңгейі 33,3% -ды
құрады, бұл кезеңде сатылу мерзімі 1,5 жылға тең және ... ... ... ... бұл ... нысан тиімділігін айғақтайды.
7 Бизнес жоспар бөлімі
7.1 Аннотация
Бизнес жоспар тақырыбы: Оңтүстік Қазақстан аймағында арпа ... ... ... ... және ... ... ... аты: ЖШС «Агро - 2016»
Мекен-жайы:Оңтүстік Қазақстан облысы,Сарыағаш ауданы.
Кіммен жасалған:Құмай Сұңғат Кәрімжанұлы, АП - 12-2к ... ... ... ... өнім алу ... ... мерзімі:11.06.2016 жыл.
Бизнес жоспар қандай мерзімге есептеліп жасалған: зерттеу ... ... ... 2 ай.
7.2 Резюме
Бизнес жоспардың мақсаты-Оңтүстік Қазақстан жағдайында Күздік арпаның
өсуіне және өнімділігіне микроэлементтерді қолданудың әсері.
Оңтүстік ... ... ауыл ... ... ... ... Сайрам ауданы сүрлемдік жүгері және арпа ... ... ... ... ауыл шаруашылығын суармалы жерлері
жеке меншікке бөлінуіне ... мал ... ... ... жылдары мал тұяғы алдыңғы кеңес өкіметі жылдарына қарағанда
бірнеше есеге көбейіп кетті[5]. Сол үшін мал ... мол өнім ... ... шешу ... ... ... мал азықтық комплексіне
кіретін өсімдіктердің бірі арпа ... ... ... ... ... мал азықтық дақылдардың қатарына
жатады.Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында арпаның егістік ... ... 90 ... мал ... ... ... ... сыра
өндірісінде қолданылады. Жарықтың экономикалық қатынасқа байланысты еліміз
де мал басының көбеюімен қатар, сыра өнеркәсібі ... ... ... ... салаларының негізгі шикізаты арпа дәні болғандықтан оған
сұраныс артуда. ... ... мен дән ... ... оның ... құрылымындағы маңызы ешқашан жоғалмақ
емес.Шөл және ... ... ... ... түсімі басқа жаздық дәнді
дақылдармен салыстырғанда ... ... ... ... өте зор, оның ... ... ... пайдаланылатын сан алуан
заттар жасалады. Арпа жармасы–бағалы әрі нәрлі тағамдардың бірі.Арпаны ... және ... ... ... ... да ... әдетте сыра қайнататын өнеркәсіпте таптырмайтын аса ... ... ... орын ... арпа ... ... қиындықтар
туындауда. Бұрындары мемлекет барлық өнімді қабылдап алып,мал және құс
шаруашылықтарына ... ... ол ... ... кеткен. Бүгінде бәріне
шаруашылықтар жүгіріп жүр.Осы ретте дәнді қалай бағаланып жатқанын ... жыл ... бір ... 15 ... бағалануда.Бұл–төмен баға.
Еліміз бойынша 23 млн. тонна ақ астық қамбаға құйылып,оның басым бөлігі
экспортқа шықпай ... ... ... ... жылы күз ... ... элеваторларға сыймай сыртта қалып қойды. Шаруалар ... ... ... үшін құс ... ... ... сатты.Сол
себепті дәнді дақылдарға,оның ішінде арпаға сұраныс төмендеп,бағасы түсіп
кетті.Дәндерді қатысты мәселені сөз ... ... ... ... ... айтпай кетуге болмайды. ... ... күн ... ... үшін ауыл ... тас ... ... жайып
тастады.Кейбір ауылдарда кеңес заманында салынған қырмандар тозып,олардың
орнына үйлер түсіп кеткен.Кеңес заманында мал азығың ... ... ... ... ... ... Петровск зауыты жаңа
техникаларды шығармайды.Қазіргі ... ... ... ... ... ... алып тұруға келісті.Осылайша
шаруалардың қолда бар ескі техникаларды ... ... ... ... ... ... ... дақылдың өнімділігін арттыру және сапасын жаңарту ізденіс
шараларды зерттеу.
2.Арпа дақылдың–морфофизиологиялық көрсеткіштеріне әсерін анықтау.
3.Арпаның ... ... ... ... ... өніміне қүшті әсір етуші фактор-азот тыңайтқышты беру.
Зерттеу жұмыстарын ... ... үшін 103870 ... ... ... ... сипаттамасы
Оңтүстік–Батыс ауылшаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы Қазақстанның
оңтүстік және батыс аймағындағы ... ... және ... облыстары) ауылшаруашылығы саласындағы ғылыми
жұмыстарды атқаратын ... ... ... ... табылады. Бұл мекемеге
әр түрлі бағытта жұмыс істейтін 10 ғылыми құрылымдар кіреді. Оның бірі-
Тассай ... ...... ... ... өндірістік орталығының
Тассай тірек пункті 1956 жылы Калинин атындағы ауылшаруашылық тәжірибе
станциясы ... ... Ол 1996 жылы ... ... ауылшаруашылығы
ғылыми зерттеу институты болып қайта құрылған, 2001 ... ... ... ғылыми- өндірістік орталығының құрамында
жұмыс атқарады.Тассай тірек пункті ... ауыл ... ... ... жер ... 2343 га (кесте 23). Қазіргі кезде Тассай тірек
пунктінің қарамағында ... ... ... 1475га ... ... 680 га ... 360 га шабындық,130га жайлымдық жерлер
болып табылады.Ауыл шаруашылық мақсатына пайдаланатын жерлердің 1161га жері
суармалы ... ... ... 23
Тассай тірек пункті жер пайдалануы,2016 жыл
|Жер құрылымы |га ... жер ... |2343 ... ... ... ... жерлер, оның ішінде |1475 ... |1144 ... |278 ... |53 ... ... |27 ... мен ... |8 ... тұрғын үйлерге бөлінген жерлер |227 ... ... мен ... |41 ... ... пайдаланылатын жерлер |465 ... ... |1161 ... ... |314 ... ... ... ... мен жеке ... үйлерге бөлінген
жерлер үлесі барлық жер үлесінің 29,5 ... ... ... ... ... жерлер шамамен 76 га.
Тассай тірек пункті өсімдік ... ... ... ... ... ... ... мекеме астық
тұқымдас дақылдардың тұқымдарын өндірумен айналысады.Барлық өндірілген
өнімнің 56,08 пайызын осы ... ... ... ... ... 24). ... жылдық мәліметтер бойынша астық дақылдарынан орта есеппен 14 млн. ... ... таза ... алынып отырған(кесте 24).
Кесте 24
Шаруашылықтың мамандануы (орташа 2 жылдық, 2015-2016 ж.ж.)
|Өнім түрі ... ц ... ... өнім |
| | |мың ... ... ... |10740 |14850 |56,08 ... |- |- |- ... |- |- |- ... азықтық шөптер |8370 |4451 |16,8 ... ... |160 |258 |0,98 ... ... |10 |250 |0,94 ... |1450 |1450 |5,5 ... ... |200 |200 |0,75 ... ... ... |20930 |21459 |81,05 ... шаруашылығы бойынша |378 |5018 |18,95 ... ... |21308 |26477 |100 ... өсірілетін жоңышқа алқабы шамамен жыл сайын 400 га
құрайды,әр жылдардағы ауа райы жағдайларына ... ... өнім ... мың ... таза ... алынып отырған.Өсімдік шаруашылығы бойынша
негізгі орын ... ... бірі ... ... болып
табылады.Шаруашылықта өсірілетін 58 га жүзімдіктен жыл сайын 1450 мың теңге
тауып,жалпы өндірілетін өнімнің 5,5 пайызын құрайды.
7.4 Менеджмент
Жұмысшының ... ... ... ... қаласы
Қызметі:Практикант
Жалақысы:45 000 теңге,болашақта 55 000 теңге.
Жұмыс істеу тәжірибесі: 1 ... ... ... ... ... ... ... беру
қарастырылған. Басқарудағы әлсіз топтарға жұмысшылардың өз жұмыстарына
салғырт қарауы жатады. Оларға ... ... мен ... ... ... саны ... бойынша өзгеріп отырады.
7.5 Өнімнің сиппаттамасы
Арпа (лат.Hordeum)–астық тұқымдасына жататын бір және көп ... ... ... ... ... құрайды.Арпа бидай секілді ертеден
өсіріліп келе жатқан дәнді дақыл.Бидайға қарағанда,арпа ыстыққа да,суыққа
да, ... да ... ... ... да, ... ... де,суық солтүстік Норвегияда да, Тибетте 4700 м. биіктікте де өсе
береді. Еуразия, Америка, ... ... 30-ға жуық түрі ...... Түркия, Армения. Адамдар неолит дәуірінде-ақ (б.з.б. 12 – 10
мың жыл) қолдан өсіре бастаған.Арпаның тамыр ... ... ... 30–135 см, жапырағы таспа пішіндес. Жемісі–тұқым. Арпа
морфологиялық, ... ... ... ... ... эфиоптық
арпа және аласа бойлы арпа деп аталатын 3 түрге бөлінеді.Арпа дәнінде 45 –
67% крахмал, 7 – 26% ... 7 – 11% ... 1,7 – 2% ... 3,5 – 7,0%
клетчатка, 2 – 3% май, 2 – 3% күл болады. Арпаны жем және ... ... ... Бір ... 15-30 центнер өнім береді. Нәрлілік тұрғысынан
да бидайға қарағанда, арпада қаныққан майлар ... ... ... ... 40%-ға, тиамин 68%-ға, рибофлавин 250%-ға және лизин 38%-ға
көп. Бидай аллергия туғызса,арпа ... ... ... ... облысының егістік жерлері әр ... ... ... ... ... түрлілігімен сипатталады.
Облыстың тау бөктеріндегі топырақта өсімдікке қажетті қара шірік ... ... ... ... мол ... ал ... ... шөл-шөлейтті
егістік жерлердің топырағының химиялық көрсеткіштері төмен болып келеді.
2013-2015 жылдардағы ... ... ... мал және ... ... ... Тассай тірек пунктінің егістік
жерлерінің топырағы ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген ... ... ... және құмдауық қабаттан тұрады. Зерттеу жүргізілген егіс алқаптарының
нәтижелері, әрбір тәжірибе нұсқаларының 0-20см тереңдіктен топырақ үлгілері
алынып,құрамындағы ... ... ... ... ... ... анықталды(сурет 1).
Сурет 1 Арпаның жалпы көрінісі
Арпа тамырының сіңіру қабілеті де әлсіздеу, ... ол ... ... ... Арпа қышқыл топырақтарда (рН 6,5-7,5) нашар
өседі, алайда тұзды ортада айтарлықтай төзімділігінің нәтижесінде сортаңдау
топырақтарда бидайға қарағанда жақсы өнім ... ... мен ... жақсы түптенеді. Көктегеннен кейін 18-20 күн аралығында түптену
басталады.
Арпа дәні 10% ақуыздан, 65% көмірсулардан ... ... ... ... жесе, адам күні бойы сергек болып жүреді. Малдың ... ... ... адам ... ... сіңімді болып келеді.
Құрамындағы 5-6% өзектер ас қорытуды жақсартады. Ал ... ... ... адам ... кальций, калий, мырыш, марганец және
темір минералдарына өте бай болса, дәрумендерден А, Д, Е, РР, В ... бар. ... ... ... дәрумендерді жегенше, құрамында
табиғи минералдар мен дәрумендері бар арпа ... ... зор. ... арпа ағзаны токсиндер мен шлактан тазартады.Арпаның тұндырылған суы
қышыма, қотыр (грибок) жарасынан ... арпа ... ... арпа ... ... Арпа ұнынан кондитерлік тағамдар өндіріледі.
7.6 Маркетинг ... ... ауыл ... өнімдері нарығы - өспелі. Жалпы өнімді
сатудан түскен пайдамен сипатталады. Бұл ... ел ... ... шет ел ... шығару қарастырылған. Нарық секторы –жеке
меншік, бірақ мемлекет ... көп ... ие. ... ... Егер сұраныс көп болса баға жоғары ... ... ... ... кетсе баға төмендейді. Осы жаңалықтың тәсілін
өндіріске ендіру арқылы, ... өнім әр ... яғни ... және
жеке секторлардың талаптарына сай.Жаңалықты пайдаланушы ... ... ... ауыл ... ... бар. Себебі,
ауыл шаруашылық өнімдерінің өнімділігін арттыратын технологияларынсыз, біз
қазіргі кезеңді елестетудің өзі қиын.Ас адамның арқауы.Бұл ... ... ... ... ... Бұл ... сапасы жоғары, ондағы
бағада тұтынушыларға өте тиімді. Бағаларды анықтау үшін мен ... ... ... ... ... және ... өз ... төмен баға қойамын
Себебі Қазақстанның, басқа да мемлекеттер сияқты, ... даму ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар,
Қазақстанның нарығында шет ел өнімдері ... ... ... осындай өнім
сапасы мен көлемін бірден арттыратын өндіру тәсілдерін қолдану аз.
Энергосыйымдылық пен ... ... ... ... ... ... яғни баға өзгермейді.
STEP-талдау: Сыртқы ортаны бағалау
Саясаттағы үрдістер:
Себебі,Менің ... ... ... оң ... көп,себебі
ауылшаруашылығы еліміздің басымдылыққа ие салалырының ... ... жыл ... ... ... бөледі.Ол қаржылардың белгілі бір бөлігі
өндірушілерге субсидия ретінде жаратылады.
Менің ұсынып отырған технологиям тұтынушылардың денсаулығына, қоршаған
ортаны ... ... ... ... келмейді.
Экономикалық үрдістер:
Менің бизнес секторым ауыл шаруашылығымен бірге дамиды,себебі менің
өнімімді ... ... осы ауыл ... ... өзгеру тенденциялары менің бизнесіме еш қатысы жоқ, ... ... ... көп ... ... ... шаруашылығына жоғары
білікті жұмыс күші көп қажет,себебі,мұнда, біліктіліктің төмендігіне
байланысты ... ... ... технологиямды пайдалану арқылы
өнім көлемі артып,жұмыссыздық мәселесі шешілмек.
Әлеуметтік үрдістер:
Менің бизнесімнің әлеуметтік тиімділігі жоғары,өнім көлемінің артуы,
қосымша жұмыс ... ... ... ... ... ... көшуі,ауылдарда тұрақты жұмыс орнының болуына байланысты
азаяды.
Технологиялық үрдістер:
Менің жобам жаңа ... ... ... ... ... ... отырған жобам,жерасты сулар ... ... ... ... және ... ... және т.б. ... шешілуіне көмектеседі(кесте 24).
Кесте 24
SWOT-талдау
|Күшті жақтары ... ... ... бұл ... ... ... ... жеткілікті көңіл |
|Азық түлік қауіпсіздігін қамтамасыз |бөлінбеуі; Мемелекеттің қолдауына ... ... ... тиімділікке қол |Елдің ауыл шаруашылық техникасының |
|жеткізу; ... ... ... ... тиімділікке қол жеткізу; |Айналым қаражатының жоқтығы; |
|Экологиялық ... қол ... ... кепілдеменің жоқтығы. |
|Мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... |Тиімсіз технологиялардың табиғи ... ... жою ... ... ... тиімді |Табиғаттың өзгеруі салдарынан ... ... ... ... |
| ... ... ... жел, |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... бағыттар
бойынша іске асырылады:
-кәсіпорынның сайтындағы жарнама,қала теледидардағы баннерлер өнімнің
толық сипаттамасы мен ... ... ... ... жарнама.
-ғаламтор.
7.7 Өндірістік жоспар
Мұндағы құрал-жабдықтар саны өндірістегі жұмыс көлеміне байланысты.
Біздің зерттеу жүргізуімізге ... ... ... жер ... ... ... азот, фосфор,
калий, биогумус, көмекші материалдар, энергетикалық ... ... ... ... ... ... көрсетілген уақыт бойынша
өндіруші кәсіпорындар өзі ... ... ... ... ... ... ... еңбекақылары:
1.Жетекші жалақысы, қазір–11 000 теңге,
2.Зерттеуші–45 000 теңге.
3 Тракторшы жалақысы,қазір–18000 тенге
Зерттеуді жүргізу ету үшін 3 жұмысшы қызмет етеді.Тәжірибені ... үшін 349640 ... ... ... ... шығындар,мың теңге
... ... ... | |
| | |
| |2016 |2017 |2018 ... ақы |275000 |294250 |314848 ... ... ... салық |28350 |32368 |34633 ... ... |- |- |- ... ... |- |- |- ... |18000 |19000 |20000 ... |- | | ... ... |- | | ... және ... |12000 |14000 |15000 ... жөндеу және қолдану |- |- |- ... |- |- |- ... |- |- |- ... |- |- |- ... тұрақты шығындар |333350 |359618 |38448 ... ... ... мың ... ... ... |
| |2016 |2017 |2018 ... |29375 |31431 |33631 |
| |10000 |11000 |12000 ... шығындары | | | ... ... |13650 |14606 |15628 |
| |53025 |57037 |61259 ... ... ... | | | ... ... жобаның қаржылық мүмкіншілігі мен тиімділігін анықтауға
арналған.Ол бизнес-жоспардың негізгі өзегі болып саналады. Қаржылық ... ... ... коммерциялық тартымдылығы сарапталады.Бизнес-
жоспардың аталған бөлімі жобаның өміршеңдігіне баға беруге міндетті және
сыртқы қарызды жаба алатын қаржылық ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижелі көрсеткіштерінің серпінін болжау
| Көрсеткіштер ... |
| |2016 |2017 |2018 ... ... млн. тг. |103870 |- |- ... ... млн. ... |53025 |57037 |61259 ... шығындар, млн. теңге |333350 |359618 |384488 ... және ... ... ... |- |- ... | | | ... ... |386375 |416655 |445747 ... ... теңге/бар |- |- |- ... ... ... табыс, млн. теңге|570563 |624983 |668621 ... (+), зйян (-), ... |208328 |222874 ... тг | | | ... мәліметтері бойынша инвестиция көлемінің қайтуы 2016 ж. жүзеге
асады, 016 ... тг. ... ... ... ... жобаның қаржылық мүмкіншілігі мен ... ... ... ... өзегі болып саналады.Қаржылық жоспар
мәліметтері негізінде ... ... ... ... ... бөлімі жобаның өміршеңдігіне баға беруге міндетті және
сыртқы қарызды жаба ... ... ... ... ... ... ... орындалу тізімі төменгі кестеде көрсетілген(кесте
27)
Кесте27
Жұмыстардың орындалу тізімі.Зерттеуді іске асыру кезеңі
|Кезеңдер ... күні ... күні ... ... ... ... |01.07.2016 |
|2. Жер жырту, оны қопсыту, егу ... ... ... ... алу ... ... |
|4.Минералды тыңайтқыштар алу ... ... ... ... іс ... ... |20.09.2016 |
|асыру | | ... ... алу ... ... |
| | | |
8 ... ... ... болжау
Кесте 28
Тұрақты шығындар
| | |2017ж |2018ж ... аты |2016ж | | ... ... ... |5294538 |5718101 |6175550 ... | | | ... ... |522612 |564421 |609575 ... |64800 |69984 |75583 ... ... |445000 |480600 |519048 ... және дамыту |5000 |5400 |5832 ... ... және ... |129600 |139968 ... ... ... |6451950 |6968106 |7525556 ... ... ... аты |2016ж |2017ж |2018ж |
| | | | ... жұмыскерлердің |86845 |106845 |126845 ... ... | | | ... ... ... |5243204,58 |
|Аммортизация ... ... ... ... |240000 |259200 |279936 ... ... |5754677 |6023570 |6174306 ... | | | ... Пайда және залалды болжау
Кесте 30
|№ |Көрсеткіштер |2016ж |2017ж |2018ж |
| | | | | |
|1 |Мал ... ... |15000 |17000 |19000 |
| ... ... | | | |
|2 ... сатудың жалпы |1800000000 |1900000000 ... |
| ... | | | |
|3 ... % |- |- |- |
|4 ... сатудың таза көлемі|1800000000 |1900000000 |2100000000 |
|5 |Жиынтық айнымалы |5754677 |6023570 |6174306 |
| ... | | | |
|6 ... ... ... |1893976430 |2093825694 |
|7 ... ... ... |6968106 |7525556 |
|8 ... ... |1787793373 |1887008324 ... |
| ... ... | | | |
| ... пайда | | | |
|9 ... ... ... |417260027,6 |
| |(20%) | | | ... ... ... ... ... ... |
Кесте 31
Ақша қаражаты қозғалысы туралы ... ... ... |2016ж |2017ж |2018ж |
| | | | | |
|1 ... ... ... ... |2100000000 |
| ... | | | |
|2 ... ... |5754677 |6023570 |6174306 |
| ... | | | |
|3 ... ... |6451950 |6968106 |7525556 |
| ... | | | |
|4 ... ... ... ... |
|5 |Операциялық ... ... ... |
| |іс-әрекет | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
|6 ... қарыздар |2000000 |- |- |
|7 ... өтеу | |500000 |500000 |
| ... | | | |
|8 ... ... |140000 |140000 |
| ... (14%) | | | |
|9 ... ... |1388834698,4 |1520384909,6 |1677276638,08 |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... ... |- ... ... |
| ... ... | | | |
| ... | | | ... |Кезең соңындағы | 1426758900 ... ... |
| ... ... | | | |
| ... | | | ... ... өтеу ... ... |НҚ ... % |НҚ |CF ... | ... | ... | |
|0 ... | | | |-18 000 000,00 |
|1 ... |18 000 000,00|105 000,00 |1 452 481,43 |1 557 481,43 |
|2 ... |16 547 ... 527,19 |1 460 954,24 |1 557 481,43 |
|3 ... |15 086 ... 004,96 |1 469 476,47 |1 557 481,43 |
|4 ... |13 617 ... 433,01 |1 478 048,42 |1 557 481,43 |
|5 ... |12 139 ... 811,06 |1 486 670,37 |1 557 481,43 |
|6 ... |10 652 ... 138,82 |1 495 342,61 |1 557 481,43 |
|7 |01.12.2016 |9 157 026,47 |53 415,99 |1 504 065,44 |1 557 481,43 |
|8 ... |7 652 961,03 |44 642,27 |1 512 839,16 |1 557 481,43 |
|9 ... |6 140 121,87 |35 817,38 |1 521 664,05 |1 557 481,43 ... ... |4 618 457,82 |26 941,00 |1 530 540,43 |1 557 481,43 ... ... |3 087 917,39 |18 012,85 |1 539 468,58 |1 557 481,43 |
|12 |01.05.2017 |1 548 448,81 |9 032,62 |1 548 448,81 |1 557 481,43 ... ... ... ... ... жағдайда зерттеу жұмыстарын,яғни,5-ші ... арпа ... ... ... ... қарқындылығын
Петри табақшаларында жүргізілді.10 Петри табақшаға ... ... ... ... арпа ... 20 ... ... Оларға қолайлы температурада
элемент концентрациясын құйып отырылды.Ал біреуіне ... ... ... ретінде пайдаланылды.Элемент концентрациясын
дайындағанда 198мл дистельденген суға 2мл ... ... ... ... өнуін бақылау үшін Mg, Zn, Fe, Cu, Mo, Se, Ge, ... Co ... ... арпа дәнінің микроэлементтерде өсуін бақылау үшін Zn, Mn және
Co элементін пайдаланылды. 6-шы суретте көрсетілгендей, әр ... ... ... ... 3 ... стаканнан алып,35г вермикулит салынды.
Оның әрқайсысына 20 дана ... арпа ... ... Әр ... 40мл ... құйылды. Стакан бетіне полиэтилен қапшықтарын ... ... ... 2-3 күн сайын элемент концентрциясын құйып
отырылды.
8.4 Әлеуметтік аспектілер
Ел дамып келе ... және ... ... ... ... ... тұрғындардың 7,6% жұмыссыздар қатарында. Сондықтан, кәсіпті маман
иелері мен жұмысшыларға жұмыс табылу ... ... ... ... ... жаңа ... тұрғындардың әл ауқатын
көтеріп және жағдайларын жақсартады.
8.5 Қоршаған ортаға әсері
Күздік арпа шаруашылығының ... ... ... ... алғанда
шаруашылық бойынша өндірілетін ауылшаруашылық өнімдерінің ... ... ... ... ... ... ... өсімдік
шаруашылығына маманданған деп атауға болады, оның ішінде танапқа өсірілетін
астықтың басым ... ... ... ... ... болып
табылатындықтан «маманданған тұқым шаруашылығы» деп ... ... ... ортаны қорғау бойынша ... ... мен ... облысында кездесетін ашық сұр топырақтар қоректі заттарға
(қарашірік, азот) кедей.Бұл топыраққа азотты тыңайтқыштардың әсері ... ... ... ... ... азот ... 13
мг/кг,жылжымалы фосфор 32 және калий 208 мг/кг топырақ есебіне болып,
аталған элементер ... ... ... ... ... ... өте төмен қамтылған болып бір кг топырақта 2,5 мг-ды құрады.
2.Жауын-шашын аз ... 2015 жылы ... ... ... ... ... орташа 1,29 г/см3 құраса,ал ... ... ... ... және ... ... ... алдындағы топырақ тығыздығы 0,03 г/см артып 1,32 г/см3 жетті.
3.Құрғақшылық жылы ылғал жинақталуы және оны күздік арпаның пайдалануы
өте қолайсыз болып,түптену дәуірінде ... өнім ... әсер ... ... ... ... мақсатында жүргізілген тырмалау
және ерте көктемде азот ... ... ... өте ... ... ... ... арпаның егісінде арамшөп басуының бастапқы мөлшері өсіру
технологиялық ерекшеліктеріне байланысты 101,7-132,7 дана/м-1 төңірегінде
ауытқыды,ал ... ... ... г/м ... ... жүргізілген жылдары ең жоғарғы нәтиже күздік арпаның
топырақты өндемей СЗС-2,1 дән ... ... ... ... қоректендіру,түптену дәуірінде тырмалау,күздік арпаның
түтіктену дәуірінде арамшөп саны 20,3 дана/м2, массасы 108,1 г/м* ... ... ... ... ... 80,9 және 84,2% азайтуга,
ал өнімді жинар алдындағы арамшөп кемуінің көрсеткішін саны жағынан ... ... 95,3% ... қол жеткізілді.
6.Күздік арпаның егісі вегетация кезінде арамшөптен таза болып,үстеп
қоректендіру нәтижесінде каркынды өсіп,топырақ ... ... ... ... ... өнім ... ... түсімі 24,3 ц/га жетті. Бұл ... ... ... ... 8,9 ц/га, aл ... өңдемей тікелей сепкен
күздіктің вегетация кезінде ешқандай күтіп-баптау ... ... 9,6 ц/га ... ... ... күздік арпаның тікелей сеуіп көктемде ... ... ... ... ... аралығында
жойылуына және арамшөптің басқа түрлерін 86,7% азайтуға мүмкіндік жасады.
8.Тікелей ... ... ... нұсқада 182,0 дана/м2 болса,
топырақты өңдемей ... ... ... ... ... ... ... нұсқада күздік арпаның
масақ шығарған түп саны 215,6 дана/м2 құрады.Демек, өсімдіктің өсіп дамуына
ерте көктемде оңтайлы жағдай ... ... ... ... ... ... оң әсерін тигізетіні анықталды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Алабушев В.А. Прогрессивная ... ... ... ... ... ... / В.А. ... ред. А.Д. Чепец. Рос-тов-н/Д.: Изд-во
Ростовского ун-та, 1992.-112 ... Д. ... ... сева ... и эффективность
удобрений // Научные труды Белорусской с.–х.академии.-Горки, 1975.–т.
137.–С. 46 – ... ... ... ... ұсыныстар.Шымкент
облысы.Алматы:Қайнар,1987.-414 бет.
4.Әубәкіров Т.,Жұмағұлов Ж. ... ... және ... ... ... ... ... өнімдерін өндіру,
өңдеу, сақтау және стандарттау.-Астана, 2001ж.
6.Бадина Г.В. ... ... / Г.В. ... А.В. ... ... ... ... стр.
7.Бакаев Н.Н. Почвенная влага и урожай. Алма-Ата.Кайнар,1975. с-7-9.
8.Большов М.М.,Орлов В.И.Подопригора А.И.Охрана ... в ... ... ... ... ... / ... -М.:
Агропромиздат,1985.119 стр.
10.Борисоник З.Б.,Ващило М.В.,Константинов В. А, ... З. ... ... ... // ... хозяйство.–1978.-№ 3. С. 24–25.
11.Вавилов Н.И. Научные основы селекции / Н.И.Вавилов.М.-Л.:Сельхозгиз,
1935-246 ... П.П. ... ... озимого и ярового ячменя путем
создания новых сортов и совершенствования ... ... ... . д-ра с.-х. ... ... П.Ф. ... по выращиванию озимого ячменя на Украине-
Киев: Урожай,1958.С.3-16
14.Глуховцев В.В.Яровой ... в ... ... ... ... 12037-81 Метод определения чистоты семян
16.ГОСТ 12041-82 Метод определения влажности зерна
17.ГОСТ 12042-80 ... ... ... 1000 семян
18.ГОСТ 10840-82 Метод определения натуральной массы ... ... ... ... ... ячменя
для Краснодарского края:Автореф.дис. . ... ... ... ... ... ... крупа, пиво).Кустанай.:
Кустанайский печатный ... ... ... развития корневой системы у важнейших зерновых
культур в связи с их продуктивностью в условиях юга Украины: Автореф.дис. д-
ра с.-х.наук.-Л.,1975.-64 ... Н. ... ... ... земли–повышение отдачи.
Вестник с-х. науки Казахстана.Алматы.Бастау,2002.№3 с.21-24
23.Двуреченский В.И.Влаго-ресурсосберегающая технология производства зерна
на Севере Казахстана.Вестник ... ... ... №5
с.45-51
24.Докучаев В.В.,Костычев П.А.Наши ... ... и ... ... ... ... / Б.А.Доспехов. М.: Колос. 1985.-
416 стр.
26.Жанабаев К.Ш.,СаудабаевТ. т.б.Өсімдік шаруашылығы ... ... ... ... ... ... А.Агрохимия.-Алматы,1989
29.Елешев Р.Е.,Смағұлов Т.С.,Бәсібеков Б.С.Тыңайтқыш қолдану ... ... ... ... ячменя в условиях степной зоны
Северного ... .-х. ... 39 ... ... А.Суармалы егіншілік.Алматы,1988.
32.Ивкина С.А.Изучение устойчивости сортов озимого ячменя к ржавчине в
условиях Кубани./С.А.Ивкина // ... ... и ... полевых
культур:Сб науч. тр. /КНИИСХ-Краснодар,2001.–с-33-36.
33.Иманғазиев К. Егіншілікке тыңайтқыш қолдану жүйесі.- Алматы, 1970
34.Қазақстан Республикасы облыстарында ... ... ... ... А.Х.,Жұмабеков Е.Өсімдіктер генетикасы.Алматы,1994ж.
36.Каштанова А.Н.Основы экономики и ... ... ... ... / ... ... ... Г.В. Растениеводство с основами селекции и семеноводства / Г.В.
Коренев, П.И. Подгорный и др. ... ... ... зерновых колосовых культур к возбудителям
головневых болезней / В.И.Кривченко.М.:Колос.1984.-304 стр.
40.Культурная ... ... ... / ... и ... ... Ф.М.Диагностика зимостойкости озимых зерновых культур
/Ф.М.Куперман,В.И.Пономарев М.:Колос 1971.134 ... ... ... ... на ... и качество зерна
интенсивных ... ... ... урожайности и ... ... ... ... ВО ... стр.
44.Мальцев Т.С. Вопросы земледелия.М.,Колос,1971.с-39
45.Мальцев Т.С.Өмірімнің өзегі жер.–Алма-Ата.,Кайнар,1980-31-34б.
46.Можаев Н.,Әрінов Қ.К.,Шестокова Н.А.,Өсімдік шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... Кавказе:Автореф.дис. . д-ра. с.-х. наук.Краснодар.1991.-54 стр.
48.Орлов А.А.Ячмени./А.А.Орлов.-Л.:Сельхозгиз,1935.119 ... И.Я. и ... ... ... Л.Озимый ячмень / Л.Райнер,И.Штайнбергер,У.Дееке //М.:Колос,
1980.-214 стр.
51.Рубинштейн М.И.Богарные ... ... ... ... и водный режим).Алма-Ата.,Наука,1988.с-131
52.Сахибгареев А.АВозделывания ячменя в Башкортостане / А.А. Сахибгареев,
Д.Б.Гареев;Рос.акад.с.х.наук и др.-Уфа,1997-129 стр.
53.Сейтов I.Өрісбаев Қ.Суармалы егіншілік өнімін ... В.З. ... ... на ... ... ... ... А.А.К вопросу о возделывании ячменей-двуручек/А.А.Сокол,
Т.В.Сокол//Методы и ... ... ... ... зерновых
культур.Тез докл.на Всесоюзном науч.-метод,совещ.Харьков,1973.С.76-77.
56.Сокол А.А.Озимый ячмень на Нижнем ... ... ... ... негіздері.Алматы,1982ж.
58.Сулейменов М.К.Оценка основных ... ... ... в ... социально-экономических условиях.Развитие идей
почвозащитного земледелия в ... ... ... Т.Е. Изучение устойчивости некоторых сортов озимого ячменя к
мучнистой росе/Т.Е.Тихомирова//Науч.тр./КНИИСХ.-Краснодар,1999. С.137-141
60.Трофимовская А.Я.Ячмень зерновая ... К.А. и ... ... ... сельскохозяйствен-ных
культур//Тез.докл.науч.практ.конф.(Шымкент, 7-9 октября, ... ... ... ... Е.Г.Особенности формирования урожая озимого ячменя в зависимости
от–предшественников,сроков сева и норм ... в ... зоне ... Дис. . канд ... ... ... Э.Ф. ... пахаря (пер. с анг.)-М.,Сельхозиздат,1969.с-19-
276.
64.Шевцов В.М. Влияние некоторых ... ... на ... ... ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 99 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшыл уыт өндіретін цех жұмысын ұйымдастыру32 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Адам денсаулығының көрсеткіштерін зерттеу9 бет
Арпа дақылын өсіру21 бет
Арпаның қатты немесе тас қаракүйесі8 бет
Астық массасының құрамы11 бет
Астық тұқымдастарына сипаттама35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь