Алтынсарин Ыбырай

Алтынсарин Ыбырай (шын аты — Ибраһим, 1841—1889) — қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы.
Туып-өскен жері — Қостанай облысының Қостанай ауданы, Арқарағай. Осы өңірде, Тобыл өзенінің жағасынан топырақ бұйырған.
1850 ж. Орынбор шекара комиссиясының қазақ балалары үшін ашқан мектебіне оқуға түседі. Мектепті бітірген соң, Орынбор шекара комиссиясында әскери старшина болып қызмет атқаратын үлкен әкесі Балғожа Жаңбыршыұлының хатшысы болады (1857—1859). Орынбор облыстық басқармасында тілмаштық қызмет атқарады.
1860 жылы Орынбор бекінісінде (Торғай) қазақ балалары үшін мектеп ашу тапсырылады, әрі сол мектепке орыс тілінің мұғалімі болып белгілінеді.
Ыбырайдың бүкіл өмірін арнған ағартушылық-педагогтық қызметі осылай басталады. Тікелей өзінің араласуымен халықтан жинаған қаржыға мектеп үйін және интернат салып, 1864 жылы 8 қаңтарда мектептің жаңа ғимаратын салтанатты түрде ашады.
Ұстаздық-ағартушылық қызметке қоса Ыбырайға басқа да жұмыстарды атқару жүктеледі. Орынбор генерал-губернаторының тікелей тапсыруы бойынша Торғайда төрт рет уездік судья болып (1868—1874), торғай уездік бастығының аға жәрдемшісі (1876—1879) қызметін атқарады.
Ыбырай инспекторлық қызметке кіріскен соң оқу-ағарту жұмыстарын одан әрі жандандырып, Елек, Қостанай, Торғай, Ырғыз уездерінде бір-бірден екі кластық орыс-қазақ мектептерін ашады, оларды қажетті кітаптармен жасақтайды. Әсіресе, елді көшпелі өмір салтын ескеріп, Ресейдің халық ағарту жүйесіне жаңа үлгілі білім беру тәсілін ұсыныс етеді.
Нәтижесінде, 1888 жылы 10 сәуірде Орскіде бастауыш мектептер үшін қазақ жатарынан оқытушылар даярлайтын мұғалімдер мектебі ашылады. Ыбырай мұнан әрі қазақ жастары арасынан экономика, ауыл шаруашылығы, қол өнер кәіспшілігі салаларына қажетті мамандар даярлайтын училищелер ашуға көп күш жұмсайды. Тіптен, Қостанайдан ашылатын ауыл-шаруашылық училищесіне өзінің иелігіндегі жерін беретіні туралы өсиет
        
        Алтынсарин Ыбырай | |
| ... ...... ... ... |1841 |
| ... ... ... |
| ... ... ... |1889 ... | ... |халық ағартушы ... ... (шын ... ... 1841—1889) — қазақтың аса
көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы.
Туып-өскен жері — Қостанай облысының Қостанай ауданы, Арқарағай. ... ... ... жағасынан топырақ бұйырған.
1850 ж. Орынбор шекара комиссиясының ... ... үшін ... ... түседі. Мектепті бітірген соң, Орынбор шекара комиссиясында
әскери старшина болып қызмет атқаратын ... ... ... Жаңбыршыұлының
хатшысы болады (1857—1859). Орынбор облыстық басқармасында тілмаштық қызмет
атқарады.
1860 жылы Орынбор бекінісінде (Торғай) қазақ балалары үшін ... ... әрі сол ... орыс ... мұғалімі болып белгілінеді.
Ыбырайдың бүкіл өмірін арнған ағартушылық-педагогтық ... ... ... ... ... ... жинаған қаржыға мектеп үйін
және ... ... 1864 жылы 8 ... ... жаңа ... түрде ашады.
Ұстаздық-ағартушылық қызметке қоса Ыбырайға басқа да жұмыстарды атқару
жүктеледі. Орынбор генерал-губернаторының тікелей тапсыруы бойынша Торғайда
төрт рет уездік ... ... ... ... ... бастығының аға
жәрдемшісі (1876—1879) қызметін атқарады.
Ыбырай инспекторлық қызметке кіріскен соң оқу-ағарту жұмыстарын одан
әрі ... ... ... ... ... ... бір-бірден екі
кластық орыс-қазақ мектептерін ... ... ... кітаптармен
жасақтайды. Әсіресе, елді ... өмір ... ... Ресейдің халық
ағарту жүйесіне жаңа үлгілі білім беру тәсілін ұсыныс етеді.
Нәтижесінде, 1888 жылы 10 сәуірде ... ... ... үшін қазақ
жатарынан оқытушылар даярлайтын мұғалімдер мектебі ашылады. ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы, қол өнер
кәіспшілігі салаларына қажетті ... ... ... ... көп күш
жұмсайды. Тіптен, Қостанайдан ашылатын ауыл-шаруашылық училищесіне өзінің
иелігіндегі жерін беретіні туралы өсиет ... ... ... қыздары
үшін Торғайда, Қостанайда, Қарабұтақта, Ақтөбеде мектеп-интернат аштыруының
тарихи мән-маңызы зор болды.
Ыбырай оқу-ағарту жұмыстарына өз ... ең озық ... ... ... ... ана тілінде берілуіне айрықша мән
береді. «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулық, «қазақтарға орыс тілін ... ... атты ... оқу ... жазды. Бұл кітаптарындағы
оқушыны отан сүйгіштікке, еңбекке, ... ... ... ... да ... мән-мағынасын жоймақ емес.
Тек қана оқу-ағарту жұмыстары емес, Ыбырай сонымен бірге сол ... ... ... ... ... ... еңбек пен өнерге,
дінге, этнографияға қатысты мақалалар жазды. ... ... ... ... ... қалыптасуына айрықша ықпал етті.
Ыбырай есімі берілген аудан, ауылдар, оқу ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті тарихындағы орны.
Әр заман, тарихи әр кезең әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мәлім.Олар елдің мұң – ... ... ... сол ... ... махаббаттын арнаған, туған халқының
игілігі үшін бар күш жігерін жұмсаған ардақты ... ... ... орын алып отырған. Мұндай азаматтардың игілікті ... ... ... ... ... мәдени өміріне елеулі ықпал етіп
келген.
Қазақ халқының ... аса ... орын ... ... ... ... ... жаңашыл, дарынды ағартушы ғана емес,халқымыздың
теңіздей толқып тасыған інжу – маржан жырларын жақсы біліп, еңбегіне ... ... өзі өмір ... ... мұрат- мүдделеріннің кәдесіне,
ұрпақ тәрбиесіне ... ... ... оның ... ... бір аумалы – төкпелі кезеңі болған еді. Өйткені
ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан кейін- ақ енді ... ... ... сұғы қадалып, жаулауы басталған-ды.Қазақ халқы небір зорлық-
зомбылық, зобалаңды басынан өткізіп жатты.
Намысқа ... ... ... ... ... жолындағы күрестер
біріне- бірі жалғасқан еді.
Исатай- Махамбет, Кенесары- Наурызбай, Сырым ... ... Есет ... Жанғожа, Сұраншы- Саурық тәрізді батырлардың есімі қазақ тарихында
алтын ... ... ... ... ... ... тартып мінгесін- ақ Ыбырай Алтынсарин
білім ұранын көтерді.Елді қорлықтан құтқаратын, игілікке бастайтын ... деп ... ... ол ... ... жоқ. ... ... әр
өңірінен ұлт басына төнген қауіпті терең сезініп, ұлттық құлдыраудан
құтылудың жолдарын көрсеткендер ... ... ұлы ... орны ... мен ... ақындық,ағартушылық енбектері бірін –бірі
толықтырып, үндесіп жатты.Олардың бұл үндестігін терең ... ... ... ... ... болды.
Ыбырай Алтынсарин өзі ашқан мектептерде ана тілінің таза оқытылуына
көңіл бөліп, тілашар ретінде халықтың ауыз ... ... өзі ... ... ... ... ... жазды.Сол әдеби шығармалары
арқылы тіршіліктің өзекті мәселерін көтеруге бет бұрды. Ол ... ... ... тілінің негізін қалаушылрдың бірі болды.Әдебиетке тың
тақырыптар ... озық ... ... ... ... ... болмаған жанрлар арқылы әдебиетті мазмұн жағынан ғана емес, ... да ... ... да ... әсем ... өлеңдері, қысқа да әсерлі
әңгімелері қазақ әдебиетінің тарихында ... орын ... ... ... ... ... ... (1879)
ағартушылық мақсатта жазған әйгілі екі өлеңмен ... бұл ... ... "Сөз ... ... ... алған.Қазір бұл ... ... ... бар жұрттар" деген атаулармен мәлім. Ол халық
ағарту ісіне арнаған әдеби туындыларын да оқу- білімді насихаттаудың ... ... ... ... кенже тұрған халық үшін ғылым мен
техниканың жетістіктерін насихаттай алатын қысқа көлемдегі поэтикалық
шығармалардың ... ... ... ... ... ... білім алуға,мәдениеттің жаңа дәстүрлерінигеруге,бойға сіңіруге
шақырды.
"Кел, балалар,оқылық"өлеңінде ақын ... ауыз ... ... ... мен ... жақсылық пен жамандықты қатар алып,
салыстырып отырды.
1) Істің болар қайыры
Бастасаңыз алдалап.
Оқымаған жүреді
Қараңғыны қармалап.
2) Надандықтың белгісі-
Еш ақылға жарымас...
Жөн ... ... ата ... ... айрықша құндылық қасиеттерінің бірі- оның халық
дәстүрі,халықтың ұғым өлшемі ... ... деп ... ... ... әдеби мұралары" деген
еңбегінде. Мысалы мал ... ... ... ... ... білім бар жұрттар" өлеңінде сол тұстағы ғылым мен техниканың
ең басты жаңалықтары толық қамтылып, өнер мен білімгеқолы ... ... ... озықтығын әр салада көрсетеді.("Сарай салғызды",
"Айшылық алыс жер", "Көзіңді ашып жұмғанша", "Құстай ұшу", "Балықтай ... ... ... ... ... ... батамды" т.б.
Ыбырай Алтынсариннің бір алуан ... ... ... ... ... өлеңдер", "Әй жігіттер" тәрізді т.б. ... ... ... биік ... ... ұрлық-
қарлықты,астамсу, әділетсіздікті сынап, еңбексіздікті,естілікті салттардың
зияндығын көрсетіп, ... ... ... ... құлықтың
артықшылықтарын бейнелейді. Мысалы:
Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар, кессе басың, шыңдықпенен.
Қорек тал бейнеттен де, тәңірім жәрдем,
Телмірме бір ... ... ... үлгі ... елдің ішінен
Алыс- алыс қашыңыздар
Зияндасты кісіден.
Жақсыны көзден салмаңыздар,
Жақсыдан қапыл қалмаңыздар...
Ыбырайдың мұндай өлеңдері ... де ... мән ... ... ... алмаймыз.
Ақынның бірлі – жарым өлеңдері табиғаттың сұлу көрністерін суреттеуге
арналған. Мұндай лирикалық өлеңдер Ыбырайға ... ... ... Өйткеніпейзаждық лирика, көбінесе, жазба ... ... ... – орыс әдебиеттінде,т.б. елдердің әдебиетінде
ХҮІІІ ғасырдан келе жатқан белгілі дәстүрлердің бірі.
Ыбырайдың "Жаз","Өзен" өлеңдері көркемдік келісім жағынан
(халық өмірімен ... т.б.) ... жан ... ... ... көңілді әсер қалдырады. Табиғат көріністерін суреттеуі
жағынан да ... мен ... ... ... ... ... жақсы таныстығы көрінеді.
Ыбырайдың табиғат тақырыбындағы өлеңдерінен ақындық шеберлігі ... тұр. ... бұл ... ... ... ... атап ... ақ ағартушы ғалым бала тәрбиесіндегі ананың еңбегіне ерекше мән
беріп, ана махаббатын терең сезіммен жырлап, сол арқылы баланың ата- ... ... ... ... салып, ғибратты сөздер, пайымды ойлар
айтқан. Бұл өлеңдерді біз ... ... ... ... ... ... ... сүюі", " Балғожаның хаты"...)
Ыбырай Алтынсариннің жемісті еңбек етіп, едәуір жақсы ... ... ... ... жанры болды.Оның " Бай баласы мен жарлы
баласы", "Қыпшақ Сейітқұл", "Киіз үй мен ағаш үй", ... ... т.б. ... ... ... өмірдің әр алуан жақтарын
суреттеуге арналған. Бұл еңбектерінде ... өз ... ... ... отырып, еңбекші халықтың қоғамдық санасын ... ... ... ... мен ... ... - Ыбырай шығармаларының биік шыңы. Ол,
біріншіден, озық ойларының жемісі әңгіме оқушысын еңбек етуге, өмірін сырын
ұғына ... ... ... іс ... ... ... жазады. Асан
мен Үсенді салыстыра отырып, олардың адамдық қасиеттерін еңбекке ... ... Бұл ... сол ... өмір ... ... беймаза тірлігін көреміз. Қазақ ... ... ... ... сол кездегі озық ойлы адамдарының ... ... ... ... орыс ... ... "Родник" журналының 1890
жылғы 6-санында жарияланғанын атап ... ... ... шығармасының бірі-"Қыпшақ Сейітқұл".
Сейітқұлдың іс-әрекетінен оның өмірге ... ... ... Жер ... ... бұл ... тиімді тәсілдерін
қолдануы (шығыр салу, арық қазу,т.б), ... оның ... ... ... ... өзі бірліктің, еңбектің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық құбылыстармен жұртшылықты кеңінен ... ... бұл ... ... ... оқиғаның негізінде жазылса керек.
Оны автордың өзі атап көрсетеді.
Көркем әдебиеттің күрделі жанры - ... ... ... ... ... ... ... талаптар әңгіме, новелла тәрізді (1-2
эпизодтан тұратын көркем ... ... ... шығармаларға да қойылады. Бұл
тұрғыдан алғанда Ыбырайдың әңгімелері түр мен ... ... ... ... ... жинақы, тартымды, әсерлі жеткізеді. Өзінің ... ... ... ... ... байлығын шебер пайдалана білді.
Оның шығармаларының бұндай қасиеттері ... ... да, ... ... екендігін көрсетеді.
Белгілі ғалым Қажым Жұмалиев: "Ыбырай Алтынсарин қазақ ... ... ... ... ... болды. Көркем әңгімелердің
композициялық құрлысынын шебер етіп құруда да оның өзінше еңбегі ... ... ... ... барлық әңгімелеріне ортақ...
Мектеп оқулығы үшін жазылғандықтан, Ыбырайдың әдеби туындылары ... өте ... ... да ол қазақ балалар әдебиетінің атасы ... Оның ... ... ... оқу орындарында кең
көлемде оқытылады. Мектеп ... ... ... ... ... ... болсақ, еңбекті сүю,
қадірлеу, жақсы мінез- құлыққа бағыттау, халқын сүю махаббат- мейірім ... ... ... т.б. өмірдің өзекті мәселелері қамтығанын көреміз.
Жазушының адамгершілік ... ... ... ... ... бірі ... ... отырады. Оның
шығармаларынан жазушының биік адамгершілік қасиетін, азаматтың тұлғасын
көреміз, сүйсінеміз.
Өзінің ... ... ... ... жан- жақты таланты арқылы
танылған Ыбырай Алтынсарин шығармаларының қазақ әдебиеті тарихында алатын
орны расан ... ... ... ... ... ... ағартушы педагог,
қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы, тіл тазалығы үшін ... ... ... ғалым Қ.Жұмалиев өзінің "ХҮІІІ- ХІХ ғасырлардағы
қазақ әдебиеті" деген ғылыми – ... ... ... ... ... қазақ даласынан шығып, орыс, ... ... қолы ... халық ағартушылар дәрежесіне көтерілген әрі педагог, әрі ақын-
жазушы Ыбырай Алтынсаринның өз ... ... үшін ... ... ... баға ... ... жан-жақты зерттеліп, ондаған ғылыми –зерттеу еңбектер
жазылған,докторлық, кандидаттық диссертациялар ... ... ... ... көркем бейнесі жасалуда. Мысалы,
белгілі ақын Ғафу ... " Дала ... ... " Ы.А" пьсасын, Жайсаңбек Молдағалиев "Алғашқы ұстаз" романы
жазды, Кинофильм түсірілген.Қостанайда ескерткіші бар т.б. т.б. ... ... ... ... ... 1879 жылы ... қаласында жарыққа шыққан “Қазақ
хрестоматиясы” атты оқулығында ... ұлы ... ... ... халқы азбаған, табиғаты таза халық. Оның ... ... ... тар ... ... сыя ... ой-пікірі еркін; оның
келешегі үшін оған тек сана-сезім жағынан жалпы білім мен пайдалы ... ... ... ... – деп ... (Ы.Алтынсарин. Қазақ хрестоматиясы.
Алматы, “Білім”, 2003, 6-б.).
Өз ұлтының болашағына ... ... ... ... ... қоғам
қайраткері Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының рухани болмысына, ... ... баға ... қана ... өз елінің, өз халқының биік өнер
туғызған, ұрпағына асыл мәдениет қалдырған аса ... ел, аса ... ... ... сыза ... ... рухани тамырымыздың, өте тереңнен бастау алып, аса құнарлы
мәдениет ... қол ... ... өркениетіміздің жиырма бес
ғасырлық тарихын қайта сөйлету, қайтара жарқыратып шығару, әрине, ... ... ... ... Есім өз ... ең ... ... құндылықтарымызды алдыңғы қатарға шығаруды мақсат етті. Осынау биік
мақсат, анық, айқын бағыт-бағдар ғалымды адастырмады. Қазақ ұлты мен ... ... ... ... ... ... көп ... мен
көп қырлы сапалық белгілерінің шеті-шегі жоқ дейтін болсақ, ал енді ... ... ... формасы, қағазға түсу жолдары әр ... ... ... аңғарамыз. Солардың ең бастыларын санамаласақ, олар:
философия, тарих, әдебиет, өнер, музыка, т.б. ... ... ... ... Бұл ... сан бағыттағы рухани, тарихи ... ... бір ... ... оңай ... ... ... дүниелерді ғылыми-танымдық тұрғыдан игерудің өзіндік сәтті әдісін
табады. Ол – герменевтикалық талдау. Яғни, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... дүниеге түгел, тұтас қараудың,
сол арқылы тұжырымды ой айтудың құнарлы үлгілерін ғалымның зерттеулерінен
молынан кездестіреміз.
Иә, академик Ғарифолла Есім ... ... ... көз ... ... ғылыми-зерттеу еңбектерінен, оқулықтары мен оқу құралдарынан,
жарық көрген жүздеген ... ... ең ... ұлттық
мазмұнның, ұлттық сапаның бірден көзге түсетін терең арнасын ... ... ... ұзақ жыл бойы ... ... алтын жүлгесі деуімізге болады.
Академик Ғарифолла Есімді қалың қазақ ... ... ... оның Абай ... ... ... еңбектері болды. Соның
ішінде, әрине, ең бір ... ... ... ақын ... ... ... (Алматы, “Атамұра”, 1994) атты монографиясында осынау
біз атаған арна, алтын жүлге кемерлене, кемелдене түсті. Ұлы ойшыл, ... ... ақын ... ... ... жолы, ұлт алдындағы баға
жетпес рухани еңбегі, дарын күші, мәңгі өлмес, өшпес өлеңдерінің поэтикалық
қуаты, ... ... ой ... өтеді. Ұлы Абай
көтерілген Ақыл мен Парасат биігіне автор-зерттеуші Ғарифолла Есім де бағыт
ұстанады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог44 бет
Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы ақпарат6 бет
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері4 бет
Ыбырай Алтынсарин және ұлттың мектептері туралы38 бет
Ыбырай Алтынсарин публицист жазушы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь