Мақтаарал ауданы Арай а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты сәл сортаңданған шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткішінің динамикасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1. Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Шетелдерде агрохимиялық зерттеу әдістеме ілімінің
қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2.Қазақстанда агрохимиялық зерттеу әдістеме ілімінің қалыптасуы мен даму кезеңдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3.Топырақ құрайтын табиғи процестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2 Зерттеудің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Оңтүстік Қазақстан облысы ауа райының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Топырақ және жер бедері өзгешеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3 Өсімдіктер жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4 Зерттеудің нысаны мен әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5 Топырақты агрохимиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.6 Мақтаарал ауданы Арай а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты сәл сортаңданған шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткішінің динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.7 Егіншілік жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Топырақ қүнарлылығы — өсімдік және басқа организмдердің өмір сүру ортасы болуы, оларды керекті фак-торлармен қамтамасыз етудің кезі және экологиялық міндеттерді атқару қабідеттілігі. Қүнарлы топырақ ең алдымен мына талаптарға жауап беруі керек:
— өсімдікке қажетті оңтайлы су-ауалық және жылу жүргілерін қамтамасыз ету;
— қоректік заттардың сіңімді түрлерінің жеткілікті бо¬луы;
— өз қорынан және сырттан енгізілген қоректі заттар-ды топырақтың тиімді қабылдауын, шоғырлануын және айналып-озгеруін қамтамасыз ету;
— эрозияға қарсы тұру қабілеттілігі мен жаңа агротех-нологияларға бейімділігінің жоғары болуы;
— аз мерзім ішінде топырақтың фитоулылығын, фитопатогендерін жою, пайдалы жоне зиянды топырақ орга-низмдерініц арасындағы тепе-тендікті орнату, арамшөп-тердің тұқымдары мен вегетативті көбею органдарынан таза болуы.
Экспериментальды агрономияның бір санаты ретінде қүнарлылық — топырақ түзілімінің табиғи факторлары мен егіншінің өндірістік іс-әрекеттеріне байланысты ай-қындалатын, нақтылы сандық және сапалық өлшемдері (параметрлері) бар топырақтың объективті, өлшеуге келетін ондірістік, үдайы өндіруге болатын қасиеті. Ол-өнім өндірудің ақиқатты, бүлтартпайтын жағдайларының бірі.
Қүнарлықтың мына түрлері болады: табиғи жөне жасанды немесе тиімді.
Бірінші қүнарлылық адамның араласуынсыз топырақ түзілуінің табиғи процестерінің нотижесінде пайда бола¬ды. Қазіргі кезде таза түрінде бүл қүнарлылық тың жер-лергс тон болады.
Топырақты ауыл шаруашылығы ондірісінде пайдалана бастағанда, оны ондеу, әртүрлі дақылдар себу, тыңайт-қыштар енгізу, суару т.б. шаралардың салдарынан оның табиғи дамуында, жүргілері мен қасиеттерінде оте елеулі озгерістер пайда болады. Адамның іс-әрекеттерінің ноти-жесінде туындайтын, топырақта болатын сапалық және сандық озгерістер қүнарлылықтың жаңа түрі тиімді қүнарлылыққа айналады (1-3). Оның деңгейі ауыл шаруашы-лығы дақылдарының өнімділігімен айқындалады және ол үдайы осіп түруы қажет.
Әрбір топырақта коректік заттардың белгілі қоры бо¬лады, осімдік оның бір болігін пайдаланып отырады. Бүдан барып потенциалды қүнарлылық деген үғым туа-ды. Мысалы, қара топырақты потенциалды қүнарлылығы жоғары топырақ десек, сүр топырақты аталған күнарлы-лығы томенге жатқызамыз.
Топырақ қүнарлылығының белгілі бір кезенде (вегета¬ция кезеңінде, жыл бойы, ауыспалы егіс айналымында т.б.) озгеруі оның бастапқы деңгейімен салыстырылып сипатталады. Топырақ қүнарлылығы белгілі кезеңнен кейін бастапқы (алғашқы) қүнарлылық деңгейінен төмен-деп кетсе, оны толық емес үдайы өндіріс деп атаймыз, ал қүнарлылық бастапқы калпында сакталса, жай үдайы өндіріс, бастапкыдан жоғары болған жағдайда кеңітілген үдайы өндіріс деп атаймыз (4-6). Әрине, егінші озінің өндірістік іс-орекеттері арқылы қүнарлылықтың соңғы турін қалып-іастыруға үмтылуы тиіс.
1. Агрохимические методы исследования. - М., 1975
2. Агрохимия (под ред.Б.Ягодина). - М., 1989
3. Әуезов Ә.Ә., Атакулов Т.А., Сулейменова Н.Ш. Егіншілік. Алматы «Сөздік-словарь» 2005.
4. Елешев P., Смагұлов Т., Балғабаев Ө. Агрохимия жене тыңайтқыш қолдану жүйесі. — Алматы, 2000
5. Елешев P., Елюбаев С, Смағұлов Т. Топырақ химиясы. -Алматы, 2005
6. Журбицкий З.И. Теория и практика вегетационного ме-тода. - М., 1968
7. Королев Ю.А. Банк агрохимических данных Республики Казахстан. - Кемерово, 2004
8. Методические указания по проведению комплексного мониторинга плодородия почв земель сельскохозяйственного назначения. - М., 2003
5. Елешев P., Елюбаев С, Смағұлов Т. Топырақ химиясы. -Алматы, 2005
6. Журбицкий З.И. Теория и практика вегетационного метода. - М., 1968
7. Королев Ю.А. Банк агрохимических данных Республи-ки Казахстан. - Кемерово, 2004
8. Методические указания по проведению комплексного мониторинга плодородия почв земель сельскохозяйственного назначения. - М., 2003
9. Методическое руководство по проведению агрохимичес-кого обследования почв сельскохозяйственных угодий. -Шортанды, 2006
10. Минеев В.Г., Лебедева А.А. История агрохимии и методологии агрохимических исследований. — М., 2003
11. Мирзадинов Р., Дүйсенбеков С.Д.,Үсен Қ. Қазақстан топырақтары. Орысша-қазақша сөздік. Алматы-2008.
12. Михайлов Н.Н., Книпер В.П. Определение потребности растений в удобрениях. - М., 1971
13. Научные основы и рекомендации по применению удобрений в Казахстане. - Алма-Ата, 1982
14. Пономарева А.Т., Елешев Р.Е. Система применения удобрений. - Алма-Ата, 1991
15. Практикум по агрохимии (под ред.В.Минеева). - М., 2001
16. Прянишников Д.Н. Избранные сочинения. - т.1. - М., 1967
17. Сеитов И.С. Егіс тәжірибелерін жүргізудін методикасы. Алма-Ата, 1990
18.Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. М.,Агропромиздат, 1985г., с. 223-313
19.Слащев В.С., Искаков У.М. Экоструктуры Казахстана. Алма – Ата: “Рауан”, “Демеу”, 1992 -295 с.15. Охрана окружающей среды. Под.ред. 20.С.А. Брылова и профессора К.Штродки. - М: Высш.шк.,1985.283с.
21.Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. - Алма – Ата: Ана тілі, 1991. - 182 с. 13.
22.Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. - Алма - Ата: Ана тілі, 1991. - 192 с.14.
23.Кененбаев С.Б. Ресурсосберегающие технологии возделывания сельскохозяйственных культур на богарных и орошаемых землях Юга и Юго-востока Казахстана. // Тезисы докладов Международной научно-практической конференции. «Научные основы производства конкурентоспо-собной продукции сельского хозяйства». Усть-Каменогорск 2005.с.39 – 41. 24.Методические рекомендации «Биоэнергетическая оценка технологий возделывания сельскохозяйственных культур» Под общей ред. Еськова А.И. и Чмиля А.Н. – Шортанды.-1995.-58с
25. Методика государственного сортоиспытания с.-х. культур, 1971
26. Оңтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы өңдірісін өркендету жұйесі. Алматы, «Издательство» Бастау ЖШС 2006 ж.
27. ӘН дипломдық жобаны ұйымдастыру . Дипломдық жұмыс. ӘН ОҚМУ 7.15 – 2010.
28. Раисов Б.О.Ғылыми зерттеу негіздері пәнінен дәріс жинағы. 5В080100-«Агрономия», 5В080800-«Топырақтану және агрохимия» студенттерге арналған. Шымкент, 2014. М.Әуезов атындағы ОҚМУ.165б.
29. Раисов Б.О., Моминова Ш. Агрохимиялық зерттеулер әдістемесі. Оқу құралы 050808-«Топырақтану және агрохимия» студенттерге арналған. 2009. М.Әуезов атындағы ОҚМУ.161б.
30. Раисов Б.О., Өмірзақ Т. Методические указания для выполнения дипломной работы для студентов специальности –Агрономия. 2011. М.Әуезов атындағы ОҚМУ.22б.
        
        Ф.7.15-06
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
М.О.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Тұрысбек А.Н.
Мақтаарал ауданы Арай а/ о ежелгі ... ... сәл ... сұр ... ... ... ... ЖҰМЫС
5В080800 мамандығы – «Топырақтану және агрохимия»
Шымкент, 2016ж.
Ф.7.15-07
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
М.О.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі
б.ғ.к. ... ... ... Мақтаарал ауданы Арай а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты сәл
сортаңданған шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткішінің
динамикасы
5В080800 мамандығы – ... және ... ... ... ... ... ... Б.О.
Шымкент, 2016 ж.
Диплом жұмысындағы келісім парағы
Ф.7.15-11
Тақырыбы: Мақтаарал ауданы Арай а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты сәл
сортаңданған ... сұр ... ... көрсеткішінің
динамикасы
Тұрысбек ... – 12– 2к ... ... ... қорғау және тіршілік ... ... ... ... атағы, ... аты, ... ... ... ... аты, ... ... ... ... ... қорғау ... ... ... ... атағы, ... аты, ... ... атағы, тегі, аты, жөні)
_________________________ ... ... ... ... ... ... ... аты, жөні)
________________________
(күні, қолы)
Ф.7.15-08
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ... ЖӘНЕ ... ... АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
«АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ҒЫЛЫМДАРЫ»ЖОҒАРЫ МЕКТЕБІ
Агротехнология кафедрасы
Мамандығы 5В080800 – «Топырақтану және агрохимия»
БЕКІТЕМІН
Кафедра меңгерушісі
б.ғ.к .
Г.И.Елибаева
___________________
“_____”__________2016ж.
Дипломдық жұмыс орындауға
ТАПСЫРМА №
Студент: Тұрысбек Ақжайық ... ... ... ... ... Арай а/ о ... ... құмбалшықты
сәл сортаңданған шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткішінің
динамикасы
Университет бойынша ... ... №_ с__ «_ __» ____ __ ... ... тапсыру мерзімі «___» «_________» 2016 ж.
Жұмыстың ... ... ... ... ... а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты сәл
сортаңданған шалғынды сұр ... ... ... ... ... | Бөлімдер ... ... ... |
|1 ... бөлім | ... Н.Т. |
| | | |-050806 |
|2 ... ... | ... Б.О. |
|3 ... ... | | |
|4 ... ... ... | | |
|5 ... | | |
|6 ... ... | | |
|7 ... | ... Б.О. |
Кесте Диаграммалық материалдардың тізімі
|№ |Кесте диаграмма атауы |Бет саны ... ... |
| | | ... | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... ... ... 2016 ... жоба ... ___________________ Раисов Б.О.
Тапсырманы орындауға алған студент ___________Тұрысбек А.Н..
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.........................................
1. ... ... ... зерттеу әдістеме ілімінің
қалыптасуы мен
дамуы.......................................................................
..................
1.2.Қазақстанда агрохимиялық зерттеу әдістеме ілімінің қалыптасуы мен даму
кезеңдер....................................................................
...............................................
1.3.Топырақ құрайтын табиғи
процестер.................................................................
2 Зерттеудің
нәтижесі....................................................................
........................
2.1 ... ... ... ауа ... ... және жер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Арай а/ о ... суармалы құмбалшықты сәл
сортаңданған шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткішінің
динамикасы..................................................................
.....................................
2.7 Егіншілік
жүйесі......................................................................
...................
Қорытынды...................................................................
.....................................
Пайдаланған ... ... ... ауданы Арай а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты
сәл сортаңданған шалғынды сұр топырағының агрохимиялық ... ... ... ... ... қоректік заттардың мөлшеріне қарай топтастыру, негізгі
ауылшарушылық дақылдарының берілетін тыңайтқыштардың гектарлық мөлшері
(дозасы) беру мерзімі мен ... ... ... ... және ... топырақ өндеудің дұрыс және тиімді жүйесін
қолдану,ұсыныстар берілген.
Нормативтік сілтемелер
Дипломдық жұмыста ... ... ... ... МҮТ ... Мемлекетаралық үлгі–талап. Ғылыми–зерттеу жұмысы
жайындағы есеп. Құрылымы мен рәсімдеу ережелері.
2. МҮТ 7.1-84. ... ... және ... ... ... ... жүйесі. Құжаттың әдеби көрсеткіштер сипаттамасы. Құжат
жасаудың ... ... мен ... СНиП 2.06.03.-85 Мелиоративтік жүйелер және құрылымдар –М., 1986. 60
б.
4. СниП РК 4.01.02 – 2001. ... ... ету. ... ... ... Астана; Құрылыс комитеті. ҚР экономика және сауда
министрлігі, 2002 ... МҮТ 7.32 -2001 ... үлгі ... ... –зерттеу жұмысы
жайындағы есеп. Құрылымы мен рәсімдеу ережелері.
6. МҮТ 7.1 -84. ... ... және ... істері жөніндегі үлгі-
талаптар жүйесі. ... ... ... сипаттамасы. Құжат
жасаудың жалпы талаптары мен ... ...... ... ... және ... ... көпшілік тұтынатын өнеркәсіп тауарларын шығаруға
бағытталған сала.
Агрохимиялық ... - ... ... корсетуде қатысты шаралар
жұйесі.
Агрохимиялық талдау – өсімдіктің, топырақтың, жемшөптің, ... ... ... ... ... сапасын
анықтау.
Ауыспалы егіс – екпе дақылдар мен ... ... ... егіс
танаптарындағы белгілі уақыт аралығында алмасып отыруы.
Жалпы өнім – белгілі бір уақыт аралығында өндірілген өнім көлемі.
Жалпы азот – ... ... ... ... мөлшері.
Қарашірік – құнарлықты анықтайтын және топырақтың жоғарғы қабатындағы
қара қоңыр түсті органикалық зат.
Қоректіқ аумақ – әр ... ... ... жер ... азоты – азот қышқылында және оның тұзы құрамында болатын азот.
Өнімді ылғал қоры – ... ... ... бар ... ... ылғал мөлшері.
Сортан топырақ – сортан жағдайда қалыптасқан топырақ.
Топырақ картасы – белгілі бір жерде топырақ ... ... ... ... құнарлылығы – оны топырақтағы қоректік заттардың
жалпы мөлшері анықтайды.
Топырақтың ... ... – оны ... қоректік заттардың
жылжымалы (өсімдікке сіңімді) түрлерінің мөлшері анықтайды. Қоректік
заттардың ... ... ... ... әлсіз қышқылдарда еритін
қосылыстары және алмаса сіңірілген күйдегі түрлері жатады.
Топырақтың сіңіру ... – оның ... ... заттардың
молекулалары мен иондардын өз бойына сіңіріп және ұстап қалу қабілеті.
Топырақтың физикалық сіңіру қабілеті – топырақ бөлшектерінің әр ... ... ... күшімен сіңіріп, өз бойында ұстап тұру, оң
немесе теріс адсорбциясы. Топырақ бөлшектерінің ... ... ... ... ... оның физикалық сіңіру қабілеті жоғары болады.
Топырақтың химиялық сіңіру қабілеті – химиялық реакциялар нәтижесінде
топырақтағы суда ерігіш ... қиын ... ... ерімейтін қосылыстар
түзіліп, топырақтың қатты күйіне ауысуы.
Топырақтың физика-химиялық немесе алмасып сіңіру қабілеті – ... ... ... ... коллоидты бөлшектердің, топырақ
ерітіндісіндегі катиондарды сіңіру. Мұнда топырақтың катты ... ... ... эквивалентті мөлшерде басқа катиондар
шығарылады.
Белгілер мен қысқартулар
ҚР – ... ......... ... калий
ЕКЕА – ең кіші ... ... – және ... – тағы ... – 1 гектар жерден центнер ... ... өнім ............... – 1 куб ... ... ... – кіші
> – ......... технологиясы бойынша
В – ... – 1 ... ... ... – сулы ...... ... – суға ... ...... ... – тағы сол ...... ...... - ... ... ... ...... және басқа организмдердің өмір сүру ортасы
болуы, оларды керекті фак-торлармен қамтамасыз етудің кезі және экологиялық
міндеттерді атқару қабідеттілігі. ... ... ең ... ... ... ... керек:
өсімдікке қажетті оңтайлы су-ауалық және жылу жүргілерін қамтамасыз ету;
қоректік заттардың сіңімді түрлерінің ... ... ... және ... ... ... заттар-ды топырақтың тиімді
қабылдауын, шоғырлануын және айналып-озгеруін қамтамасыз ету;
* эрозияға ... тұру ... мен жаңа ... ... болуы;
* аз мерзім ішінде топырақтың фитоулылығын, фитопатогендерін жою, пайдалы
жоне зиянды ... ... ... ... ... тұқымдары мен вегетативті көбею органдарынан таза болуы.
Экспериментальды агрономияның бір санаты ретінде қүнарлылық — ... ... ... мен ... ... ... ... нақтылы сандық және ... ... бар ... ... ... ... ... үдайы
өндіруге болатын қасиеті. Ол-өнім өндірудің ... ... ... мына ... ... ... жөне ... немесе тиімді.
Бірінші қүнарлылық адамның ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде таза түрінде бүл
қүнарлылық тың жер-лергс тон болады.
Топырақты ауыл шаруашылығы ондірісінде пайдалана бастағанда, оны ... ... ... ... ... ... т.б. ... оның табиғи дамуында, жүргілері мен ... оте ... ... ... Адамның іс-әрекеттерінің ноти-жесінде туындайтын,
топырақта болатын сапалық және сандық озгерістер қүнарлылықтың жаңа түрі
тиімді ... ... (1-3). Оның ... ауыл шаруашы-лығы
дақылдарының өнімділігімен айқындалады және ол үдайы осіп түруы қажет.
Әрбір топырақта ... ... ... қоры ... ... оның бір
болігін пайдаланып отырады. Бүдан барып потенциалды қүнарлылық деген үғым
туа-ды. ... қара ... ... ... жоғары топырақ
десек, сүр топырақты аталған күнарлы-лығы томенге жатқызамыз.
Топырақ қүнарлылығының белгілі бір кезенде (вегетация кезеңінде, ... ... егіс ... т.б.) ... оның бастапқы деңгейімен
салыстырылып сипатталады. Топырақ қүнарлылығы белгілі кезеңнен ... ... ... ... төмен-деп кетсе, оны толық емес
үдайы өндіріс деп атаймыз, ал қүнарлылық бастапқы калпында сакталса, ... ... ... ... ... ... ... үдайы
өндіріс деп атаймыз (4-6). Әрине, егінші озінің өндірістік ... ... ... ... қалып-іастыруға үмтылуы тиіс.
Топырақ қүнарлылығының факторлары және оған керекті ... ... ... ... азот және ... ... су, ... бір дәрежеде жылу жатады, ал ... ... ... түрақты түрде қамтамсыз ететін ... ... ... ... әртүрлі қасиеттері оның тиімді қүнарлығына теріс эсер етуі
мүмкін. Бүлардың қатарына мына-ларды ... ... ... ... мен ... жер асты ... ... орналасуы жоне топырақта
еритін түздардың коп болуынан оның ... ... ... ... ... осіп-таралатын қабатының тапшылығы; микрожербе-дерінің
тегіс еместігі; баурайдың оте тіктігі, егістікте ағаш-бүталардың, олардың
түбірлерінің, томпешіктердің, ... кеп ... ... ... ... молдығы; топырақ улылығы; топырак,-тың сіңіру
сиымдылығының ... ... ... ... ... на-шарлығы; осімдік тіршілігіне қажетті
факторлардың молшерден тыс коптігі немесе тапшылығы; топырақ қүрылымының
жоқтығы; ... ... ... және басқа агрофизикалық
қасиеттернің ауыл шаруашылығы дақылдарына және топырақ эрозиясын тудыратын
қолайсыз көрсеткіштері.
Топырақты ... ... ... ... ... әсерін
томендету немесе түпкілікті жою үшін әртүрлі агромелиоративтік шаралар
қолданылады. Тек оларды дер кезінде жөне ... ... іске ... ... ... ... байлығындағы қөректік элементтерді
сіңімді түрлеріне көшіру топырақ пен атмосфералық жағдайлар (топырақтың
салымы мен түйіртпегі, температу-ра, ылғал, ауа, ... ... мен ... және ... өндірістік (ауыспалы егіс, өңдеу, суару, т.б.)
әрекеттері арқылы жүреді (7-10).
Құнарлылықты тұрақтандыру және топырақтың ... ... ... ... ... ... ... өнімді өндіру мәселелері
бұрыннан да, қазір де бар және ... ... ... ауыл ... ... өте күрделі бағыты болып табылады. Зерттеулердің
бұл бағыты әрқашанда ауылшаруашылығы өндірісінің көптеген ғалымдары ... ... отыр ... ... ... ... ... Топырақтың
күнарлылығы мен оның агрохимиялық көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... алынған мәліметтерді топырақты
агрономиялық құжаттарын, егістікті кешенді түрде ... ... және ... ... ... ерекшелігіне сәйкес тыңайтқыш-
тарды қолдану жоспарын дайындау кезінде пайдаланады.
Біздің жүргізілген жұмыс ... ... ... ... ... келеді, және бұл тақырып дипломдық жұмыстың
тақырыбына сәйкес келіп, ... ... ... ... ... осы ... жұмыстың міндеті мынандай
болды.
- топырақтың кұнарлылығы мен оның ... ... ... ... ауданы Арай а/ о ежелгі суармалы құмбалшықты сәл сортаңданған
шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткішінің ... ... ... жұмыстарының агротехникалық шаралардың
экономикалық пайдасын есептеп шығару;
- осы аймақта ... ... жеке және ... ... ... ... жаңалығы. Мақтаарал ауданы Арай а/ о ... ... сәл ... ... сұр ... ... динамикасын бақылау және ... ... ... ... ... ... ... рет дәлелденді:
- ауылдық округінің аумағының топырағының ... ... ... ... ... ... ... дұрыс көрсету;
- ауылшаруашылық дақылдарына берілетін тыңайтқыштардың гектарлық мөлшері
(дозасы) мен беру мерзімі ... бұл ... ... ... маңызды рөл атқарады .
1 Әдебиетке шолу
Өсімдіктердің қоректенуіне қажетті элементтердің физиологиялық ... ... ... ... ... сондай-ақ
тыңайтқыштарды қолданудың негіздері тәжірибе жүргізу және агрохимиялық
зерттеу арқылы анықталады (14-16).
Агрохимиялық ... ... ... агрономия үшін маңызы ... ... келе ... ... Грандо: «Агрономияның барлық
міндеттері, егер олардың мәнін ... жете ... ... ... ... ... дәл ... асыру болып табылады», - деген.
Өсімдіктердің өнімін арттыру, оның сапасын жақсарту, ... ... ... ... жолдарын іздестіру агрохимиялық
зерттеу ... ... ... ... ... бір жинақтаған тұрады. Оның зерттеу әдістері химия, физика,
математика, өсімдік физиологиясы, ... ... ... ... тағы ... ... ... толықтырылып отырады. Сондай-ақ, ғылым
үздіксіз дамып отыратындықтан мүлтіксіз дәл және ... ... ... ... дайындау мүмкін емес. Олар ... ... ... зерттеудің басты мәселелерінің бірі - өсімдік. «Адамдардың
ең басты зерттейтін заттары-ның бірі және ... ... ... ... ... ... Ол өсімдіктердің қоректік зат-тарды қажетсінуін
анықтау және мүмкіндігінше дәл белгілеу үшін тиісті тәжірибе жүргізу керек
екендігін ... рет атап ... ... ... ... мөлшерде талап ететініне орай реттеп, дақылдардың ... ... ... ... ... ... да
сакталады. Мұның өзі агрохимиялық ... ... ... тығыз байланысты екенін дәлелдейді.
Агрохимиялық зерттеулер әдістемесінің екінші нысаны - топырақ ... ... ... ... белгілерін, физикалық
қасиеттерін, құрамындағы қоректік заттардың жалпы және өсімдікке ... ... мен ... ... ... әдістерінің көмегімен
анықтайды.
Аталған ғылымның үшінші нысаны – ... ... ... қасиеттері, олар-ды топыраққа енгізгенде өртүрлі өзгерістерге ұшырауы,
тыңайтқыш ңолдануды ауыспалы егістегі баска агротехникалық ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан оларды
біріктіріп тексеру ... ... ... ғылымының басты
міндеті. Осы міндетті жүзеге ... үшін ... ... ... тесілдер қолданылады:
1. Егістік, вегетацяилық, лизиметрлік ... ... ... ... ... жеке ... ... олардың дақылдар үшін қолайлы арақатынасы мен мөлшері
жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
2. Өсімдік, топырақ, тыңайтқыштар үлгілерін ... және ... ... ... ... ... ... қолданып агрохимия
нысанда-рының құрамын жан-жақты талдауға болады.
3. Биофизикалық және микробиологиялық ... Бұл ... ... мен ... ... ... Математикалық тәсілге тәжірибелердің нәтижелерін статистикалық өңдеу
жатады. Ол үшін дисперсиялық талдау кеңінен қолданылады.
Жоғарыда аталған тәсілдер ... ... өр ... ... ... ... ... керісінше, толықтырып
отырады. Толықтьфу нәтижесінде ғана зерттеу жұмыстарын жүйелі жүргізіп,
алга қойған ... ... ... Себебі өсімдіктердің қоректенуіне
қолайлы жағдай тұғызу үшін тыңайтқыштарды қолданудың және ... ... ... ... ара ... мен ... тәсілдерін сақтаудың маңызы зор. Сондай-ак, агрохимиялық зерттеу
тәсілдерін ауыспалы егіс жүйесінің ... мен ... ... ... ... ... ... агрохимиялық зерттеу әдістеме ілімінің қалыптасуы мен дамуы
Агрономиялық химияның ... ... ал ... ... ... ... ... жетілгеннен кейін агрохимиялық зерттеулер әдістеме ілімінің
қалыптасуы мен дамуына зор ... ... ... ... және
өсімдіктер физиологиясының негізгі мәселелерін шешу үшін ғылыми зерттеу
әдістемелер қажет болды.
XVII ғасырдың бас ... ... ... жж.) ... ... ... ... жүзінде шешуге сөтсіз де болса, алғаш
кадам жасаған болатын. Ол 1629 жылы өзінің бес жыл бойы ... ... ... жүргізген тәжірибесінің қорытындысын баяндады. Ауаның
құрамы белгісіз болғандықтан және көмір ... ... ... қатысатыны ешкімнің ойында болмағандықтан, ... өсуі үшін ... су ғана ... ... ... ... ... қорегі жөніндегі негізгі меселелерді тәжірибе жолымен
шешуге өрекеттену біртендеп арта берді. XVII ғасырдың ортасында ... өрі ... ... ... жж.) ... ... арқылы
топырақка селитра косқ-анда дақылдың ... ... ... кейін 40 жыл өткен соң, Англияда 1699 жылы ... ... ... тексеруге кірісті. Оның тәжірибесі бойынша жалғыз
өсімдігі жаңбыр суынан гөрі өзен суында ... ал суға ... ... ... ... тіпті жақсы өсетіні байқалды. ... ... ... ... ... шағарды. Сөйтіп ол
топырақта өсімдіктің өсіп жетілуі үшін қажетті зат бар ... ... осы ... ... ... үшін ... ... қызметін
мойындап қана қоймай, тәжірибе жолымен жеке элементтердің рөлін ... ... ... Гом 1756 жылы ... өсімдік өсіріп тәжірибе
жасау арқылы оның жақсы өсіп жетілуі үшін калий ... ал 1795 ... ... қышқылының тұздары қажет деген қорытынды жасады.
XVIII ғасырдың аяғында агрохимиялық зерттеулер әдістеме ... ... ... ... ... жж.) зор ... сіңірді. Ол
өсімдіктегі зат алмасу үрдісін білу үшін ... пен ... ... ... ... ... ... тәжірибе жүргізу арқылы дәлелдеді.
Швейцариялық ғалым Н.Т.Соссюр (1767-1865 жж.) ... ... ... ... ... ... заттардың өсімдік организміне енуі
кездейсок емес деген қорытындыға ... ... ... ... ... ... қарашірінді құрамында кездесетін минералды
заттардың өсімдікте де кездесетін көрсетті.
Өсімдіктің көміртек пен ... ... ... жүйелі ғылыми
жұмыстарымен өйгілі бол-ган француз ғалымы Ж.Б.Буссенго (1802-1887 жжі)
1837 жылдан ... ... таза ... ... ... алгашқы тәжірибелер
жүргізді. Ол үшін қыз-дырылған құмға аздаған күл ... ... зат және ... ... ... ... анықтау үшін
азот енгізген жоқ. Осылайша ол вегетациялық әдістің негізін қалады. Сондай-
ақ Буссенгоны ең алғашқы агрохимиялық ... ... ... ... ... Ол 1834 ... ... ауыспалы егістегі жеке элементтердің
кірісі мен шығысын есептеп шығаруға әрекет жаса-ды. Буссенго агрохимиялық
зерттеуде хймиялық ... ... ... ... ... егіншіліктегі
заттардың айналымын анықтады.
Агрохимиялық зерттеу әдістемесінің дамуына ағылшындық ға^лым Д.Б.Лооз
(1814-1900 жж.) ... үлес ... Ол 1843 жылы ... мекеме - Ротамстед
тәжірибе стансасын ұйымдастырды. Мұнда тыңайтқыштардың дақылдарға әсерін
зерттеу мақсатында көпжылдық егістік ... ... ... ... ... агрохимиялық ғылыми әдістемелік орталыққа айналды.
Лооз 1836-1838 жылдары вегетациялық тәжірибелер жүргізу арқылы өсімдік
үшін фосфор-дың маңызын анықтады. Бұл ... Лооз ... ... ... ... ... ... күлін пайдаланды. Ал 1840 және
1841 жылдары бұл тыңайтқыштың ауыл шаруашылығы дақылдарына әсерін егістік
тәжірибелерде сынады. Лооз 1843 жылы азот ... ... ... ... ... білу үшін ... ... салды. Кейінірек ол көң
мен толық минералды ... ... ... ... ... ... жүргізді.
Неміс окьімыстылары Висман мен Польсторф қыщқылмен өңделіп тазартылған
құмға күлдің ... ... ... ... элементтер мен азот қосып
дайындалған жасанды ортада өсімдік тым жақ-сы өскенін байқаған. ... ... ... емес ... ... мөлшері топырақта еріген күйде
болмаса, өсімдіктің өсіп ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жасады. Висман мен Польсторф минералды заттардың (күл
элементтері) өсімдік қорегі ... және ... ... ... ... дәлелдеді.
Сальм-Горстмар күл элементтері мен азоттың өсімдіктің қоректенуіндегі
маңызын әдістемелік жағынан зерттеді.
Ол ңүмда және суда дақылдар ... ... ... 1846 жылы ... ... ... жоқ ... ортада сұлы егіп тәжірибе жасады. Мұнда
тек күл элементтері берілсе өсімдік ... ... ... ... ... ... қосу оның өсіп жеміс беруіне әсер ететінін керсетті.
Сондай-ақ Сальм-Горстмар қоректік ... жеке ... ... ... ... қолдана отырып олардың қажеттілігін анықтады.
XVIII ғасырда есімдіктің минералды заттарды пай-далануы жөніндегі
тәжірибелердің көпшілігі суда өсімдік ... ... ... жүргізілді. 1856
жылы Кноп Макерндегі, Штекгард ... ... ... ... өсіру тәжірибелерін ба-стады. Кноп өзінің вегетациялық тәжірибелеріне
сүйеніп, бір литр суға 1 г ... 0,25 г ... MgSO4, ... KNO3 және Ғе3(РО4)2 қосып қоректік ерітінді ... ... ... ... ... ерітінді өсімдікті негізгі ... ... ... Кноп дақылдан өнім алу ушін толық қоректік ортаны анықтады.
Оның қоректік ерітіндісі ... ... осы ... ... ... ... сол кезде оңдай мәселені шешу өте қиын еді, өйткені өсімдікке
қандай элементтің қажет, оларды ... ... беру ... ... кандай
реакциясы мен концентрациясын өсімдік көтере алатыны белгісіз еді. Сонымен
қатар су ерітіндісін аәрациялау, оны ... ... күн ... ... да ... ... жоқ еді.
Немістің атақты агрохимик-ғалымы Г.Гельригель (1831-1895 жж.) ... ... ... бұршақ тұқымдас өсімдіктердің азот-пен
қоректену ерекшеліктеріне түсінік берді. Ол өзінің ұзақ жылдарга созылған
тәжірибелерінен мынадай ңорытынды ... ... ... ... ... бар ... өсу кезінде сол бактери-яларды өздеріне
жұқтырады, сөйтіп олардың тамырларында түйнек ... ... ... ... ... ауадағы бос азотты пайдалана ... ... ... ... ... ... тұқымдас есімдіктер ауа азотын пайдалана
алмайды.
Гельригельдің тәжірибелері көпшіліктің квңілін аударды және ... ... ... ... ... ... ену ... жұқтыру әдістері және түйнектердің құрылысы жөнінде көптеген
қосымша мөліметтер алынды. Гель-ригель 1862 жылдан бастап ауыл ... ... ... алу үшін жеке ... ... ... ... айналысты. Ол езінің 1886 жылы жүргізген ... ... ... ... ... азотты сіңіруіне топырақты
тазарту мен ластау әсер ететінін байқады.
Сол кездегі ралымдар су ... ... ... ... ... қатаң қолдану арқылы өсімдіктерді жасанды ортада өсіру
жардайы рана қандай ... ... үшін ... ... ... ... күлінде кездейсоқ болатынын анықтауға ... ... ... ... ... ... үшін ... жеті элемент
-N, Р, К, Са, Mg, S, Ғе анықталды. Бұл элементтер Кноп ... ... ... әдістеме ілімінің жетілуі негізгі жаратылыс тану
ғылымдарының дамуымен ... ... ... ... ... ол ... ... шешу үшін өзінің әдістемесінде жетілдіреді. Мұндай әдістемеге
жасанды ... ... ... өсіру әдісі ғана жатпайды. Вегетациялық
әдістің түрлі модификациясын (суда, күмда, ... ... ... ... топырақты және тыңайтқышты талдау үшін ... ... ал ... ... зерттеуде вегетациялық және егістік
тәжірибелерді үйлестіре жүргізу, өнімді арттыруда, оның сапасын ... ... ... ... ... рөл ... ... осы жолмен дамыды және агрохимиялық зерттеулер
әдістемесішң қолданылу ауқымы барған сайын үлғайып, маңызы арта ... ... ... женіндегі ілімнің дамуы Батыс елдерінде
басталса, одан кейінгі жылдары бұл салада орыс галымдарының ... ... ала ... ... ... және XIX ... бас ... орыс ғалымдары
ауыл шаруашылығында тыңайтқыштарға ерекше көңіл бөле бастады. Олар ... ... ... ... тыңайтқыш жөніндегі өз ойларын
ортаға салды.
Ресейде өсімдіктің қоректенуі мен тыңайтқыш қолдану саласындағы жүйелі
зерттеу жұмыстарының басталуы, соған ... ... ... ... өйгілі орыс ғалымы Д.И.Менделеевтің ... зор. ... ... жж.) 1866 жылы минералды, органикалық
және жанама тыңайтқыштармен алғашқы егістік ... ... ... бастайды. 1867-1869 жылдары Менделеев ... ... ... ... ... жүргізілетін
егістік тәжірибелерді ұйымдастырды.
Ол осы тәжірибелерде ... (көң) ... ... ... ... ... жай суперфосфат, сүйек ұны, поташ) және ... ... ... ... ас ... және ... ... қолданудың үлкен бағдарламасын дайындады. ... ... ... ... ... үшін нақты да дәл әдістемені қолда-ну қажет екенін
көрсетті және егістік тәжірибе материалдарына химиялық ... ... ... ... бірнеше рет қайталап орын-дауды және
олардың нәтижелерін математикалық жолмен өңдеу керектігін аңтты.
XIX ғасырдағы орыс ... ... ... ... ... ... ... бірі А.Н.Эигельгардт (1832-1893 жж.)
болды. Ол фосфррит ұны және ... ... ... ... Нәтижесінде құнарсызданган ... ... ... ... ұны өте ... ... шықты. А.Н.Энгельгардт фосфоритті
беде өсімдігіне қолдануды ұсынды. Ол фос-фаттармен ... ... ... ... ... де ... ... жүргізді.
П.А.Костычев (1845-1895 жж.) топырақтағы химиялық үрдістер мен оның
күнарлылығы ... ... ... үшін ... ... ... Ол топырақ құрамындары фосфаттардың еруі мен ... ... ... ... ... зерттеуге зор
үлес қосты. П.С.Коссович (1862-1915 жж.) ... ... ... ... ... ... ... қолданған ғалым. Осы
әдістің көмегімен бұршақ тұқымдас өсімдіктердің атмосферадағы азотты сіңіру
үрдісін және ... ... ... ... Ол стерильді дақыл әдісін
қолдану арқылы өсімдіктің аммиакты пайдаланатынын ... ... және ... тәжірибелер жүргізу арқылы өсімдіктердің фосфорит
ұны құрамындағы фосфорды сіңіру ... ... ... ... П.С.Коссович топырақка сабан енгізгенде оның құрамындағы азоттың
минералды қосылыстарының мөлшерінің төмендейтінін ... ... ... ... зерттеуде кеңінен қолданған
ғалым К.К.Гедройц (1872-1932 жж.) ... Оның ... ... ... ... ... ... ерекше айқындады. Топыраққа әк және гипс
сияқты мелиоранттарды ... ... ... ... ... жағынан негіз қаланды. Тыңайтқыштар мен өсімдіктердің топырақпен
өзара байланысына катысты мәселелерді зерттеуде де ... ... ... ... ... жж.) вегетациялық тәжірибеде
оқшауландыру тәсілін қол-дану арқылы өсімдіктің қоректенуі мен ... ... ... ... ... ... ... вегеатциялық
тәжірибе көмегімен азот қышқыл аммоний тыңайтқышының қиын еритін ... ... ... ... ... ... ашты. И.С.Шулов
өзінің зерттеу жұмыстарында стерильді (тазартылған) ... ... ... мән берген. Осы тәсіл көмегімен ол күкірт қышқыл аммонийдің
физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... фосфорды қабылдайтың анықтады.
И.С.Дикусар (1897-1973 жж.) вегетациялық тәжірибе көмегімен аммоний
селитрасы құрамындағы азотты өсімдіқтің қабылдау ... яғни ... ... екенін, сонымен бірге аммиак өсімдіктің калийді
қабылдауын ... ... ... жоғарлататынын
дәлелдеді.
Ф.В.Чириков (1883-1964 жж.) өсімдік, топырақ және тыңайтқыш арасындағы
өзара байланысты ве-гетациялық ... ... ... ... Топырақ
құрамныдағы фосфор қосылыстарына химиялық талдау жасай отырып, олардың
түрлі фрақцияларын ... ... ... ол ... ... ... ... қарай бес
топқа жіктеді:
1) кемір қышқыл ... ... суда ... 0,5 Н ... ... ... 0,5 Н HC1 немесе H2SO4 ерітіндісінде еритін;
4) 3,0 HNaOH ерітіндісінде еритін;
5) ... ... ... ... Бұл ... минералды
фосфаттардың өсімдіктерге қолайлы деңгейін белгілеуге мүмкіндік береді.
А.В.Соколов (1898-1980 жж.) егістік тәжірибеде фосфор тыңайтқыштарынын
түрлі ауыл шаруашылығы ... ... мен ... ... ... ғылыми жағынан маңызды мөліметтер жинақтады. Атап айтқанда,
А.В.Соколов өсімдік өзінің ескі ... ... жас ... ... анықтады. Сонымен қатар фосфор тыңайтқыштары қант
қызылшасы ... ... ... ... ... ... ... әрі олардың тиімділігі ... ... ... ... ... жж.) ... ... Смоленск
губерниясында тыңайтқыштармен егістік тәжірибелер ... ... ... ... ... топыраққа және
тыңайтқыштарға ... ... ... ... ... алюминий
галогенидтерінің катализдік ... ... ... ... ... белсенділігін арттырады деген ұйғарымға келді.
А.Н.Лебедянцев (1878-1941 жж.) 1924-1930 ... ... ... ауылшаруашылық аймақтарында тыңайтқыштармен егістік тәжірибелер
орындаған ғалым. Нәтижесінде тыңайтқыпгтардың дақылдар ... ... ... ... ... Сол ... фосфорит ұнының
әсері топырақтың гидролиттік қышқылдығының шамасына байланысты болатынын
сілтісізденген қара ... ... ... ... ... ... әдістемелік мәселелерге көп көңіл бөлді. Атап
айтқанда, топырақтың нитрлену ... ... ... ... ... ... ... тәсілмен анықтау және кептеген
химиялық талдау әдістерін ұсынған ғалым.
Ф.В.Турчин (1902-1965 жж.) Долгопруд агрохимиялық ... ... ... ... ... сүйене отырып, мочевина
мен аммоний ... ... ... болатынын көрсетті.
Ф.В.Турчин егістк және вегетациялық тәжірибелердің ... ... ... ... тыңайтқыштарды топыраққа 10-12 см тереңдікке енгізу,
олардың тиімділігін арттыратынын көрсетті. Ол ... ... ... және ... ... ... кеңінен
пайдалану қажет деп санады. Ф.В.Турчин азоттың изотопын қолдану ... ... ... ... лі ... азот ... ... зерттеді.
Д.А.Сабинин (1889-1959 жж.) вегетациялық тәжірибе арқылы өсімдіктің
өсіп дамуының Әрбір ... оның ... ... ... қажет ететінін,
оның жеке мүшесінің кейпіне (сыртқы ... ... ... ... ... өтей ... тез анықтау
тәсілдері мен қолдану әдістерін көрсетті. Сол сияқты Д.А.Сабинин көздеген
мақсатқа қарай өсімдіктегі зат ... ... ... ... ... Орта Азияда тұрақты егістік тәжірибе жүргізу арқылы ... ... ... ... мен тың ... азот жинаушы целлюлоза
ыдыратушы бактериялардың ... ... ... ... ... тыңайтқыш қолданудың физиологиялық негіздерін анықтады. Атап айтқанда,
мақтаны ... ... мен ... ... ... оның ... ... деген тұжырым жасады.
А.И.Душечкин (1874-1956 жж.) ... ... ... ... ... нитрификация, денитрификация
үрдістеріне, биологиялық сіңіру құбылысына ... ... ... ... мен аммиакты және өсімдік құрамындағы фосфор мен
калий ... ... ... дайындады.
Н.С.Авдонин (1903-1979 жж.) түйіртпекті суперфосфаттың ... ... ... ... ... егістік және
вегетациялық тәжірибелер жүргізу арқылы дәлелдеді.
Оның бірқатар ... ... ... ... ... ... және дақылдың сапа көрсеткіштерінің өзгеруіне
арналды. Сонымен қатар Н.С.Авдонин топырақ ... ... ... мен ... және үлы ... өсімдікке тигізетін зиянды
әсерінің физиологиялық-биохимиялық себептерін ашты.
К.А.Тимирязев (1843-1920 жж.) фотосинтез жөніндегі тамаша ... ... ... ... ... ... аса ірі
ғалым. К.А.Тимирязев езінің ғылыми ... ... ... ... бойынша тыңайтқыштармен тәжірибе жүргізуші-
лердің бірі болды. Кейінде ... ... ... ... қоректену және тыңайтқыштар қолдану мәселелеріне үнемі көңіл
бөлып отырды, егіншіліктің түйінді моселелерін шешуде агрохимиялық білімнің
маңызы аса зор екенін және ... ... ... ... ... ... ... әдісті енгізуі болды.
Вегетациялық әдісті физиологиялық және агрохимиялық ... үшін ... әрі дәл ... бірі деп ... ... ... ... отырып, ол
агрономиялық мәселелерді шешуге арналған ғылыми жұмыстарды ... ... ... ... қолдану керек екенін және егіншілік үшін
агрохимиялық зерттеу әдістеме білімінің маңызы үлкен ... ... ... ... агрохимиялық зерттеу әдістеме ілімінің дамуында зор рөл
атқарды.
К.А.Тимирязев пікірінше төмендегідей тәжірибеде өсімдіктердің өсуі егіс
даласындағы ... ... ... ... ... аққан су
сүзіндісін жинау, оған химиялық талдау ... ... тың ... ... ... ... ... осындай лизиметрлік
тәжірибе арқылы есімдік топыраққа берілген селитраны ғана ... ... ... ... құнарлылығын да пайдаланатынын керсетті.
2. .Қазақстанда агрохимиялық зерттеу әдістеме ілімінің қалыптасуы мен
даму кезеңдері
Қазақстанда агрохимиялық ... ... атап ... ... ауыл ... ... қолдану (арпа, бидай) алғаш рет
1903 жылы Түркістак тәжірибе учаскесінде жүргізілді. Мұнда азот пен ... ... ... дәнді дақылдардың ... ... ... егістік тәжірибелер 1922 жылы Красноводопад тәжірибе стансасының
Бурное тәжірибе учаскесінде жалғастырылды.
Қазақстанның Жер шаруашылығы Комиссариатының жанынан 1926 ... ... ... ... Бұл бюро ... ... ... және агротопырақтану институты, 1935 жылдан ... ... ... егіншілік институтына айналды. Осы үақыттан бастап Қазақ-
станда өсімдіктердің қоректенуі мен тыңайтқыштар-дың ауыл ... ... ... ... ... калыптаса бастады.
Біздің елімізде ауыл шаруашылығы дақылдарына минералды тыңайтқыштардың
тиімділігін анықтау жөнінде алғашқы егістік тәжірибелер кең көлемде ... ... ... Бұл ... ... ... ... көп еңбек атқарды.
И.И.Синягин Қазақ егіншілік ... ... ... ... боз ... кант ... ауыспалы егіс дақылдарына органикальік
және минералды ... ... ... үшін ... ... Осы ... көмегімен тыңайтқыштардың мөлшері мен мерзімінің
ауыспалы егіс дақылдарының ... және ... ... заттардың
режиміне есерін зерттеді. 1948-1953 жылдары тұрақты егістік тәжірибе жүйелі
түрде ... ұзақ ... ... ... агрономиялық
қасиеттеріне және агрономиялық шаралардың ... ... ... ... әсерін дәлелдеді. И.И.Синягин Оңтүстік
Қазақстан топырақтарының құрамындағы фосфордың органикалық, және ... ... мен ... ... арқылы фосфор тыңайтқышын
қолданудың тиімді екенін көрсетті.
И.И.Синягиннен кейін Қазақстанда ... ... ... ... үлес ... К.И.Иманғазиев (1910-1970 ж.) болды. Ол 1935 жылы
К.А.Тимирязев атындағы ауыл ... ... ... ... ... атын-дағы ғылыми-зерттеу инстииутының агрохимия
бөлімін 30 жылдан артық ... ... Ол ... тұңғыш рет
агрохимияның ғылыми мектебін құрды. К.Иманғазиев 1961 жылы ашык қара ... ... ... ... қант қызылша ауыспалы егіс дақылдарының
(1 танап - жоңышқа мен ... ... 2 ... - ... ... ... ... - үшінші жылдық жоңышқа; 4,5,6 танаптар - кант қызылшасы; 7 ... ... ... 8 танап - қант қызылшасы) тыңайту ... ... ... ... ... бастады. Ал 1962 жылы дара дақылға (қант
кызылшасы) азот, фосфор, ... ... ... ... ... ... ... екінші тұрақ-ты егістік ... Осы ... ... ... ... ... ... Б.Бәсібеков жетекшілік етсе, ал 1987 жылдан көзіргі уақытқа дейін
профессор С.Б.Рамаза-нова ... етіп ... ... рет ... ... ... жұмыстары
Ңазактың В.Р.Вильямс атындағы егіншілік ғылыми-зерттеу институтында қолға
алынды. Бұл ғылыми мекемеде негізгі ауыл ... ... ... ... ... зерттеліп, А.Үмбетов, М.Құспанов,
Р.Жүнісов, О.Торшина, Б.Бәсібеков, Қ. ... ... ... өсіп ... Осы институтты көпжылдық тәжірибе
деректерінің ... ... ... ... қант ... пен ... ... бірге берген және фосфор мен калийді енгізу
азот пен фосфорды қолдануға қарағанда ... ... ... талдаулар негізінде кант қызылшасының топырақтан пайдаланатын
қоректік элементтердің мөлшерінің есебі жасалды.
Сонымен қатар К.Иманғазиев пен ... ... ... ... ... бидай минералды тыңайтқыштан бірінші жылы ... ... 40%-ып және ... 70%-ын ... ... ... болып сана-лған Безостаяі және Мироновская 808 сорттарына минералды
тыңайтқыштардың мөлшері мен беру мерзімінің қалай өсер ... ... ... ... әрі ... ... ... атындағы егіншілік ғылыми-зерттеу институтының
қызметкерлері ... мен ... ... түрі мен ... ... ... әсерін эксперименттік шаруашылығында кәдімгі қара
қоңыр топырақта егістік тәжірибе ... ... ... ... ... әдістеме ілімінің дамуына Қазақстанның
басқа да мемлекеттік және ... ... ... де ... ... ... ... мекемелерінің жүргізген көп жылдық
егістік тәжірибелерінің деректері ... ... ... ... ... жүйекке енгізу агрономиялық және экономикалық ... ең ... ... Мысалы, Қостанай облысындағы ... ... 1949, 1950, 1957 және ... ... ... ... ... себу кезінде жүйекке суперфосфат енгізгенде оның түсімі
12,5%-ра артса, ал ... ... ... астық шаруашылығы институтының
1958-1964 жылдары қарашіріндісі аз ... қара ... ... ... ... ... түйіршікті суперфосфат жаздық бидай
түсімін орта есеппен 10,1 %-ға көтерілген. ... ... ... қара ... ... ... ... жүйекке
енгізілген фосфор тыңайтқышы жаздық бидай түсімін 12 %-ға өсірген.
Республикамыздың ... ... ... ... ... ... ... беретінін 1929-1934 жылдардың өзінде-ақ анықтаған. Осы
жылдары Оңтүстік Қазақстан ... 87 рет ... ... ... ... тәжірибе стансасының өндірісте жүргізген тәжірибесі,
мақтаға азот пен ... ... ... ... ... дәлелдеді.
Суармалы аймақта өсірілетін астық дақылдарының ішінде күрішке тыңайтқыш
қолдану, оның өнімділігінің артуына айтарлықтай әсер ететінін Қызылорда,
Оңтүстік ... ... ... ... жүргізілген егістік
тәжірибелер дәлелдеп берді.
Кезінде Қызылорда тәжірибе ... ... мен ... ... ... ... салып азот, фосфор, калий тыңайтқыштарының
тиімділіктерін сынап, солардың ішінде ... ... ... ... әсер ететіні азот тыңайтқ-ышы екендігі анықталды. С.Рамазанова мен
Т.Смағұлов Қызылорда облысы жағдайында түрлі азот ... ... ... үшін ... және ... ... ... зерттелген тыңайтқыштар ішінен күрішке аммоний сульфаты мен
мочевинаның тиімділіктері жоғары болды.
М.Мамышев пен А.Сапаров ... ... ... ... ... ... және көкөніс дақылдарына тыңайтқыштарды
ауыспалы егіс түріне, топырақ құрамындағы қоректік ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасады.
Республикамызда агрохимиялық зерттеу әдістеме ғылымы 1960 жылдан бастап
қарқынды дами бастады. Сол жылдары Қазақстанда химия өнер-кәсібінің дамуына
қуатты серпін ... ... ... ... ... аса ірі ... Қаратау фосфорит кен орнын игеру, Ақтөбе, Қарағанды ... ... ... ... қойылды.
Елімізде жыл сайын тыңайтқыштарды өңдірудің еселеп артуына байланысты
оларды дұрыс қолданудың жолдарын анықтау мәселелерін шешу үшін және ... ауыл ... ... ... ... мақсатында жоғары және
арнаулы оқу орындарында агрохимия және топырақтану факультеті мен бөлімдер
ашылып, агрохимия кафедрасы кеңейтіліп, ... ... ... ... ... ... агрохимиялық қызмет көрсету ... ... ... ... ... (бұрынғы Қазақ мемлекеттік ауыл
шаруашылығы институты) ашылған агрохимия және топырақтану ... ... ... ... жаңа ... ... зор үлес
қосты. Агрохимия кафедрасының меңгерушісі Д.Ң.Мәденов тыңайтқыштардың ауыл
шаруашылығы дақылдарына тигізетін әсерін зерттеу үшін институттың ... ... ... ... ... ұйымдастырды. Оның
тікелей жетекшілігімен Ұлттық ғылым академиясының Химия ... ... ... ... ... ... температурада)
әдіспен өңдеу арқылы алынған ... ... ... ... ... және аммофос сияқты тыңайтқыштардың
есімдіктерге әсерін Р.Елешев, ... ... ... ... ... ... ... егістік
тәжірибе кезінде сидераттардың көң мен минералды тыңайтқыштардай ... ... ... 1979 жылы ... ... ... академиясының
академигі Р.Елешевтің жетекшілік етуімен Қапшағай су қоймасының ... ... ... ... ашық боз топырағында орналасқан
малазықтық және көкөніс ауыспалы егіс ... ... ... ... ... ... жұмысының басты мақсаты - аймактық табиғи
климат жағдайларына сәйкес ... ... ... ... жасау.
Сонымен қатар ауыспалы егіс дақылдарының өнімі мен оның сапа көрсеткіштерін
және топырақ құнарлылығын ... әрі ... ... ... сақтау ерекше назарға алынды. ... ... ... ... ... жылжымалы фосфорға, фосфат потен-
циалына, бос байланысқан кальций фосфаттары мен ... ... ... ... ... ... ауыспалы егісте дақылдардың
кезектесіп айналымнан (ротация) өтуі мен оларға тыңайтқыш қолданудың
топырақтың ... ... ... ... ... ... ... арпа, қартоп, пияз, сорго дақылдарына
тыңайтқыш әсерін зерттеуге арналған ... ... 10 ... 84 ... ... ... жұмыстарын А.И.Иванов,
Қ.Қысықов, Ө.Балғабаев, С.Оразбаев, Е.Бәзілжанов, Д.Медеубеков ... ... ... ... ... ... суар-малы
алқабында өсірілген малазықтық және ... ... егіс ... қолданудың мерзімін, тәсілін, мөлшерін нақты анықтау ... ... ... тағы бір ... ... ... тыңайтқышының
мөлшері мен топырақтағы фосфордың жекелеген формалары арасындағы сандық
байланысты анықтауға ... Ол бір ... ... ... ... ... ... қанша бірлікке артатынын
анықтады.
Сонымен қатар агрохимия және топырақтану кафедрасыда ... ... ... аграрлық универеитетінің Сайма-сай ауылындағы
оқу-тәжірибе ... ... ... ... орналастырылған
малазықтық ауыспалы егіс дақылдарына тәжірибе жүргізілді: (1 - жоңышқа ... 2 - ... ... ... 3 - ... жылдық жоңышқа; 4 - малазықтық
кызылша; 5 -сүрлемдік жүгері; 6 - ... ... Оның ... ... агроэкологиялық жағынан бағалау. Егістік тәжірибе 1982 ... ... ... ... ... ... Егістік тәжірибе үш фон
(Ро, Р300, Р600) жағдайында 16 ... ... ... ... ... супер-фосфат, калий тұзы, жартылай шіріген көң және
био-гумус пайданылды, ғылыми зерттеу жұмыстарына А.Түрсынбаева, ... ... ... ...... ... агрохимиялық
қасиеттеріне және өсімдік пен топырақта ауыр ... ... ... ... – ақ, ... ... Оңтүстік Қазақстан ... 2001 жылы ... ... ... Агроөндірістік
факультеті агрохимиялық зерттеу әдістеме ғылымының жаңа сатыға ... үлес ... ... ... ... ... Б.- 2001 ... атқарды, 2002 жылдан бастап б.ғ.к. доцент м.а. Ешибаев А. бөлім
меңгерушісі қызметін атқарып жаңа қазақ тіліндегі кітаптар ... ... ... ... 2003 ... ... Агротехнология кафедрасы бөлініп шығып,
а.ш.ғ.док.,проф. Раисов Б.О 2007-2012 ж.ж. кафедра ... ... ... Топырақтану және Агрохимия мамандықтары бойынша доктор,
профессор, кандидаттар жәнеде аға ... ... ... ... ... ... агрохимиялық зерттеудің кең epic
алып, жан-жақты дамып отырғанын және Қазақстанда ... ... ... және тықайтқыштар қолдану жөнінде өте зор көлемде ғылыми
жұмыстар жүргізілгенің көрсетеді.
1.3.Топырақ құрайтын табиғи процестер
Топырақ құрайтын табиғи ... ... ... ... өрге ... ... беретінін көрсетеді. Әрине, оның жекелеген
буындарында төмен ... кері ... ... мүмкін, алайда,
олардың ішінара ғана ... бар және ... ... ерте ... не ... ... ... орнын толтырып отырады. Демек, тіршілікті өрге
бастырудың объективтік факторы сол ... өз ... ... ... топырақ құралу процесінің дамуы тұтас алғанда топырақтың
қүнарлылығын жақсартуға жеткізеді. Рас, бұл ... әр ... ... ... және тым баяу ... (20,21).
Топырақ — өсімдіктер үшін жартылай шикізат ... ... ... ... цех ... ... қатар ол — органикалық заттарды
минералдық заттарға айналдыратын микроорганизмдердің қонысы (22-24).
Жоғары өнім алу үшін өсімдікке қажет коректік ... мен суды ... білу ... ол үшін ... ... мен озық тәжірибенің
жетістіктеріне сүйене отырып, топырақты мәденилендіру мен ... ... ... ... ескеру керек:
1. Табиғатта топырақ құралу процесіндегі жағымды тиімділік заңы.
Топырақ қунарлылығының қалыптасуы және оның біртіндеп арта беретіні, ... ... ... сайын ұлғая беретіні және күн сәулесінің қуаты
мен қоршаған ортадан қоректік заттарды көп жинауы, ал содан соң бұларды ... ... ... ... тірі ... ... роль
атқаруы— осы заңға байланысты (25-26).
Климаты, температурасы мен су ... ... ... жер ... ... ... микрофлоралар мен
жануарлар дүниесінің өркендеуіне жақсы ... ... ... ... өзі, ... ... топырақ құралу процестерін жеделдетеді, топырақ
құнарлылығын арттыруға біршама тезірек жеткізеді. Мұндай аймақтарда топырақ
өнімділігі, оның биологиялық қуаты жоғары дәрежеге жетеді. ... ... ... (Тундра аймағында) топырақтың ... ...... ... ал шөл және шөлейт аймақтарда (Орта Азия
және Қазақстанның оңтүстік шығыс бөлігі) ылғалдың жоқтығы болып ... ... ... ... қайтару заңы. Бұдан 125 жыл бұрын неміс
ғалымы Ю. Либих заттарды топыраққа ... ... ... ... ... талабы бойынша — ысырап болу, егінмен бірге ... ... да ... ... ... ... ... заттарының тепе-
теңдігі бұзылған жағдайда, тиісті ... ... ... яки
басқа агротехникалық әдістермен ол тепе-теңдікті қалпына келтіру ... ... ... — тірі ... ... ... және ондағы
микробиологиялық процестер дұрыс реттелсе, өсімдіктердін пайдалануына
жарамсыз ... бір ... ... ... ... ... ... қайтару заңының бұзылуы — топырақтың құнарлылығының жойылып
кетуіне соқтырады.
3. Минимум, оптимум және максимум ... Бұл заң ... ... ... Егін ... көп жерлерде өсімдіктер өсуінің минимумдегі
-факторға немесе элементке ... ... ... ... ... минералдық заттардың мөлшеріне (азот, калийдің, фосфор және
басқа қоректік заттарға) байланысты болады. Яғни, ... ... ... ... ... Сол ... ... қоректік заттар жеткілікті
болғанымен, су тапшы болса, онда түсімнің мөлшерін ылғал шектейді. Мұндай
жағдайда диқан ... ... ... осы, минимумның теріс ықпалын жоюға
жұмсауы қажет. Әрине, бұл арада ең дұрысы — қолдан суару, ал ... ... әлі ... ... ... ылғалдың біршама көп жиналуы мен
сақталуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... кез-келген факторының — ылғалдың, қоректік
заттардың, жылудың, жарықтың — шамадан тыс көп ... да, ... кем ... ... өсуі мен ... теріс ықпал етеді. Бұл сондай-ақ ауыл
шаруашылық өнімдерінің биологиялық сапасының нашарлауына да әкеп ... ... ... минимальды — қолайсыз және оптимальды — ен
қолайлы жағдайлармен қатар максимальды жағдай да болады. Мұндай ... ... ... ... ... оны көп ... өсірмей
тастайды. Өйткені, бұл арада максимум заңы деп ... заң өз ... тыс көп, ... ... ... ... өнімді
арттырмайды. Тіпті, қайта онын сапасын нашарлатады. Тыңайтқыштың мелшерін
беталды көбейтуге жұмсалған шығын өзін ақтамайды, ... ... ... шектіреді.
Сол сияқты өсімдіктер өзінің өсіп өну ... ... ... ... да дұрыс дамымайды. Міне, сондықтан ... ... ... мен ылғалдық көп болуына байланысты оптимальды, яғни
қолайлы жағдайлар жасау үшін, тұзды топырақ сумен ... да ... ... егіс ... ... ... талдап жасағанда, бітік
те тұрақты енім өсіру жөніндегі басқа да ... ... ... осы заң басшылыққа алынады. Минимумда немесе ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктің өсуі
мен дамуы үшін ең жақсы жағдай жасау, нақты шаралар ... ... ... жүзеге асады.
Алайда, практикада минимум, оптимум және максимум заңы жиі-жиі
бұзылады. ... ... ... да ... ... азот ... егістікке фосфор, ал фосфор аз жерге азот енгізіліп ... ... ... ... ... ... ... қайта-қайта өңдеп, ақыры
оны құрғатып тындыратын «егіншілер» де ұшырасады.
Біз оңай болуы үшін, өсімдік тіршілігінде белгілі бір ... ... ... ... ... және максимумның маңызын жеке-жеке
алып қарадық. ... осы үш ұғым ... ... ... ... ... ... олар бір заңның шеңберінде, бір мезгілде
алынып қаралады да, көбінесе жай ғана минимум заңы деп аталады.
4. Өсімдіктердің өзі ... ... ... және дақылдарды уақыт пен
кеңістік бойынша дұрыс кезектестіру ... ... ... ... егіс ... ... ... Жекелеген организмдер ғана емес, тұтас
бүкіл өсімдік қоршаған ... ... ... ... ... Олар ... өсіп қана қоймайды, қауымдасып, өздері қоректенетін
алаң, ылғал, жарық және ... ... да ... үшін ... олардың бір-бірімен тығыз қатынаста болуының мәні осы. ... ... ... ... нәтижесінде фитоценозға кіретін
өсімдік түрлерінің, өздері мекендеген орын ... ... ... ... ... асады.
Бір түрге жататын өсімдіктер арасында немесе белгілі бір факторларды
бірдей мезгілде қажет ететін өсімдік түрлері ... ... ... Ал ... ... мен ... ... әр түрлі қабаттарынан
алатын және күн сәулесін әртүрлі қажет ететін, ... ... де ... ... ... арасында бәсекелестік мүлде дерлік
болмайды, немесе, едәуір аз ... ... ... ... жүйелері
топырақтың әр түрлі қабаттарын кеулейтін өсімдіктер кездесетіні тегін емес.
Өсімдіктің бір түрінің тамыры негізінен үстіңге ... ... ... ... ... ... ... да, таязда орналасқан
тамырларға бөгет жасамайды. Ең ақырында, өсімдіктер мен топырақтардың макро
және микродүниесі — ... ... ... ... ... аса күрделі болады. Табиғи даму ... ... ... ... ... ... ... биологиялық тізбегі
осындай. Мысалы, топырақ микроорганизмдері құрғақ өсімдіктерді және басқа
да қалдық ... суда ... ... ... айналдырады. Кейін
оны есімдіктер пайдаланады, оның үстіне микроорганиздердің белгілі бір
формалары өсімдіктердің белгілі бір ... ... ... ... ... егудің маңызы зор. Белгілі
бір дақылды, ... ... ... ... ... дәрежеде
біркелкі-болып келетін өсімдіктерді, өнебойы бір жерге еге бергеннен гөрі,
мәдени дақылдарды дұрыс кезектестіріп егу ... мол өнім ... ... Мұндай бағалы пікірді кезінде академик Д. Н. Прянишников
(1965) айтқан болатын. Мұның себептерін 4 топқа ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы, әсіресе,
олардың қоректік заттарды пайдалануындағы айырмашылықтар.
2) физикалық себептер, яғни, әр ... ... ... ... кейін
топырақ жағдайындағы және оның ылғалдылығы ... ... ... ... жүйесі, жел эрозиясымен күрес.
3) биологиялық себептер, яғни, дақылдардың ауруларға, зиянды ... ... ... ... ... ... себептер, яғни, дақылдар қажет ететін еңбек мөлшері
және оның ... ... ... ... сондай-ақ дақылдардың
шаруашылық үшін маңызының әр түрлі болуы.
Бұл себептерге ауыл ... ... ... қорғаудағы
роліне қатысты сондай-ақ суармалы ... көп ... ... ... ... маңызына байланысты себептер де қосылады.
Дақылдарды дұрыс кезектестіріп егу топырақ, су режимін ... ... ... ие. Яғни ... топырақтың ылғал қорын
тиімді пайдалану үшін, суды әр түрлі дәрежеде қажет ететін ... егу — ... ... озық ... ... ... дәрежесі артқан сайын топырақтағы
ылғалды пайдаланудың аса қажеттігі үдей ... Бұл ... ... байланысты өнім молаяды, бітік егіннің ... су ... ... ... өсуі мен ... ... бірлескен әрекеттерінің
нәтижесі деп аталатын бесінші заң аталмыш төрт заңның логикалық үйлесімі
болып табылады. ... ... ... ... ... ерекше
маңызы бар.
Өсімдік тіршілігінің жекелеген факторлары өз алдына ... ... ... ... ... ... ... ететіні белгілі. Оларды басқа
ешнәрсемен алмастыруға болмайтыны тұрғысынан алғанда, бұл ... ... ... ... ... ... ... комплексінің
ықпалында болады. Вегетациялық ыдыстарда және егіс ... ... ... ... ... көп ... ... көрсетті: өсімдіктер тіршілігінің факторлары ... ... ... ғана ... әсерлі болады. Егіс даласындағы
жағдайда осы факторлардың бірінші өсімдікке ықпалын өзгертпесе, ... ... мен ... ... ... Осы өзара әрекеттестік
заңдылығын танып білген ... ... ... ... ... ғана ... ... тығыз байланысты басқа факторлар
арқылы да жанама ... ... ... ... ауа райы ... ... ... де бітік егін өсіре алады. Мысалы, өсімдіктердің ... ... және ... ... қолдану арқылы қуаңшылық жағдайында
шығымдылықты едәуір арттыруға ... ... Қ. А. ... ... деп
атап көрсеткенді: тыңайтқыштар өсімдіктер пайдала-натын қоректік
заттардың көзі ғана ... ... олар ... ... ... ... ... Өйткені, өсімдік азық мол болғанда қоректік заттар
жетімсіз ... ... ... орга-никалық заттың әрбір өлшеміне
суды аз буландырады.
2 Зерттеудің ... ... ... ... ауа ... ... жұмысы жұмыста Мақтаарал ауданы Арай ауылдық округінің ежелгі
суармалы ... ... ... ... ... егіс ... ... Тәжірибе жүргізілген аймақ
Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан. Оңтүстік Қазақстан облысының топырақ-
климат жағдайы, жер бедері әртүрлі ... ... Ол ... ... ... ... Бетпақ дала мен батыс Тянь-Шань ... ... ... ... Тәжірибе жүргізілген танап егіншілік бөлімінің
егістік алқабы батыс Тянь-Шань және ... ... ... ... ... ... орта ... бөктерлі таулы жазықтықта
орналасып, оның абсолютті ... 700 метр ... ... ... ... ерекшелігі күрт континенталды, күн радиациясының молдығы
және жоғары жылуымен ерекшелінеді. Қарастырылып жатқан белдеудегі 8-10 ... ... ... ... ... - 00С ... Суық түсуге
дейінгі кезеңнің ұзақтығы 185-205 аралығында.
Зерттеу жүргізілген 2013-2015 жылдарда ауданның климатына ... беру үшін ... ... ... маңда орналасқан «Шымкент-Агро»
метеостанциясының мәліметтерін келтіріп отырмыз (1-кесте, 1,2-суреттер).
Ауаның үш жылдық орташа температурасы 13,40С ал айлық орташа температура
қаңтар ... -5,20С ... ... айында 26,90С шамасына жетті. Ең жылы ай
мен суық ай екеуінің орта температурасының ... 32,10С ... 2013 ... ... ... ... ауаның температурасы -11,20С
дейін төмендеді. Қар қабаты қалыңдығымен ерекше-леніп ең қалың қар ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Осы жылғы ... ... 25-40 см ... ерте ... наурыз айында жылы жаңбырға ұласады. Көктемгі соңғы
үсік ... ... ... ... Күн ... тез ... сулары топыраққа сіңіп үлгере алмай сай-салаға ағады. Жазы ыстық және
құрғақ болып ... ... ... орташа температурасы 26,90С, маусымның аяғы мен
шілде, тамыз айларындағы кейбір күндері +460С дейін жетеді. Жаз ... ... ... 25% ... ... ... ... кеш келеді де біршама ұзаққа созылып қараша айының
ортасына дейін жылы болады. Жаз айларымен ... күн ... ... ... пен ... ... қабаты баяу қызады. Бұл айларда
ауа райы құбылып, кенеттен жауын жаууы мүмкін. Күз мезгіліндегі алғашқы
үсік қазан айының ІІ –ІІІ ... ... ... ... ... отырған тәлімі аймақ ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген
жауын-шашын түсімі орташа, оның көп ... ... ... 517 мм, ... ... құрғақты жылы 441 мм және ылғалды жылдары 570,6-668,8
мм деңгейінде ауытқыды. Айта кететін жағдай жауын ... 1/3 ... ... сәйкес келеді.
Зерттеу жүргізілген 2013-2015 жылдардағы ауа райының ... ... ... ... және ... салыстырмалы
ылғалдылығы) көп жылдық ... ... ... ... Дегенмен де тәлімі егіншіліктегі мақсары ... ... ... мен ... ... түзілуі, өсімдіктің өсу
кезеңінде (наурыз-маусым айлары) ауа райының қалыптасуы едәуір ықпал етеді.
Қазіргі таңдағы ғаламдық ауа ... ... осы ... ... көп ... мәліметтермен салыстыру арқылы байқауға болады (1
кесте).
1 кесте
Зерттеу жүргізілген ... ... көп ... ... ауа ... салыстыру
| Жылдар |Ауа температурасы, оС|Жауын –шашын мөлшері, |Ауаның ... | |мм ... % |
| |III |IV |
| ... га | % | ... - ... |324 |5,9 |- ... ... : |47 |0,9 |69,9 ... |204 |3,7 |23,3 ... арпа |73 |1,3 |13,7 ... | | | ... |3900 |71,3 |35,6 ... |3 | |32,7 ... ... |3 |0,1 |18,7 ... ... |59 |1,1 |242,7 ... ... |164 |3,0 |350,6 ... |349 |6,4 |141,2 ... ... | | | ... | | | ... жылғы |670 |12,2 |- ... ... | | | ... ішінде : |270 |4,9 |110 ... | | | ... |300 |5,5 |269,0 ... |100 |1,8 |0,8 ... |1183 |21,6 |- ... ... |5472 |100 |- ... ауылдық округінің ежелгі аллювиалдық суармалы құмбалшықты сортанды
топырағының агрохимиялық көрсеткішінің динамикасын ... үшін ... ... (ТЭА) жүргізілді.
3 кесте - Арай ауылдық округінің ежелгі суармалы құмбалшықты сортанды
шалғынды сұр топырағының агрохимиялық көрсеткіштері 0-30 см ... ... ... ... ... |рН |
| | ... ... | | |
| | | | |N |Р2О5 |К2О | |
|1 |0,76 |0,031 |0,167 |- |3,06 |15,2 |7,5 |
|2 |0,64 |0,035 |0,153 |- |2,72 |15,04 |7,6 |
|3 |0,65 |0,026 |0,191 |- |2,59 |12,5 |7,1 ... ... ... ... ... ... азот ... жалпы фосфор 0,153-0,191%. Жылжымалы фосфор 2,59-3,06 мг/100г,
жылжымалы калий 12,5-15,2 % осындай мөлшерде ... ... ... топырақтары қарашірік мөлшерімен, жалпы және жылжымалы ... ... ... ... Ауыспалы калийдің мөлшері жоғары деңгейде.
Топырақтың рН 7,1-7,6 сәл сілтілі.
Топырақты химиялық жолмен талдағанда арнайы бекітілген ... ... ... ... топырақ құрамындағы органикалық заттарды Тюрин әдісімен анықталды,
МЕМСТ 26213-91;
- топырақ құрамындағы жеңіл ыдырайтын ... ... және ... ... ... ... сілтіде еритін азот қосы-лыстарын Корнфилд
әдісімен анықталды;
- ... ... ... ... ... мен ... Мачигин әдісімен анықталды, МЕМСТ 26205-91;
- карбонатсыз ... ... ... ... мен ... Чириков әдісімен анықталды, МЕМСТ 26204-91;
- топырақтың меншікті электр өткізгіштігін, ... ... ... ... ... ... 26423-85;
2.5 Топырақты агрохимиялық зерттеу
2.2.1 Топырақ құрамы мен ... ... ... ... ... мен түрі жағынан сан алуан.
Республикамызда негізінен қара, қара қоңыр, боз, cop, сортаң т.б. топырақ
типтері кездеседі.
Сонғы жылдары ауыл шаруашылығына ... үшін ... ... ... егін ... ... үшін топырақ құнарлы-лығын
арттыруға басты назар аударылуы тиіс.
Халқымызда «Күте ... жер ... ... жер ... ... ... елі бай» деген даналық сөздер топырақты дұрыс пайдалану кажет
екенін білдіреді.
Ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігін жорарлату үшін оларды ... жаңа ... ... ... ... ... ... бұл салада
елімізде мамандырылған шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.
Шаруашылықтың топырақ құнарлылығын сактау және оның ... ... ... ... ... ... үшін ... тексерудің маңызы зор.
Агрохимиялық тексеру - топырақтың күнарлылығы мен оның ... ... ... ... ... Тексеру
нәтижесінде алынған мәліметтерді ... ... ... ... ... ... жолмен күнарландыру және Әрбір
егілетін дақылдың ерекшелігіне сәйкес ... ... ... ... пайдаланады.
Республикамызда топырақ-климат аймақтарының және шаруашылықта тыңайтқыш
қолданудың деңгейінің әртүрлі болуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... тексеру тыңайтқыш
қолдану деңгейі төмен шаруашылықтарда 5-7 ... ал ... ... ... және ... жерлердегі шаруашылықтарда 3-4 жылда бір рет
жүргізіледі. Осындай тексеру мерзімдері топырақ күнарлылығының ... ... және ... ... пайдалану жоспарына
түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.
Агрохимиялық ... ... ... ... ... ... дайындалады. Агрохимиялық ... ... ... ... ... дәрежесі, оның реакциясы,
түздылығы және эрозиялығының дәрежесі көрсетіледі.
Агрохимиялық тексеруді жүргізу - орманды далалы және ... ... ... ... 1:50000, ... ... пен таулы облыстарда
1:50000 масштабтарда жүзеге асырылуы тиіс.
Картограммаларды топырақ-климат ... ... ... ... ... етіп жасайды. Мысалы Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-
шығыс аймақтардағы суармалы егіншілік үшін ... ... ... мен ... ... ... ... екендігі,
эрозияға қандай дәрежеде ұшырағандығы туралы мөлімет беретін картограммалар
қажет.
Топырақтағы агрохимиялық ... және ... ... ... тұрады:
1. Топырақты агрохимиялық зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру.
2. Далалық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Агрохимиялық үзінді дайындау.
2.6 Арай ауылдық округінің ... ... ... сәл ... ... ... ... шаруашылығы дақылдарынан мол өнім алу үшін, топырақта оларға
қажетті минералдық және органикалық ... ... ... болуы керек,
ал, топырақтағы коректік заттардың мөлшері шексіз емес, олар жыл ... ... ... ... ... бір шамасы кемиді. Соңдықтан
егістік жерден тұрақты және ... өнім алу үшін ол ... ... ... ... ... шара ... саналады.
Топырақтың құнарлығы топырақтағы қарашіріндіге тікелей байланысты.
Шаруашылықтағы жүргізілген көп ... ... ... ... ... ... (ТЭА) ... мөлшері өзгерген .
№1ТЭА 2015 ж ежелгі суармалы құмбалшықты орташа сортанданған шалғынды
сұр ... ... ... 0-30см (0,78%) ... 2012 жылы ... +4,00%-ға артық, 30-50см (0,55%) қабатында +17,02%-ға артық, және
0-50см (0,69%) ... + 7,81% ... 0-30см ... ... ... ... көрсетілген (сұрет 1).
№2 ТЭА 0-30см (0,71%) қабатында ежелгі суармалы сәл ... ... ... ... мөлшері 2015 ж. 2012 жылдың
алғашқы көлемінен -2,74%-ге кем, 30-50см (0,46%) қабатында ... ... 0-50см ... (0,61%) ... ... ... жоқ. ... қарашірік мөлшерінің динамикасы жылдар ... ... ... 2).
№3 ТЭА 0-30см (0,63%) қабатында ежелгі ... ... ... ... ... 2015ж. 2012 ... ... өлшемінен -18,18%-ға
кем, 30-50см (0,45%) қабатында -10,0%-ға кем, және 0-50см (0,56%) ... кем. 0-30см ... ... ... ... ... көрсетілген (сұрет 3).
Сурет 1. Ежелгі суармалы құмбалшықты орташа сортанданған шалғынды сұр
топырақта қарашірік мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №1-
ТЭА)
Сурет 2. ... ... сәл ... ... ... ... ... динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №2-
ТЭА)
Сурет 3. Ежелгі суармалы құмбалшықты шалғынды топырақта ... ... ... ... алаң №3-ТЭА)
Азот - осімдіктер қорегінің негізгі элементі; ол топырақтағы қарашірінді
(5 пайызға дейін) мен өсімдіктер және ... ... ... ... ... байлығының корсеткіші - жалпы азот қоры 7 ден (қүба) 36
т/га (зор қара ... ... ... ... оның ... ... жандылар әрекеті нәтижесінде, жылжымалы күйіне көшеді. Toпырақтағы
азоттың жылжымалы түрінің бірі - жеңіл гидролизденетін ... тобы ... 0,5 ... ... қышқылы мен ығыстырылады). Бүл топқа
гидролизденетін (ыдырайтын) органикалық қосындылар (аминдер мен ... ... ... пен ... (гидролизденетінінен 34-80
және жалпы азоттан 2-7 пайыз құрайтын) түрлер кіреді. Жеңіл ... ... ... ... түрақтылы-ғын сипаттайды (оның үлесі
қара топырақта 2,5, қара-қоңырда 6 және қүба ... 9 ... ... ... және қара топырақтағы азоттың түрақтылығын дәлелдейді.
Гидролизденетін азот өсімдіктер тіршіліктік ... ... ... Оның топырақтағы мөлшері көктемнен күзге қарай азаяды - да, ауыспалы
егіс танаптарына қарай езгереді: сүрі де 100, одан ... ... ... 78-90, ... 50-70 және ... бидай астында 50-60 мг 1 кг
топырақта. Сүрі топырағын-да бүл азот минералды ... ... ... мен көң берілген топырақта және алмаспайтын ... ... азот қоры ... Ауысналы егіс дақылдары ... ... ... ... ... ... шоғырланады, өңделіп
дақылданған топырақтарда органикалық азот ... ... ... ... тың топырақтың жалпы азотынан алғанда:
гидролизденбейтін азот қүрамында ... азот 29, ... ... азот 35 ... тең. Сонымен қоса ... ... ... ... 5 тен 7 ... оскен.
№1 ТЭА 0-30см қабатындағы (0,040%) жалпы азоттың 2015ж. мөлшері +25%-ға
артық, 30-50см (0,027%) және 0-50см (0,035%) ... ... ... азот ... және +25,0% -ғе артық, бұл 2012жылымен ... кем. 0-30см ... ... азот мөлшерінін динамикасы
диаграммада көрсетілген (сұрет 4) .
№2 ТЭА 0-30см қабатындағы (0,033%) жалпы ... 2015ж. ... ... ... (0,009%) және 0-50см (0,023%) ... ... ... азот -60,87%-ға және -17,86% -ға 2012 зерттеу ... ... 0-30см ... ... азот ... ... ... (сұрет 5) .
№3 ТЭА 0-30см қабатындағы (0,034%) жалпы азоттың 2015ж. мөлшері 2012ж
зерттеулермен салыстырғанда ... ... (0,012%) ... -42,86%-
ға кем, және 0-50см (0,025%) қабаттарында -10,71%-ға, 2012 зерттеу жылымен
салыстырғанда кем. 0-30см қабатындағы ... азот ... ... ... (сұрет 6) .
Көпжылдық мәліметтері бойынша №1,2,3 ... ... ... ... ... А қабатында 2001 ж- 0,066,0,045,0,045% болған. Ал
2015жылында - 0,0040, 0,033, ... дейн ... ... салыстырғанда жалпы мөлшері азайған. Бұл ... ... және ... ... ... ... және ауыспалы егістерді сақтамауы.
Сурет 4. Ежелгі суармалы құмбалшықты орташа кебірленген шалғынды сұр
топырақта азоттың жалпы ... ... ... ... ... 5. ... ... сәл сортанданған құмбалшықты топырақта азоттың
жалпы мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №2-ТЭА)
Сурет 6. Ежелгі ... ... ... ... ... жалпы
мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №3-ТЭА)
Фосфор өсімдіктер торы ... ... ... қүрамына
кіреді. Тіршілік кезінде өсімдік қорегімен келетін фосфор оның ... ... ... ... ... мысалы, қызылша тамырындағы
қант және ... ... ... ... ... Фосфордың
физиологиялық маңызы да зор, ... ... ... өсуі мен
дамуында. Бүл кездегі фосфор тапшылығы өнім сапасын күрт ... ... ... кезеңде берілген элементпен толтыру-ға болмайды. Сондықтан
өсімдіктің фосфорлық ашығу кезеңіненсоң ... ... ... ... саналмайды. Дер кезінде берілген фосфаттар нитраттық және азот
тута-тын бактериялардың тіршілігін күшейтіп, ... ... ... ... ... көзі ... ... (апатит),
силикаттық пен алюмисиликаттық минералдар санала-ды. ... ... ... ... ... ... P2O5 судың 1-3 молекуласы мен
байланған) түрінде кездеседі, ал ол болса кальций мен өзара ... - ... ... ... ... минералды түрімен қоса
органикалық фосфаттар - екіншілік органикалық байлық ... де ... ... ... ... ... ... 2 пайызы нуклеин
қышқылдарына, 1 пайызы фосфолипидтерге (глицерсфосфаттар) жәнс 35 ... ... ... ... ... ... қалған бөлігі мүмкін
қараш-іріндімен байланған болар. Органикалық фосфордың мөлшері жалпыдан
қара ... 60 ... ... ... ... ол ... аз: қүба топырақта жалпыдан 10-17, су-тектілерде 30 пайыздай.
Органикалық фосфаттар ... ... ... және ... ... топырақ ксскіні бойы шайылуы мүмкін, ... ... ... ... ... ... Өсімдіктердің фосфорды пайдала-
ну коэффиценті әсіресе сулы слюдаларға бай топырақтарда жо-гары ... ... ... ... яғни оны кіші ... ... фосфаттар өсімдіктерді P2O5 мен сілтілі ортада, ал ... ... орта ... тартқанда камтамасыз етеді. Мақсат Р205-ң
жылжымалық деңгейімен пайдалану коэффицентін көтеруде.
Жалпы фосфордың ... ... ... бір ... ... ... пайыз немесе 17-24 т/га жетеді.
Топырақ типтері түрғысынан фосфор қоры қүбадан қара ... ... ... бүл ... мүмкін оның органикалық заты көп және
биологиялық ... ... ... ... ... ... басым бөлігі жеткілікті мөлшерде тиімді фосфоры бар топырақта
өнімді дамиды. Ол ... ... ... тек 5-10 ... қүрайды. Бірақта
топырақтағы тиімді фосфор қоры оның мөлшері мен қатар жылжымалық дәрежесі,
яғни өсімдіктер пайдалана алатын салыстырмалы жылдамдығы, мен сипатталады.
Жалпы фосфаттар қоры ... ... ... элементтің жылжымалық
дәрежесі немесе тиімділігі тұрғысынан, мәнді айырмашылығы болады.
Өсімдіктердің топырақ ертіндісінен фосфорды жұту барысында, элементтің
кемісі жаңа еріген үлесімен толтырылып ... ... ... ... ... фосфордың тиімділігі, яғни әрекеттілігі бірталай
жағдайларға қатынасты, яғни топырақ типі, өсімдіктердің ылғал, азот және
калиймен ... алғы ... және т.б. ... керек
жағдайлар. Айталық фосфордың әрекеттілігі өсімдіктің азот пен жақсы
қамтамасыз етіл-ген кара ... ... ... ... азот ... алғы ... астында фосфордың әрекеттілігінде өседі.
№1 ТЭА 0-30см есептік қабатындағы (0,216%) жалпы фосфордың мөлшері
2015 жылы +20,0%-ға артық, ... (0,165%) ... ... ... 0-
50см (0,196%) қабатында +15,29%-ға артық. 0-30см есептік қабатындағы
жалпы фосфор мөлшерінің динамикасы жылдар бойынша диаграммада ... ... ТЭА 0-30см ... ... (0,211%) жалпы фосфор мөлшері
2015ж. +31,88%-ға, 30-50см ... (0,170%) ... ... 0-50см
қабатында (0,195%) +33,56% артық 2012 зерттеу ... ... ... есептік қабатындағы жалпы фосфор мөлшерінің динамикасы зерттеу жылдары
бойынша диаграммада көрсетілген (сурет 8).
№3 ТЭА 0-30см есептік қабатындағы (0,168%) ... ... ... ... ... 30-50см қабатта (0,139%) +6,11%-ға артық, 0-50см
қабатында (0,156%) +3,31% ... 2012 ... ... ... ... ... қабатындағы жалпы фосфор мөлшерінің динамикасы зерттеу жылдары
бойынша диаграммада көрсетілген ... ... ... ... мәліметтер бойынша аталған шаруашылықта №1
ТЭА , №2 ТЭА, №3 ТЭА ... ... ... ... Ол ... ... ауыспалы егістікте сақтауды білдіреді (сурет 7-
9).
Сурет 7. Ежелгі ... ... ... ... шалғынды сұр
топырақта фосфордың жалпы мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық
алаң №1-ТЭА)
Сурет 8. ... ... сәл ... құмбалшықты топырақта
фосфордың жалпы мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №2-ТЭА)
Сурет 9. Ежелгі суармалы құмбалшықты ... ... ... ... ... (тұрақты экологиялық алаң №3-ТЭА)
Ежелгі суармалы құмбалшықты орташа сортанданған шалғынды сұр ... ... ... динамикасы,мг/100г (тұрақты экологиялық алаң
№1-ТЭА) 2015ж. 0-30см (2,51%) есептік қабатында фосфордың (Р205) ... ... ... ... 2012 ... жылымен салыстырғанда.
0-30см есептік қабатындағы жылжымалы фосфордың мөлшерінің динамикасы
зерттеу жылдары ... ... ... (сурет 10).
№2 ТЭА 0-30см есептік қабатындағы (2,72%) жылжымалы фосфор
мөлшері 2015ж. +73,2%-ға артық 2012 зерттеу жылымен салыстырғанда. ... ... ... ... ... динамикасы зерттеу жылдары
бойынша диаграммада көрсетілген (сурет 11).
№3 ТЭА 0-30см есептік ... ... ... 2015ж. ... кем 2012 ... жылымен салыстырғанда. 0-30см
есептік қабатындағы жалжымалы фосфор мөлшерінің динамикасы зерттеу жылдары
бойынша диаграммада көрсетілген (сурет 12).Бұл көрсеткіштер топырақтың
мәденилендіруіне байланысты.
Сурет 10. ... ... ... орташа сортанданған шалғынды сұр
топырақта жылжымалы фосфордың мөлшерінін динамикасы,мг/100г (тұрақты
экологиялық алаң №1-ТЭА)
Сурет 11. Ежелгі суармалы сәл сортанданған құмбалшықты топырақта ... ... ... (тұрақты экологиялық алаң №2-ТЭА
Сурет 12. Ежелгі суармалы құмбалшықты шалғынды ... ... ... динамикасы,мг/100г (тұрақты экологиялық алаң №3-ТЭА)
Калий - осімдіктер қорегінің, азот пен фосфордың әсерлігін және олардың
физиологиялық маңызын анықтайтын, ... ... Ол ... денесінде
комірсулардын озгсрісі мен қызылша тамырындағы қант мөлшері өсуіне ... ... ... ... ... Амин ... (синтезіне) керек өсімдіктердің амиақтық азоты найдалануына
түрткі болады. ... ... ... ... ... ... ... аязға төзімділігі төмендейді. Калий тыңайтқышының тиімді
үлесін беру арқылы өнімдегі азот молшерін ... және оның ... ... санын төмендетуге қарсы ... ... ... ... ... ... тұрғысынан, өсімдіктерге әр
дәрежеде тиімді - ... төрт ... ... ... ... ... орташа сортанданған шалғынды сұр топырақта
жылжымалы калий мөлшері,мг/100г тұрақты экологиялық алаңда №1-ТЭА 2015ж. 0-
30см ... ... ... ... +65,0% ... көрсеткіштер топырақтың мәденилендіруіне байланысты.
0-30см есептік қабатындағы жалжымалы фосфор мөлшерінің ... ... ... ... ... ... ... ТЭА 0-30см есептік қабатындағы (2,72%) жалжымалы калий
мөлшері 2015ж. ... ... 2012 ... жылымен салыстырғанда. 0-30см
есептік қабатындағы жалжымалы калий мөлшерінің динамикасы зерттеу жылдары
бойынша диаграммада көрсетілген (сурет 14).
№3 ТЭА 0-30см есептік қабатындағы ... ... ... -17,48%-ға кем 2012 зерттеу жылымен салыстырғанда. 0-30см ... ... ... ... ... ... ... бойынша
диаграммада көрсетілген (сурет 15).Бұл көрсеткіштер топырақтың
мәденилендіруіне байланысты.
Сурет 13. Ежелгі суармалы құмбалшықты орташа сортанданған шалғынды ... ... ... ... ... ... ... алаң
№1-ТЭА)
Сурет 14. Ежелгі суармалы сәл сортанданған құмбалшықты топырақта жылжымалы
калий ... ... % ... ... алаң ... 15. ... суармалы құмбалшықты шалғынды топырақта жылжымалы калий
мөлшерінін динамикасы, % (тұрақты экологиялық алаң №3-ТЭА)
Қазақстанда cop, ... ... және ... ... 71.513 ... алып жатыр. Оларды негізінен онімділігі аз болгандықтан ... ... ... ... оның ... 30 % ... ... топырақтың турлері барлық агроклиматтық аймақта таралган:
биоклиматтық жагдайда ... ... ... ... ... топырақ және кургащиыльщ жерлердегі топырақ ретінде болінген. Cop
топырақтар, ... ... ... ... ... етілу
дәрежесіне байланысты гидроморфтық, жартылай гидроморфтық және автоморфтьщ
болып бөлінеді. Олардың ... ... ... оның ... ... ... және туздану көздерін жою үшін қургату (
жер асты суының деңгейін төмендету және керізбен ... алып ... ... ... мелиорациялауды (гипстеуді) кіргізеді.
Сор топырақтың құрамында, өсімдіктің өсіп-өнуіне кері әсер ететін,
алмасуда болатын натрий болады. ... тән, ... ... ... ... ... Топырақтардың сорлаиу дәрежесіне
байланысты (топырақта сіңген ... ... ... ... болу дәрежесіне байланысты) жеңіл, орташа сорланган жоне сор
болып бөлінеді .
Сор топырақтар ... ... ... ие: құргақ күйінде, өте
қатқан, майдалануга қиын, ол ылгалданған жагдайда, шайылуеа ыңгайлы, суды
нашар өткізеді, жогаргы дисперциялыгымен ерекшеленеді.
Сорлар тұзданган, ... ... көп, ол ... ... Тұздану жагдайына байланыстцы сорланған, сор, ... және ... ... ... ... ... ... игерудің технологиясы олардың тұздану дәрежесіне,
құнарлы және сорланған қабаттың қалыңдығына, ... ... ... ... ... ... ... топырақтарды мелиорациялау кезінде, егерде корбанат қабаты жогары
дәрежеде орналасңан болса ( жер бетінен 35 см төмен) және ... ... 15 см кем ... онда үш ... ПТН-3-40Г соқасымен қайшара
айдайды, одан соң айдалган ... ... ... ... ... ... пайдаланып ұнтақтайды және бүрлі таптагышпен
тегістейді. Сорланған қабаттың құнарлы қабатқа ауысып ... 20 % ... ... ... гипс ... қабатқа пайдаланады. Гипстін
жақсы еруі үшін суды ... ... оған ... ... ... ... ... игеру кезінде негізінен топыраңты өңдеудің екі турлі
технологиялық. желісі пайданылады:
- ПТН-3-40Г үш ... ... ... оны корбанат қабатына
тереңсіңіре отырып ... ... және ... ... көмегімен
топырактың жоғаргы қабатын ұсақтайды, одап соң тығыздайды;
- топырақты терең қабаттап қопсыту арқылы куатты ... ... ... ... және ... ... ... қопсытады,
тегістеді және оның жогаргы қабатын тыгыздады.
Сор ... ... ... ... жақсарту ұшін, оның
құрамынан натрийді, кальцийді енгізу аркылы шыгару керек. Бул ... - ... ... ... ... ... енгізу арңылы
жүзеге асырылады. Сор топыракты гипстеу 20-25 т/ra, ал ... ... 5-10 т/га гипс беру ... ... ... ... ... сортанданған шалғынды сұр топырақта
тұздануі мөлшері мөлшері,мг/100г тұрақты экологиялық алаңда №1-ТЭА 2015ж.
0-30см ... ... 2012ж ... салыстырганда +94,1%
артық.30-50смқабатындаалдынғы турдан (0,716%) 105,7%-ға, 0-50см қабатында
(0,682%) 98,8%-ға Бұл көрсеткіштер топырақтың мәденилендіруіне
байланысты.
0-30см есептік қабатындағы қатты қалдық ... ... ... ... ... ... (сурет 16).
№2 ТЭА 0-30см есептік қабатындағы (2,72%) жалжымалы ... 2015ж. ... кем, 2012 ... ... ... ... ... (0,607%) +12,20% артық, 0-50см есептік қабатында
(0,509%) +1,60% артық. 0 -30см есептік қабатындағы қатты қалдық
мөлшерінің динамикасы ... ... ... ... ... 17).
№3 ТЭА 0-30см есептік қабатындағы жеңіл еритін ... ... ... кем 2012 ... ... ... ... кем, 30-
50см қабатында алдынғы турдан (0,105%) +6, 06%-ға артық, 0-50см қабатында
(0,100%) ... ... 0-30см ... ... қатты қалдық
мөлшерінің динамикасы зерттеу жылдары бойынша диаграммада көрсетілген
(сурет 18).Бұл көрсеткіштер топырақтың мәденилендіруіне байланысты.
Карбонаттың көмір қышқылына келсек, ... ... ... ... 3,9-
9,7% аралығында болады. Барлық кескін бойынша топырақ ерітіндісі ... ... рН ... ТЭА-ң кескінібойынша сіңірілген негіздер
құрамында кальций басымдырақ 6,8-16,4 мг-экв/100гр және магний 0,40-6,40 мг-
экв/100 гр, ал натрий ... ...... ... гр. ... ... ... механикалық құрамы біртегіс –орташа құмбалшықты.
Баолық ТЭА-ң кескіні бойынша физикалық саз түйірлерінің қосындысы ( өлшемі
0,01мм-ден кем емес) 24,39% -дан 42,21% ... ... ... мен ... қабаттар бойынша топырақтардың барлық физика-
химиялық мәліметтері қосымшада көрсетілген.
Сурет 16. Ежелгі суармалы ... ... ... шалғынды сұр
топырақта тұздануі мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №1-
ТЭА)
Сурет 17. Ежелгі суармалы сәл ... ... ... тұздануі
мөлшерінін динамикасы,% (тұрақты экологиялық алаң №2-ТЭА
Сурет 18. Ежелгі суармалы құмбалшықты ... ... ... ... ... экологиялық алаң №3-ТЭА)
2.7 Егіншілік жүйесі
Оңтүстік Қазақстан өңірінің табиғи ... ... ауыл ... ... және әр жылы мол өнім өндіруге қолайлы.
Егіншілік жүйесі дегеніміз - агротехникалық және ... ... ... ... ... ерекшеліктерге
орай жаңа жасақталған агроқұрылымдарда жерді тиімді пайдалануды, топырақ
құнарлылығын бір дәрежеде және ... ... ... ауыл шаруашылығы
дақылдарының өнімділігін молайтуды, нарықтық бәсекелестік заманда сапасын
көтеруді және мал шаруашылығы үшін берік ... ... ... ... ... ... агроқұрылымдарда егіншіліктің ғылыми
негізделген жүйесін тиімді қолдану арқылы әрбір ... ... ... ... Бұл ... қалыптастыру үшін жекелеген кіші ... және ірі ... ... егістерді енгізу және
игеру, топырақ өндеудің дұрыс және ... ... ... өсіру
агротехнологиясының ғылыми негізделген үнемді бағытын енгізу, суармалы
жерлердің ... ... ... ... ... ... ... және жауын-шашынмен түскен суды ... ... ... мәдениетін арттыру, тұқым өндіру тізбегін ғылыми
негізде ұйымдастыру, органикалық, биорганикалық, ... және ... ... биологиялық ерекшеліктеріне сәйкес қолдану,
арамшөптерге қарсы күрес ... ... ... мен ... ... озық агротехникалық шараларды ... ... ... ... ... бағытын қолдану басты
мақсат болып есептелінеді.
Суармалы егіншілік. Оңтүстік Қазақстан облысы суармалы егіншілік
жүйесі өркен жайған аймақ. Тәлімі жерлерді пайдаланумен ... ... ... ... ... ... және ауа райы
ерекшеліктеріне байланысты егін шаруашылығын, мақта ... ... ... ... дақылдарын, жүзім, дәрілік өсімдіктер егісін
дамытуға және ... ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Егіншілік жүйесінде ауыспалы егіс, көп жылдық зерттеулермен тәжірибе
арқауына сүйене ... озық ... ... ... жердің айдау қабатындағы топырақ құнарлылығын арттыруға және
егістік алқаптардың фитосанитарлық, агроэкологиялық жағдайын жақсартуға
ықпал ... ... ... ... құнарлылығы төмен сор танапты
ашық сұр топырақты жерлерде ... егіс ... енуі — ... ... ... ... ауданда ірі өндірістік коперативтерге
және жер көлемі 200-500 гектардан жоғары шаруа қожалықтарына он ... ... ... ... үлгісін ұсынамыз:
|1 нұсқа |II ... ... ... ... егіс |9 ... ауыспалы егіс ... ... 1 жыл |1. ... 1 жыл ... ... 2 жыл |2. ... 2 жыл ... ... 3 жыл |3. ... 3 жыл ... Мақта |4. ... ... ... |5. ... ... ... |6. ... ... ... |7. ... ... ... |
|8. Мелиоративтік ... ... ... ... ... ... ... бидай) |8. ... ... ... |9. ... ... ... | ... кіші ... ... (жер ... 5 гектарға дейін)
ауыспалы егістің жоғарыдағы ұсынылған жүйесін енгізуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... жүгері немесе бақша
өнімдерімен алмастырып отыруды ұсынамыз немесе 1-3 танапқа жоңышқа, 4-6
танапқа ... ... ... егіс тізбегі оңтайлы (3:3 ... ... мен ... ... ... 3:4). ... ... бір
жағдай, ауыспалы егіс жүйесінде бірінші өскен жылы жоңышқанының астықты
дақылдармен (күздік ... ... ... ... ... ... ... себілгені жөн. Бүркемелі астық дақылын себу мөлшері 3,0 млн дән немесе
110-125 кг/га.
Мелиоративтік ... ... ... ... көк ... ... ал
соңғы жылдары масақты дәнді дақылдар егілуде. Мелиоративтік ... ... ... ... ... органикалық тыңайтқыштар қолданып, жерді
тереңдете жыртып, сорын шайып, келесі жылғы мақта егісіне дайындайды.
Көкөніс ауыспалы егістері. Көкөніс дақылдары мен ... ... үшін ... ... ... егісін енгізу қажет. Соңғы жылдары көкөніс пен
картоптың егіс алқабы 2 еседен астам өсті. ... ... егіс ... ... ... ... төмендеді, қалыптасқан жағдай егіншілік
жүйесінің ... ... ... ... ... ... бір танапта немесе масақты отамалы ... ... ... ... өсіретін аудандарда жоңышқаның үлес салмағы
9-17 пайыздан аспай отыр. Өнімділікті арттырудың және ... ... ... ... бірі ... егіс жүйесін енгізу және игеру ... ... |II ... |
|6 ... ... ... егісі |6 танапты көкөніс ауыспалы |
| ... ... ... ... 1 жыл |1. ... ... 1 жыл ... ... 2 жыл |2. ... 2 жыл ... Жоңышқа 3 жыл |3. ... 3 жыл ... ... |4. ... ... ... ... |5. ... ... ... Көкөніс |6. ... да ... ... ... ... және ... қатынас
заманында сұранысқа орай 3 жылдық жоңышқадан соң ... ... ... ... жемістер орналастырып, ауыспалы егіншілік жүйесін
ғылыми негізде жүргізуге ... жер ... ... фермерлік шаруашылықтарда екпе өсімдіктерді
бір жерге кезектестіріп өсіру ... ... ... түрі ... Мұндай жүйе кезінде егістік ... ... ... ... ... ... ... картоп, жүгері), малазығындық дақылдар
(шөптер, тамыр жемістер) өзара алмастырылып үнемі өсіріле береді. ... ... таза жер ... ... ... бір ...... жиып болысымен сидералдық дақылды (бөрібүршақ, ... ... ... ... ... ... ... жасыл тыңайтқыш ретінде
өсіріп, көк күйінде топыраққа араластырып жыртып ... ... Ол ... ... және басқа да өсімдікке қажетті қоректік ... үшін ... ... ... ... ... ... Күріш өсіретін ірі агроқұрылымдарға 7 танапты
ауыспалы егіс қолайлы. Дақылдар төмендегіше алмастырылып ... ... 2. ... 3. Күріш; 4. Күріш; 5. Шөптесін танап; 6. Күріш; 7.
Күріш.
Орташа және кіші шаруа қожалықтарына 5 және 4 ... ... ... ... ... нұсқа |II ... |
|5 ... ... ... егіс |4 ... ... ... егіс |
|жүйесі ... ... ... ... 1 ... бидай+түйежоңышқа 1 |
|жыл |жыл ... ... 2 жыл |2. ... ... ... 3 жыл |3. ... ... Күріш |4. ... ... ... | ... 7 ... ауыспалы егісте күріш 57,2%, ... 28,6% ... ... ... ... 14,2%; 5 ... күріш 40%, жоңышқа
40%, дәнді дақыл 20%; 4 танаптыда күріш 50%, ... ... 25%, ... ... жерлерде түйежоңышқаны ауыспалы егіс ... ... және ... ... өте ... Себебі
түйежоңышқаның тамыры 2-3 метр терендікөке дейін тарайды. Сондықтан топырақ
құрамындағы ылғалды ұтымды пайдаланып, арам ... ... ... ... ... ... ... егістік алқапты арам шөптен тазартып сор
топырақты жерлердің тұзын кемітуге ықпал жасайды.
Қорытынды
1.Далалық зерттеулердің салыстырмалы талдау мәліметтері бойынша,
зерттеу кезеңінде, ... ... ... ... ... жоқ ... ... болды. Өзгеріссіз қалғаны негізгі
диагностикалық белгілері, генетикалық горизонттардың қуаты, құрылысы.
2.ТЭА-да 2015ж 2012жылмен салыстырғанда көрсеткіштердің төмендеуімен
қатар жоғарылау да байқалады. ТЭА-1-де 0-30см ... ... ... ... ал ТЭА- 2,3-те ... ... 2,74% дан 18,8% ... болды. Жалпы азот мөлшері ТЭА-1,2-де
3,13%-дан 25%-ға дейін көтерілді, ал ТЭП-3-те 2012 жылмен салыстырғанда
ешқандай ... жоқ. ... ... ... ... барлық ТЭА-да оның
мөлшерінің 2012 жылмен салыстырғанда 1,82-ден 31,88%-ға дейін көбейгенін
байқаймыз. ТЭА-1,2 –де жылжымалы фосфордың мөлшері 71,9%-дан 73,2% -ға
дейін көбейді, ал ... -44,84% -ға ... ТЭА ... ... ... ... 65,0-ға дейін көбейді, ал ТЭА-3-те -17,48%-ға
азайды.Топырақ көрсеткіштерінің өзгеруі, агротехниканың майда шаруашылық
субъектлерінің егістерінде пайдаланатын түрлі деңгейде, сонымен қатар,
тыңайтқышты ... ... ... ... нәтижесі бойынша, бул тұзданған телімдерді бақылаудың
негізгі критерий ... ... №3 ...... алаң ... ... бақылау бойынша өзгеріссіз қалды, ягни тұзданбанған.
Алдынғы турда ТЭП-1 жеңіл ... ... ал 2015 ... ... олар орташа ... ... ... ... ... 2012 ... бақылауы бойынша олар сәл құмбалшықты, шайылудың
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... агротехника (ТЭА-3) жүргізу
үсынылады, ал (ТЭА-1,2) жерлерінде, топырақ тұздауына қарсыкүрделі емес
мелиоративті шаралар жүргізу ... ... ... окруғінің өндірістік кооперативтін суармалы жерді
күтіп-баптау тәжірибелерін сараптайтын болсақ, казіргі жағдайда ... ... ... ... құнарын котеру үшін үш ... ... ... ... Олар ... ... талапқа сай
деңгейде жұмыс істейтін күйге келтіру, сапалы ... ... ... ... және ... ... ... биологиялық белсенділігі жоғары ортаға айналдыру болып табылады.
5. Шаруашылықта дақылдарға тыңайтқыштарды келесі мөлшерде ... -N 150 Р 60 , ... ... суармалы - N 50-60 , Р 45 - 60 , К 40-
45, ... ... 210 Р60 К60, ... 1жыл - N 60Р90 К0, күріш 2 жыл - N
90-120 Р90 К45, күріш 3 жыл - N 120-150 Р90 ... ... ... ... ... исследования. - М., 1975
2. Агрохимия (под ред.Б.Ягодина). - М., 1989
3. Әуезов Ә.Ә., Атакулов Т.А., Сулейменова Н.Ш. ... ... ... Елешев P., Смагұлов Т., Балғабаев Ө. Агрохимия жене тыңайтқыш
қолдану жүйесі. — Алматы, 2000
5. Елешев P., ... С, ... Т. ... ... -Алматы, 2005
6. Журбицкий З.И. Теория и практика вегетационного ме-тода. - М., 1968
7. Королев Ю.А. Банк ... ... ... ... ... ... Методические указания по проведению комплексного мониторинга
плодородия почв земель сельскохозяйственного назначения. - М., 2003
5. Елешев P., Елюбаев С, Смағұлов Т. Топырақ ... ... ... ... З.И. Теория и практика вегетационного метода. - М., 1968
7. Королев Ю.А. Банк ... ... ... Казахстан. -
Кемерово, 2004
8. Методические указания по проведению комплексного мониторинга
плодородия почв земель сельскохозяйственного назначения. - М., 2003
9. Методическое руководство по ... ... ... ... ... ... ... Минеев В.Г., Лебедева А.А. История агрохимии и методологии
агрохимических исследований. — М., 2003
11. ... Р., ... ... Қ. ... топырақтары.
Орысша-қазақша сөздік. Алматы-2008.
12. Михайлов Н.Н., Книпер В.П. Определение потребности растений в
удобрениях. - М., ... ... ... и рекомендации по применению удобрений в Казахстане.
- Алма-Ата, 1982
14. Пономарева А.Т., Елешев Р.Е. Система применения удобрений. - Алма-
Ата, 1991
15. Практикум по ... (под ... - М., ... Прянишников Д.Н. Избранные сочинения. - т.1. - М., 1967
17. Сеитов И.С. Егіс тәжірибелерін жүргізудін ... ... Б.А. ... полевого опыта. М.,Агропромиздат, 1985г., с.
223-313
19.Слащев В.С., Искаков У.М. Экоструктуры Казахстана. Алма – ... ... 1992 -295 с.15. ... ... среды. Под.ред.
20.С.А. Брылова и профессора К.Штродки. - М: Высш.шк.,1985.283с.
21.Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей ... - Алма – ... ... 1991. - 182 с. 13.
22.Фурсов В.И. Экологические ... ... ... - Алма - Ата:
Ана тілі, 1991. - 192 с.14.
23.Кененбаев С.Б. Ресурсосберегающие технологии возделывания
сельскохозяйственных ... на ... и ... ... Юга ... ... // ... докладов Международной научно-
практической ... ... ... ... ... ... сельского хозяйства». Усть-Каменогорск 2005.с.39 – 41.
24.Методические рекомендации «Биоэнергетическая оценка технологий
возделывания сельскохозяйственных культур» Под ... ред. ... А.И. ... А.Н. – ... Методика государственного сортоиспытания с.-х. культур, 1971
26. ... ... ... ауыл шаруашылығы өңдірісін өркендету жұйесі.
Алматы, «Издательство» Бастау ЖШС 2006 ж.
27. ӘН дипломдық жобаны ұйымдастыру . ... ... ӘН ОҚМУ 7.15 – ... ... Б.О.Ғылыми зерттеу негіздері пәнінен дәріс жинағы. 5В080100-
«Агрономия», 5В080800-«Топырақтану және агрохимия» студенттерге арналған.
Шымкент, 2014. М.Әуезов атындағы ОҚМУ.165б.
29. Раисов Б.О., ... Ш. ... ... ... Оқу ... және агрохимия» студенттерге арналған. 2009. М.Әуезов
атындағы ОҚМУ.161б.
30. Раисов Б.О., Өмірзақ Т. Методические указания для выполнения ... для ... ... ... 2011. ... ... см
0,60
0,64
0,58
0,73
0,71
0,00
0,10
0,20
0,30
0,40
0,50
0,60
0,70
0,80
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,58
0,65
0,50
0,77
0,63
0,00
0,10
0,20
0,30
0,40
0,50
0,60
0,70
0,80
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,066
0,031
0,030
0,032
0,040
0,000
0,010
0,020
0,030
0,040
0,050
0,060
0,070
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,045
0,035
0,032
0,032
0,033
0,000
0,005
0,010
0,015
0,020
0,025
0,030
0,035
0,040
0,045
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,055
0,026
0,024
0,034
0,034
0,000
0,010
0,020
0,030
0,040
0,050
0,060
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,180
0,263
0,202
0,180
0,216
0,000
0,050
0,100
0,150
0,200
0,250
0,300
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,180
0,204
0,190
0,160
0,211
0,000
0,050
0,100
0,150
0,200
0,250
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,152
0,192
0,187
0,165
0,168
0,000
0,020
0,040
0,060
0,080
0,100
0,120
0,140
0,160
0,180
0,200
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
2,36
3,06
4,67
1,46
2,51
0,00
0,50
1,00
1,50
2,00
2,50
3,00
3,50
4,00
4,50
5,00
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
7,92
2,72
3,08
1,57
2,72
0,00
1,00
2,00
3,00
4,00
5,00
6,00
7,00
8,00
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
3,72
2,59
2,54
2,81
1,55
0,00
0,50
1,00
1,50
2,00
2,50
3,00
3,50
4,00
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
15,2
16,3
18,0
29,7
0,00
5,00
10,00
15,00
20,00
25,00
30,00
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
15,04
19,7
20,0
0,00
2,00
4,00
6,00
8,00
10,00
12,00
14,00
16,00
18,00
20,00
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
12,5
20,6
17,0
0,00
5,00
10,00
15,00
20,00
25,00
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,350
0,381
0,383
0,340
0,660
0,000
0,100
0,200
0,300
0,400
0,500
0,600
0,700
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,495
0,510
0,550
0,475
0,444
0,000
0,100
0,200
0,300
0,400
0,500
0,600
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см
0,070
0,073
0,070
0,099
0,097
0,000
0,010
0,020
0,030
0,040
0,050
0,060
0,070
0,080
0,090
0,100
2001
2006
2009
2012
2015
0-30 см

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
2013-2014-2015 жылдардағы Қазақстан Республикасының негізгі макроэкономикалық көрсеткішінің сипаттамасы17 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
«Есте сақтау құрылғыларының классификациясы.динамикалық жад контроллері»5 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Автоматты реттеу жүйесінің динамикасын талдау6 бет
Алматы облысы Талғар ауданы "Айршир" АҚ-ның қара-қоңыр топырағының ауылшаруашылығында қолдану нәтижесінде құнарлылық көрсеткіштерінің өзгеруі35 бет
Алматы облысының ұлттық құрамының динамикасын картографиялау61 бет
Арал өңірінің тұзды батпақты шалғынды топырағында өсірілген күріш өніміне отандық препараттардың әсері30 бет
Ақпаратты өрнектеудің динамикалық тәсілдері24 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь