Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу петроглифтерінің зерттелуі

Кіріспе

І.Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы петроглифтер туралы зерттеудің қалыптасуы мен дамуы


ІІ.Аймақтағы петроглифтер тарихнамасы

2.1Оңтүстік Қазақстандағы петроглифтер туралы еңбектер

2.2Жетісу петроглифтерінің зерттелуі

Қорытынды

Әдебиеттер тізімі

Қосымшалар
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері өзіміздің төл тарихымызды жазуда жаңа теориялық тұрғыдан келу, бұрын назар аударылмаған мәселелерді қарастыру орын алып отыр. Әсіресе, өткен тарих пен бүгінгі күн арасында қандай байланыс бар, нені жоғалттық, нені сақтап қала алдық деген сұрақ та туындайды. Осы жерде тарихи зерттеуде өзіндік орны бар, бірқатар мағлұматтар беретін мәдени, тарихи ескерткіштерімізді зерттеу және олармен халықты таныстырып, насихаттау ісінің қажеттілігі туындайды. Бұл жерде тарихи ескерткіштер бұрын-соңды қалай зерттелді, олар туралы не жазылып, не айтылды деген сияқты сұрақтар да туындайды, осы сұрақтың жауабын таба білгенде ғана біз тарихи мұраларымыздың бүгінгі таңда ғылыми айналымда бар не жоқ екенін анықтай аламыз.
Тастағы таңбалар аса құнды және қызықты тарихи ескерткіштер қатарына жатады. Ол әлі жазу пайда болмаған ежелгі дәуір мен одан бертіндегі өмір сүрген адамдардың өмірі, дүниетанымы, түсінігі туралы ақпарат беретін дерек болып табылады. Сондықтан оларды тек тас бетіндегі сурет немесе өнер туындысы деп емес, бірінші кезекте тарихи дерек ретінде қарастыру қажет. Сол себепті де оларды нақты ғылыми тұрғыдан зерттеп, қорытындылар жасап отырудың өзі күрделі іс.
Қазақстан териториясында тастағы таңбалар көптеп кездеседі. Оның ішінде біз қарастырайық деп отырған Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың аумағында петроглифтер көп шоғырланған. Алайда олардың бәрі түгелдей қамтылып, есепке алынып, зерттелген деп айта қою қиын. Бірақ дегенмен де бұл салада зерттеулер жүргізіліп, бірқатар теориялық мәселелер де көтерілген, атап айтсақ петроглифтерді мерзімдеу, олардың мазмұнын түсіндіру, яғни семантикасы сияқты жұмыстар жүргізуге бет бұрған. Тастағы таңбалар туралы алғашқы жазбалар ХІХ-ғ. басында пайда болғанымен, нақты ғылыми тұрғыда зерттелуі ХХ-ғ ортасында орын алады. Олардың мазмұны әр түрлі.
Осыған орай тастағы таңбалар туралы бүгінгі күнге дейін жүргізілген зерттеу жұмыстары мен олардың мазмұнын талдаудың қажеттілігі де туындайды. Себебі тастағы таңбаларды тарихи дерек көзі ретінде пайдаланбас бұрын, олардың дерек ретінде ғылыми негізделуін біліп алу және олардағы көзқарастардың дұрыстығын анықтап алу қажет. Мысалы, тастағы таңбалар басқа бір ескерткіштерді зерттеуде мүмкін немесе ежелгі адамдардың дүниетанымы, тұрмысы туралы қорытындылар жасауда пайдаланылуы мүмкін. Сол себепті де петроглифтерді тек сипаттап, санын тіркеп қана қоймай, оларға қатысты теориялық тұжырымдарды талдау да маңызды.
1. Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы. 1972ж. Т.5
2..Кадырбаев М.К,.Марьяшев А.Н. Наскальные изображения хребта Каратау. А. 1977г.
3. Максимова А.Г., Ермолаева А.С., Марьяшев А.Н. Наскальные изображения Тамгалы. А.1985г.
4. Сенигова Т.Н. Наскальные изображения у поселения Актобе. В книге: Археологические исследования на северных склонах Каратау. А.1962г.
5. Байпаков К.М.Петроглифы в горах Кульжабасы. А.2004г.
6.Ешкіөлмес тауларындағы петроглифтер. Мәдени мұра: археология ескерткіштері. А.2005ж.
7. Мариковский П.И. Камни рассказывают. А.1999г.
8. Мариковский П.И. В стране каменных курганов и насальных рисунков. А.2005г.
9. Мариковский П.И. Рисунки на скалах южных и центральных районов Казахстана. А.2004г.
10. Ренато С.Наскальные изображения Южного Казахстана. А.2005г.
11.Қазақстан тарихы. А. 2000. Т1.
12. Самашев З.С. Петроглифы Казахстана. А.2006г.
13. Бернштам А.Н.Наскальные изображения Саймалы-Таш. СЭ, 1952, №2
14. Формозов А.А. Наскальные изображения и их изучение. М.1987ж.
15. Шер Я.А.Каменные изваяния Семиречья. М-Л. 1966г.
16. Медоев А.Г.Гравюры на скалах Сары-Арки. А.1979г.
17. Пантусов Н.Н. Тамгалы тас. А.Позднеев Обьяснение надписей и изображенийТамгалы-Тас. Верный, 1897г.
18.Памятники наскального искусства Центральной Азии. Сборник. А.2004г.
19. Алпысбаев Х.А.Новые наскальные изображения Бостандыкского района. «ТрудыИИАЭ АН КазССР», Т1, 1956г.
20..Марьяшев М.К Каратауские колесницы.-В книге.: Археологические исследования в казахстане. А.1973г.
21. Марьяшев А.Н., Горячев А.А. Наскальные изображения Семиречья. А. 2002г.
22.Марьяшев А.Н., Рогожинский А.Е. Наскальные изображения в горах Ешкиольмес. А.1991г.
23.Рогожинский А.е. археологический комплекс эпохи бронзы урочища Тамгалы. А.1994г.
24.Максимова А.Г. Наскальные изображения ущелья Тамгалы.-Вестник Ан КазССР. 1958г.№9
25.История и археология Семиречья. А.1999г.
26.Костина Т.Д., Савельева В.М. археологические исследования в Южном Казахстане. А.1984г.
27.Самашев З.С. Наскальные изображения верхнего прииртышья. А.1992г.

40
28.Бернштам А.Н. Памятники старины Таласской долины. А.1971г.
29.Черников С.С. Наскальные изображения верховий Иртыша.СА.1947, №9
30.Марьяшев А.Н. Отчет о полевых исследованиях в Семиречье. 2002
        
        Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу петроглифтерінің зерттелуі
Жоспар:
Кіріспе
І.Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы петроглифтер ... ... мен ... петроглифтер тарихнамасы
2.1Оңтүстік Қазақстандағы петроглифтер туралы еңбектер
2.2Жетісу петроглифтерінің зерттелуі
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Қосымшалар
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы петроглифтердің ... ... ... ... алғаннан бері өзіміздің төл
тарихымызды жазуда жаңа теориялық тұрғыдан келу, бұрын назар аударылмаған
мәселелерді ... орын алып ... ... ... ... пен ... ... қандай байланыс бар, нені жоғалттық, нені сақтап қала алдық деген
сұрақ та туындайды. Осы жерде тарихи ... ... орны бар, ... ... ... ... ... зерттеу және олармен
халықты таныстырып, насихаттау ісінің қажеттілігі туындайды. Бұл жерде
тарихи ескерткіштер бұрын-соңды ... ... олар ... не ... ... ... сияқты сұрақтар да туындайды, осы сұрақтың жауабын таба
білгенде ғана біз ... ... ... таңда ғылыми айналымда бар
не жоқ екенін анықтай аламыз.
Тастағы таңбалар аса құнды және қызықты тарихи ... ... Ол әлі жазу ... ... ... ... мен одан бертіндегі өмір
сүрген адамдардың өмірі, дүниетанымы, түсінігі туралы ақпарат беретін ... ... ... оларды тек тас бетіндегі сурет ... ... деп ... бірінші кезекте тарихи дерек ретінде қарастыру қажет.
Сол себепті де оларды нақты ғылыми тұрғыдан ... ... ... өзі ... ... териториясында тастағы таңбалар көптеп кездеседі. Оның
ішінде біз ... деп ... ... ... мен Жетісудың
аумағында петроглифтер көп шоғырланған. ... ... бәрі ... ... ... ... деп айта қою қиын. Бірақ дегенмен де
бұл салада зерттеулер жүргізіліп, ... ... ... де
көтерілген, атап айтсақ петроглифтерді ... ... ... яғни ... ... ... жүргізуге бет бұрған. Тастағы
таңбалар туралы алғашқы жазбалар ХІХ-ғ. басында пайда болғанымен, ... ... ... ХХ-ғ ... орын ... ... мазмұны әр
түрлі.
Осыған орай тастағы таңбалар туралы бүгінгі күнге ... ... ... мен ... ... ... қажеттілігі де туындайды.
Себебі тастағы таңбаларды тарихи дерек көзі ... ... ... ... ретінде ғылыми негізделуін біліп алу және олардағы
көзқарастардың дұрыстығын ... алу ... ... ... таңбалар басқа
бір ескерткіштерді зерттеуде мүмкін немесе ежелгі адамдардың ... ... ... жасауда пайдаланылуы мүмкін. Сол ... ... тек ... санын тіркеп қана қоймай, оларға қатысты
теориялық тұжырымдарды талдау да маңызды.
Бүгінге дейін тастағы ... ... ... ... жұмыстары
жүргізіліп, ғылыми еңбектер жарық көрген. ... ... ... ... іздеген адамның олардың қайсысында қандай мәселе көрсетілгенін,
өзіне қажет петроглифтер орналасқан аймақ немесе белгілі бір ... ... ... ... ала ... туралы толық білмеуі
мүмкін. Сол үшін біз ұсынатын зерттеу жұмысы петроглифтер ... ... ... ... жасап, олардағы көтерілген мәселелер жайлы ақпарат
бере алады деп ойлаймыз. Сонымен қатар тағы бір ... жайт ... ... ... күні ... бара ... себепті, бізге дейін
жазылған еңбектерде олар туралы мәліметтер, суреттері келтірілуі мүмкін.
Бұл оларды ... ... ... ... ... ... көтеріп отырған мәселенің өзектілігі оның ғылыми жаңалығымен
байланысты. Бұл осы ... ... ... ... ... ... ғылыми
зерттеу жұмысының жоқ болуы себепті, алғашқы зерттеулердің бірі ... ... ... ... ... ... ... жалпы
петроглифтер туралы еңбектерінде көрініс тапқанымен, бүгінгі күнге ... ... ... ... ... ... жоқ. ... біздің
жұмысымыз тастағы таңбалар туралы зерттеу жұмыстарымен танытыруға ұмтылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты.
Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... қарастыру.
Жұмыстың шешуі тиіс міндеттері:
1.Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы петроглифтерді зерттеу ісінің
қалыптасуы мен дамуын ... ... ... ... ... ... ... мерзімін анықтауға байланысты тұжырымдарды талдау
4.Оңтүстік Қазақстандағы тастағы таңбаларға ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі. Мәселенің бүгінгі күнге дейін зерттелуіне келер
болсақ, бұл ... ... ... аз ... ... атап ... ... байланысты пікірлер негізінен тастағы таңбалар туралы
жазылған ... ... ... ... ... «Наскальные изображения хребта Каратау» монографиясында бір
тарауы тастағы таңбалардың ... ... ... Бұл ... ... байланысты алғаш ХІХ-ғ пайда болған жұмыстарды
атап ... ... ... ... ... ... және Орта Азия ... зерттеулерге де тоқталып өтеді. Бұл петроглифтерді зерттеудің
медологиялық негізін анықтау үшін де ... ... Олар ... еңбектерін атап өтеді (2.20). Бұл авторлар тастағы таңбалардың
мерзімін анықтау бойынша біраз талпыныстар жасаған. Авторлар өз ... ... ... ... ... ... атап ... Алайда бұл жұмыс сонау 1977ж. жарық көрген. Сол
себепті ... ... ... ... ... ішіндегі зертеулер туралы мағлұмат ала алмаймыз.
Жоғарыда аталған М.К.Қадырбаев пен А.Н.Марьяшевтің еңбегі туралы
Т.Д.Костина, ... ... ... в ... атты ... ... ... (26.18). Олар жұмысты Оңтүстік
Қазақстандағы тастағы таңбалар ... ... және ... ... ... ... деп баға береді. Бірақ бұл жұмыста ... ... ... ... ... туралы пікірлер айтылмайды. Бұл
да өз кезегінде жалпы сипаттап өту түріндегі мақала.
Жетісудағы ... ... ... жүргізілген зерттеулерге
қатысты шолу түрінде ... осы ... ... ... жұмыстарда көрініс табады. «Петроглифы в ... ... ... бұл ... ... ... алғаш Ш.Ш.Уәлиханов
суретке қалдырып кеткен дей келе, қазіргі ... ... ... тауындағы
петроглифтер туралы жазылған еңбектерді атап өтеді (5. 2).
Көріп отырғанымыздай мәселенің зерттелуі ... емес және ... ... негізі. Зерттеу жұмысының деректеріне келер
болсақ, біз жұмысымызда екі дерек түрін пайдаланамыз. ... ... ... ... саны бірнеше мыңға жетеді және ... ... ... Зертеушілер оларды өз еңбектерінде
келтіріп, оларға қатысты қорытындылар жасап отырған. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... орналасқан негізгі орындарға арпаөзен,
Қойбағар, Тамғалытас, Ешкіөлмес, Құлжабасы тауы жатады.Осыған орай біз ... ... ... ... ... кейбір таңбаларды әр автор
әртүрлі тұрғыда түсіндіруі кездеседі.
Деректердің екінші түріне тастағы таңбалар туралы ... ... ... ... ... ... жазылған алғашқы зерттеулер мен
бүгінгі күнге дейінгі жұмыстар ... Біз бұл ... ... ... жазып, суретке түсірген Н.Н.Пантусовтан бастаймыз. Одан кейінгі кеңес
өкіметі кезінде нақты ... ... ... ... ... ... А.Н. ... еңбектерін толықтай қарастыруға
тырысамыз. Осы жұмыстардағы негізгі ойларды, тұжырымдарды қарастыра отырып,
біз тастағы таңбалардың қазіргі таңдағы зерттелу деңгейін ... ... ... ... Жұмыста петроглифтер
туралы зерттеу жұмыстарын жүргізген және соған орай ... ... ... ... ... ... еңбектері теориялық
жағынан негіз бола алады. Бұл ... тек ... қана ... ... ... ... және әлемдік зерттеушілерді ала аламыз. Себебі олар өз
еңбектерінде тек ... ... ... ғана ... ... ... зерттеумен айналысқан авторлар жұмыстарына талдау
5
келтіріп, қандай мәселелерге көңіл бөлу керек екендігін де қатысты пікірлер
айтып ... ... ... ... А.Н.Бернштам, А.А.Формозов,
М.К.Кадырбаев, А.Н.Марьяшев, З.С.Самашев сияқты ғалымдар жұмыстары жатады.
Біз жұмысымызда бірқатар ... ... ... ... ... ... салыстыру, жүйелеу, жалпылау, қорыту сияқты әдістер
жатады. Себебі біз ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін жүйелеп, авторлардың ... ... ... ... ... ойларды, қорытындыларды да
анықтап отыруымыз қажет. Сонымен ... ... ... өздерін
салыстырып, талдау арқылы зерттеулердің тұжырымдарының дұрыстығына көз
жеткізуге ... ... ... және ... ... ... ... жағынан алсақ петроглифтер туралы алғашқы зерттеулер ХІХ-ғ.
пайда болған және бұл ... ... ... дейін жалғасып келеді.
Себебі тастағы таңбалар әлі толық қамтылып, зерттеліп бітпеген. Сондықтан
да біз жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... Осыған орай біздің зерттеу жұмысымыз ХІХ-ғ. ... ... ... ... ... Ал ... тастағы таңбалардың пайда болу
кезеңіне ... ... ... онда біз сонау ерте қола ... ... ... ... ... тоқталатын болсақ тақырыпта көрсетілгендей біз
Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... Бұл жерде тағы бір айта кететін жайт тастағы
таңбалар туралы зерттеулер жүргізген ... ... ... ... ... петроглифтерді де қарастырған, яғни Жетісуды жалпы
Оңтүстік Қазақстанмен бір кешенде қарастырады. ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігі: Жоңғар Алатауы, Шу-Іле
таулары және Қаратау жотасы болып табылады. ... біз өз ... ... және Жетісуды екі бөлек қарастыруға тырысамыз.
Жұмыстың зерттеу обьектісі ХІХ-ғ. осы ... ... ... ... жазылған еңбектер. Олардың ішінде монографиялар, яғни ғылыми
зерттеулер ... ... ... және ... ... ... де ... ғылыми жаңалығы. Жұмыстың жаңалығы жоғарыда тақырыптың
өзектілігін анықтау барысында айтылып кетті. Атап ... ... ... ... ... ... ... жазылған зерттеу жұмыстарын түгел
қамтып, талдап жүргізілген еңбек жоқ. Сондықтан ... ... осы ... ... ... бірі ... Біз өз жұмысымызда зерттеу
еңбектеріндегі петроглифтердің мерзімін анықтау, сипаттап талдау, ... ... ... ... ... түсіндіру, қазіргі
таңда оларды пайдалану мүмкіндіктерін анықтауға байланысты ... ... біз ... ... ... мен Жетісудағы тастағы
таңбалар туралы зерттеу жұмыстарын қамтып, олардың бүгінгі күндегі маңызын
анықтауға ұмтыламыз. Бұл үшін ... ... ... ... ... даму ... және зерттеу еңбектерінің мазмұнын жан-жақты талдау
міндетін қойып отырмыз.
Біздің бұл тақырыпты ... ... ... ... ... Ол осы мәселеге байланысты зерттеу жұымысының жоқтығы болып отыр. Біз
көрсетіп кеткен кейбір ... бұл ... ... ... ... ... ішкі ... жоқ, негізінен атап өту ғана орын
алған. Сол ... ... ... осы мәселеге байланысты зерттеуге ұмтылып
отырмыз.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және ... ... ... ... мен ... ... келтіріледі.
7
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы тастағы таңбалар туралы зерттеудің
қалыптасуы мен дамуы
Оңтүстік Қазақстандағы тастағы ... ... ... және ... ... ... кешірек басталды. Бұның негізгі
себебі Қазақстанның Оңтүстік ... ... тек ... ... ... ... ... байланысты болды. Сол себепті Қазақстанның
Оңтүстігіндегі тастағы таңбаларды алғаш орыс зерттеушілері ... ... ... ... табиғаты, халқы т.б. туралы ақпараттар жаза ... ... ... ... да ... ... ... және көптеген ақпараттар Жетісудан келіп ... ... ... ... бай өлке ... ... қоса ... таңбалар
ашық орналасуы себепті оларды көп күш жұмсап тазалап ... ... ... еді. ... ... Тамғалытастағы Іле бойындағы
тастағы буддалар суреті мен Шолақ ... ... ... суретін
салған.
Бұдан кейін Жетісудағы петроглифтер туралы ақпарат қалдырған
шығыстанушы, ориенталист, орыс ... Н.Н. ... ... Ол 1879 ... ... ... №43 санында Жоңғар Алатауы ... ... ... ... (1. 18). Оның ... ... мәліметтері осымен шектелмейді. Бұдан кейін 15 жылдай уақыт ... ... ... және ... ... жанындағы тастағы таңбалар
туралы археологиялық комиссияға мәліметтер беріп отырады (1880 ж.), ... ... ... ... мен Қара ... ... ... газеттерге жазып отырды.
1884 ж. А.М. Никольский мен Г.В. Фишер Іле өзені бойындағы Тамғалытас
шатқалында көптеген тастағы суреттерді табады. Бұл ... ... ... ... ... (17. 345).
Оңтүстік Қазақстанның тастағы таңбалары туралы құнды ақпараттарды
археология әуесқойларының Түркістан үйірмесі клтіріп отырған. В.А. ... ... ... ... хаттамасында топограф ғалым
М.А. Кирхгоф сөзінен Қаратаудың Оңтүстік етегіндегі Бесарық ... ... мен ... ... ... ... келтіреді (5). Кейін М.А.
Кирхгофтың бұл ... ... И. ... жазады. (1. 19)
Алайда Бесарық шатқалындағы тастағы таңбалар туралы ... ... ... ол ... қай ... туралы сөз болып отырғанын
анықтау қиын. Негізі Марьяшев А.Н, ... М.К. ... ... ... екі тобы бар: бірі ... ... ауыздан алыс емес
жерде, Шығыстағы аласа ... ... ... ... ... ойып ... бейнелері көбірек; екіншісі шатқал бойымен 9 шақырым
биіктікте Күйкентай ... ... ... пікірінше М.А. Кирхгоф мәліметтері төменгі топқа қатысты болса
керек, дегенмен шоғырланған екі топ ... ... ... ... мүмкін деп санайды (1.19).
Жалпы алғанда революцияға ... ... ... ... ... ... ... болды. өйткені зерттеушілер
зерттеу барысында ... ... ... ... қоймаған еді. Сол себепті
олар кейбір сурет ... жай ... ... ... олар туралы
өздерінің жалпы әсерлерін келтірумен шектелген. Онда петроглифтердің жасын
анықтау, олардың кімге жататынын ... ... ... ... ұмтылыстарды көре алмаймыз.
Кеңес өкіметі тұсында петроглифтерді ... ... ... келу орын ала ... Бұл ... зерттеуші-ғалымдар
петроглифтердің семантикасы, петроглифтерді мерзімдеу мәселесіне қатысты
пікірлер айтады. Алайда ХХ ғ. басынан ... ... ... бойы ... ... және ... ... туралы зерттеулер жоқтың қасы.
1957 ж. А.Г. Максимова экспедициясы Шу-Іле тауларының Оңтүстік-Батыс
бөлігінде Тамғалы ... ... ... табады. Бұл тастағы
суреттер мазмұны өте бай және ... еді. А.Г. ... ... ... ... оларды үш кезеңге бөледі: саққа дейінгі, сақ ... ... ... ... Бұл мәліметтерді «Наскальные изображения
ущелья Тамгалы» атты ... ... (24. 108). Оған ... ... ... ... ... Тамғалыдағы
басталған жұмыс біраз тоқтайды.
Қазақстандағы петроглифтердің орналасуы бойынша анағұрлым кең
мағлұмат ... ... Х.А. ... пен Т.Н. Сенигованың мақалалары
жатады. Х.А.Алпысбаев «Новые наскальные изображения Бостандыкского ... 85-б.) атты ... ... ... ... ... картасындағы бейнелер туралы жазады. Ол бейнелер ... ... ... ... ... ... ... сақ тобына жатқызады. Себебі
оның пікірінше бұл бейнелер стильдік ... ... ... ... қола қазандарындағы бейнелерге ұқсас (10).
Т.Н. Сенигова мақаласында тастағы таңбалардың 8 тобын сипаттап
жазады, олар ... ... ... ... ... ... ... тастарға орналасқан. «....основная часть рисунков (одиночные
фигуры козла, оленя – группы І, ІІІ, ІV, V) ... ... до н.э., ... ... ІІІ, VІ, VІІІ) – І – ІІІ в.в. н.э.» деп ол ... екі ... жатқызады (11). Мұндай мерзімдеу негізінде кейбір
жануарлар бейнелерінің басқа аймақтардағы суреттермен ... ... ... козлов аналогичные прежней группе, имеются в Эрши, в
Саймалы таше в VІІ и V в.в. до н.э. и в ... ... на ... ... же ... ... на ... зафиксированы во многих
9
районах Казахстана и датируются VІ - І V.в.в. до н.э. и ... ... 96-б.) ... ... ... ... таңбаларды ғасыр бойынша тура
мерзімдеуге ұмтылады.
Жалпы Оңтүстік Қазақстанның петроглифтерін ... ... ... ... ескерткіштермен салыстырып отыру
жиі кездеседі. әсіресе Қазақстанға Шу және Талас аңғарында орналасқан
тарихи–мәдени ... ... ... ескерткіштер бар Солтүстік
Қырғызстанмен ұқсастықтар аңғарылады.
Тастағы ... ... ... ... гөрі
тарихи-жануарлық тұрғыдан келу де кездеседі. Бұл ... ... ... П.И. ... ... ... ... Ол өсімдіктер,
жануарлар, жәндіктер өмірін зерттеп, бақылаумен қатар ... ... ... ... ... ... ... салып отырған. Ол әсіресе,
Оңтүстік Қазақстан, Жетісу территориясындағытастағы таңбалармен айналысқан.
Оның зерттеу мақалалары ... ХХ.ғ. 50-60 ... ... көре ... таңбаларға арналған кітаптары әлі күнге дейін жарық көруде. Олардың
қатарында «О наскальных изображениях в горах Чулак» (мақала), ... гор ... ... на ... ... и ... ... т.б. Г.И. Мариковский еңбектерінің бір ерекшелігі арнайы ... ... ... ... ... ескертулер келтіруі
болып табылады. сонымен қатар бұл ... ... ... қалдырды,
тастағы таңбалар дегеніміз не деген сұрақтарға да жауап ... ... ... ... табу және зерттеу керектігіне байланысты ұсыныстар
айтады. Г.И. ... тағы бір ... ... ... ... жайылып бара жатқандығы және оларды сақтау керектігі. «Впервые
1964 г. я встретил, ... ... ... ... ... ... Алматы, ныне называемого Тамгалыташ. После двухдесятилетий,
посетив его, был ... ... или даже ... ... дей ... ... ... жайылып кетуі қаупінен оларды
суретке түсіріп, олардың ішіндегі анағұрлым қызықтыларының ... бел ... ... (7. ... ж. Оңтүстік – Қазақстандық археологиялық экспедицияның қарату
отрядының ... ... Бұл ... бес ... ... ... ... Қошқар-ата, Ксан, Майдантал және ... ірі ... ірі ... ашып ... Осы ... тастағы таңбалар
негізінде М.К.Қадырбаев пен А.Н. Марьяшевтің «Наскальные изображения хребта
Каратау» атты ... ... ... (1. 25-б.). Бұл ... ... ... ... көшпенді тайпалардың жартастағы қалдырған өнер
туындыларын сипаттау мен талдауға арналған алғашқы ... ... ... ... тастағы таңбалар орналасқан 4 ірі орын бойынша
мәліметтер келтіріледі. ... ... ... задача работы
состоит в публикации наиболее крупных комплексов ... ... ... ... по другим местонахождением этого района, сопоставлении
их с ... ... и ... областей Казахстана и Средней Азии и
разработке на этой основе относительной хронологии ... ... 13-б.). ... шығатыны еңбек Оңтүстік Қазақстандағы тастағы таңбаларды
жүйелеп, олардың мерзімін ... да бет ... ... ... аса ... деректердің бір түрі
ретінде талдаудың әдіс-тәсілдері, оларды мерзімдеуді әзірлеу, тастағы
таңбалардың ... ... ... де ... ... жасаған.
«Древние художники почти всегда выбрали для своих гравировок ... так ... ... ... – загаром – натечными глянцевыми
карточками из окислов железа и ... Со ... ... на ... ... ... покрываются патиной. Соотношение цвета патины
гравировки и скального фона ... как ... ... из ... ... возраста петроглифов. Степень пустынного
загара, или ... ... ... ... ... ... и зависит
от ряда причин: наклона поверхности, воздействия солнечных лучей, ... ... (2. ... ... ... жұмыстарына Ж.Құрманқұлов, Ч.Бакунина,
Л.Дробышева, Л.Концова, В. ... ... ... ...... ... ... қатысқан.
Отряд жұмысының арқасында Қаратау петроглифтері ғылыми айналымға
енгізілді. (2.13-б.)
1985 ж. ... А.Г., ... А.С., ... А.Н. ... ... ... атты кітап-альбомы шығады. Бұл ... ... ... ... таңбалар кезеңдерге бөлініп
көрсетіледі. Алдымен ... ... ... ... ол ... кімдер
қай уақытта зерттегені туралы айтылады. Жоғарыда айтып ... ... ... ... 1957 ж. А.Г. ... ... ССР ҒА-қ ... тауып зерттеген болатын.
Кітапта тастағы таңбаларды кезеңдеудің әдістерін қолдану туралы пікір
айтылып, авторлар таңбаларды белгілі бір дәуірлерде пайда болған заттармен,
өнердегі ... ... ... ... ... ... ... На это указывает множество фактов, в ... ... ... ... ... ... исследователей
первобытного искусства к эпохе бронзы; фигуры архаров, оленей ... ... ... зверином стиле; средневековые тюркские воины ... ... ... по ... и т.д.» (3. 5-б.)
Осыған орай авторлар Тамғалыдағы тастағы таңбаларды қола дәуіріндегі,
сақ дәуіріндегі және түркілік езеңдегі деп бөліп қарастырады.
Тастағы ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейінгі
жылдары өз жалғасын тауып отырады.
Бұл кезеңде тағы да ... А.Н., ... П.И., ... ... З.С., ... А.Г. ... ... болады. Осы уақыттарда
аталған авторлардың жұмыстары жарыққа шығады. Мысалы, 1991 ж. ... ... ... А.Е. ... ... в горах Ешколмес» атты зерттеу
жұмысын жазады.
Археологиялық ... ... ... ... әлі ... ... ... Әсіресе, елімізде «Мәдени мұра» мемлекеттік
бағдарламасының ... ... аса зор. ... ... ... ... алып, оларды қорғауды мақсат еткен
бағдарлама аясында тастағы таңбалар ... да ... ... ... ... ... ... ішінде атап өтуді қажет ететіндердің
бірі Марьяшев А.Н. мен Горячев А.А. ... ... ... ж.). Бұл еңбекте Құлжабасы тауындағы 80-жылдары Абай атындағы ... ... ... зерттеу жұмысының материалдары да
келтірілген. Бұл Жетісу бойынша материалдарды жалпылама қамтыған бірден-бір
монографиялық жұмыс болып табылады. сонымен ... 2002 ж. А.Х. ... ... ... ... ... экспедицияның
нәтижелері қамтылған.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы тастағы таңбаларды ... ... ... мен ... ... де ... ... Мысалы, 2003 ж. Құлжабасы тауында шетелдік ғалымдар Хонвуд С. ... Р. ... ... ... ... ... олардың маңыздылығы, рөлі туралы өзіндік пікір
айтқан және оларды топтап бөлуде өз ойын ... ... ... ... 2005 ж. ... ... көрген «Наскальные изображения Южного
Казахстана» атты жұмысында бірқатар мәселелерді көтерді және таңбалы тастар
бар алты ірі ... ... ... ... тастағы таңбаларды тек белгі,
сурет ретінде ... ... ... ... ... олардың
мазмұнын анықтау қажет деп, оларды ... да ... ... ... (10. 23-б.). ... тастағы таңбаларды құнды тарихи ... ... ... және оларды құжаттап есепке алып отыру керектігі
де атап өтіледі. (10. 29-б.)
Жоғарыда «Мәдени ... ... ... орай бірқатар
жұмыстар атқарылуда деп айтқанбыз. Атап айтсақ бағдарлама аясында тастағы
таңбаларды топтап, жүйелеу, есепке алу ... ... ... ... ... З.Ш. Самашевтің «Петроглифы Казахстана»; «Ешкіөлмес
тауларындағы петроглифтер»; «Петроглифы в ... ... ... Бұл аталған еңбектерде тастағы таңбалар туралы соңғы ... ... ... бойынша сипаттама берілген. Сонымен қатар
тастағы таңбаларды мерзімдеу мәселесі де көтерілген.
«Ешкіөлмес ... ... ... ... ... ... барысында оларды белгілі бір дәуірге жататын,
12
қатарлас орналасқан басқа ... ... ... ... ... белгілеу үшін және оларды осы
маңызды елді мекендермен, молалармен үилестіру үшін Көксу ... ... ... ... ... ... қарастыру қажет болды» (6. 11-
б.)
Тастағы таңбалардың ... ... ... бөлудің әдістерін
пайдалана отырып, петроглифтерді қола дәуіріндегі, сақ дәуіріндегі және
көне түркі заманының петроглифтері деп ... ... в ... ... ... ... тауындағы
бірқатар петроглифтер орналасқан орындарға ... ... ... мәселесі де көтерілген. «В целом надо отметить, что петроглифы
Кульжабасы эпохи бронзы имеют ... ... и с ... этой ... ... ... как в сюжетах, как и в технике нанесения петроглифов и в
стиле изображении. Однако имеется ряд ... ... на их ... - дей келе ... ... ... петроглифтерді
анағұрлым ертерек салынған петроглифтер қатарына жатқызады. (5. 8-б.)
Тастағы таңбалар жай бір салына салған сурет емес. Ол ... ... ... ... т.б. ... ақпарат жинақтаған құнды дерек көзі.
Себебі алғашқы қауымдық дәуірдің ... ... осы ... таңбалар
бізге алғашқы адамдар туралы мәлімет алуға септігін тигізетін бірден-бір
дерек көзі екендігі айқын.
Мәселенің осындай күнделігіне ... ... ... ... зерттеуде аса мұқият болу керек деп санайды.
Мариковский М.И. «Наскальные рисунки занимают особое ... ... Они ... ... во ... раз ... ... чем то, что
наглухо закырто паслоениями земли и требует кропотиливой и ... ... ... если ... ... раскапывающие курганы или
следы древных поселений, по домашней утвари, ... ... ... ... ... ... захоронения, то с ... в этом ... ... ... Их трудно, а подчас и
невозможно датировать, то есть относить к тому или ... ... ... ... таңбалардың белгілі дәрежеде маңыздылығыын атап өтеді.(7. 10-
б.)
Тастағы таңбаларды құнды дерек екендігін ... А.Н., ... атап ... ... ... ... к числу ценных
видов истарических источников. В многочисленных ... и ... ... ... в СССР на ... Кавказа и севера Европейской
части, Сибири и ... ... ... Азии и ... скырыта
богатейшая инфармация о сложной и наименее изученной ... ... ... ... на разных этапах его развития»- дей келе
Қазақстанда да ... ... мол қоры бар ... ... ... 2. ... ... ғалымдар тастағы таңбалар дегеніміз не деген сұраққа ... ... ... Н.И. «... ... рисунки условно можно
разделить на две группы. Одна из них выполнена в ... ... и ... в ... ... вторая группа наскальных рисунков
нанесена на камни выбивкой, гравировкой»-деп тастағы таңбалардың екі тобын
бөліп көрсетеді.(7. 10-б.) ... ... ... ... айналысқан белгілі археолог З.С.Самашевте осыған ұқсас пікір
айтады.(27. 19)
Тастағы ... ... ... ... байланысты
оларды зерттеу әдістері де күрделене түседі. «Полный цикл ... ... в ... источника по истории ... ... ... из трех ... этапов: сплошного исследования и
описания комплекса, классификации и датировки, этнокультурной и смысловой
интерпретации.»(10. 8) Шетелдік ... Сало Р. ... ... ... оларды қандай да бір хабарлама, жолдау деп қарау керек ... ... их ... очень сложная работа: мы должны
реконструировать их ... и ... ... ... ... ... ... был использован авторами.»
Тастағы таңбаларды зерттеудегі ең бір күрделі мәселе олардың мерзімін
анықтау ... ... ... ... ... ... бірінің үстіне бірі
салынып отырылған, сонымен қатар оларды химиялық әдістермен ... ... ... ... Соған қарамастан Қазақстанда, көршілес ... ... ... ... ... мерзімін анықтауда
өзіндік әдістемелерге сүйеніп отырады.
«Древние художники почти всегда выбирали для своих ... ... так ... ... ... глянцевыми корочками из
окислов железа и марганца.Со временем выбитые на ... ... ... ... патиной. Соотношение цвета патины гравировки и скального ... как ... ... из ... ... ... ... 36) Алайда бұл әдісті ұсынушы авторлар тас жамылғаларының
патинизациялануының бірқатар факторларға тәуелді болатындығын, сол ... ... ... ... дұрыс әдіс деп қабылдай салуға болмайтындығын
ескертеді.
Тастағы таңбаларды ... ... ... ... ... ... ... ортақ элементтерді шығара отырып, оларды
топтастыруды белгілі ғалым, ... Л.А. Шер ... (15. 128). ... ... көпшілік ғалымдар қолданып жүрген әдістердің қатарында.
Мысалы осы әдіске ... ... ... А.Г. ... «При ... ... ... из ур. Тамгалы наиболее
приемлимыми оказались такие методы датировки, как анализ сюжета и ... ... ... с ... по ... и ... ... археологических комплексов» (3. 7). Тастағы таңбаларды ... ... ... ... ... ... кейбір
заттар стилі мен петроглифтер бейнелерінің стилін
14
салыстыра отырып зерттеудің ... ... қол ... әбден
мүмкін. Онда құралдардың, заттардың арнайы бір белгісімен тастағы таңбаны
салыстыра ... ... А.А. ... что у нас ... ... две
направления в осмыслении росписей и гравировок на ... ... ... как одного из видов археологических памятников; ... ... как ... о ... мире ... предков.
Первое направление включает в себя описание и ... тех или ... ... их ... и ... ... с другом как в пределах каждой границы, так и на более ... ... ... с ... из раскопок могильников и поселений. Для
второго направления важны этнографические и фольклорные ... ... ... ... ... зерттеудегі қалыптасып қалған
бағыттарды ашып көрсетуге тырысады (14. 25). Біздің атап өтетініміз бұл екі
бағыттың да ... ... бар. ... ... тек ... ретінде
қарауға, тек оның мерзімін анықтауға ғана немесе тек ... ... Бұл ... ... ... ... кешенді түрде
жүргізідуі қажет. Сонда ғана оның нәтижелері ... үшін де ... ... ... ... ... ... оларды оқу, мазмұнын,
сюжетін түсіндіру де күрделі іс. Ол ... ... ... туралы
ақпарат беретін бірден-бір дерек көзі болып ... ... қоса ... ... қажет. «В наскальных рисунках много ... с ... ... с ... ... ... ... опыта и наблюдательности. На них отражаются социальные,
религиозные а также этнические ... ... ... ... или воинских подвигов, сценки образа жизни зверя, празднеств».
Әрине ... бұл ... ... ... ... ... ... тастағы таңбаларда кездеседі деп айту да қиын. (8. 12)
Тастағы ... ... бір ... ... ретінде
қарастырып, оны қандай да бір коммуникациялық жүйе элементі ретінде ұсынған
Р. Сала. Ол ... ... ... ... ... ... олардың
ішкі мәнін оқуға болады деп сенеді.
Р.Салоның тағы бір пікірі петроглифтердің ... ... ... ... ... ... которые в первую
очередь зависят от наличия воды, ... ... ... ... для ... проживания и наличия естественных путей сообщения
между регионами». (10. 48) ... ... адам өмір ... ... ... бар аймақтарда тастағы таңбалар да көптеп кездеседі.
Петроглифтерді зерттеу барысында кейбір ... ... ... ... ... ... жерін табудың жолдарын да қарастырып
кеткен. әсіресе ертерек уақыттарда таңбаларды суретке ... ... беру ... ... ... ... дамыған уақытта зерттеушілер
суретке түсірген петроглифтердің дәл бейнесін беруге және кітаптарда түрлі-
түсті иллюстрацияларды ... ... ... алып отыр. Бұл да
болса ... ... ... қосылған үлес.
«Гармония, профессиональная перерисовка гравировок умеющими рисовать,
наиболее успешный метод их запечатления, так как нередко ... из ... ... подобны едва заметным теням или к тому же полуразрушены ...
Для ... ... ... и ... рисунков, которые
вследствие своей необычности могут вызвать ... в ... еще и ... (6. 90-91). ... бұл ... ... ... деп санаймыз. Себебі әр петроглифтің сақталу
дәрежесі, орналасуы ... ... бұл ... ... ... ... ... қажет.
Сонымен көріп отырғанымыздай тастағы таңбаларды зерттеу сонау ХІХғ.
ортасында басталып, әлі ... ... ... ... ... ... ... қатысуымен басталған іске, кейін отандық ғалымдар да ... ... ... таңбаларды сипаттап қою болса, кейін оларды нақты
ғылыми тұрғыда зерттеп, оларға қатысты бірқатар ... ... ... ... ... таңбаларды мерзімдеу, сюжетін анықтау, стилистикалық
талдау, мазмұнын түсіндіруге ... т.б. ... орай ... ... ... ... жарық көрді.
Тастағы таңбаларды зерттеу ісі әлі күнге дейін зерттелуде. ... бәрі әлі ... ... ... зерттеліп болған жоқ, олардың
саны бірнеше мыңдардан асып кетеді. Сонымен ... ... ... ... ... кету ... туып тұрғанда, петроглифтерді суретке түсіріп,
мейлінше ... ... ... алу да ... ... ғалымдардың бұл
мәселе төңірегінде ілі де қалам тартары сөзсіз. Ал біз өз ... ... және ... ... ... (Жетісу) тастағы таңбалар
туралы жүргізілген зерттеу жұмыстары туралы ... ... ... ... ... ... еңбектер
Оңтүстік Қазақстан адамдар алғаш қоныстанып өмір сүрген аймақ.
Қаратау жотасында жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... анықталғаны белгілі. Сондықтан мұнда адам
қолымен жасалған алғашқы құралдардың, соның ... ... ... ... ... де. Сол ... бұл аймақтағы петроглифтерді
зерттеу жалпы басқа ескерткіштермен ... ... ... ... бере алады. Осыған сәйкес Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ісі де ... ... ... ... зерттеуші-ғалымдар бірқатар
мәселелер айналасында ... ... Ең ... ... ... ... анықтау және әр таңбаны, суретті жекелей тіркеу. Кейбір
зерттеушілер Оңтүстік Қазақстан деп алғанда оған Жетісу ... ... ... ... ... (1. 25) не ... Жетісуды
Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігі ретінде алып, жалпылама қамтыған (10. 47).
Мысалы, ... пен ... өз ... ... ... ... орындарды Қаратау жотасындағы таңбалармен аналогтары
бар-жоқтығын анықтау үшін зерттеген.
Негізінен «Наскальные изображения хребта ... ... ... тастағы таңбалар туралы алғашқы монографиялық ... ... Сол ... ... ... жотасындағы тастағы таңбаларды жан-
жақты қарастырып, жүйелеп, сол кездегі мәліметтер бойынша табылған таңбалар
санын келтіруге тырысқан. Бұл ... ... ... ... ... көп ... ... төрт орын бойынша зерттеулер нәтижесі
келтірілген. Еңбектің негізгі ... ... ... ... мерзімдеу мен сыныптау болып табылады. ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан ғылыми-зерттеу әдістерін пайдалана
отырып, тұжырымдар шығаруға ұмтылған. Сонымен ... осы ... ... еткендердің рухани әлемі, тұрмыс ... ... да ... де
жүргізілген.
Бұл кітапта Қаратау жотасында 1969ж. ... ... ... ... ... ... ... Еңбекте жалпы
табылған суреттерге қысқаша анықтамалар ... қана ... ... орны және ... ... ... және ... үлкен орын берілген. Кітапта аймақтағы табылған кейбір тастағы
таңбалардың суреттері берілген. Дегенмен олар ... ... ... қарапайымдау және барлық суреттерді қамтымайды.
Жұмыста тастағы таңбалар орналасқан 11 орын бойынша ... Оның ... ... ... көп ... Қойбағар,
Арпаөзен, Қошқарата мен Габаевка бойынша кеңірек тоқталып өтеді (1).
Жинақталған материалдарды бір ... ... және ... орындардағы тастағы
таңбаларды басқа аймақтағылармен салыстырып
17
қарастыруға мүмкіндік алу үшін ... ... ... да
зерттеулер жүргізген. Жалпы зерттеу барысында 2300 тас плиталар тіркелген
(1. 10). ... ... ... ... ... тіркеу қиын
болғандықтан, олардың санын қысқартып, маңызды дегендерін ... ... ... ... әдіс-тәсілдері бар. Олар
негізінен басқа ... ... ... ... ... ... ғалымдармен әзірленуде. ... ... ... ... ... А.Н., ... А.А., ... сынды ғалымдарды атап кету керек. Осы ғалымдар тәжірибелеруне сүйеніп,
біздің ... ... ... ... зерттеуде. Алайда осыған
қарамастан тастағы таңбаларды зерттеудің, әсіресе, мерзімін ... ... бар деп айта ... ... ... ... зертеу мен мерзімін
анықтауда ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... пен ... еңбегі болып табылады. Одан басқа еңбектерде
нақты ғылми фактілерге сүйену аз. Атап ... ... ... ... олар ... да бір ... ... немесе
әдіске сүйенбейді. Мысалы, Мариковский П.И. ... ... ... ... ғана орын ... Ол таңбалардың мерзімін
анықтауға тым жалпы қараған. Бұл таңбалар ... ... ... ... ... тырысқан. Олардың пайда ... ... (7. 93). Тағы бір айта ... ... ... П.И.
бірінші кезекте табиғатты зерттеуші ... ... ол ... ... ... түрлерін анықтауға көп көңіл бөлген.
Оңтүстік қазақстандағы петроглифтерді зерттеумен айналысып жүрген
Ренато Салоның еңбегінде ... ... ... Оның ... бір
ерекшелігі тастағы таңбаларды коммуникациялық тұрғыдан ақпаратты жолдаушы,
жеткізуші ретінде қарастыруы (10. 26). Сонымен қатар автор Жетісу ... ірі ... ... ... ... ... Қазақстанға
жатқызып қарайды. Сөйтіп негізгі алты орын бойынша сипаттама береді (10.
53).
Тастағы ... ... ең ... ... бірі оларды
мерзімдеу. Бұл мәселені аталған ... ... ... ... пен ... (1). Петроглифтердің мерзімін анықтауда әр
түрлі ғалымдармен ұсынылған әдістер бар екенін жоғарыда елтіргенбіз. Олар
тас ... ... ... ... таңбалардағы бейнелердің басқа
айақтағы бейнелермен салыстырылуы, таңбаларда көп ... ... ... қатар орналасқан басқа тарихи ескерткіштерден табылған
заттағы бейнелермен кешенді түрде ... пен ... ... ... толық сеніммен
қарауға болмайды деп санайды. Себебі ... ... ... факторлар әсеріне тәуелді болады (1. 11). Авторлар таңбаларды ондағы
белгілі бір ... көп ... ... қай ... ... ... қарай кезеңдейді. Осылайша арбалар ен бұқалар кезеңі, ... және ... ... ... петроглифтері деп бөледі. Авторлар
нақты мерзімді дәл анықтау ... емес деп ... Олар ... ... әдісіне сүйенген дұрыс деп санайды. Бұл әдіс хронологиялық
жағынан сипатауға жеңіл ... ... ... мен ... ... ... «В общем виде петроглифы древнейшего периода характеризиуют
наскальное искусство племен Карату эпохи ... ... и ... ... ... К ... ... относятся наскальные изображения І
тысячелетия до н.э. Нет сомнения в том, что значительная ... ... ... ... последующих эпох, вплоть до начала ХХ-в. Однако
в имеющихся материалах ... ... ... ... ... споры признак, например для начала І тысячелетия н.э. ... ... (1. 161). Бұл ... байқайтынымыз бірінші кезеңді
арбалар мен жабайы бұқалар кезеңі деп алуының себебі ... ... өп ... ... Авторлар тастағы арбалар мен бұқалардың
басқа аймақтарда да, ... ... ... ... ... ... алға тартады. Шын мәнісінде де арбалардың белгілі бір түрлерінің,
бұқалардың бейнеленуіне қарап, тастағы таңбаларды зерттеушілердің ... ... ... ... бір ... жайт бұқа-турлардың
бейнелері Қазақстан территориясында б.з.д. ІІ ... ... ... ... в настоящее время определить поздний рубеж существования
образа тура в наскальном искусстве Каратау. ... он ... ... ... ... ... ... одноосных колесниц, в ... в ... на ... ... ... (1. 174). ... жабайы
турлардың, арбалардың пайда болуымен түйіскен жерін алып, ... ... ... сало ... ... ... қосқанда) петроглифтерін
жеті кезеңге бөліп қарайды: архаикалық, ерте-орта қола, кейінгі қола, ерте
темір сақ, ерте ... ғұн, ... ... ... ... ... көшпелі). Архаикалық кезеңге тек Құлжабасы тауындағы
петроглифтер ғана жатады деп, одан басқа аймақтарда петроглифтердің пайда
болу кезін ерте-орта қола ... ... (10. 55). ... ... мерзімдеудің негізін, әдістерін көрсетпейді. Тек жекелеген
орындарды сипаттап жазу ... ... ... бір ... ... ... ... таңбаларды белгілі бір сюжеттер мен олардың санлыну
стиліне қарап бөледі (10. 55). «За ... ... все ... ... к ... ... бронзы (ХVІІІ-ХІІІв.в. до
н.э.), котрые так же представляют собой в каждом из них пик ... ... ... ... и ... качество.
...Данный период характеризуется изображением трехмерных динамичных и
реалистичных ... ... ... ... для ... ... (10. 55). ... бұлай мерзімдеу ғылыми
негіздеуді ... ... ... ... ... ... ... өмір сүруімен байланыстырып, мерзімдеу сақ дәірін және түркі
дәуірін алмағанда ғылымда толық негізделмеген. Этнографиялық кезең деген
атаудың өзі ... ... ... Этнография халық туралы жазатын ғылым
болса, этнографиялық деп белгілі бір ... ... ... ... ... ... білдіреді. Сондықтан да бұл жерде
нақты бір ұлттың, біздің жадайымызда қазақ ... ... ... деп ... ... ... басқа еңбектер жоқ. сонымен
қатар автор өзінің мерзімдеуінің нақты ... ... ... ... немесе ғылыми негіздеу келтірмейді, ... ... ... деп ... ... пен ... ... жотасындағы петроглифтердің
екінші кезеңін бұғы кезеңі деп атайды. Бірақ оның алғашқы кезеңнен ... ... ... ... ... ... ... в них подчеркнуты только самые существенные детали. Гравировки
с такими признаками ... ... в ... ... ... в ... районов. Они известны в урочище Тамгалы и ущельи Чулакских гор, ... и в ... ... в туве и др. ... (1. 161).
Бұғы бейнесі сақ ... ең көп ... ... ... сақ ескерткіштеріне жүргізілген көптеген қазба жұмыстары барсында
дәлеледенген. Әсіресе пероглифтерде бейнеленгендей бұғы бейнесінде ... ... ... ... (29. 157). Бұл ... жататын
петроглифтер тобына Бесарық шатқалындағы, ... ... ... (1. ... ... ... петроглифтер қатарында аттылар, ешкі,
жылқы бейнесі негізгі орында екендігі ... ... ... ... ... ... изображениями, со слабой патинизацией. Иногда
они вовсе не имеют следовследов пустынного ... Эти ... ... ... ... Изображения отличаются примитивностью» (1. 200).
Кейінгі петроглифтердің бұрынғы петроглифтерге қарағанда орындалу ... ... ... ... ... байқалып сипатталған.
Т.Н.Сенигова өз мақаласында Бабаты тауындағы петроглифтерді ... ... ... Ол да ... ... салыстыруларды
пайдаланады. «Закругленность форм и релистичность передачи фигуры оленя с
ветвистыми рогами ... ... в ... ... и встречаются как н
скалах, так и на отдельных ... В ... ... ... ... в ... до н.э., как ... районах, так и в
южных» (4. 96). Автор петроглифтерді екі ... ... ... ... ... б.з. І-ІІІ-ғ. жататын петроглифтерді көрсетеді. Сонымен қатар
автор жануарлардың бейнелерін шынайы беру схемалыққа қарағанда ... ... ... ... ... Бұл пікіріне дәлел ретінде «В 1960г. при раскопке
Илийской археологической ... ... ... кургана №3,
датированного по надмогильному сооружению, а также по ... ... ... ... ... в ... из ... же курганов,
относящихся к ІVв. до н.э., была ... ... ... со ... ... ... ... группе ІІ, V. Исходя из ... ... типа ... ... ... ... к ... ІVв.
до н.э.» ( 4. 96-бет) деп келтіреді. Оның мысал ретінде келтірген ... ешкі ... ... и ниже ... ... имеются довольно
схематичные силуэты двух козликов с тем же ... ... деп ... ... ... ... ішінде де жоғарыда А.Н.Марьяшев
көрсеткендей сақ дәуіріне ... ... ешкі ... ... ... ... барс ... туралы да айтылып кетеді. Ал ... сақ ... ... ... белгілі. Дегенмен тастағы
таңбалардың тура мерзімін, яғни ғасырлар бойынша көрсету, әлі күнге ... ... ... жотасындағы петроглифтердің үшінші кезеңін А.Н.Марьяшев пен М
.К.Қадырбаев кейінгі таңбалар деп жалпы бөледі және көп ... ... ... петроглифов несложно. Ружье на ... во ... ... ... ... на то, что высечены
они сравнительно недавно, скорее всего в ХVІ-ХVІІІ-в. Начальной датой здесь
следует считать вторую ... ... ... ... у казахов фитильных
ружей» (1. 200). Осылайша кейінгі таңбаларды түркі ... ... ... ... тірейді. Түркі дәуіріне жататын таңбалардың басқа
жерлерден де кездескендері де белгіл, ... ... (3. 20). ... тән ... ... ... заттардың пайда болу кезімен
байланыстырады, олар салт аттылар бейнесі, сол ... тән ... ... ... тек қана ... мерзімін анықтау емес,
сонымен қатар анағұрлым кең мағына, яғни оларды жасаған адамдардың тұрмысы,
дүниетанымы, ... ... ... да ... ... ... ... таңбаларды зерттеушлілер кімдер қалдырғанг деген сұраққа былай
жауап береді: ... даже ... ... с ... ... чтобы судить об их принадлежности древним местным
обитателям-пастухам-скотоводам и охотникам. Об этом говорит само ... ... ... ... ... ... на ... неоднократно повторяющиеся рисунки бактрианов со
спутанными ногами и лошадей в ... ... ... из жизни
охотника» (1. 202). Шындығында да қос ... ... ... ... бейнелер адамдардың тұрмысында аталған шаруашылықтың болғандығын
растай түседі.
21
Петроглифтер адамдардың тұрмысымен қоса ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, дегенмен бұл жерде де ... ... айта қою ... ... ... ... өз ... мәселеге де көңіл аударып отырған.
Тастағы таңбалар оларды жасаған адамдар өмірінде ... бір ... ... ... рөл ... тура табу оңай ... «Источник и
получатель могут быть ... дру от ... ... ... ... крайность-это когда источник и получатель намерены быть ... ... же ... как в ... обрядах: в этом случае
интерпретация общего смысла сообщения будет ... ... ... ... ... данных автора» (10. 23). Зерттеуші
Ренато ... ... ... ... ... ... бірден ашып
оқудың мүмкін еместігі. Бұл сонымен ... ... ... ... ... арамызда бірнеше уақытқа созылған алшақтық бар екенінен шығады. Қола
дәуірінде немесе темір дәуірінде, тіпті орта ғасырларда өмір сүрген адаммен
біздің ... ... ... болмайды. Олар не айтқысы
келді, нені көрсеткісі келді және қалай ... ... Бұл біз ... ... ... ... ғалымдар бұл тұрғыдан ... ... ... ... на ... запечатлели не только картины
быта, так сказать первобытную действительность. В них ... ... ... человека о жизни и смерти, забытые теперь
мифы, темы героического эпоса и ... ... ... в ... нашло
отражение жизнь первобытного охотника и скотовода, преломленная сквозь
призму древнейших верований» (1. 202). ... ... ... ... ой ... ... нақты жағдайдан шығып отыр.
«В древних петроглифах степного круга в большей или ... ... ... ... нашедших широкое распространение в эпоху
бронзы и позднее. Все они ... ... ... вокруг двух
культовых узлов-солярного и плодородия» (1. 204). Бұған ұқсас ... ... ... ... де ... ... ... күн және береке-молшылықта, қасиетті арба мен ... кие тұту ... ... ... (6. 37). ... ... зерттеушілер олардың мифологиялық-мистикалық
түсініктермен ... ... ... ... ... ... да
бар. Мысалы, Мариковский П.И. «...я увидел в наскальных ... ... ... ... реального мира, зарисовки с натуры, искусство в
самом широком смысле этого слова, ну и ... тоже ... и ... ... ... Мариковский П.И. археолог немесе тарихшы ғалым емес, сол ... ... ... дұрыс екен деп қабылдай салуға ... ... ... П.И. негізінен табиғатты зерттеуші болғандықтан әр таңбадан
қандай да бір табиғи көріністі, ... ... ... ... ... және ... бейнелерге қатысты келтірген пікірлерін ғылыми ... ... ... қатысты жоғарыдағы айтылған
ойларға қайта оралсақ. Шындығында тастағы таңбалар ішінде ... ... ... мүмкіндік беретіндері ... ... бұл ... ... ... ... қатысты
түсіндірулер беруге ұмтылатын зерттеушілер көп емес.
Бұл жерде бірінші кезекте тағы да М.К.Қадырбаев пен ... ... Олар ... жотасындағы петроглифтерде негізгі екі культ
күн және өсіп-өну (плодородие) көрініс тапқан деп ... ... тек ... ... ғана ... сонымен қатар басқа
аймақтарда да, атап айтсақ Саймалы-Таш, Жетісудағы Тамғалытаста да ... осы ... ... ... анықтаған. Саймалы-Ташта және
Тамғалытаста күн басты адам ... ... ... адам ... ... бар. ... адам денесі қолдарымен бейнеленген,
ал Саймалы-Ташта тек аяғы бар адам денесі бейнеленген (13. 20). ... ... ... онда ... мен Орта Азиялық ... ... ... көп емес деп көрсетеді. Сондықтан олар
Жетсудағы Тамғалытастағы бейнелерді ... ... ... ... күн басты бейнелерді кейінірек қарастырамыз. ... ... ... бұл ... күнге табынушылықты білдіретін
бейнелерге күн басты адамдардан басқа бейнелерді де ... ... ... ... знаки в виде кругов с пересекающимися ... ... ... солярных знаков в виде круга с крестом посредине
принадлежит к числу древнейших, и его истоки уходят в глубину ... ... ... тағы бір ... ... арбалардың бейнелері
қарастырылады. Жалпы арбалардың күнмен байланыстырылуы тек Қазақстан ғана
емес, сонымен қатар әлемнің ... да ... ... мен жазба
жұмыстарда да кездестіріледі. Арбаға отырған күн, әсіресе құдай бейнесі
туралы ... тек ... ғана ... сонымен қатар бірқатар ежелгі
наным-сенімге байланысты тексттерде де орын алған. Мысалы, ежелгіүнділік
тексттердің бірі Ригведада, осы ... ... қоса ... де ... 207). ... ежелгі адамдардың күнге табынып, бас игені негізінен
осы тастағы таңбалардың көмегімен де анықталып ... ... осы ... ... ... ... ... дүниетанымын анықтауда
петроглифтерге сүйенеді.
Қаратау жотасындағы петроглифтерде келтірілген тағы бір культ-өсіп-
өні культі. Оны ... ... ... ... қарым-қатынасты білдіретін
таңбалар көмегімен дәлелдеуге ұмтылады (1. 207). Тастағы таңбалар арасында
бұндай сюжеттердің бар екендігі рас. Олар ең ... ... ... ... ... ... білдіреді. Олар өздерінің санын
өсіруге ... ... ... Бұл идея ... ... ... ғана үшін емес, бүкіл әлемдегі алғашқы адамдар
үшін маңызды болғаны рас. Бұл тіпті бүгінгі күні аса ... ... ... бұл ... ... ... ... сақ
дәуіріне дейінгі кезеңге тән.
Діни сенімдердің пайда болуына дейін адамдарда табиғат күштеріне,
кейбір қасиетті деп ... ... ... ... бәрімізге мәлім.
Бүкіл ежелгі дәуір тарихында осыған байланысты мәліметтерді, деректерді
көптеп кездестіреміз. Бұл, ... ... ... ... ... ... деректер ретінде тастағы таңбаларды қабылданатыны
анық. Сол себепті де біз Қазақстандағы ... ... ... ... ... аламыз. Қасиетті жануарлаға табынуға байланысты анемизм,
тотемистік сенімдер Қаратау жотасында кейбір ... ... ... Ол ... кезекте бұқаның бейнесі. Ол да ... ... ... ... «С ... плодородия связан и культ быка.
Обилие ... ... в ... ... и ... не ... должно
свидетельствовать о том, что этот вид животных преобладал в ... ... ... что в ... Казахстана уже через несколько столетий образ
быка был вытеснен оленем, который после ... ... ... ... ... ... ... говорить о смене торретеистических
представлений, а не об ... ... в ... ... время» (1. 210).
Тотемистік сенімдердің болғаны ... ... ... ... ... де ... ... мен бұғының, әсіресе, сақтар дәуірінде негізгі бейнеленген
жануарлар екенін біз тек ... ... ғана ... ... қатар
археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған затар бойынша ... ... ... Есік ... табылған «Алтын адам» бас
киімінің төбесіне тауешкінің мүсіні қойылған. Шілікті қорғанынан табылған
көптеген алтыннан ... ... ... де ... ... ... ... бәрін таза культтік бағытта салынған деп те
қабылдауға болмайды. Олардың ... ... ... ... ... ... көріністер де бар. Әсіресе, көп кездесетіні аңшылық
сәттері, керуендер ... ... бұл ... ... ... ... туралы толыққанды мәлімет бермейтіндігін ... да ... ... в ... ... ... не ... отрасли общественного ... ... ... ... ... (1. 218). ... ... ішінде адамдардың аң
аулау сәттерін келтіретін бейнелер көп. Оның ішінде итпен аң ... ... ... де ... ... ... ... мазмұнын
түсіндіріп, талдауға талпыныс жасаған М.К.Қадырбаев пен А.Н.Марьяшев.
Оңтүстік қазақстан басқа зерттеушілер бұл ... көп бара ... ... ... ... ... таза ... божамдарына ғана сүйенеді, яғни
24
нақты ғылыми тұрғыдан түсіндіруге аса көп көңіл бөлмейді. Мысалы,
Мариковский П.И. петроглифтерде бейнеленген ... ... ... ... ... таңда құрып біткен жануарлар түрін табуға тырысады,
яғни ... ... ... мән ... Сол ... оның ... ... тарихи немесе археолог маманның қорытындыларындай ғылыми
негізделмейді.
Ренато Сало өз еңбегінде тастағы таңбаларды қандай да бір хабарлама
беруші ... ... оған ... ... ... ... деп
санайды. Ол таңбаларда жануарлар бейнесінің ... ... ... что 90% ... и ... из разных стран ... к ... ... ... из ... ... животных и
людей в образе животных. ...Конечно же, представлены, не все ... ... ... из них: все кто мог бросить потенциальный физический или
моральный вызов, или которые расценивались в ... ... ... автор «дәлелденген» дей тұрып, оның қай еңбекте, ... ашып ... ... Оңтүстік Қазақстандағы тастағы
таңбалар туралы жазылған аздаған еңбек қатарында ... да, ... ... ... ... ... ... петроглифтерде салынған
бейнелердің басым көпшілігі жануарлар бейнесі ... де ... ... ... өмірі тікелей қоршаған ортамен байланысты болды, сол
себепті ол бірінші ... өзін ... орта ... ... ойын,
сезімдерін, түсініктерін бейнелеуге ұмтылуы қалыпты жағдай. Ренато ... ... ... в ... бронзовым веком, являются
последними и самыми непредвзытыми свидетелями существования нерелигиозного
мира»-деп ... (10. ... ... ... ... алғашқы наным-сенімдері, табиғат
күштері туралы ұғымдары көрініс тауып отырды. Бұл ... ... ... ... діни ... ... болғаны белгілі.
«...Образное ... ... на ... ... и ... ... было характерно
для всего первобытного искусства, начиная с его первых шагов» (1. 220). ... ... ... ... олардың тұрмысы мен дүниетанымы туралы
мағлұмат беретін дерек екендігін тағы бір рет дәлелдей түседі.
Петроглифтерді зерттеуші ғалымдар олардың ... тек ... ... ... ... ... ... олардың орындалу, яғни салу
техникасына, эстетикалық жағына да тоқталып ... ... ... ... ... сақ ... таңбаларды салу стилі ... ... атап ... Тіпті салу әдісі мен ... ... ... ... ... да ... ... деп санағандары бар.
Мысалы, А.Н.Бернштам таңбаларды салудағы геометриялық ... ... ... анықтауды ұсынған (13).
25
Тастағы таңбаларды зерттеуші кеңестік ғалым А.А.Формозов: ... ... ... ... типа ... древних рисунков на
камне. Первый тип-рисунки в ... ... тип ... ... горизонтальных плоскостей камня. Третий тип-рисунки на отвесных скалах.
Четвертый тип-гравировки на блоках ... ... ... размеров»-
деп таңбалардың өзін орналасқан орнына қарап бөлу керектігін ұсынған.
Петроглифтерді салуда анағұрлым кең ... ... ... салу ... ... ... изображения Каратауских граверов по
камню был силуэт, и лишь в редких случаях они прибегали к ... ... ... ... (1. 11).
Ежелгі сурет салушылар тас бетіндегі патинаны ... ... ... ... ... ... ... Т.Н.
«Большинство изображений выполнено точечной техникой и ... ... ... ... от времени фоне скал. ...Судя по изображениям, часть
из них делалась какими-то каменными орудиями путем ... ... ... ... ... ... покрытые темным пустынным загаром,
выбивались и оставались более светлые ... ... ... өз ... ... петроглифтерді салу әдістерін сипаттап
өтеді. Таңбаларда ақ дақтардың болуына байланысты Мариковский ... ... ... ... ойды ... ... ... пробивался
поверхностный черный загар породы, получался яркий, далеко видный, хорошо
различимый, почти белыйрисунок. Из многих точечных ... ... ... ... ... придать большую значимость, его поверхность (рисунка)
иногда протиралась камнем, загар снимался и изображение ... ... 88). Бұл ... тас ... патинаға байланысты айтылып отыр. Себебі
адамдар бетінде күн әсерінен пайда болған тотығы, яғни ... ... ... ... алып ... салу ... біршама түрін Ренато Сало да атап өтеді:
«Техника ... ... ... ... ... со ... и ... быть выполнено различными способами: при ... ... ... (камень, металл); различными методами
(пикетирование, чеканка точек), калькирование или ... ... ... ... ... эффекты»
(10. 25). Бұлай сипаттау петроглифтерді салу техникасын ... ... ... Әр ... өзі ... ... таңбалар бойынша мәліметтер
келтіріп отырған. әрине адамдар ... ... тас ... ... ... ... салу техникасына дейін ойластырып отырған. Бұл суреттерді тек бір
сәтке қана салмай, олардың ... ... ... да ... ... ... ... керек.
Тастың физикалық қасиетіне қарай оларға бұзылу тән. ... ... ... кейде тастағы бейнені анықтап көру мүмкін болмай қалады,
сонымен қатар ... ... ... ... суреттер де
26
бөлініп кетіп жатады. таңбаллардың бұзылуына әкеліп отырған себептердің
қатарында бүгінгі күні адамдардың олардың бетіне сурет ... ... ... орын алып ... орай оларды сақтау ісі де ... ... ... ... Бұл ... ... ғалымдардың бұл мәселені көтеріп отыруы
орынды. Олар тастағы таңбаларды сақтау, ... ... ... ... ... жеріндегі ерекше тарихи ескерткішке ... ... ... ... ... ... ... Алайда бұл жұмысты тек бір ғна орынмен шектеп қана қоймай,
басқа аймақтарға да ... ... ... ... ... ... массы
петроглифов Койбагара и Арпаузена примерно в два раза хуже, чем в урочищах
Тамгалы и ... (1. 12). Бұл ... ... ... ... таңда бұл қауіптің аса қатты екендігін аңғару қиын емес. ... ... ... жүргізіліп жатыр деген сақтау, консервация жұмыстары
туралы бізде мағлұматтар жоқ. ... да бұл ... әлі ... ... айқын.
Сонымен сөзімізді қорыта келе айтарымыз Оңтүстік ... ... ... аз да болса зертттеу жұмыстары бар. Бірақ ... бәрі ... ... ... және ... ... барлық
теориялық мәселелер өз жауабын тайып болды деп айтуға әлі ... ... ... ісі 50-жылдары ған ғылыми жолға қойылып, одан ... ... ... үзілістермен жүргізілген. Сондықтан бұл саладағы
зерттеу ісін толыққанды деп ... ... ... ... ... ... тек ... суретке түсіріп қана қоймай, олардың мерзімін
анықтау, мазмұнын түсіндіру сияқты ... ... әлі де ... ... ... қатар петроглифтер санының көп болу себепті олардың
бәрі тіркелмеген, бұл әлі де ... ... ... ... де теориялық жағынан таңбалардды зерттеу ісінің біршама алға
жылжығанын да атап өтуіміз қажет. Бірақ бұндай ... ... ... ғана ... ... ... бір ғана ... тоқтауға
болмайды. Сонымен қатар Оңтүстік Қазақстандағы петроглифтерді сақтау
бойынша да ... ... Осы ... ... ... ... теориялық
мәселелерді біршама шешкенде және оларды сақтау ісін бір жолға қойғанда ... ... ... ... ретінде басқа да зерттеу ісінде анағұрлым
кеңірек пайдалана алар ... ... ... атам ... «жер жанаты - Жетісу» деп айтып келген құтты қоныс
Жетісу адамдарының ... ... ... бірі ... Бұл аймақта
өмір сүрген адамдар артына мол тарихи-мәдени ... ... ... көбі ... ... ... ... Жетісу жерінде тарихи-
археологиялық ескеркіштер кешеніне кіретін мұралардың бірі тастағы таңбалар
болып отыр. Сондықтан оларды зерттеу ісіне бүгінгі ... ... ... мән ... ... ... ... басында-ақ көзге түскен. Оларды
алғашқылардың бірі болып байқап, суретін салған қзақ ... ... Ол ... ... ... Іле өзені бойындағы таудағы
буддалардың бейнесін суретке салып кеткен.
Одан кейін Жетісудағы петроглифтерді суретке түсырып, сипаттауға үлес
қосқан орыс ... ... ... Н.Н. оның Жетісудағы тапқан
петроглифтер туралы мәліметтері сол кезде-ақ жарық көріп отырды. Ол туралы
біз ... ... ... ... ... атап ... ... автордың
тастағы таңбаларды суретке түсіргенде, оның айқын ... ... ... «Изображения этих бурханов довольно выветрились и вышли бы не
совсем отчетливо на фотографированных снимках, но при ... были ... ... дабы ... ... ... (94). Сол ... күшімен петроглифтерді ... анық ... ... мәселеге аса жауаптылықпен қарағанын білдіреді. Ғалым
петроглифтердегі жащзуларды ... де ... Бұл ... петроглифтер туралы еді. Автор тіпті бұл жердің атауның
шығуының өзіне анықтама береді. ... ... бұл ... ... ... ... үшін ... болғаны анық.
Дегенмен де бұл алғашқы жазбалар көбіне ... ... ... ... ... ... Қазіргі таңда
петроглифтерді зерттеу ісі біршама жолға қойылған, оларды ... ... де, ... ... да ... Сол ... бүгінгі
күнгі зерттеулерге қойылатын талап та басқаша.
Жетісуда петроглифтер анағұрлым көп ... ірі ... ... ... ... тауы және ... тау жотасы. Сондықтан да
біз осы үш орынның зерттелуіне жекелей тоқталып кетуді жөн көріп ... ... осы ... үш орын ... бүгінгі таңда зерттеулер де жарық
көрген. әсіресе, бүгінгі таңда ... ... және ... ... ... ... мен зерттелуі ғалым А.Г.Максимованың есімімен
байланысты. Ол жеткшілік еткен экспедицияның Жетісу ... 1957ж. ... ... ... ... ... ... Попов А.А. кездейсоқ тастағы таңбаларды тауып ... (95). ... ... алынған мәліметтерді Максимова А.Г. 1958ж. жариялады
және петроглифтерді мерзімдеуді ұсынады (96). ... ... көп ... бойы ... тоқтап қалады. Бұл мәселеге ғалымдар тек 70-жылдары оралады. Бұл
кезде ... ... ... ... бірге геологтар да
зор мән береді. 1975ж. А.Г.Медоев пен ... ... ... ... ... ... тастағы өнердегі композиция
принципіне байланысты өз пікірін білдіреді.
Тамғалыдағы зерттеулердің негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ... ... 1977-78 жылдары
А.Н.Марьяшев, А.С.Ермолаева және Ю.А.Мотов А.Г.Максимованың қатысуымен
шатқалдың территориясын түгелдей ... ... ... ... ... ... ... астам петроглифтерге сипаттама
беріледі (98). ... ... ... петроглифтерді зерттеу
жұмыстары А.Н.Марьяшев және А.Е.Рогожинский жетекшілігімен жалғаса береді.
Осылайша зерттеулер барысында петроглифтер үлкен ... ... ... ... ... аудартады. Қазіргі таңда ... ... ... ... орынған ие, аса құнды археоологиялық кешен болып
саналады. Сол себепті ол ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтарымызды сақтап, қайта жаңғыртуға
деген қажеттілік өсіп отыр.
Бұдан бергі кезеңде ... ... бір ... ... сақтау ісімен ... ... ... с ... үшін ... ... үшін геологиялық-
геохимиялық зерттеулер жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... экспедициясы зерттейді. Бұл
жұмыстардағы жетекші ... бірі ... ... болды.
Әсіресе, археологиялық кешен құрамында петроглифтерді ... ... ... ... ... шығару болды. Құжаттандырудың құрылымы төрт
деңгейден тұрды: бейне-жазықтық-локалдық ... ... топ ... ... ... ... негізінде
Тамғалының петроглифтерінің құжаттарының жинаы жасала ... ... ... негізгі ... ... ... ... мен ... ... астам
бейнелердің фотосы мен сипаттамасы берілді.
Осылайша 1994жылға Тамғалы кешенін және оның территориясының шегін
анықтау ... ... ... ... бұл ... ... ... әкеліп соқты. Дегенмен бұл ескерткіштердің сол кездері
анағұрлым кең танымал болуы оған қызығушылықты, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ескерткіштерін сақтау міндетімен тығыз
байланысты зерттеу жұмыстары жалғаса түседі. Бұл ... ... ... ісі ... ... ... оған ... да араласа бастайды.
Осындай сипаттағы жұмыстар әлі ... ... ... ... ... ... жұмыстары ... ... ... ... мен түсіндіруге байланысты мәселелерді
төменіректе ... ... ... ... ... екіншісі Құлжабасы тауындағы
ескерткіштер. Бұл жердегі ескерткіштер бертін уақытқа дейін белгісіз болып
келді. Ол туралы ... ... ... ... ... Оның ... ... сипаттап өтудің әсерінен бұл мәліметтерге аса ешкім назар
аудармай, бұл ескерткіш әлі де ... ... ... ... 2000-2001ж.
Жетісудың ескерткіштерінің орналасу ерешеліктерін анықтау үшін зертеулер
жүргізіледі. адамдардың алғашқы өмір сүрген ... ... ... шоғырланған бірқатар тың орындар ашылады. Олардың ішінде
маңыздылары да ... ... бірі ... ... ... ... орналасқан орындар болып
табылады. Ол ... ... ... ... ... ... жатуы,
оырндалу ерекшеліктері бойынша аса маңызды ... ... ... ... ... ... 2001ж. Р.Сало мен
Ж.-М.Деом ашып, оған гео-археологиялық талдау жасалынады.
2002ж.Құлжабасы ... ... ... орын ... бастайды, бұл зерттеулер қола және ерте ... ... ... ... бағытталады. Бұл жұмысқа тастағы
таңбаларды ... ... ... бірқатар ғалымдар араласады.
Археологиялық ... ... ... ... және ... ... және ... айналысады. Бұл
жұмыстар 2003ж. да жалғасады.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... бұндағы петроглифтер жеке дара ... ... ... ... ескерткіштермен қатар зерттеледі.
Тастағы таңбалардың құндылығы жағынан ешбір кем түспейтін тағы бір
маңызды орын Ешкіөлмес жотасы болып ... ол ... ... ... Бұл жердегі тастағы таңбалар туралы алғаш рет 70-жылдары геолог
Л.Скрынник хабарлаған. Кейін 1982ж. сол ... ... ... ... экспедициясы А.Н.Марьяшевтің жетекшілігімен
Ешкіөлмес тауындағы петроглифтер ороналасқан орындар ... ... ... кейінгі уақыттарда зерттеу жұмыстары үзілмей, А.Н.Марьяшев,
кейін А.Е.Рогожинский, А.А.Горячев жалғастырады.
Көптеген жылға жұмыстар барысында негізінен петроглифтерді құжаттау
жүргізіледі. Сонымен ... олар тағы да ... ... ... ... ... ... жүргізіліп, зерттеледі. Тастағы
таңбалар Ешкіөлмес жотасының 20-дан ... ... ... ... 5-6-
уы петроглифтер көп шоғырланған аса ірі орындарға жатады. Петроглифтердің
нақты саны анықталмаған, бірақ ... ... ... ... бұл
жердегі тастағы таңбалар саны 10000-ға жуық. ... да ... ... ... ... аса ірі ... ... жатқызылады.(Марьяшев 16-б.).
Бұл жердегі тастағы ... ... ... ... ... зерттеудегі алғаш мерзімдеу мәселесі ары қарай жалғасын таппады. ... ... әлі ... шешім жоқ. 2003ж. петроглифтерді тіркеп,
құжаттау бойынша жұмыстар жалғасын табады.
Қазіргі таңда жоғарыда аталып өткен үш ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының нәтижесі арнайы кітап
болып жарық көрген. Олар: «Петроглифы в горах ... ... ... және «Петроглифы Танбалы». Бұл ... ... ... оларға дейін кеңес дәуірі тұсында да Жетісудың
петроглифтеріне ... ... ... ... ... ... ... орындардың кейініректе табылуына байланысты оларға
қатысты ғылыми еңбектердің ... ... да ... жерінде тарихи ескерткіштер көп. Солардың ішінде ерекше орын
алатыны тастағы таңбалар болып табылады. Тастағы таңбалардың құнды ... ... ... ... ... ... алынғанын атап өттік. Бұл
жерде оларға аса бір салмақты түрде мән ... де айта кету ... ... оларға қарағанда басқа археологиялық ескерткіштерді қазып
зерттеуге көбірек мән беріліп келді. Сондықтан петроглифтерді ... ... де ... ... ... ... ... Бірақ
кейінгі уақытта бұл салада біраз маңызды жұмыстар атқарылуда. Сондықтан біз
де өз кезегімізде тастағы таңбалар туралы зерттеулерді ... ... ... Енді соларға тоқталып өтсек.
Тастағы таңбаларды зерттеуде біздің бірінші ... ... ... ... ... ... петроглифтерді «Петроглифы в горах Кульджабасы»
еңбегінің авторлары Ешкіөлместегіден анағұрлым ... ... ... Бұндай пікірді Ренато Сало да айтады. Ол Құлжабасы ... ең ... деп, оны ... ... ... ... ... анықтайтын мерзімі б.д.ІІІ-ІІ мыңжылдық басы. ... ... ... ... мен ... ... бейнесі. Жоғарыда
аталған авторлардың негізгі алға ... төрт ... ... ... ... бейнелері. Жалпы бұл бейнелердің тек Қазақстан ғана емес,
бүкіл Орталық Азияда көптеп кездесетіні белгілі. Бұл ... ... ... ... петроглифтер шоғырланған ... ... ... ... ... в ... уже имеются
редкие изображения колесниц и повозок, где в ... ... ... то ... их ... серединой ІІтыс. до н.э., поскольку они являются
более древними, чем в ... ... ... ... и ... к раннему железному веку» деп авторлар өз ойын қортыа түседі. Жалпы
жүк арбалары б.з.д. ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда қолданылған, ал ... ... ... қолданыла бастауы
31
б.з.д. ІІ мыңжылдықтарға келеді. Сондықтан да Құлжабасыдағы бұқа бейнесіне
қарап, негізінен олардың пайда болу кезін ... ІІ ... ... ... ... болар, алайда бұл жерде тағы да нақты мерзімді көрсету қиын
екендігін ескеруіміз керек.
Құлжабасы тауындағы ... ... ... ... ... ... Сало. Ол петроглифтерді архаикалық, орта қола дәуірі,
кейінгі қола дәуірі, ерте темір дәуірі және ... ... ... ... «Құлжабасы тауындағы петроглифтер» авторлары петроглифтерді
жіктеп жекелеген кезеңдерге бөлмейді. Тек ... ... ... ... да байланысты өз пікірлерін ортаға салады. Олар негізінен
петроглифтерді орталық ... ... ... ... ... таңбалармен көп ұқсастықтар табады. Ол бірінші
кезекте жоғарыда аталып өткен бұқа мен арбалардың ... ... ... ... ұқсастырып, сюжеттерді салыстыруды Қаратау
жотасын зерттеушілер де қолданған.
Құлжабасы ... ... ... ... қатарына
антропоморфтық бейнелер де жатқызылады. «В Кульжабасы есть несколько фигур,
сопоставимых с Саймалыташскими. В двух случаях они ... с ... ... сплошных дисков и в одном случае это четкое изображение круга ... ... ... им имеются в Саймалы-Таше»-деп келтіреді. ... біз тек ... ... ... да ... ... отырғаны біз ғылымда «Күн басты құдай» деп атап жүрген
бейнелер болуы керек. Бұдан басқа бейнелер ... ... ... ерте ... ... ... ... деп санайды. Сонымен қатар олар
Құлжабасы тауындағы петроглифтерді ең ерте деп тануға болады деп ... ... что ... ... у ... ... ... возникло несколько ранее, чем в Тамгалы. Большое ... ... ... ... сюжеты и архаичные повозки с быками дают
повод предполагать их большую древность, но ... ... ... ... региона, свидетельствует о том, что это ... ... ... ... нақты дәлел келтіру үшін ... ... ... ... молаға да қазба жұмысын жүргізген.
Бұл мола қола дәуіріне жатады. Ондағы ... ... ерте ... ... ... оларға қарап, бұл жердің қола ... ... ... ... ... ... «...можно считать, что
памятники эпохи бронзы Кульжабасы являются более ранними, чем многие ... ... и, ... они ... несколько ранее, чем
петроглифы в Тамгалы»-деп қорытындылайды. Алайда құлжабасы тауындағы басқа
дәуірге жататын ... ... ... ... сақ дәуірне жататын
петроглифтер туралы мәліметтер жоқ. Басты мағлұматтар негізінен қола дәуірі
бойынша келтірілген жән сол ... ... ... ... аталып кеткен рена салоның ... ... ... ... ... дәл айту ... Оған қоса ол өзі архаикалық
деп танып ... ... сол ... ... негіз болатын
дәлелдер келтірмейді. Тіпті ол петроглифтермен жақын ... ... ... «...Никаких следов архаических (до ... ... или ... не ... тағы атап ... Бұл ... автор
архаикалық деп қай кезеңді айтып оытрғанының өзі түсініксіз. Ол архаикалық
кезең деп ерте қола дәуіріне ... ... атап ... ... ... ... деп қола дәуірне дейінгі ... ... ... ... ... ... ... кезекте
сүйенетіміз аң стилі болып табылады. Бұны Ренато Сало да ескеріп отырған.
«Петроглифы этой ... ... ... на ... ... ... ... положение, а иногда также на горизонтальных
с удобным образом. ... как и ... в этот ... на ... ... ... до ... предметов: большей частью это
козлы, ... ... и ... животные изображены со
стандартизированными телами в спиральном динамическом ... ... ... бараны и олени становятся основными образами и ... до ... ... ... деп ... ... соңғы уақытқа дейін басым болып келгендігін атап ... ... ... сақ ... ... ... ... зерттеулер дәлелдеп берген болатын. Сондықтан бұл бейнелердің
сақ ... ... ... тудырмайды.
Құлжабасы тауындағы петроглифтерді зерттеушілер ең ерте деп ... ... ... алғаш зерттеген ғалымдар бұл жерде үш кезеңді бөліп
көрсетеді. «Петроглифы Тамгалы разновременны. На это ... ... в ... ... ... изображения колесниц, отнесенные
большинством исследователей первобытного ... к ... ... ... ... ... в типично скифо-сакском ... ... ... ... со ... ... ... по реалиям
т.д.».
Петроглифтерді мерзімдеуде А.Г.Максимова А.Н.Бернштамның Саймалы-
Таштағы таңбаларды мерзімдеу үшін ... ... ... ... ... ... жоғарыдағыдай үш кезеңге бөледі.
А.Н.Бернштам бұқалардың, жылқылардың, тауешкілердің, ешкілердің және ... ... ... ... қосылған екі үшбұрыш түріндегі бейнелерін
сақтарға дейінгі кезеңге жатқызған. Осыған орай ... ... ... ... ... бейнелерді қола дәуірімен
мерзімдеуді ұсынады.
Таңбалыдағы тастағы таңбалардың мерзімін ... үшін ... ... ... отырған: «При изучении наскального искусства
урочища Тамгалы наиболее приемлимыми оказались такие методы ... ... ... и стиля, сопоставление наскальных рисуноков
33
с аналогичными по ... и ... ... из ... Бұл ... отырған археологиялық кешендер де әр ... ... Ол ... ... бойынша б.з.д. ХІV-ғ. ортасы-ХІІІ-
ғ.-дан ХІХ-ХХғ.ғ. жатады. Сондықтан осы археологиялық кешеннің құрамдас
бөлігі ... ... ... кезін қола дәуірімен мерзімдеуге
негіз бар.
А.Е.Рогожинский Таңбалыдағы петроглифтерді орта қола, ... ... ... ... ерте ... кезеңі, орта ғасырлар мен жаңа заман кезеңінің
петроглифтері деп жіктейді.
Тамғалыда да қола дәуіріне жатқызылатын негізгі бейнелер ... ... ... ... т.б. Олардың тек Қазақстан ғана емес, ... ... ... ... ... атап ... Тамғалыдан табылған
ұзын құлақты жануар бейнесін зерттеушілер құланның бейнесі болуы мүмкін деп
жорамалдайды. Ал ... ... ... ... дәуіріне жататын
Железинка с.-а, сонымен қатар қола дәуіріне ... ... ... ... ... дәіріне жататын бейнелерге негізінен бұғының бейнесі жатады.
Тамғалыда табылған бұғының бейнесіне ... ... ... ... жоқ. олар ... мен Тувадағы ... ... ... «Сходство выражается в вертикальном положении
фигур, поджатых передний или ... и не ... ... ... длинной
шее, треугольном выступе на спине, изображений рогов в виде двух ветвей,
расположенных одна на другой».
А.Е.Рогожинский ... ... ерте ... ... отырып, оларды тек сақ тайпаларына ғана жатпайды деп санайды. Сақ
дәуіріндегі таңбаларды ... ... ... ... ... ... стилінде салынған бейнелер құрайды деп көрсетеді.
Ал сақтардан басқа ... ... ... ... қиын ... ... «...в большинстве – это однообразные изображения животных ... ... ... ... и ... ... в ... бейнелерді ерте пласт (б.з.д.VІІІ-ІVғ.) және анағұрлым
кейінгі (б.з.д. Vғ.) деп ... ... ... сақ ... жатады деп
санайды.
Түркілік кезеңдегі таңбаларды анықтау анағұрлым жеңілірек ... ... ... ... атты ... бейнесі болып табылады. Бұдан
басқа ортағасырларға жатқызылатын қызықты бейнелер қатарында руникалық
жазумен жазылған түркі ... ... И.Л. бұл ер ... аты ... аса ... ескерткіш ретіндегі ерекшелігі оның табыну орны
(святилище) ролін атқаруы болып отыр. ... ... ... бейнелер
бар. Ол күн басты құдай бейнесі. А.Г.Максимова ... ... саны ... кейінгі зерттеулерге сүйене отырып, А.Е.Рогожинский 30 деп көрсетеді.
Бұлар қола дәуіріне жатады және оның аналогтары
34
Саймалы-Ташта, ... ... ... ... ... анықтаудағы негізгі әдіс
бұл сюжеттерді салыстыру болды. Негізінен петроглифтермен қатар орналасқан
археологиялық ескерткіштер ... ... ... және ... ... ... арқылы зерттеушілер бұған қол жеткізіп
отыр.
Тастағы таңбалардың ... ... ... орналасқан
ескерткіштерді пайдалану Ешкіөлместегі петроглифтердің жасын ... ... ... Бұл ... ... ... өзенінің аңғарында
орналасқан. Петролифтердің уақытын белгілеу үшін және ... осы ... ... зираттармен үйлестіру үшін Көксу өзені аңғарындағы бүкіл
ескерткіштер кешенін мейлінше нақтырақ қарастыру қажет болған. «Әрі дегенде
б.з.д. ХVІІІ-ХVІІғ.ғ. және бері ... ерте ... ... (б.з.д.І
мыңжылдықтан) кешікпей жасалуы мүмкін бірқатар петроглифтер анықталды».
Қола дәуіріне жатқызылған бейнлер ішінде тағы да сол қос ... ... ... ... екінші жартысына қарай арбалы
жасақтар ертедегі әскерлердің ең қуатты соғыс ... ... ... ... ... ежелгі дәуір тарихынан мысалдар келтіреді. Жалпы
алғанда ешкіөлместегі петроглифтердің мерзімін анықтау қиын. Бұл жерде ... ... ... ала ... ... «Қос ... ... ісінде қолдану жойылған кезді, яғни Жетісу тайпаларының
жартастағы суретерінде олардың бейнеленуі ... ... ... мұнан
гөрі қиынға түседі. Сірә бұл үрдіс б.з.д.І мыңжылдық тұсында, жылқының салт
мінуге үйретілуіне байланысты тоқтатылған болуы ... ... ... ... ... кітабының авторлары петроглифтерді
үш кезеңге бөліп қарастырады: қола дәуірі, сақ дәуірінің және көне ... ... Ал ... ... Ешкіөлмес тауындағы
жартастағы суретердің пайда болу мерзімін осылайша ... ... ... ... ... болу ... өзін бес ... қарайды. Бұл зерттеушінің негізге алатыны петроглифтердің техниекалық
орындалуы, стилистикалық ерешелігі және репертуары. ... орай ... ... б.з.д. ХІ-ІХғ.ғ., б.з.д. ІХ-VІІІғ. және
б.з.д. VІІІ-VІІғ. деп бөледі. Алайда петроглифтерді дәл осылайша ... ... ... ерте деп ... ... бір ... ... келесі бір дәуірмен ұштасып жатады және бір-бірінің үстіне батыра
салынған суреттер де кездесіп ... Оның ... ... бір кезеңде
тасты ою әдісі пайда болып, одан кейінгі кезеңде ол ... ... ... ... да болмайды.
Ешкіөлмес тауындағы петроглифтерді кейінгі уақытта ... ... мен көп ... жұмыстың тәжірибесі қазірше қола
дәуірінің ... ... - ... ... және ... ... ... топтап бөлуге мүмкіндік
береді.
Сақ заманына жататын петроглифтерді анықтау ... ... ... ... өнеріндегі аң стиліне сүйенеді. Жартастағы жануарлар
бейнелері сақ дәуірінде кең таралған ... ... ... ... ... бұл бейнелерлддің сақ дәуірінде пайда болды деуге негіз бар ... ... ... ... ... ... аймақтарда айтылғандай
жауынгер бейнелері басым болып келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алғанда ешкіөлместе де, Таңбалыда да, ... да ... ... ... ... ... Бұлардан басқа петроглифтер
шоғырланған аймақтар бойынша зерттеу еңбектері жоқ, сол ... ... ... ... ... ... мерзімделуінен кейін олардың ... ... яғни ... ... түсіндіруге қатысты пікірлерге біраз тоқталып
кетсек. Петроглифтердің жайдан-жай тас бетіне салына ... ... ... ... ... ... атап өтіп отырады. Олардың ежелгі
адамдар өмірінде белгілі бір рол ... ... ... ... шыға ... ... болады.
Таңбалытаста күнбасты бейнелер көптеп ... ... ... күн ... ... ... ... арбаға мінген құдай бейнесінің
көптеп кездесетіні белгілі. Сонымен ... ... ... ... ... білдіретін басқа да бейнелер бар. «В ... ... трех ... ... ... уровень занимают солярные божества,
а между ними и адорантами в ... ... ... ... фигур
танцоров и женщина-роженица». Бұл айтылғаннан көретініміз қаратау жотасын
зерттеген ғалымдар атап өткендей Таңбалыда да күн және ... ... деп ... ... бар. Бұны зерттеуші ғалымдар да атап өтеді.
Құлжабасы тауындағы зерттеушілер бұл жерде халықтың шаруашылығынан
хабар беретін ... оның ... ... ... ... ... ... орай Ешкіөлмес тауындағы петроглифтерді зерттеушілер де
оларды адамның ... ... ... дүниетанымы туралы ақпарат
беруші деп қараған ... деп ... ... жерінде петроглифтер шоғырланған орындар көптеп
кездеседі. Алайда ... бәрі ... ... ... бір ... алды
деп айту ерте. Дегенмен бүгінгі таңда бірқатар ... бұл ... ... ... ... ... ... петроглифтер көп шоғырланған
Құлжабасы, Ешкіөлмес, Таңбалы ... ... ... ... ғылыми
айналымға енгізілуде. Оларда ... ... тек ... ... ... ... ... мазмұнын түсіндіру бойынша бірқатар
маңызды мәселелер көтерілген. ... ... ... зерттеу жұмысына қосылып жатқан үлкен үлес деп қарау керек.
Әриен, ... ... ... ... сын көзбен қарауға ... ... ... бұл ... ... туралы басқа зерттеу
жұмыстарының өте аз болуы себепті біз осы еңбектерге сүйенеміз.
37
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу ... және одан ... ... ... өте маңызды рол атқарған аймақ. Ол бірінші ... ... ... жағынан қолайлы болуынан келіп шығады. Сол
себепті бұл ... ... ... ... ... бай ... қалдырды.
Бұған дәлел археологиялық зерттеулер ... ... ... ... Бұл ... жеке дара ... бірнеше кезеңдерді
қамтитын және әр түрлі мазмұндағы ескерткітерден тұратын ... ... ... ... ... аса бір ... орынды петроглифтер де иеленіп
отыр.
Петроглифтер адамдардың тас бетінде қаллдырып кеткен жай бір ... ... ол ... бір ... ... ... дүниетанымы туралы
мағлұмат бере алатын құнды ескерткіш болып табылады. сол ... ... ... ... ... ... үлкен мән беріп отыр. Оларды зерттеп,
оларға қатысты нақты ғылыми тұжырымдар, қорытындылар ... ғана ... ... тарихии дерек ретінде басқа ... ... ... орай қазіргі таңда ғылымда петроглифтерді тес сипаттап, суретке
түсіріп қана қоймай, оларға ... ... ... ... де ... ... Атап ... бірінші кезекте тұрған мәселе олардың мерзімін
анықтау мен ... ... дәл ... анықтау бүгінгі таңда ғылымда ... ... ... Себебі олар тас бетіне салынған, ал ол тастың ... бойы ... ... Оның ... ... ... біз оның бетіндегі сурет
туралы нақты ой айта алмаймыз, яғни бұл ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндігі жоқ. Кейбір ғалымдар тас
бетіндегі патинаға ... ... ... анықтауды ұсынады. Алайда бұл
әдістің де толық дәл келмейтінін басқа ғалымдар ... ... ... ... ... өзі ... сыртқы факторлрға байланысты.
Сондықтан, мысалы, күн астында жәтқан және жабық жерде жатқан екі ... ... ... әр ... ... ... таңда көптеген ғалымдардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... басқа ескерткіштер тобында
табылған заттардағы бейнелермен салыстыру, геометриялық ... ... ... табылады. Бұл әдістерді кезінде белгілі орыс зерттеушілері
ұсынған. Бүгінгі күні Қазақстан зерттеушілері де негізінен осы ... ... бұл ... ... септігін тигізіп отырған тағы бір
жағдай петроглифтер орналасқан аймақты кешенді ... ... ... ... да ... ... ... табылған заттардың
мерзімін анықтау арқылы, петроглифтерге қатысты да бірқатар қорытындыларға
келу мүміндігінің туындауы.
Сюжеттік салыстыруларға келетін болсақ тастағы ... ... бір ... таралуына және олардың тек Қазақстан ... ... ... көптеп кездесуіне басым назар аударылады. ... ... мен ... ... ... көршілес жатқан аймақтардан
38
көптеген аналогтар кездеседі.
Петроглифтерді зерттеудегі тағы бір ... ... ... ... ... ... ... пікірінше оларды тек бір
көргеннен адамдардың шаруашылығы, ... ... ... ... деп ... Себебі бұларды қалдырған ... ... ... де ... белгілі. Алайда таңбалар ішінде осы аталған
шаруашылық түріне байланысты бейнелер жоқ. ... ... ... бұл бейнелердің негізінен мифологиялық сипатта жасалған деген
қоырытндыға келіп отыр. әрине аң аңлау сәттері сияқты бейнелердің де ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы петроглифтерді зерттеу
ісін ХХ-ғ. орта шегінен бері ғана нақты ғылыми тұрғыда жүргізіле бастады.
Бұның ... ... де ... ... мысалы петроглифтерге құнды дерек
ретінде аса мән ... Тек ХХ-ғ. ... ... петроглифтерді
зерттеуде оларды тіркеп, сипаттаумен бірге оларды мерзімдеуге ... ... ... Ал ... ... ... классификациялауға
үлкен мән беріп, белгілі әдістерді қолдана ... ... ... ... қол жеткізіп, кезеңдістірген уақыт 70-жылдың екінші жартысы.
Осы кезден ... біз ... ... ... ... ... ... таба бастады деп айта аламыз.
Дегенмен бүгінгі таңдағы жарық ... ... ... ... зерттеу іс ін аяқталды деп айтуға болмайды. Бірнші кезекте
оларды мерзімдеуге байланысты мәселе толық шешімін таппқан жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... жекелеген ғалымдарды пікірі
ғана. Сондықтан петроглифтер шоғырланған ... ... біз ... ... ... талдауға мүмкіндік ала алмай ... ... ... ... ... ... ... бітпеуі.
Жоғарыда айтылғандардан байқайтынымыз, Жетісу ... ... ... және т.б. ... туралы толлықтай мағлұмат беретін зерттеу
еңбектері жоқ. сондықтан олар кеелешекте ... ... ... ... ... ... аз да ... өз шешімін тауып жатса біз,
петроглифтерді құнды тарихи-археологиялық дерек ретінде анағұрлым ... ... алар едік деп ... ... ... Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы. 1972ж. Т.5
2..Кадырбаев М.К,.Марьяшев А.Н. Наскальные изображения хребта Каратау. А.
1977г.
3. Максимова А.Г., Ермолаева А.С., ... А.Н. ... ... ... ... Т.Н. ... изображения у поселения Актобе. В ... ... на ... ... ... А.1962г.
5. Байпаков К.М.Петроглифы в горах Кульжабасы. ... ... ... ... ... ... ... Мариковский П.И. Камни рассказывают. А.1999г.
8. Мариковский П.И. В стране каменных курганов и ... ... ... П.И. ... на скалах южных и центральных ... ... ... ... ... ... Казахстана. А.2005г.
11.Қазақстан тарихы. А. 2000. Т1.
12. Самашев З.С. Петроглифы Казахстана. А.2006г.
13. ... ... ... ... СЭ, 1952, ... ... А.А. Наскальные изображения и их изучение. М.1987ж.
15. Шер Я.А.Каменные изваяния Семиречья. М-Л. 1966г.
16. Медоев А.Г.Гравюры на скалах Сары-Арки. А.1979г.
17. ... Н.Н. ... тас. ... ... ... и
изображенийТамгалы-Тас. Верный, 1897г.
18.Памятники наскального искусства Центральной Азии. Сборник. А.2004г.
19. Алпысбаев ... ... ... ... ... АН ... Т1, 1956г.
20..Марьяшев М.К Каратауские ... ... ... в ... ... ... А.Н., ... А.А. Наскальные изображения Семиречья. А. 2002г.
22.Марьяшев А.Н., Рогожинский А.Е. ... ... в ... ... А.е. ... ... эпохи бронзы урочища Тамгалы.
А.1994г.
24.Максимова А.Г. Наскальные изображения ущелья ... Ан ... и ... Семиречья. А.1999г.
26.Костина Т.Д., Савельева В.М. археологические ... в ... ... З.С. Наскальные изображения верхнего прииртышья. А.1992г.
40
28.Бернштам А.Н. Памятники ... ... ... ... С.С. Наскальные изображения верховий Иртыша.СА.1947, №9
30.Марьяшев А.Н. Отчет о ... ... в ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Хронологиялық деректер13 бет
Қазақстан бойынша саяхат10 бет
Әулиеатаны Ресейдің жаулап алуы10 бет
"Жетісу" газеті78 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь