Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында тәтті бұрыш дақылын өсіру

КІРІСПЕ

Аннотация
Нормативтік сілтемелер
Анықтаулар мен терминдерге ережелік сілтемелер

1 Зерттеу тақырыбы бойынша әдебиетке шолу
1.1 Зерттеу нысаны болып табылатын тәтті бұрыштың морфологиялық сипаттамасы
1.2 Тәтті бұрыштың шыққан жері және маңыздылығы
1.3 Тәтті бұрыштың биологиялық ерекшеліктері мен тыңайтқыштары
1.4 Бұрышты өсірудің көшетсіз және көшеттік әдістері
1.5 Тәтті бұрыштың сорттары
1.6 Тәтті бұрышты суару

2 Зерттеу ауданы мен аймағындағы табиғи.климаттық жағдайлары
2.1 Аймақтың ауа.райы ерекшеліктері
2.2 Топырақ сипаттамасы
2.3 Табиғи өсімдік жамылғысы және гидрографиясы

3 Зерттеу бағдарламасы мен әдістемесі
3.1 Тәжірибе нобайларының бағдарламасы
3.2 Зерттеулерді жүргізу жағдайлары
3.3 Экспериментальды мәліметтер жинауға қажетті әдістемелер

4 Зерттеу нәтижелері
4.1 Бұрыш өніміне тыңайтқыштардың әсері
4.2 Булыжайға тұқым себу және ашық жерге көшет отырғызу мерзімдері
4.3 Тәтті бұрышты көшетсіз және көшеттік әдіспен өсірудің тиімділігі
4.4 Бұрыш өнімділігіне суарудың әсері

ҚОРЫТЫНДЫ

ӨНДІРІСКЕ ҰСЫНЫСТАР

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР
Тақырыптық өзектілігі. Қазақстанның аграрлық саласы қатаң дағдарыстан өту кезеңінде бұрынғы жүйені талан-таражға түсіре отырып жаңа нарықтық қатынастар түзді және соңғы 2-3 жылда тұрақтана бастады. Жеке шаруашылықтары және олардың құрылымдары барған сайын нығая түсуде. Бұған Қазақстандағы баға саясатының ауылдықтар үшін қолайлылығы себеп болды. Сонымен бірге кездейсоқ жер қожайындары өздерінің орнын ауылшаруашылығын түсінетін нағыз шын берілгендерге босатуда.
Қазіргі кезде қабылданған жер туралы заңды жеке мақсаттар үшін, әсіресе ірі жер пайдаланушылар үшін, мүдделеріне пайдалануға жол бермеу керек. Керісінше Қазақстан халқының пайдасына шешілуі тиіс. Бұл тұрғыда жер туралы заң оң нәтижелерін беруде. Мысалы, 2001 жылы ішкі өнім жиынтығы 8,7% құраса, ол 56%-ға көбейіп 2004 жылы 13,6% құрады. Қазіргі кезде сауда ашық экономика жағдайымен әлемдік жүйедегі азық-түлік және ауыл шаруашылық өнімдері саудасында тиімді дамитын жаңа кезеңде тұр. Оның ары қарай дамуы аграрлық саланың сапасының өсуіне, агробизнес құрылымының тиімді түзілуіне, агротехнология деңгейінің көтерілуіне, ауыл шаруашылық өнімдерінің маркетингтік стратегияға көшуіне, жақын және алыс шет елдерге экспортты көбейтуге байланысты. Егін шаруашылығын қарқынды ендіруде қоршаған ортаның ластануымен қатар топырақ құрылымының жаппай төмендеуін әркез есте сақтау керек. Бұл химизацияны сауатсыз пайдалану ауыспалы егісті сақтамау және ауылшаруашылық дақылдарының аурулары мен зиянкестермен күресудің дұрыс жолға қойылмауымен байланысты. Сондықтан егін шаруашылығында экология және биология шараларын жүргізу өте маңызды. Олар қоршаған ортаны қорғау және әр түрлі таза азық-түлік өнімдерін өсіруді қамтамасыз ету қажет. Бірінші кезекте бұл бақша және көкөніс дақылдарына тікелей байланысты.
Оңтүстік Қазақстанның климат жағдайлары әр түрлі көкөніс дақылдарынан жоғары сапалы өнім алуға мүмкіншілік жасайды. Бірақ, оларды өндіру деңгейі халық қажеттілігімен өте алшақ. Мысалы, Оңтүстік Қазақстанның әрбір тұрғыны жылына шамамен 75-90 тонна көкөніс пайдаланады. Бұл қажетті деңгейден 2 есе төмен. Ал Қазақстанның басқа аймақтары туралы айтудың қажеттілігі шамалы. Бұл жағдайдың негізгі себебі көкөніс шаруашылығын дұрыс бағаламауда.
Көкөніс дақылдарын өсіруде көптеген қателіктерге жол берілуде, мысалы ауыспалы егістер бұзылған, тыңайтқыштар аз беріледі, әсіресе аса құнды болып табылатын органикалық, көшет отырғызу әлсіз механизацияланған, қатараралықтарды өңдеу және суару шектелген. Бірақ оң жетістікке жету негізі топырақ жағдайы мен құнарлығына байланысты, әсіресе сүр топырақты жерлерде ол маңызды. Қарашіріктің төмендеуі техногендік ластанулар көкөніс дақылдарының өнімділігін көтеруді төмендетеді, әсіресе қызанақ пен бұрышта бұл айқын байқалады.
Топырақ құнарлылығын көтеруде органикалық тыңайтқыштарды ендіру тиімді болып, табылады. Тек олар ғана топырақта құнды қарашіріктің жинақталуына басты себепші болып табылады және топырақтың агрофизикалық құрылымын жақсартады. Минералды тыңайтқыштар бұл мәселені шеше алмайды. Сондықтан органикалық тыңайтқыш болып табылатын сабан, топан, өсімдіктердің тауарлық емес бөліктері, компост аса маңызды болып табылады.
1. Послание Президента Нурсултана Назарбаева народу Казахстана (Астана, 2012 г.) - Казахстанская правда, 7 марта 2009 г.
2. Есмахан Н.Ш. Абишова Г.С. «Бақша шаруашылығы» пәнінен курстық жұмысын орындауға арналған әдістемелік нұсқау Шымкент 2012ж
3. М.Жанзақов «Өсімдік шаруашылығы» Қызылорда: 2007ж 246-258 бет.
4. Н.Г.Щепетков, М.Ә.Ысқақов «Жеміс-көкөніс шаруашылығы» Алматы, 2011ж 519-529бет.
5. Қ.К.Әрінов, Н.И., Можаев Н.А. Шестакова.,М.Ә. Ысқақов, Н.А.Серикбаев «Өсімдік шаруашылығы практикумы (оқу құралы) Астана,2004ж 280 бет.
6. .Сейітов И., СаудабаевТ., Әбдірашев Ш. Агрономия негіздері.-А. Ана тілі,1991.
7. Жаңабаев К.Ш., Саудабаев Т.С., Сейітов И.С. Өсімдік «шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы» Оқулық.*Алматы: Кайнар, 1994,-352б.
8. Жаңабаев К.Ш. және баскалар. Қазақстанда жиі кездесетін арамшөптер және олармен күрес.- Алматы,1994.
9. «Қарбыздың «Сапалы» сортын өндіріске енгізу ұсыныстары»Қазақ тіліне аударған – Орналиева Қ.Б. Атакент кенті, 2011ж.
10. Қауынның «Береке» сортын өндіріске енгізу ұсыныстары»Қазақ тіліне аударған – Орналиева Қ.Б. «Атакент кенті,125 бет
11. Ахметова Ф. С. «Бақша шаруашылығы» Алматы 2001ж
12. Қ.К.Әрінов,Қ.М.Мұсынов,А.Қ.Апушев,Н.А.Серекпаев Н.А.Шестакова С.С:Арыстанқұлов «Өсімдік шаруашылығы» Алматы:2011ж 581-595 бет.
13. Сарсенбаев Б.А., Витавская А.В., Кенжебаева Ш.К., Усенбеков Б.Н., Киршибаев Е.А. Опыт возделывания огурца в Казахстане и создание новых диабетических продуктов питания Сборник научных трудов «Развитие фитохимии и перспективы создания новых лекарственных продуктов». – Караганда, 2002.
14. Абуғалиев И.А. Справочник агронома. Алма-Ата, Кайнар, 1985
15. Бадина Г.Б., Королев А.В., Королева Р.О. Основы агрономии. Л., Агропромиздат, 1988
16. Ерлепесов М.Н., Амантаев Е.А. Суармалы егіншілік. Алматы, Қайнар, 1968
17. Күріш өсірушінің анықтамалығы.Алматы, Қайнар, 1984
18. Құспанов М. Топырақ. Өсімдік. Тыңайтқыш. Алматы, Қайнар, 1976
19. Елешов Р.Е., Смагров Т.С., Балғабаев А.М. Агрохимия және тыңайтқыш қолдану жүйесі. Алматы, 2000
20. Раскин Г.Ф. Экономика орашаемого земледелия. Москва, Колос, 1967
21. Сахаев В.Г., Щербицкий Б.В. Справочник по охране окружающей среды. Киев, Бидивельник, 1986
22. Сейітов И.С. және басқалар. Пар және органикалық тыңайтқыш. Алматы, Қайнар, 1992.
23. Дояренко А.Г. Факторы жизни растений.-М.: колос, 1996г.
24. Афендулов К.П., Лантухова Л.И., Удобрения под планнируемый урожай. М.: « Колос», 1987.
25. Можаев Н.И., Ысқақов М.Ә., Солтүстік Қазақстандағы жем-шөп дақылдарының агротехникасы. Алматы, «Қайнар», 1981.
26. Аллен Х.П. Прямой посев и минимальная обработка почвы . Пер. с английского М. Пушкарева . М.: Агропромиздат . 1985.
27. Тұрарбеков А.Т., Иванников А.В. Солтүстік Қазақстан егіншілігі.- Алматы, Қайнар, 1990.
28. Бараев А.И ., Сүлейменов М.К. т.б. Топырақты қорғау егіншілік жүйесі. –Алматы, 1985.
29. Можаев Н ., Әрінов Қ.К. т.б. Өсімдік шаруашылығы.- Ақмола, 1996.
30. Ж. Земледелие . Агропромиздат . 1998-2006гг.
31. Степанов Н.С., Костецкий И.И. Практикум по основам агрономии.- М.: Колос, 1981-240 с, ил.
32. Оңтүстік Қазақстан облыстары бойынша ауыл шауашылығын жүргізуге арналған ұсыныс. Алматы. «Қайнар», 2005.
33. Маханов Б.Б., Сатаев М.И., Өсербаев М.Т., Сатаева Л.М. Тіршілік қауіпсіздігі. – Шымкент, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, 2005, 243 бет, әдебиет атаулары 20.
34. Маханов Б. Б., Сатаев М.И., Өсербаев М.Т., Сатаева Л.М., Азаматтық корғаныс – жекеленген мәселелер. Электрондық кітап. Шымкент. 2004
35. Қазақстан, 1996ж
36. Арустамов Э.А. и др. Безопасность жизнедеятельности, часть 1 и 2. - Москва, 1998,1999г.г.
37. Жұмаев Ж.Ж. Ауыл шаруашылығының кешенді дамуына жаңа бағыт, Алматы, 2002, №11, С.3-7.
38. Вавилов П.Пю и др. Практикум по растениеводству (П.П.Вавилов, В.В.Гриценко, В.С.Кузнецов. Под ред. П.П.Вавилова. – М.: Колос, 1983. С. 352 ил.
39. Концепция экологической безопасности республики Казахстан // Казахстанская правда от 10.12.2007. – С. 7-8.
40. Бизнес Интернет (www.rambler.ru, www.yandex.ru, www.aport.ru)
        
        МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ | |
| | | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... мен ... ережелік сілтемелер | |
| | | |
|1 ... ... ... ... шолу | ... ... ... болып табылатын тәтті бұрыштың морфологиялық | |
| ... | ... ... ... ... жері және ... | ... |Тәтті бұрыштың биологиялық ерекшеліктері мен тыңайтқыштары | ... ... ... ... және ... ... | ... |Тәтті бұрыштың сорттары | ... ... ... ... | |
| | | |
|2 ... ... мен ... табиғи-климаттық жағдайлары | ... ... ... ... | ... |Топырақ сипаттамасы | ... ... ... ... және гидрографиясы | |
| | | |
|3 ... ... мен ... | ... ... ... ... | ... ... ... жағдайлары | ... ... ... жинауға қажетті әдістемелер | |
| | | |
|4 ... ... | ... ... ... ... әсері | ... ... ... себу және ашық ... ... ... ... | |
|4.3 |Тәтті бұрышты көшетсіз және көшеттік әдіспен өсірудің тиімділігі | ... ... ... ... ... | |
| | | |
| ... | |
| | | |
| ... ... | |
| | | |
| ... ... ... | |
| | | |
| ... | ... жұмыс Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында тәтті бұрыш дақылын
өсіру технологиясының кейбір элементтерін қарастыра ... ... ... ... ... табиғи-климаттық жағдайлары мен топырақ
ерекшеліктері, сондай-ақ дақылдың биологиялық ерекшеліктері ескерілді.
Аналитикалық бөлімде тәтті бұрыштың морфологиялық ... ... ... ... бөлімде аймақтың ауа-райы жағдайлары мен ... ... ... ... жолдары жазылды.
Қоршаған ортаны қорғау немесе техника қауіпсіздігі туралы мәселелер
ауылшаруашылы саласында кездесетін жайттары ... ... ... ... ... ... ауыл ... ғылымында қолданылатын
мынадай мемлекетаралық және мемлекеттік стандарттарға сілтеме жасалған:
МЕСТ 2-102-68 ЕСКД. Құрастырушы құжаттардың ... мен ... ... ... жазулар.
МЕСТ 2.201-80 ЕСКД. Құрастырушы құжаттардың белгілері.
МЕСТ 2.301-68 ЕСКД. Форматтар.
МЕСТ2.601-95 ЕСКД. Эксплуатациялық құжаттар.
МЕСТ 2 304-81 ... ... ... ... ... стандарт. Ауылшаруашылық дақылдарының
тұқымдары.Сапа туралы құжат.
МЕСТ 20081-74 Ауылшаруашылық дақылдарының тұқымдары. ... ... ... ... тұқымдары. Сорттық және
егістік сапа
МЕСТ 2. 321-84 ЕСКД. Әріптік белгілеулер.
ӘН ОҚМУ 7.03-2012 «Курстық жобалауды ұйымдастыру. Курстық жұмыс».
МЕСТ 2.105-79 ... ... ... ... мен ... ережелік сілтемелер
Бұл дипломдық жұмыста өлшемдерге төмендегідей сілтемелер пайдаланылған:
Мемлекет аралық өлшемдеу ГОСТ ... ... ... беруі туралы» - құрылымы және көркемдеу ережелері.
ГОСТ 11265-70 «Ауылшаруашылығы және егін ... - ... ... ... ... анықтаулар мен терминдер жиі кездесетін болады -
бастапқы және ... ... ... ... көшетпен өсіру әдісі (булыжай - ашық жер) және көшетсіз ... ... ашық ... ... ... ... ... тыңайтқыш); қоректік режим (тәтті бұрышқа топырақ).
Бұрыш өсімдігіндегі жемістер, жинау саны.
Жалпы өнім – ... бір ... ... ... өнім ...... анықтайтын және топырақтың жоғарғы қабатындағы
қара ... ... ... ... – ауаның шамадан тыс температурасы мен ... ... ... жайсыз құбылыс.
Өнімді ылғал қоры – өнімге тікелей әсері бар ... ... ... ...... ... ... бір уақытта жер бетіне өсіп шыққан
өсімдік көгі.
Сүрі жер – ауыспалы егістегі ылғал жинайтын және ... ... ... ...... қайырмасыз құралдармен жыртып өңдеу.
Сыртқы орта – тірі ағзаға әсер ететін ... орта ... ... заты – тыңайтқыш құрамындағы өсімдік сіңіре алатын
элемент мөлшері
Белгі – ... ... ... ... және тиісті
құралдармен өлшенетін немесе көріп бағаланатын нақты сипаты.
Дақыл – белгілі бір мақсатта пайдалану үшін мәдени ... ... ... – белгілі бір дақылдың тиісті табиғи және өндірістік ... үшін өнім ... мен ... ... ... селекциялық жолмен
сұрыпталған және тұқымы жүйелі көбейтілген, шығу тегі ... ... ... ... мен ... ... бойынша ұқсас
өсімдіктерінің тобы.
Технология – нақты топырақ-климат жағдайында ... ... және ... алу ... ... ... ... әзірленген белгілі
бір дақылды өсіру тәсілдерінің жиынтығы.
Белгілеулер мен қысқартулар
Жұмыста төмендегідей қабылданған қысқартулар кездеседі:
га - гектар
г - грамм
кг/га - ... ... - ... текше метр
см - сантиметр
% - пайыз
ТЫС - төменгі ылғал сиымдылығы
т - тонна
ц - центнер
N, R, Р - азот, ... ... - тағы ... - ауыл ... ... - ... ... - әсер етуші зат
КІРІСПЕ
Тақырыптық өзектілігі. Қазақстанның аграрлық саласы қатаң ... ... ... ... талан-таражға түсіре отырып жаңа нарықтық
қатынастар ... және ... 2-3 ... ... ... ... және ... құрылымдары барған сайын нығая түсуде. Бұған
Қазақстандағы баға саясатының ... үшін ... ... ... ... кездейсоқ жер қожайындары өздерінің орнын ауылшаруашылығын
түсінетін нағыз шын ... ... ... ... жер ... заңды жеке мақсаттар үшін, әсіресе
ірі жер ... ... ... ... жол ... ... Қазақстан халқының пайдасына шешілуі тиіс. Бұл тұрғыда жер туралы
заң оң нәтижелерін беруде. Мысалы, 2001 жылы ішкі өнім ... ... ол 56%-ға ... 2004 жылы 13,6% ... ... ... ... ашық
экономика жағдайымен әлемдік ... ... және ауыл ... ... ... дамитын жаңа кезеңде тұр. Оның ары қарай дамуы
аграрлық саланың сапасының ... ... ... ... ... деңгейінің көтерілуіне, ауыл шаруашылық өнімдерінің
маркетингтік стратегияға көшуіне, жақын және алыс шет ... ... ... Егін ... ... ... қоршаған ортаның
ластануымен қатар топырақ құрылымының жаппай төмендеуін әркез есте ... Бұл ... ... ... ... ... сақтамау және
ауылшаруашылық дақылдарының аурулары мен зиянкестермен күресудің дұрыс
жолға қойылмауымен ... ... егін ... ... ... ... ... өте маңызды. Олар қоршаған ортаны қорғау және әр
түрлі таза азық-түлік өнімдерін өсіруді қамтамасыз ету ... ... бұл ... және ... ... тікелей байланысты.
Оңтүстік Қазақстанның климат жағдайлары әр түрлі көкөніс дақылдарынан
жоғары сапалы өнім алуға мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... өте ... Мысалы, Оңтүстік Қазақстанның әрбір тұрғыны
жылына шамамен 75-90 тонна көкөніс пайдаланады. Бұл қажетті ... 2 ... Ал ... ... ... туралы айтудың қажеттілігі шамалы.
Бұл жағдайдың негізгі себебі көкөніс шаруашылығын дұрыс бағаламауда.
Көкөніс дақылдарын өсіруде көптеген қателіктерге жол ... ... ... ... ... аз ... әсіресе аса құнды
болып табылатын органикалық, көшет отырғызу ... ... ... және ... ... ... оң жетістікке жету
негізі топырақ жағдайы мен құнарлығына байланысты, әсіресе сүр ... ол ... ... ... техногендік ластанулар көкөніс
дақылдарының өнімділігін көтеруді төмендетеді, әсіресе ... пен ... ... байқалады.
Топырақ құнарлылығын көтеруде органикалық тыңайтқыштарды ендіру тиімді
болып, табылады. Тек олар ғана топырақта құнды ... ... ... ... табылады және топырақтың агрофизикалық ... ... ... бұл мәселені шеше алмайды. Сондықтан
органикалық тыңайтқыш болып табылатын сабан, топан, өсімдіктердің ... ... ... аса маңызды болып табылады.
Зерттеу мақсаты негізінен мыналардан тұрады:
- тиімді тыңайтқыш түрлері мен мөлшерін, оларды ашық ... ... ... ... ... мен мерзімін белгілеу;
- булыжайдан уақытылы жақсы бұрыш көшетін алу үшін оның тұқымын ... ... ... ... ... ... ең қолайлы мерзімі мен тиімді мөлшерін
анықтау;
- тәтті бұрышты көшетсіз есіру.
Зерттеу міндеті:
- себілген тұқымнан 70%-дан кем емес ... ... ал ... ... кем ... қол жеткізу;
- 1 гектардан 180-200 мың ... ... таза ... алуға болатын
өнімділігі 200 ц/га кем емес бұрыш ... ... 1 ... 205 мың ... ... таза айда ... ... көшетсіз
себуде 210 ц/га өнім алу;
- Оңтүстік Қазақстан ауыл ... ... ... биоқарашірікті дайындауды ұйымдастыру.
Зерттеудің жаңалығы. Тәтті бұрышты өсіру және осыған ұқсас ... ... ... жүргізілмеген. Мұнда, өсіру өңірдің
жағдайына сәйкес келмейтін немесе ... ... ... ... және ... ... белгіленген жалпы ұсыныстар бойынша жүргізіледі.
Бұл жұмыстың туындыгері бұрыштың өсуін және ... ... ... ... және дақылдың өсуінің агротехникалық негізгі ықпалдарын ... ... ... және ... ... ... ... маңыздылығы. Тәтті бұрыштың өндірістік маңыздылығы
оның жоғары сіңімділігімен ғана емес ... ... ... ... ерекшеленеді. Сондықтан ол жоғары ... ... ... ... жемісінде С дәрумені қызанаққа қарағанда 10-12
есе, ал ... ... ... 2-6 есе ... ... ... ... сәбізге жақын. Бұрыш жемісі жас күйінде ғана емес, ... ас ... де ... ... ... ... тұздайды,
консервілейді. Оны медицинада да пайдаланады. Кейбір мемлекеттерде
(Болгария, ... ... және т.б.) ... ... ... ... өнім ... Өнімділігі 120 ц/га болғанда ол экономикалық тиімді. Ол 2 есе мол
өнім береді. Қазақстанның ... ... ел ... ... ... ... жаз кезеңінде оларды Қырғызстаннан,
Өзбекстаннан әкелу қажеттілігі төмендейді. Жылу мен ... ... ... ... өңірі тәтті бұрышты өсірудің қолайлы жері
болып табылады. Сондықтан бұл дипломдық жұмыстың өндірістік ... ... өтуі және ... ... ... ... Қазақстан ауылшаруашылығы ғылыми зерттеу институтының ғылыми
кеңесінде тыңдалып бекітілген, 3 ... ... ... ... ... ... бойынша 6 мақала жарық көрді,
оның ішінде 3-і халықаралық конференцияларда баяндалды.
Жұмыстың құрылымы мен ... ... ... 4 ... және өндіріске ұсыныстардан, пайдаланған әдебиеттерден және
қосымшалардан тұрады. Дипломдық жұмыстың жалпы көлемі компьютермен ... ... ... оның ... ... кесте, ...... сурет, ......
график, 103 ... ... ... ... және ... ... жалпы жұмыстың . . . .% ... ... ... ... өндірістің орталығының тәжірибе ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Зерттеу нысаны болып табылатын тәтті бұрыштың қысқаша морфологиялық
сипаттамасы
Бұрыш алқа тұқымдасына ... Pens), Capsient Tourn ... ... ... бұталы өсімдік, бірақ дақыл ретінде біржылдық
өсімдік етіп өсіріледі [1].
Барунторул 65 тәтті бұрышы ... ... ... ғылыми-зерттеу
институтында шығарылған. Тамыр жүйесі шашақ. Тәтті бұрыштың ... ... ... ... ... ... штамб тәрізді. Жапырағы бет пішінді,
тамырымен қоса есептегенде бір өсімдіктегі жалпы жапырақ салмағы 300 гр, ... ... ... ¼-ін ... ... ... салмағының 50% сабақ
және жапырақ үлесіне тиеді.
Жемісі - синкартты жидек, жеке. Биологиялық пісу ... түсі ... ... ... шыдамдылығымен, сақталғыштығымен ерекшеленеді. Сорт
орташа, кеш піседі, отырғызғаннан биологиялық пісуге дейін 150-170 тәулік
қажет.
Өнімділігі 200-300 ц/га. ... ... ... ... 100 ... Ірі жемісті сорттарындағы бір өсімдіктегі жеміс саны 10-20 ... ұсақ ... 20-30 ... ... ... ... өсімдік салмағының
1/4 -ін құрайды. Ал жекелеген сорттарда ол 45% ... ... ... 1 кг жер үсті ... ... 0,8-0,9 кг ... ... Тұқымының көлемі ұсақ. 1000 дәннің салмағы 8 гр-нан аспайды.
1.2 Тәтті бұрыштың шыққан жері және маңыздылығы
Ауылшаруашылық өсімдіктерінің биологиялық ерекшеліктері көбіне ... ... ... және ... ... ... ... болып
келеді. Бұрыштың отаны Оңтүстік Мексика, Гватемала болып саналады. Оны
дақыл ... ... АҚШ және ... ... ... ... ... Әдебиеттерде бұрыш туралы алғаш рет 1493 жылдан бастап
жазыла бастаған. Бұрыш ... ... ... ... тарала
бастады. Бұрышты дақыл ретінде алғаш рет Испанияда ... одан соң ... және ... елдерге таралды.
Балқан елдеріне бұрыш 1585 жылы әкелінді. Болгарияда бұрыш ... ... ... ... болып табылады [2,3]. Оны тағамға жас күйінде дәмдеуіш
ретінде және өңделген ... ... ... ... ... ... 28 ... консерві дайындайды. Құрғақ, үгітілген
күйіндегі ... ... ... кең ... ... бірі ... ... Болгарияда егіс көлемі және өнім жинау бойынша көкөніс
дақылдарының ... ... ... ... алады. Бұрыш қазіргі кезде 11-12
мың/га жерге өсіріледі. Ал жылдық ... өнім 200-250 мың ... ... ... ... ... пайдалана бастады және қазіргі
кезде ол кең таралған.
ХVІІІ ғасырда ... ... тез ... ... ... ... 210 центнерге дейін өнім алады.
Румынияда, Чехословакияда, Югословияда және басқа да елдерде бұрышты
көптеп өсіруде.
Ресейге көкөністік бұрыш ... ... ... ... ... ... ... ХІХ-ғасырдың аяғында Одесса маңында бақшамен
айналысатындар болгар бұрыш өсірді. ХХ-ғасырдың басында бұрыш ... мен ... ... ... облысында бұрышты ХХ-ғасырдың ортасынан бастап өсіре
бастағанына қарамастан Қазақстанда оны ... ... ... аз ... ... ... жүргізілген ғылыми зерттеу жұмысы ретінде А.Селедцов
[4,5,6] еңбегін атауға болады.
Г.Каплина мәлімдеуі бойынша Қазақстанның жылы ... ... 79 ... ... Оның ... бойынша бұрышты қарашірік
мөлшері жеткілікті, механикалық құрамы жеңіл гидроморфты топырақта өсіру
тиімді. Мұнда ол 448 ц/га ... өнім ... ... ... құрамды дәруменді және жеңіл ... ... бар азық ... табылады, сондықтан оның азықтық және диетикалық
маңызы ... ... ... С дәрумені қызанаққа қарағанда 10-12 есе,
цитрустарға қарағанда 2-6 есе және қарағай, шыршаға қарағанда 2-4 есе ... ... ... ... ... тек ... ғана орын береді. 1 гектардағы
өнімі 120 центнер болатын, 100 гр шикі жемісінде 450 мг С ... ... 25 ... ... С дәруменін жинауға болады. Цинга ауруына қарсы
бұрыштың маңызы бар. Каротин құрамы ... ... ... жақын. Бір күнде
25 гр тәтті бұрыш пайдаланған ересек адамның С ... ... ... қамтамасыз етіледі. 45 гр бұрыш А дәруменінің ... ... ... ... Бұрыштағы (А,В,С,Р) дәрумендерінің жоғары
құрамды болуы, оның ... ... ... көзі ретінде қарастыруға
болатындығын көрсетеді. Азотты заттар бойынша ... ... ... ... ... алғашқы орындардың бірін алады.
Венгрия халқы бұрыш ... ... жас, ... және ... ... ... тәтті бұрыш шикізатын ... ... ... ... ... ... консервісі және дәруменделген
консервілер «Вита паприка», «Притапаприка», «Притамин» (С ... ... мг %-ке ... соус «Зашатка» (С дәрумен құрамы 300 мг %-ке ... тағы ... С ... құрамы жоғары консерві түрлері жасалады.
Бұрыштың дәмдік қасиеті капсанцин ароматты затына көп ... ... ... ас ... сөлдерді көп бөлдіріп, тағамның сіңімді болуын
қамтамасыз етеді.
Халық арасында бұрыш жоғары сұранысқа ие. ... ... ... ... ... ... және әр түрлі тағамдар жасайды.
Бұрыш жемісі қызанақ, қияр және көптеген тұздықтар дайындауда ... ... ... өндірісінде құнды шикізат болып табылады. Консерві
жасауда және тұздағанда бұрыш дәрумендерінің 50-80% сақталады.
Қызанақ соусында көкөністермен ... ... ... ... ... зат, 6,6% май, 8% көмірсу, 0,3% органикалық ... ... ... 2,0% ... ... бар [7].
100 гр фаршталған бұрышта мг есебімен алғанда С дәрімені 22%, каротин
9,9%, В1 дәрумені 0,17%, кальций 62%, ... 47%, ... 18%, ... ... 33% ... гр ... ... 104 калория бар [8].
1.3 Тәтті бұрыштың биологиялық ерекшеліктері мен тыңайтқыштары
Бұрышты дұрыс өсіру үшін оның өсу ... ... ... білу ... бұрыш қысқа күнгі (12 сағат) өсімдіктер тобына жатады. Өсімдікті
басқа жерге ауыстырып отырғызу, оның дамуын 8-15 тәулікке ... ... ... өсіп ... үшін ... ... мен ауаның қолайлы
жағдайы және бұрыштың жақсы ... ... ... өте баяу өсуі ... ... болғанына дейін байқалады (5-8 нағыз жапырақтар). Күрт
өсуі гүл ... ... ... бастап өсімдіктің өсіп даму кезеңінің
соңына дейін жалғасады. Бұл тамырға да тән. Өсіп ... ... ... жер беті ... ... қарағанда белсенді өседі.
Әсіресе, жеміс түзу ... бұл ... ... ... бұрыштың
топырақ құнарлылығына және өсімдіктің қоректік заттармен ... осы ... ... ... ... ... топыраққа тереңдеуі және олардың көлбеу бағытта өсуі ең алдымен
топырақтың механикалық құрамына байланысты. Құмдақ топырақта бұрыштың ... өсіп ... ... 80 см ... ... және көлбеу бағытта 1 м
және одан да көп өседі. Тамырдың негізгі массасы топырақтың ... ... ... ... ... ... ... соң тез жүреді. Бақылау нұсқасымен салыстырғанда отырғызылған
өсімдіктердің тамырының дамуы тежелгендігі жеміс түзгенге ... ... ... ... ... ... ... Оның тұқымы 13°С-ден кем емес
температурада өне бастайды. Бұл жағдайда өскіндер тек 18-20 тәуліктен кейін
пайда болады, ал ... ... ... өскіндер 15-20 тәулікте
пайда болады және тәтті бұрыш ... ... ... ... ... ... табылады. Әсіресе өсімдіктер жылуға 50 тәулікке
дейінгі жаста сезімтал. ... ... ... ... ... пісіп жетілу кезеңіне дейінгі белсенді температура
жиынтығы 25-30°С-ді құрайды. Өсімдік әлсіз үсікте өліп қалады (-0,3°С),
35°С-ден ... ... оның өсіп ... кері әсер ... өсімдігінің топырақ пен ауа ылғалдылығына талабы жоғары. Бұл оның
тамыр ... ... ... 1 ... ... ... 162-180 м3
су жұмсалады [11].
Бұрыш өсірілетін танапқа қажетті су шығыны өсімдіктің жасына байланысты
өзгеріп отырады. Алғашқы өсіп-даму кезеңінде (жеміс ... ... ... м3 ... жалпы су қажеттілігінің 8-10%-ы қажет. Ең жоғарғы су
қажеттілігі жеміс түзілу және өнімнің арту ... ... ... ... ... ең жоғарғы ылғалдылық 70%-дан кем емес ТЫС, ал ауыр
топырақтарда 80% ТЫС болу қажет. ... ... ... 70% ... ал ауыр топырақтарда 80% ТЫС төмендегенде суару қажет. Саздақ
топырақтардың 0-30 см ... ал ... түзу ... 0-50 см
тереңдігінде ылғалдылық 70% ТЫС болғанда суғаруға қажет.
А.Селедцова [16] пайымдауы ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін 9-10 рет суғару қажет.
Оның ішінде 2-3 рет жеміс түзгенге дейін, 5-6 рет ... және ... ... ауа ... да сезімтал. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының
төмен болуы өсімдіктің нашарлауына себеп болады. Ауа ылғалдылығының ... ... ... ... суғару жұмыстарын жүргізу қажет (Г.Гикало).
Бұрыш топырақтың қоректік ... ... ... 100 ц өнім түзуге орта
есеппен 50-60 т азот, 13-17 т фосфор ... 70-85 т ... ... ... ... ... ... әсері төмен, ал құнарсыз
топырақтарда керісінше. Топырақтың тұздануын бұрыш көтере алмайды.
Жеміс түзгенге ... ... ... ... ... ... фосфор
тыңайтқышының көтеріңкі мөлшерін қажет ... Ол ... мен ... ... мен ... ... Гүлдегенге дейін және жеміс түзу
кезеңінде өсімдіктің азотқа қажеттілігі жоғары. Жеміс ... оның ... ... өсімдік калийді көп қажет етеді. Шіріген көң бұрышқа
жақсы әсер ... ал жаңа қи ... ... ... тыңайтқыштың
тиімділігін төмендетеді. Минералды тыңайтқыштың N100P120K50 мөлшерін
ұсынуға болады. Оның ... ... ... ... ... ... N30P30K30 және екі үстеп қоректендірумен N30-40P20-
30K20 ... білу ... ... ... ... толықтыруға шикізат ... ... ... сабанды пайдалануды Домашкеевич ұсынады. ... ... ... ... және ... құрылымын жақсартып,
өнімнің өзіндік құнын төмендетеді. Биогумус пен топырақты 3-4 ... ... ... дақылдарының өнімділігі 1,2-2,0 есе
көтерілетінін, сондай-ақ өсімдіктер аурулармен аз ... және ... ... мен ... ... аз ... ... М.А.Мельник
мақалаларында келтірген.
В.Аббасов мәлімдеуінше биогумусты қолдану топырақтағы қарашірік және
органикалық заттар ... ... ... ... Топыраққа 2,5 т/га
биоқарашірік енгізу 40 т/га ... ... ... ... ... ... енгізу тиімді. Бұл, қызанақ және бұрыш
өнімдерін ... ... 35%-ға ... ... ... ... ... ретінде органикалық қалдықтарды өңдеудің болашағы
зор екендігін негіздейді. Биоқарашіріктің ... ... ... ... ... [21] ... ... [22] және тағы
басқалар органикалық ... ... ... және ... ... М.Мамченко, В.Трепачев көкөніс дақылдарына көң және
басқа жергілікті органикалық ... ... ... ... [40] ... және бұрыш өнімділігіне ... ... ... ... ... ... мәліметтер келтірген.
Оның мәлімдеуінше, тыңайтқыштың және ондағы әсер ... ... ... үшін ... араластырып пайдалану керек.
1.4 Бұрышты өсірудің көшетсіз және көшеттік әдістері
Оңтүстік өңірде ... ... және ... ... ... ... тәсілмен өсірудегі тәтті бұрыштың агротехникалық
жүйесінде көшеттерді өсіру ... және ... ашық ... ... ... ... М.А.Эфвальд [123], А.И.Филов [24], П.Е.Федин [25] және т.б.
туындыгерлердің мәліметтері бойынша әр түрлі мерзімде өсірілуіне қарамастан
бұрыш сыртқы орта ... ... ... әсер ... Ол ауа райы
жағдайларының өзгеруін жас кезеңінде, сондай-ақ жеміс түзу кезеңінде де
белсенді қабылдайды Г.А. ... [26]. ... ... ... кезеңі,
оның пісіп жетілу кезеңінің әр түрлі болуына әсер ... ... ... 28, ... ... ауысу кезеңіндегі топырақ пен ауа ... ... ... ... орын алады.
Көктемгі кезеңде ашық алаңдағы ауа температурасының 12-15°С-ге дейін
төмендеуі жас өсімдіктің өсуін тоқтатады. Күзгі кезеңде жеміс ... ... ... ... шыдамды. Бірақ суық кезеңдерде қабығы қалың болатын
ұсақ, ... ... ... ... 25). ... жаппай гүлдеу және
жеміс түзу кезеңіндегі жазғы 30-350C температура олардың солуына ... ... ... ... ... кең көлемді танаптары орналасқан оңтүстік өңірде көктемде
отырғызылған бұрыштар тамыз айының екінші ... ... өнім ... Бұл ... ... көктемгі отырғызуға қарағанда жазда
отырғызу тиімді (С.П.Дикий, 39, ... 80). ... ... ... ... 68 ... ... маусымның алғашқы жартысында отырғызады.
Мұнда жазғы отырғызылған көшеттердің салуға төзімді болатындығы анықталды
(И.Понамарева, 97). ... ... ... ... әр ... мерзімде
отырғызып, жазғы отырғызу көктемгі отырғызуға қарағанда тиімді болатындығы
дәлелденді. Гүл түйіндері мен түзілген ... 30-330С ... ... ... ... кеш ... ... отырғызу көктемгі
отырғызуға қарағанда айтарлықтай тиімді, мұнда жаппай ... мен ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді, қыркүйектің
соңында мол өнім береді. Сондықтан Ассинск тірек пунктінде бұрыш ... ... ... ... ашық ... отырғызады.
Шектеуші ықпалдар болып табылатын көктемгі және ерте күзгі суықтардың
түсуіне байланысты көшеттерді отырғызу мерзімдері анықталады.
Мәскеу облысында көшет ... үшін ... ... жәшіктерге
наурыз айының аяғы мен сәуір айының басында себеді. Жас көшеттерді құмыра
ыдыстарға отырғызып, оларды ... ... ... ... ... ... 33).
Қырымда, оның ішінде Краснопресненск, Жанкой, Совет аудандарында ... ... ... - 5-15 мамыр, ал Ялтада - 15-20 ... ... ... ... ... болып табылады.
Пленкалы жылыжайда баклажан және бұрыш көшеттерін өсіру тәжірибелерімен
Л.Шульгин [34], В.Хренова [35] бөліседі.
Ленинград облысында баклажан мен ... ... ... өсіруді
А.Раудсен негіздейді.
Волгоград көкөніс-жеміс тәжірибе бекетінде бұрышты 20-22 мамырда ашық
алаңға отырғызады. «Маяк» ... ... ... ... тиімді
мерзімі мамыр айының үшінші онкүндігі деп санайды, ал Адгей тірек ... ... ... ... деп ... ... тұқымды ақпан айының бірінші онкүндігінен ... және ол бір ... одан да көп айға ... ... ... ... мерзімдерінде өнім алуға қолайлы.
Сонымен, бұрышты өсірудің қолайлы мерзімдері нақты климат жағдайларына
және өнімді пайдалануына байланысты.
Өсіру тәсіліне байланысты ... ... ... дақылына жатады.
Өсірудің бұл тәсілінің көптеген артықшылықтары бар, атап айтқанда:
1. Жаз мерзімі қысқа ... ... ... ... ... сорттарын көшеттік тәсіл арқылы өсіруге мүмкіндік мол.
2. Ашық ... ауа райы ... ... ... ... алаңда өсіріп, дақылдан мол өнім алуға болады.
3. Булыжайлар мен көшеттіктердің көлемі аз болғандықтан ... ауа райы ... ... ... және
аурулар мен зиянкестермен күресуге қолайлы.
4. Аталған бірінші жағдайларды ... ... ... ... бар. Бұл ... кері жақтарының бірі өсімдікті бір
немесе екі рет қайта отырғызу және бір-екі қосымша суару. ... ... ... ... оның ... кері әсер етеді, мұнда
өсімдіктің тамыр жүйесі айтарлықтай зақымданады. Н.Кичунова [73]
мәліметі бойынша қайта ... ... 50-60 ... ... ... ... ... келу үшін қосымша уақыт қажет, тиісінше өсімдіктің
даму процесі тоқтатылады. Мұндай өсімдік дамуының тоқтатылуы
көшеттікте ұтқан қосымша уақыт орнын толтыра алмауы да ... ... ... қалыпқа келуі негізінен топырақтың беткі қабатындағы
температура мен ылғалдылыққа көп байланысты. Өсімдіктің дамуының
тоқтатылуы тамыр жүйесінің зақымдалуымен қатар, булыжайда нәзік ... ... жаңа ... ... нәтижесінде олардың акклиматизация
жүруіне тура келеді. Жас көшеттердің жаңа ... ... ... ... іліміне сәйкес барлық өсімдіктер жаңа ортаға бейімделу үшін ... ... ... ... Ашық алаңда бірден өзгертуге бейім
келеді. Ашық алаңда ... ... ... отырғызылған көшеттерге
қарағанда мықты және сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына төзімді келеді.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... тәсіл тиімді. Көшетсіз тәсілде булыжайларды ерте көкөніс алуға
пайдалануы ... ... ... ... қажетті көң үнемделеді,
жұмыс күші екі есеге ... ... ... ... тәсілін тандағанда нақты топырақ климат
жағдайларын ескеру ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік
аймақтарында зерттелген. Грозный облысындағы ... ... ... ашық ... ... ала дайындалған тұқымды сәуір айының ... ... 31-66 ... ... өнім ... (С.П.Дикий, 81).
Бұрышты көшетсіз өсіру ... ... ... ... ... ... өсіру тәсілі арқылы көшеттік тәсілге қарағанда еңбек
шығынын 30%-ға, ал 1 ц өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... бұрыштан 135 ц/га өнім алынса, осы жағдайдағы көшеттік
тәсілде 78,2 ц/га өнім алынды (Г.А.Салтановская, 27). ... ... ... ... жыл ... ... ... бұрыштан 143
ц/га шамасында өнім алынады (П.П.Воспоров, 74).
Волгоград тәжірибе бекетіндегі ... ... ... топырақта
көшетсіз тәсілмен өсірілген бұрыштан 104,5 ц/га өнім ... ... ... ... ... ... бекетінде бұрышты сәуір
айының бірінші онкүндігінде ашық алаңға себеді, ... ... ... ... ... ... туындыгерлердің пайымдауы ... ... ... ... ... тәсілмен өсірілген бұрыштың ... бар ... ... маңызы зор.
Көшетсіз тәсілде негізгі мақсат бұрыштан жақсы ... алу ... ... ... ... ... соң олар ... ылғалға, жылуға,
жеткілікті ауаға жоғары талап қояды. Алдын-ала ... ... ... ... ... ... өсірудің жетістігі тек қолданылған
агротехникалық шараларға ғана емес, сонымен ... ... ... да ... Көшетсіз дақыл үшін алқапқа ... ... ... ... ... болып табылады.
Өсімдіктің жас кезінде жүргізілген сирету, ... ... ... ... ... мен ... ... сияқты жұмыстардың
жүргізілуі мұқият ... ... Тек ... ... ... ... ғана көшетсіз тәсілмен өсірілген бұрыштан жоғары өнім
алуға ... (39) ... ... жылы ... ... ... тәсілмен өсіру тиімді.
Жылу сүйгіш көкөністердің пленкалық ... ... ... ... ... пен ... ... тиімді мерзімі туралы
Г.Мулаев (41), Ф.Соколов (43) жазады.
Мәскеу маңы ... ... (42) ашық ... ... ... пен
баклажаннан жоғары өнім алған.
Филова (45) баяндауынша, бұрыш тұқымы 13°С температурада өне
бастайды. Оның ... ... ... үшін ... ... тиімді.
Булыжайдағы температураның 20-250С жетуі бұрыш тұқымының өскіні ертерек
пайда болуын қамтамасыз ете алады, өскін пайда болғаннан соң ... ... ... ... өсірілген бұрышта топырақ пен ауаның температурасына жоғары
талап қояды. П.Е.Федина (46) және А.А.Кудрявцев зерттеулері көрсеткендей,
гүлдеу ... ... ... ... ... тиімді. Бұл кезеңде
температураның 10-12°С-ден төмен болуы өсімдіктің өсуі мен дамуын тежейді.
Гүл түйіндерінің пайда болуы мен ... ... ... ... 18-20°С, ал түнде 12-17°С болғаны қолайлы болып табылады. ... ауа ... ... ... ... ... түсіп
қалуына әкеп соқтырады.
Әр түрлі климаттық ... ... ... өсіу мен ... ... ... әсер ... Фотопериодтық ерекшеліктеріне
байланысты бұрыш қысқа күн өсімдігіне жатады. А.С.Кружинина (48), М.А.
Эрвальд (49), ... ... (50) ... ... ... ... 12-15 ... күнде жақсы жүреді. Қысқа күн мен жоғары
температураға бұрыш алғашқы кезеңде ерекше талап ... ... ... ... мен ... ... үш жүп жапырақтары ... болу ... Бұл ... ... күн ... 12 сағатқа дейін төмендету
айтарлықтай қосымша өнім ... ... ... ... ... ... көшет кезеңінде жарық күн
ұзақтығы 12 сағат болғанда Имре Варга (51) ... ... ... өсіп-
даму кезеңі 30-35 күнге қысқарған. Сонымен бірге 12 сағаттық күн ... ... ... салыстырғанда фотосинтез және тыныс алу 1,5
есеге ... ... ... ... ... жоғары талап қоятын өсімдіктер ... ... ... ... ... ... салдарынан бұрыштың
дамуы өте жай жүреді. Бұрыш гүл ... ... болу ... ... ... бұл кезеңде аздаған көлеңкенің болуы олардың жаппай түсіп қалпына
әкеледі.
Бұрыштың ... мен пісу ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, топырақтағы ылғалдың
жетіспеушілігі бұрыш өнімділігін төмендетеді, жемісі жарамсызданады ... ... ... ... ... ... ... көп болады.
Топыраққа енгізілген тыңайтқыш ылғал аз болса, өсімдік оны толық пайдалана
алмайды. ... көп ... мен ... көп ... ... өсіп-дамуына
кері әсер ететіндігін А.В.Алпатьева (54) және Турешева (55) зерттеулері
көрсетеді. Жер астысулары жақын жерлер топырағы Шинн (57) ... үшін ... ... ... ... ... ... ең көп талап ететін
мерзімі гүл түйіндерінің түзілу кезеңінен ... ... түзу ... ... Бұрыш бір уақытта ылғалды, жарықты және жылуды қажет ететін жылу
сүйгіш өсімдікке жатады. ... ... ... ... ... ... ... агротехниканы таңдауға өз септігін тигізеді. (В.Ершова,
В.Зеленичкин, 58, ... 59, ... ... ... топырақ құнарлылығына жоғары талап қояды. Ол ... ... және ... ... бай ... ... жерлерде жақсы
өседі. Ылғал өткізгіштігі жоғары, жылы топырақта бұрыш жоғары өнім береді.
Ол түздануға өте ... ... ... ... булыжайдағы
топырақтың қоректік қабатындағы аздаған ... ... ... ... ... ... (61) ... бойынша ашық алаңда тұзды
топырақта өсірілген бұрыш өте жай ... ... ... ... ... ... ... минералды
тыңайтқыштарды енгізу бұрыш үшін өте ... ... ... ... ... ... және ... пісуін жылдамдатуға әсер етеді.
Бұрыштың азот ... ... мол, ... ... тыс көп
қолданғанда ол өсімдіктің өсуін тездетеді және ... түші ... ... ... тәтті бұрышты өсіру тәсілдерін таңдауға өз септігін
тигізеді.
1.5 Тәтті бұрыштың сорттары
Бұрынғы ... ... ... ... ... ... 50-
ден аса тәтті бұрыш ... ... ... ... ... ... өңірге бейімделген сорттар өсірілген. Қазақстанда ... Дар, ... ... ... Пионер, Подаров, Молдавка,
Тополик (69) сорттары аудандастырылған болатын.
Консерві өндірісі нарыққа қарағанда бұрыш шикізатына жоғары талап қояды.
Бұл ... ... ... байланысты. Өндіріске арналған
бұрыш жемісі белгілі бір көлем мен қажетті пішінді болуы тиіс. И.Н.Варенцов
(70) ... ... ... бойынша консервіге жіберілетін
жемістер дұрыс конус немесе пирамида пішінді, ... ... Түсі ... ... сары, біртектес, орташа көлемді - ұзындығы 5-8 см, диаметрі 4-
6 см, жеміс қабырғасы қалың, дәмі ... ... ... ... ... «С» ... ... жоғары бұрыш сорттары
пайдаланады.
Тәтті ... ... ... пісу ... ... ... ... ерекшеленеді. Қырым облысында (Г.А.Солтановская.
71) бұрыштың Крымский белый 29-293, Ақ консерві 269, Юбилей 307, ... ... 79 ... маңызы зор. Қырым жағдайында бұл ... ... ... «С» ... ... деңгейімен және 120-
дан 170 ц/га дейінгі жоғары өнімділігімен ... ... ... кеш ... ... ... ... Пловдив, Восковой
сорттарының болашағы зор деп саналады (Д,Кацен, 72).
Волгоград тәжірибе селекциялық бекеті ... ... 79 ... 25 ... ... ... ... бойынша өздерін өте жақсы
жақтарынан көрсетті.
Рязань облысы үшін М.А.Эрвальд (49) мәліметі бойынша ... ... ... 288, ... 70, ... ... 70/60 және ранний
круглый 2620 сорттары тиімді.
Болгарияда (Х.Доспалов, 2) Пловдивская Капия, Пазарджинка, ... ... ... ... ... деп табылады. Бұл
сорттардың өсіп-даму кезеңдерінің ұзақтығы 80-90 күннен 110 ... ... ... ... ... 400 ц/га ... ... 1954 жылы жоғары өнімді, жеміс сапасы жақсы Ханка,
Хрестенсен, ... ... ... ... Луч солнца және тағы басқа
сорттар жіберілген.
Венгрияда тәтті бұрыш түрлерінің ... ... ... және тағы ... ... кең ... Бұл сорттар ерте піседі
(техникалық пісу ... ... ... 75 ... ... ... және
жоғары өнімді.
Қазақстанда тәтті бұрыштың отандық селекциясы шығарған аздаған сорттары
зерттелген. 1960 жылдары аудандастырылуда тек Болгарский 079 сорты ... сорт ... ... мәліметтері бойынша бұл сорттың алғашқы
жемісін егін көгі пайда болғаннан бастап 111 күн ... соң ... 1957-60 ... ... ... - 245 ц/га, ... ... - 40-41 г. С дәруменінің мөлшері - 334 мг. Бұл сорт бактериалды дақ
ауруымен көп залалданады. Ол Алматы ... ... ... ... сорт ... Новочеркасск, Крупный желтый және
Восковидный Сенюшкина сорттары енгізілген.
Новочеркасский ... ... ... 079 сортына қарағанда 22-
24 ц/га төмен, алғашқы жемістерін Болгарский 079 ... 115 ... ... ... ... ... бойынша Болгарский 079 сортынан
айырмашылығы жоқ. Облыстық сорт ... ... ... қарағанда
тұқым өту жағдайына байланысты Алматы облысында егіс көлемі ... ... 079 және ... ... қатынасы 8-3.
Крупный желтый - кеш пісетін сорт, өнімділігі Болгарский 079 сортына
қарағанда 35 ц/га кем. ... ... ... 079 ... ... ... С ... екі есе көп.
1.6 Тәтті бұрышты суғару
Оңтүстіктің құрғақ аудандарында бұрышты ... және ... ... ... ... ... ... маңызды орын алады. Суғару
режимін тиімді құру үшін ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарының суғару режимдерін
мелиораторлар, агрономдар және ... ... ... көптеп
зерттеген. Бірақ көптеген ... ... ... ... су режимін зерттеген.
Көбіне топырақтағы ылғал мөлшерінің жетімсіздігіне ... ... ... ... 75).
Өсімдіктің су режимін топырақ ылғалдылығына байланысты зерттегенде
өсімдіктің ылғалға талабы ескерусіз ... ... ... ... ... емес ... ... отыр. Топырақ бір жердің өзінде ... ... ... ... ... ... ... нақты
шаруашылық жағдайларына үйлеспеуі де мүмкін. Ал егер ... ... ... тәсіл мүлде жарамсыз, себебі топырақта судың мол ... ... ... ... ... 76). Сонымен бірге, топырақтағы
ылғалды анықтау ... ... ... қолдану оң нәтижелер бере
бермейді.
Кейбір ғалымдар суғару мерзімін анықтау ... ... ... ... жапырақ пен сабақ түсінің өзгеруін,
жапырақтың, түйіннің түсуі мен бұратылуын ескеру керектігін айтады. Бірақ,
су мөлшерінің ... ... ... ... байқалғанымен
өсімдік қалыпты өнім бере алмайды (Максимов, 77, Н.С.Петинов, 78, Петров,
70, М.Лобов, ... ... ... ... ылғалға қажеттілігіне байланысты
суғару мерзімдерін анықтау керек. Мұнда басты назарды жақсы физиологиялық
көрсеткіш болатын жапырақтың ... ... ... ... ... ... оның ... ұлпа сөлінің ... ... ... ылғалдылығы өсімдіктің жеткілікті сулануы
туралы мәліметтерін толық ... ... ... ... ... ... ұлпа ... байланысты өзгеріп отыруы мүмкін.
Кейбір туындыгерлердің мәлімдеуінше copy күші өсімдіктің ... ... ... ... ... Дегенмен, өсімдіктің ұлпа сөлінің
концентрациясына байланысты copy күші де ... ... ол ұлпа ... ... болып келеді. Жас ұлпалардың copy күші егде ұлпаларға
қарағанда біршама артық болады.
Жапырақтың copy ... ... ... ... бір қарағанда қарапайым
болғанымен жеке шаруашылық жағдайында құралдар санына және ... ... ... көп ... қажет етеді.
Салыстырмалы түрде қарағанда ... ... ... ... ... ... тәсіл, оның ұлпа сөлін немесе ұлпа ... ... ... табылады (Н.А.Максимов, 77, М.Лобов, 83,
Петинов 78).
Суғару жүргізілгеннен соң өсімдіктегі ұлпа сөлінің ... ... Ол ... ... ... ... Бұл ... өсімдіктегі ұлпа сөлінің концентрациясы тәулік бойына өзгеріп
отырады, таңертең ол төмен, түске қарай - ... ... және ... ол
айтарлықтай төмендейді.
Топырақ ылғалдылығы мен сыртқы орта жағдайларына байланысты жапырақ
ұлпасының сөл ... ... ... ... ... ... ... керектігі бағыты бойынша көптеген зерттеулер
жүргізілген.
Ұлпа сөлінің концентрациясы өсімдіктің ... ... ... Ұлпа сөлі ұлпа ... ... ... ... табылады.
Өсімдік өсіп-даму кезеңінде бұл ортаны белсенді реттеп отырады. Жапырақтағы
ұлпа сөлі концентрациясының өзгеруі протоплазмаға әсер етеді, ... ... ... ... жүргізеді, әсіресе өсу процестеріне. Ұлпа
сөлінде су көп болған сайын ол ... ... ... әсер ... ... ... 90-95% болғанда өсу процестері қарқынды ... ... ... ... ... ... ... шаралар ескерілуі керек (А.Шарингин, 84; В.Мечалов, 85).
Суармалы жерлерде өсірілген көкөніс ... су ... ... ... ... (86) ұсынады. Бұл туралы ... ... де ... ... мәлімдеуінше, бұрыш жапырағындағы ұлпа
сөлінің концентрациясын рефрактометрмен анықтау тиімді. Ұлпа сөлінде ... ... ... ... мол өнім ... Ұлпа ... сулануының
көтерілуі мен концентрациясының төмендеуі ... соң ... бұл ... ... ... ... мүмкіншілік береді. Тау
маңындағы құрғақ жерлерде тәтті бұрышты 10 рет суғару керек деп есептейді.
Суғару режимдері ... ... ... ... ... ... болады. Олар бұрыштың өсіп-даму кезеңінде сулануға
физиологиялык қажеттіліктің туған уақытысында ... ... ... жұмыстарын жүргізу керектігін ұсынады.
Бұларға В.Михсипов және Қырымда зерттеу ... ... ... ... 90; ... 91 ... Шуменов (92) бұрышты жауын-шашын мөлшері 300-400 мм болса 10-11
рет, 400-500 мм ... 9 рет ... ... ... ... деп ... топырақтарда жүйектің 2/3 бөлігі суланатындай етіп аталған суғару
мөлшері 150 м3/га ... ... ... ... себу мен ашық алаңға
көшет отырғызу мерзімдерімен байланыстырады.
Бұрыштың ұлпа сөлі ... ... оны ... ... ... (94) және Н.Селедцова (5) ұсынады. М.Кваников (95) ұсынуы
бойынша, егістікті суғаруды тыңайтқыш енгізумен үйлестіру керек.
Дақылды суғару ерекшеліктері ... ... (96) өз ... (97) судың жылжу жылдамдығы және оны әр түрлі топырақтарға беру
туралы мәліметтер жазған. ... ... ... суды ауыр ... тез ... (93) ... ... топырақ ылғалынан өсімдіктің су
пайдалану ерекшеліктеріне байланысты cyғару режимдерін негіздеу қажет.
Әдебиетке шолу барысында көрсетілгендей, жергілікті табиғат ... ... ... ... ... аймаққа тән агротехникасын ғылыми
негізден жасау арқылы ғана одан өзіндік құны төмен, сапасы жоғары мол ... ... ... ... өсуі мен дамуы зерттеу жүргізілген
ауданының топырақ-климаттық жағдайларына тығыз ... ... ... осы ... ... өз ... ғылыми
тұрғыдан табу керек.
2 ЗЕРТТЕУ АУДАНЫ МЕН АЙМАҒЫНДАҒЫ ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
2.1 Аймақтың ауа-райы ... ... ... және ... ... ... орналасуы
Евразия континентінің орталығында болуына байланысты оның ... ... ... ... ... ... ... бекеті (Тассай ауылы) Батыс Тянь-Шань тау жүйесінің эфемеройдты,
қысқа шөпті, ... ... тау ... теңіз деңгейінен 450-500 м
биіктікте жатыр.
Зерттеу жүргізілген аймақтың жер ... ... ... ... адырлы-бұйратты жазық болып келеді. Еңіс ... ... ... биіктігі 10-20 м аралығында ауытқиды.
Батыс Тянь-Шань тауының ... мен ... алыс ... ... күрт ... себепші болады. Жалпы климат өте көп
өзгергіштігімен, көп мөлшердегі жылуымен, мол ... ... ... ... ерте көктемде өте көп түсетін жауын-шашынымен
ерекшеленеді. Бұл тау маңы ... ... ... ... тән
сипат.
Атмосфералық айналыммен анықталатын жыл мезгілінің суық және ылғалды,
жылы және ... ... ... ... Жаз ... ... ... облыс аймағына бірқалыпты өте аптап ыстық жел соғады және бұл
құрғақ, әрі ашық ауа ... ... Күзі жылы және ... ... ... солтүстіктен, солтүстік батыстан, көбіне солтүстік ... ... ... суықтардың әрекетінен болады.
Континент аралық тропикалық жылы ауа мен алыс белдеулерден келетін суық
ауа қысымы нәтижесінде қысқы-көктемгі мезгілдер жауын-шашынды ... ... ауа ... ... жылы ... ... ауа ... етеді.
Қыс ортасында (қаңтар) ауа райы күрт жылынып ... тез ... ... - жылы ашық ... суық ... ... және ... күндермен
жиі ауысады.
Атмосфералық ылғалдың негізгі көзі батыстан ... ... ... ауа ... ... ... Бұл ауа ағындары тау бөктеріне
жақындаған сайын суып, ылғал ... және ... ... ... ... ... 450-520 мм. Климатқа тән ерекшелік - бұл
жылдық жауын-шашын мөлшерінің 80-90 пайызы ... ... ... Жылы ... ... ... түспейді, жаз
топырақты тез құрғататын шығын және солтүстік бағыттағы жылдамдығы 4-5 ... ... ... ... аз мөлшердегі жауын-шашынмен ерекшеленеді.
Аймақта жаз ыстық және ұзақ, ауаның ... ... +26°С. ... ... температурасы шілде айында 42°С жетеді.
Қыс - қысқа, аз қарлы, қаңтар айының орташа температурасы - 2,6°С, ал
төменгісі - 30°С. Ең ... ... ... ... ... ауытқиды.
Ауаның жылдық орташа температурасы - 11,9°С. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы
орташа 205 тәулік. Соңғы суықтар сәуір айының ... ... және ... ... ... басталады. 10°С-ден жоғары оң жиынтық температура 4100-
4400°С-ді құрайды. Орташа жылдық салыстырмалы ауа ... 57%. ... ... ... ... мезгілдерде байқалады.
Жаз кезеңіндегі ауаның жоғары температурасы мен атмосфералық жауын-шашынның
аз болуы ауаның салыстырмалы ылғалдылығын 34 пайызға ... ... қар ... ерте ... ... 21 ... ал еруінің
соңғы күндері 30 наурыз. Қар қалыңдығының ең жоғары биіктігі 28 см. ... ... қар ... 56 ... құрайды.
Тәжірибе жұмыстары жүргізілген жылдардың ауа райы ... ... ... және бұларды - суреттерден айқын көруге болады.
Бұл кестелер мен суреттерді талдай отырып мынадай жайттарды ... ... ... ... көрсеткіші болып табылатын жауын-
шашын бойынша 2002 жыл қолайлы, бұл жылы ... ... ... ... мм) ... 34 ... ... түсті.
Жауын-шашынның орташа көпжылдық мөлшерінің 74 пайызы түскен 2004 жыл ең
құрғақ жыл болып табылды.
Үш жылғы байқаулар бойынша зерттеу жүргізілген ... үшін екі жыл ... мол ... ... оның ... 2003 жыл да анағұрлым
қолайлы ... ... ... ... 2002 жыл ... ... 4 ... 2003 жыл 10 пайызға және 2004 жыл - 26 ... ... ... ... көп ... жылдарына қарамастан зерттеу
жылдары орташа көпжылдық көрсеткіштерге қарағанда ... жылы ... ... ... ... ... 2002 ... ал ең төменгі -
2004 жылы байқалды. ... ... ... салыстырмалы
ылғалдылықтың ауытқуы аз шамада (53,6 және 56%) болды.
2002 жылғы ең ... ай ... ... ал ең ... ... және қыркүйек
айлары (0 мм) болып табылды. Жауын-шашын 2003 жылдың мамыр айында 150,8 мм
түсті. 2004 жылы ... ... ... ең көп ... түссе, керісінше
қыркүйек айында жауын-шашын байқалмады.
Жауын-шашынның ең көп ... ... ... ... ... сәйкес болса, жаз ылғалдың аз түсуімен ... Бұл ... және ... Қазақстанның тәлімі жерлеріне тән.
2002-2004 жылдардағы ең ыстық тамыз айы ... ... ауа ... ... да анағұрлым жоғары. Бұл айлардағы ауа ... ... ... 2002 жылы - 26,5°С ... ... ... ... 80 пайызы қысқы-ерте ... ал ең ... ... жазғы-күзгі мезгілдерде байқалды.
1-кесте
Зерттеу жылдарындағы орташа айлық және орташа жылдық ... ауа ... және ... ... |Ай л ар ... ... | | ... |
| | |І |II |
| ... ... |
| |1-0,25 ... |
|1 ... ... ... ... жапырақ беті ауданының |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
|2 |Көң 20 т/га + ... мен ... ... ... |
| ... |жапырақ ауданының даму фенологиясы және |
| | ... ... ... ... |
| | ... |
|3 |Көң 40 т/га ... мен сапасының түзілуіне қажетті |
| | ... ... даму ... және |
| | ... ... ... заттарды |
| | ... |
|4 ... 5 т/га ... мен ... ... қажетті |
| | ... ... даму ... және |
| | ... ... қоректік заттарды |
| | ... |
|5 ... 4 т/га ... мен сапаның түзілуіне қажетті жапырақ |
| | ... даму ... және ... |
| | ... ... заттарды шығару. |
|6 ... ... мен ... ... ... |
| ... ... ауданының даму фенологиясы және |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... эксперименттік мәліметтер
жиналады.
Екінші тәжірибе негізінде тәтті бұрышты себу және ... ... ... ... ... зерттеу жүргізіледі.
Бұл тәжірибе бойынша төмендегідей жұмыстар қарастырылатын болады:
- булыжайға тұқым себу және көшеттерді ашық алаңға ... ... ... ... ... ... ... бұрыш тұқымын булыжайға себу мерзімдеріне байланысты көшеттер сапасын
анықтау;
- ашық алаңға көшеттерді отырғызу мерзімдерінің оның ... ... ... себу және ... ашық ... ... ... тәтті бұрыштың гүлдеу кезеңінің алдында өсімдік жағдайын
анықтау;
- булыжайға тұқым себудің, одан әрі көшеттерді ашық ... ... ... ... ... белгілеу;
- тұқым себу мен көшеттерді ашық алаңға отырғызудың бұрыш
өнімінің пісу ырғағына әсерін анықтау;
- әр түрлі мерзімдерде булыжайға тұқым себу және ашық ... ... ... ... есептеу.
Үшінші зерттеу бағытының мақсаты - тәтті бұрышты көшеттік ... ... ... тиімділігін анықтау болып табылады. Мұнда
тұқым шынықтырылады.
3-тәжірибе нобайы
|Зерттеу ... ... ... ... | |
|1 ... бұрыш тұқымын ашық алаңға себу. |
|2 ... ... ... ... ... |
|3 ... ... Воронов тәсілімен шынықтырылған тұқым себу. |
|4 ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін келесі бақылаулар, тіркеулер және ... ... ... ... ... тәсілмен өсіргендігі өсімдіктің өсіп-дамуына
фенологиялық бақылау;
- әр түрлі тәсілмен себілген бұрыш танабының жалпы жағдайын қарастыру;
- көшетті және көшетсіз ... ... ... ... ... жыл бойына жемістердің тұтынуға түсу жиілігі және жинау кезеңдері;
- тәтті бұрышты көшетпен және көшетсіз өсіру тәсілдерінің ... ... ... және ... өсіру тәсілдеріне байланысты бұрыш
жемісінің салыстырмалы сапасы.
Төртінші тәжірибе өсімдікті ылғалмен тиімді қамтамасыз етуді анықтап,
суғарудың бұрыш ... ... ... ... Ол ... далалық рефрактометр көмегімен жапырақ ұлпасының сөл
концентрациясы ... ... ... мерзімін анықтауға негізделді.
4-тәжірибе нобайы
|1-нұсқа |Бұрыштың барлық өсіп-даму кезеңдерінде ... ... |
| ... ... ... 6 %-ға ... суғару. |
|2-нұсқа |Жеміс түзілу кезеңіне дейін ұлпа сөлінің концентрациясындағы |
| ... ... 8 %-ға, ал ... салу ... 6 %-ға ... |суғару. ... ... ... ... ... ұлпа ... ... |
| |құрғақ заттар 4 %-ға, ал ... ... ... кейін 8 |
| |%-ға жеткенде ... ... ... ... ... байланысты шаруашылықта |
| ... ... ... ... ... мөлшері 600 м3/га алынды. Ұлпа сөлінің концентрациясын
суғарудан бұрын және суғарғаннан соң үш күннен кейін ... caғaт ... 3 ... жапырақтардан анықтауға алынды. Бірақ бақылау үшін
жапырақ басқа қабаттардан да ... ... ... 0,5 ... Бұл ... ... ... тән (булыжайдағы суғару режимі ерекше).
3.2 Зерттеулерді жүргізу жағдайлары
Зерттеуде Оңтүстік ... ... ... ... арналған
жалпылама агротехника қолданылды. Топырақты негізгі өңдеу ... ... сек. ... бір ... тығыздаумен қатар жүргізілді. Erie
алдындағы топырақ өңдеу көлденеңінен 2 ізбен тырмалау мен қопсытудан тұрды.
Тәтті ... ... ... ... 14-16 ... ал ... саны ... қолмен жүргізілді. Отырғызу тереңдігі 10-12 см құрады. Қоректену
алаңы 70 х 30 см ... ... ... ықпа ... ... ... реті
мен қатараралықты өңдеу жұмыстары шаруашылықта қабылданған агротехника
бойынша атқарылды. Негізгі тыңайтқыштар, фосфор, көң, ... ... ... алдында, ал азотпен үстеп қоректендіру ... және ... ... берілді.
Өнімді жинау қолмен жүргізілді. Азотпен алғашқы үстеп қоректендіру
көшеттерді отырғызғаннан кейін 10 күннен соң, ал ... ... ... жүргізілді.
Өсіп-даму кезеңіндегі, үстеп қоректендіру және ... ... ... ... әрбір 8-10 күн сайын жүргізілді. Суғару
мерзімі ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеу нобайы 6 нұсқадан тұрды.
Әрбір мөлдектің ауданы 400 м2 3 ... ... ... ... 1200 ... ... ... көктемде топырақ беті физикалық пісіп-жетілгеннен соң ылғалдың
артық булануын болдырмау және арамшөптерді арандату үшін ерте ... ... 8-10 ... ... ... ... бірге қопсыту
жұмысы 8-10 см тереңдікте атқарылды. Танаптың тым көп арамшөппен ластануына
байланысты 2003 жылы 2 ... ... ... ... ... 5-
8 ... соң, ал екіншісі 7-8 күннен соң жүргізілді.
Топырақты аударумен бірге калий тыңайтқышының барлық мөлшері мен ... бір ... ... Фосфор тыңайтқышының басқа ... ... әсер ... зат ... ... ... себу ... ақпан айының соңында жүргізілді
(көшеттікке тұқым себу және көшет отырғызу мерзімдері туралы ... ... ... отырғызусыз өсірілді. Көшеттіктегі аударылған
жер бетіне 3 см қалыңдықта шіріген көң жайып оған ... ... де ... тағы ... көң ... ... арнайы құралмен тығыздау
жүргізілді. Булыжайда көшет өсіруде қарапайым ... ... ... 14-16 см ... немесе 6-8 жапырақтану кезеңіне
жеткенде оларды ашық алаңға мамыр айының 2-4 ... ... ... суғарылды. Отырғызу сызбасы 70 х 30 см2. ... екі рет ... ... 30 кг ... және 20 кг ... зат ... ... екі рет үстеп қоректендіру жүргізілді.
Барлық тәжірибелер (суғару мерзімін анықтауға арналған арнайы тәжірибені
санамағанда) 8-9 рет суғарылды. ... ... ... ... ... ... 600 ш.м. ... алынды. Көшет
отырғызғаннан соң әрбір суарудан кейін қатараралық қопсытумен отырғызылды.
Тәжірибелік ... ... ... ... 4 рет отау ... ... ... ... ... ... - ... 079
алынды.
Есептегі мөлдек ауданы булыжайда 10 м2, ал ашық ... 50 м2. ... Ашық ... ... ... сызбасы 70 х 30 см немесе бір
гектарға 50 мың дана ... ... ... пісу ... ... ... мөлдектерден жиналды.
Жинау 5-6 рет жүргізілді.
3.3 Экспериментальды мәліметтер жинауға қажетті әдістемелер
1. Өсімдіктің өсіп-дамуына жүргізілген фенологиялық байқаулар
барлық ... ... ... ... байқау көз
шамасы тәсілімен өсіп-даму кезеңдерінің негізгі байқалуы (10%) және толық
(75%) жүруі бойынша анықталды.
2. Топырақтағы қоректік ... ... 0-30 см және 30-50 ... ... үлгілері араластырылып алынды. Жеңіл гидролизді
азот-Гранвальд-Ляжу әдісі, жылжымалы фосфор - фотоэлектроколориметрде
Мачигин әдісі, жылжымалы калий - жалынды фотометрде, қарашірік -
В.И.Тюрин әдісі, тамыр ... ... ... ... ... Ең ... ... сыйымдылығы өсіп-даму кезеңінің басында 3 х 3 м
жерге су қаптату тәсілімен анықталды.
4. Топырақ температурасы 10 см тереңдіктен, 13 ... ... ... ... қабатындағы ылғалдылық әрбір 10 см-ден 0,5 тереңдіктен
термостатты-таразы тәсілімен анықталды.
6. Топырақтың көлемдік салмағы 2 м ... ... ... 10 см-ден
кескіш сақина әдісімен.
7. Топырақтың су өткізгіштігі - алаңды суға толтыру әдісімен.
8. Ең ... ... - ... әдісімен.
9. Топырақтың өзіндік салмағы - пинкометрлік әдіспен.
10. Жалпы жылтырақтығы - топырақтың көлемдік және өзіндік ... ... ... және ... ... - И.А.Качинск әдісімен
анықталды.
12. Құрғақ заттар жинақталу динамикасы бұрыштың ... даму ... 100 ... ... ... ... анықталынды.
13. Жапырақ бетінің ауданы - А.Ничипорович (1961 ж.) әдісімен анықталды.
14. Жеміс өнімділігі - әрбір 1,5 шаршы метр ... 4 ... ... ... ... Өнім ... ... өңдеуі Б.А.Доспеховтың (33)
дисперциялық талдау тәсілімен жүргізілді.
16. Бұрыш жемісінің сапасы, арнайы әдістемелер бойынша, ОБАШҒӨО
жалпы талдау зертханасында ... ... ... НӘТИЖЕЛЕРІ
4.1 Тәтті бұрышқа қажетті тыңайтқыш
Бағдарламалық әдістемелерге сәйкес Батыс Тянь-Шань тау жүйесі тау маңы
белдеу ... ... ... ... ... ... Бұл ... негізінен топырақ температурасының
жоғарылығына ... ... ... ... ... негізделеді. Минералды тыңайтқыш ... ... ... ... байланысты. Ол жоғары болған сайын
тыңайтқыштағы әсер ... ... ... ... ... ... тыңайтқыш топтарына да тән.
Тыңайтқыш мөлшері мен оны ... ... ... жалпы
ұсыныстарды ат үсті алу бұрыс болып табылады.
Бұл мәселе тұрғысында біз қарастырып отырған топырақ-климаттық жағдайда
тәтті ... ... және ... тыңайтқыштардың әсерін
зерттеуімізде де қарастырылатын болады. Зерттеуге органикалық тыңайтқыштың
көп пайдаланатын халыққа ... көп ... - көң, ... және ... ... дақылдарының өнімділігін көтерудегі негізгі ықпал - ол
тыңайтқыш жүйесінің ғылыми негізделген бағытын пайдалану болып табылады.
Қолданылатын ... ... екі ... ... шешуге негізделеді:
өсімдіктің қоректік заттарға қажеттілігі мен ... ... ... қорыларының жеткіліксіздігін болдырмау, топырақтағы бар ылғал ... ... ... ... ... ... ... арттыру үшін оның құрамын,
түрін, тыңайтқыш ... ... және өте көп ... бар ... ... ескеру керек.
Азот тыңайтқышы қысқы жауын шашынмен шайылып кететіндіктен, оны үстеме
қоректендірумен бірге ... ... ... беру ... ... ... көп емес, сондықтан оны ... ... ... ... ... бірге берудің маңызы зор.
Калий тыңайтқышы топырақта еруі өте жай болғандықтан, оны негізгі
өңдеумен және ... ... ... ... беру тиімді.
Минералды тыңайтқыштың оңтайлы мөлшерін дер кезінде пайдалану,
өсімдік ... ... ... ... мен барынша мол өнім
алуға бағытталған шаралар жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады.
Әсіресе бұл ... ... оның ... ... және ... ... аса ... ескере отырып, әр түрлі ... ... ... ... ... және жеке ... ... байланысты көкөніс дақылдарына тән тыңайтқыш
жүйесін жасап шығарды.
Сұр топырақты жерлердің ... ... ... ... пен
биоқарашірікті ауылшаруашылығы дақылдарын өсіру ... ... ... ... ... орын ... ... дақылдарынан жоғары өнім алу үшін өсімдікті, сыртқы орта
жағдайын және дақылды ... ... ... ... ... ... ... экологиялық таза өнім алуға көп көңіл
бөлінуде. Сондықтан, қарқынды технологиядан альтернативті ... және ... ... ... ... және экологиялық тиімділігі туралы кең насихатталуда.
Ауылшаруашылық дақылдарын ұсынылған технологиямен ... ... ... емес ... егіс ... ... тыңайтқышты
(биоқарашірік, көң, сабан) пайдалану сұр топырақты жерлердің ... ... орын ... бұл ... ... да ... мәселесі болып
табылады. Сондықтан, жергілікті топырақ-климаттық жағдайында болашағы зор
деп табылатын органикалық ... ... емес түрі ... ... өте ... - ... калифорникалық жауын құрттың органикалық зат өнімі
болып ... Оның ... ... ... ... заттар бар.
Биоқарашірік құрамындағы азот пен фосфорды өсімдік тез ... ... ... ... ... бойы ... және оның тиімділігі өте
жоғары. Биоқарашіріктің шамадан тыс мөлшері топырақтың құрамына кері әсер
етпейді. Есесіне ол ... ... ... ғана емес, сол
сияқты сапасының жоғары болуына аз ... ... ... ... ... ... бар: ... бетіне қопсытудан
бұрын 3 т/га мөлшерімен ... етіп ... ... ... ... (көшетпен бірге топыраққа 0,5-2,5 кг/м2 мөлшерімен
енгізу). ... ... ... ... көп ... байланысты
биоқарашірік өсімдіктерді қиын қыстаудан шығаруға анағұрлым ... ... ... ... соң оның өміршеңдігін күшейтеді.
Өсімдіктің ауруларға төзімділігін арттырады және олардың өсіп-дамуына әсер
етеді.
Ең бір ... ... ... ... ... ... қалдықтар асфальтталған алаңға биіктігі 1 м, ені -1,5 ... - 500 м ... ... ... Көң ... және де тағы басқа
да сұйық органикалық тыңайтқыштар үйіндіні ылғалдап тұруға және ... ... ... ... үйіндіге жиналғаннан соң оның құрамындағы зиянды
газдардың (аммиак және тағы басқа) шығуы үшін 2-3 ... ол ... соң 1 кг ... 25 дана ... етіп ... ... ... жұқа етіп қалдықтармен, сабанмен немесе жапырақпен
жабылады.
Үйіндідегі ... ... ал ... 60-70% ... ... ... ... қопсытып отыру керек, ол ... ... ... ... және зиянды газдардың шығуы үшін де қажет.
Бір тонна көңнен 100 кг құрт және 400-600 кг ... ... ... ... ... 3-4 есе азот, 8-10 есе фосфор, 1,2-1,5 есе
калий бар. ... ... ... және ... ... ... ... мөлшері 2 есе жоғары.
Биоқарашірік күлінде 20-дан астам әр түрлі элементтер бар. ... оның ... ... оның ... жоқ.
Гельминтологиялық талдау нәтижесі теріс. Биоқарашірік улы емес, ол
сыртқы орта үшін зиянсыз.
Топырақтың құрамдық-топтық ... ... ... енгізгеннен
бір айдан соң өзгере бастайды, қарашіріктің еруі нитрофосфатты ерітіндіде
артады. Жыртылатын қабаттағы ... ... ... 0,70 ... 1,4
пайызға дейін көтеріледі.
Биоқарашіріктің тиімділігі оны минералды ... ... ... ... ... ... ... зерттеулеріне сүйене отырып көкөністен В. Абжанов (19) 40 ... ... 162 ц/га ... 5 т/га ... ... 570 ц/га, 2,5
т/га биоқарашірік + NPK енгізгенде 580 ц/га, 40 т/га көң + NPK ... ц/га өнім ... ... Бұл ... ... ... 25
т/га биоқарашірік + NPK араластырып енгізгенде басқа нұсқауларға ... мол өнім ... ... ... ... 3 ... дейін
жалғасқанын атап өту керек. Бұл құбылыс бұрыш дақылы үшін де қажетті ... ... ... үшін ұсынылған технология бойынша
өсірілген бұрышқа артуына фосфор - генеративті мүшелер мен ... ... - ... ... мен өсімдіктің шыдамдылығын белсенді етуге
мүмкіншілік етеді. Ылғал жеткіліксіз болғанда азот тыңайтқышы пайдалы.
Танаптағы өсімдіктің ... ... ... ... ол - жапырақ ауданы және оның түзулі динамикасы болып табылады. ... ... ... дақылдарының өнімділігі негізінен жапырақ
көлеміне, өнімділігіне, ассимиляциялық аппараттың жұмыс ... ... ... ... ... байланысты өсімдіктің өсу және
даму жағдайы әртүрлі болып келеді. Біздің зерттеулерімізде органоминералды
тыңайтқыштар ... ... ... ұлғаюына оң әсерін тигізді (4-кесте).
4 кесте
Жапырақ бетінің ауданы, см2
|Зерттеу |Тыңайтқыш түрлері мен |Гүл ... ... ... пісу ... ... ... болу ... ... |
| | ... | | |
|1 ... |1763 |2329 |2856 |
|2 ... + 20 т/га көң |1689 |2294 |2812 |
|3 |40 т/га көң |1496 |2105 |2671 |
|4 |5 т/га ... |1311 |1856 |2497 |
|5 |4 т/га ... |1311 |1856 |2497 |
|6 ... ... |603 |947 |1349 ... жапырақ бетінің ең көп ауданы (2856 см2 пісу кезеңінде) минералды
тыңайтқыштың толық мөлшерін пайдаланғанда, ал бақылау ... ... см2 ... Гүл ... пайда болу кезеңінде жапырақ бетінің ауданы
минералды тыңайтқышты толық ... ... ... ... 3 ... дейін артық болды. Биоқарашірік пен ... ... ... ... ... да ... ... беті
ауданы бойынша жақсы нәтижелер көрсетті.
И.С.Шатилов, А.Ф. Чудновский сынды ғалымдардың зерттеулерінде өнім
жинақталуға өсімдіктің ассимиляциялық ... ... ... өнім ... ... араларындағы тікелей байланыстар зерттелген. Бұл ғалымдардың
мәлімдеуінше жапырақ ауданының көп болуы барлық кезде мол өнім ... ... ... ... ... ... өсімдіктің өсуі мен дамуына әсер
етеді. Біздің зерттеулерімізде органоминералды тыңайтқыштарды енгізу бұрыш
жапырағының ауданының ... оң әсер ... ... ... ... қолданылып өсірілген бұрыштың жапырақ беті ауданына
климаттық ерекшеліктер ... ... ... кесте
Жапырақ бетінің ауданы, см2
|Зерттеу |Тыңайтқыш түрлері мен |Гүл ... ... пісу ... ... ... ... ... |
| | ... болу | | |
| | ... | | |
|1 ... |1758 |2304 |2827 |
|2 |20 т/га көң + ... |2261 |2781 |
|3 |40 т/га көң |1448 |2018 |2657 |
|4 |5 т/га ... |1206 |1829 |2446 |
|5 |4 т/га ... |789 |1321 |1718 |
|6 ... ... |581 |916 |1324 ... ... ... ... ... беті ауданы 2003 жылы
2004 жылға қарағанда төмен болды. Бұл, ... 2004 жыл 2003 ... ... ... үшін ... ... ... әртүрлілігі бұрыштың өсіп-дамуына, жапырақ бетінің ауданына
ғана емес, сонымен бірге одан алынатын өнім ... де әсер ... ... ең мол өнім ... ... пайдаланған (412,5 ц/га)
нұсқадан алынды, бұл бақылау нұсқасына қарағанда 392%-ға ... Көң ... ... ... ... нұсқасына қарағанда 252,0-190 ц/га
қосымша өнім алынды. Қолданылған тыңайтқыш түрлеріне байланысты ... ... 7-ден 15-ке ... ... ... ... тыңайтқыш енгізілген
нұсқада 1 түптен алынған жеміс саны 15 дана ... ... ... ... да тыңайтқыштың барлық мөлшері енгізілген нұсқада және көң ... ... ... 50-55 гр ... ... бұрыштың өнімділігі мен өнім құрылымы (орташа 3 жылдық)
|Зерттеу нысаны ... ... мен ... |
| ... ... |
| ... | ... ... ц/га |105,0 |410 ... нарықтық құны, тенге/ц |300,0 |300 ... ... мың ... |315,0 |1230,0 ... ... және ... кеткен |180,0 |997,0 ... мың ... | | ... таза ... мың теңге |185,0 |233,0 ... ... ... жүргізу үшін өсірілетін дақылдың өнімділігін
көбейтіп қана қоймай, сонымен қатар оны ... ... ... ... ... азайту негізгі міндет болып табылады. Соңғы ... ... ... қүны арта ... Оның негізгі себебі
тыңайтқышқа, оны артуға, тасымалдауға және оны топыраққа енгізуге ... ... ... Көкөніс ауыспалы егісінде тыңайтқышты қолданып
ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... өнім өндіру тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі болып
табылады. Оған өнімділік, өнімнің жалпы құны, 1 ... ... ... шартты таза пайда жатады. ... сұр ... ... ... ... ... бағыты бойынша жүргізілген зерттеулер
олардың экономикалық тиімді ... ... ... ... тікелей шығындар негізінде еңбек шығындары адам/сағат, ... ... ... тыңайтқыштың, амортизация және
ағымдағы жөндеулердің құны алынды.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей минералды ... ... ... ... ең мол өнім ... Бұл ... ... ең
мол шартты таза пайда 233 мың теңге құрады. ... ... ... топыраққа енгізуге дейін кететін шығындардың көп болуына байланысты
тыңайтқыш енгізілген нұсқада (997 мың ... ... ... нұсқасымен
салыстырғанда 7 есеге артық болды. Дегенмен, алынған шартты таза пайда 48
мыңға артық болды. ... ... тек ... сапасы жақсы жемістерді
сатқаннан алынып ... ... ... тұрғындардың жоғары, үздіксіз
сұранысына ие.
Сыртқы түрі тегіс, біркелкі ірі түстері бірдей жемістер, тауарлық сапасы
жақсы болып есептеледі. Олар ... ... ... етті және ашық қызыл
болуы керек. Бірақ, ең бастысы жемістер шырынды, ... және С ... ... болуы қажет. Мұндай бұрыштардың дәмі ... және ... ... ... сапалы өнім алу үшін ... ... ... ... ... ... оңтайлы мөлшерде қоректік заттармен
қамтамасыз етіп отыру қажет. Сонымен ... ... ... ... ... ... оның ... құрылымын жақсарту
керек. Егін шаруашылығында өнім мөлшерінің өсуімен ... оның ... ... ... Бұл ... ауылшаруашылық дақылдар
сорттарының аз санымен, минералды тыңайтқыштарды қарқынды ... және ... ... ... ... құрылымына әсер
етуімен түсіндіруге болады. Ауылшаруашылық дақылдарының ... ... ... ... мен ... ... ... кейбір
микроэлементтердің жетіспеуіне тікелей байланысты.
Көкөніс шаруашылығы жоғары қарқынды ... ... ... көп мөлшерін қолданумен, суаруды мол пайдаланумен байланысты.
Көкөніс дақылдарының ... ... азық түрі ... ... Көптеген
көкөністердің калориялылығы төмен, бірақ олардың азықтық диетикалық емдік
маңызы зор.
Тыңайтқышты дұрыс ... ... ... ... ... мүмкін
болатын шекке дейін жеткізіп, олардың биохимиялық ... ... ... ... бұрыштың сапалық көрсеткіштері қант,
құрғақ зат, С дәрумені, ақуыз, жасунық мөлшерлерімен анықталды (8-
кесте).
Тыңайтқыштардың тиімді мөлшерін ... ... ... ... кері әсер ... ... ... жұмыстарымыздың
нәтижелері көрсетті.
8 кесте
Бұрыш сапасына тыңайтқыштардың әсері
|Зерттеу нұсқалары |Қант, %|Құрғақ |С ... ... % |
| | ... % ... | |
| | | |, мг% | | ... |4,6 |12,0 |260 |1,5 |1,5 ... т/га көң + |4,9 |12,2 |270 |1,51 |1,5 ... NiooPi5oK25| | | | | ... т/га көң |4,6 |12,0 |250 |1,48 |1,48 |
|5 т/га ... |4,7 |12,2 |260 |1,48 |1,5 |
|4 т/га ... |4,2 |11,8 |250 |1,42 |1,45 ... ... |3,0 |11,0 |700 |1,3 |1,36 ... ... тыңайтқыш жүйесі өсімдіктің минералды қоректік
заттарға биологиялық ... ... ... ... ... ... жүйесін құру үшін топырақ құнарлығының тиімді ... ... ... ... ету ... жылу
режим жағдайының қолайлығын білу қажет.
Құнарлылық тиімділігі, яғни, ... ... ... жеңіл
сіңірілетін қоректік заттар түрлерінің мөлшерімен сипатталатын топырақтың
мол өнім қалыптастыру мүмкіншілігін ... Ол ... ... ... ... табылады. Топырақтағы қарашірік мөлшері оның құнарлығын
көрсететін негізгі көрсеткіш. БОБҰҰ жанындағы халықаралық ... ... ... ... жағдайда өнімнің 80 пайызы топырақ
құнарлығымен келеді және тек 20 ... ... ... ... тыңайтқышты алғы дақылымен берудің тиімділігі жоғары.
Тыңайтқыштың кейінгі әсері ... алғы және ... ... ... ... мүмкіншілік жасайды. Мұнда көңнің көтеріңкі мөлшерін ... ... ... ылғал жетіспеушілігі аз байқалады. Дақыл түрі
мен одан ... өнім ... ... топырақтан шығатын азот 200-300
кг/га аралығында ауытқиды. Топырақтың қоректік режимі бойынша ... ... ... ... ... азот пен жылжымалы
фосфор топырақ қабатының 0-50 см қабатында ең көп ... ... өсіп даму ... басында байқалды. Тәтті бұрыш
орналастырылатын танаптың қолайлы құнарлылық ... ... ... ... зор. Ол топырақты органикалық заттармен байытады.
9 кесте
Тыңайтқыш түрі мен мөлшеріне байланысты бұрыш өсірілген ... ... ... ... ... ... |Өсіп-даму кезеңінің басы |Қара-ші|Өсіп-даму ... аяғы ... ... см | |рік | |к |
| | |NО3 |Р2О5 |
| ... ... ... |
| ... | ... ... ... ... өсіп-даму кезеңінің басында қарқынды түрде алып
шықса тамыз айынан кейін алып шығу қарқыны төмендейді.
Жалпы бұрыш қоректік заттарды көп ... ... ... (30%). Бұрыш
көшеттік булыжайдан танапқа отырғызғаннан кейін өсімдік азотты 3 ай бойы
қарқынды ... ... ... мен ... ... ... ... көп
пайдаланады. Бұл бөлімдегі зерттеу нәтижелері бойынша келесі қорытындылар
жасауға болады:
- бұрыштың ең жоғары ... оған ... ... ... N200P300K50 кг әсер етуші зат мөлшерімен енгізгенде алынады;
- көңі бар ... ... ... 20 тонна көңмен
ауыстырғандары абзал, ол тек топырақты тыңайтып қана ... ... оның ... ... ... ... ... фосфор мен калийдің негізгі бөлігін ... ... ... ... азотты өңдеумен бірге, көңнің толық мөлшері
негізгі өңдеумен бірге енгізіледі.
Өсімдік азотты тамыр жүйесінің негізгі ... ... ... ... ... Бұл заңдылық зерттелген нұсқалардың барлығына тән
сипат. Азоттың ең көп мөлшері өсіп-даму ... ... ... ... ... - 24,3 ... көң енгізілген нұсқада - 24,0
мг/кг болды. Жылжымалы фосфор мөлшері 0-30 см топырақ ... ... ... ... 21,0 ... ... ауытқыды. Тәтті бұрышты
өсіру кезінде фосфор ... ... ... ... ... ... ... құрамы аз өзгерді. Негізгі және қосымша өніммен
бірге шығатын калий мөлшерінің жоғары деңгейіне қарамастан топырақтағы ... аз ... Бұл ... ... ... және алмасымды, алмасымсыз
калий аралықтарындағы теңдестіктердің динамикасымен байланысты. ... ... ... ... ... ... отырып
қоректік режимін айтарлықтай жақсартады.
4.2 Булыжайға тұқым себу және ашық ... ... ... ... ... жоғары өнім алуға негіз болатын агротехника жүйесінде
булыжайда көшет өсіру және ... ашық ... ... ... орын алады.
Тянь-Шань тау жүйесі тау маңындағы Оңтүстік Қазақстанның көптеген
шаруашылықтарында бұрыштың 50-55 күндік көшетін ашық ... ... ... ... және 3-ші ... ... ... алынатын өнім төмен (100-120
ц/га) және жемістер кеш мерзімде тамыз айының бірінші ... ... ... ... Бұл ... ... болып табылады. Сондықтан тәтті
бұрышты әр түрлі мерзімде зерттеудің қажеттілігі туып отыр. Бұл ... ... ... көзделді:
- тәтті бұрыштан ерте және барынша мол өнім алу үшін ... ... ... ашық ... отырғызудың тиімді агротехникалық мерзімін анықтау;
- халықты барлық кезде теңдей құнды көкөніс өнімімен қамтамасыз ету
мақсатында ... ... ... өнім алу үшін бұрышты әр ... ... ... ... ... тұқым себу және көшеттерді ашық алаңға ... ... әр ... мерзімдерде бұрышты өсірудің ... ... ... шешу үшін ... төрт ... ... себу ... ақпан айының 2-ші және 3-ші онкүндігі және наурыз айының 1, ... ... ... ашық алаңға да төрт мерзімде отырғызылды
-сәуір айының 2,3-онкүндігі және мамыр айының 1,2-шіонкүндігі.
Ашық алаңға бірдей ... 40-45 ... ... ... Бұл ... көшет жасынан (50-55 тәулік) 10 тәулікке ерте. ... ... және ... ... ... ... ертерек алу
үшін алынған көшет жасы тиімді деп есептедік. ... әр ... ... өсімдіктің өсіп-даму кезеңінде бір уақытта мұқият
күтіп-баптау жұмыстары жүргізілді. ... ... ... үш рет үстемелі қоректендіру жүргізілді. Бірінші үстеме
қоректендіру N65P15 мөлшерімен, екіншісі N30P15 мөлшерімен, ал үшіншісі ... ... ... ұлпа сөлінің концентрациясы 8%-ға жеткенде
жүргізілді. Барлығы 8 рет суғарылды. Оның екеуі гүл ... ... ... ... гүлдеу кезеңі мен жеміс түзілу кезеңінде 2 рет және жеміс
пісу кезеңінде 4 рет. Сондай-ақ ... ... және ... ... 2
рет суғарылды.
Суғарулар 400-450 м3/га мөлшерімен жүргізілді. Булыжайда суару топырақ
ылғалдылығы ТЫС 80%-ға төмендегенде ... ... ... ... ... ... көрсеткендей әр түрлі мерзімде көшет
отырғызу және оларды ашық алаңға отырғызу, ... өсуі мен ... әсер ... Бұл ... 11-кесте мәліметтерінен көруге болады.
Бұл кесте мәліметтері бойынша әрбір нақты көрсеткіш бір ғана ықпалмен
негізделмейді. Ерте себілген мерзімдерде ... ... ... өнім ... ұзарады. Өнімді жинау мерзімі де осы себу және ... ... ... ... ... Яғни, бұлар өзара ... ... ... Себу мерзімдерін қысқартқан сайын егін көгінің
пайда болуы алғашында жақсы ... ал ... соң ... ... 1-ші және
2-ші себу мерзімдері аралығында бұл айырмашылық 5 тәулік, 3-ші және ... ғана ... ... Бұл ... температурасының барған сайын жоғары
болатынын көрсетті.
Бір жағынан жоғары температура өсімдіктің дамуына әсер етсе, ал екінші
жағынан ... ... ... ... көшеттердің өсіп-
даму процесі тежеледі. Бұл жемісті жинаудың алғашқы мерзімін ұзартады.
Өнімді ... ... ... ... санына әсер етеді. Себуді және
көшетті ашық алаңға кеш отырғызғанда өнім 4 рет, ал бұл ... ... өнім 6 рет ... ерте мерзімнен кеш мерзімге дейін себуін жүргізу, олардың
жемісінің пісуін төмендететіні ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Булыжайға алғашқы тұқым себу ақпан айының екінші онкүндігінің ортасында
жүргізілді. Зерттелген жағдайдағы, яғни ... ... ... ... ... ең ... шегінде болды. Екінші тұқым себу 22-25
ақпанда жүргізілді. Бұл мерзімдердегі бұрыш өскінінің пайда ... өте ... Бұл, ... ... ... ... мен парниктегі және
ашық ... ... ... ... ... ... ... Гүл түйіндері пайда болу кезеңінен бастап ... ... ... ... үшін ... ... ... алғы өнімді тез
жинаудың маңызы зор. Әр түрлі мерзімде себілген ... ... ... ... ... ... ... ерте өсірілген көшеттер мен оларды ашық алаңға отырғызудың
алғашқы даму сатысы қолайлы температурадан төмен шамада, гүлдеу және ... ... ... ... нұсқадағы өсімдіктер жоғары температура әсеріне тек жаппай жеміс
салу кезеңіне сай ... 2-ші ... ... өсімдіктер
температурасының
11 кесте
Бұрыштың өсіп-дамуы мен ... ... ашық ... ... ... |Тұқымды булыжайға |Булыжайға тұқымсебу ... ... ... және ... ашық|темпераіу-ра,°С |
| ... ... | |
| ... | |
| ... |% | ... |660 |73,0 |26,4 |- |- ... |785 |89,6 |8,6 |2,0 |+1 ... |467 |53,0 |6,8 |30,0 |2,3 ... |268 |30,0 |2,9 |26,1 |41,0 ... ... ... бірінші мерзімдегі нұсқада 28%
тұқым өскін бермеді. 3-ші ... ... ... ... залалданды,
ал 4-ші мерзімдегі көшеттер слизнямен желінді . Алғашқы 2 ... бұл ... ... ... ... тұқым себу
мерзімі әсерінен әрбір рамадан ... ... саны ... 900 ... кесте
Булыжайға бұрыш тұқымы себу мерзіміне байланысты көшет сапасы (орташа 3
жылдық)
|Зертте|Булыжайға тұқым ... |Күн саны ... ... ... ... |күні | |тің сал- ... | | ... г ... | | | | |
| | | ... |күн саны | |
|1 ... 2-ші |1,9 |2.05 |10 |966 |
| ... | | | | |
|2 ... 1-ші |1,6 |6.05 |5 |760 |
| ... | | | | |
|3 ... 1-ші |1,5 |9.05 |4 |720 |
| ... | | | | |
|4 ... 2-ші |1,7 |20.05 |11 |940 |
| ... | | | | |
14 ... мәліметтері бойынша өте ерте және кеш мерзімде отырғызылған
көшеттерге айтарлықтай көп сақтандыру қоры ... ... ... бұл шараны
жүргізуге қосымша жұмыс күші (әр гектарға 10 сағ/күн) қажет. Көшеттерді кеш
отырғызу олардың өсіп-дамуына кері әсер ... ... ... ... ... тәтті бұрыш өсімдігінің жағдайы (орташа ... ... ... күні |Күн саны ... ... ... | | ... ... | | | |
| | | | |
| |2002 |2003 |
| | |15.07- ... | |27.07 |08 |8 |
| |2002 |
| ... ... ... |жеміс салғанға |шаруашылықта |
| |өсіп-даму ... ұлпа ... ұлпа ... |
| ... ұлпа ... |сөлі- ... |
| ... |нің ... |нің ... |бойынша суғару|
| |концентрациясы |циясы 8 % және |циясы 6% және ... |
| |6% ... ... ... ... | |
| | ... 6% |бастап 8% | ... |11 |8 |6 |4 ... |12 |9 |7 |5 ... |13 |10 |8 |6 ... ... суғару санының өзгеруіне жазғы және кузгі жауын шашын
әсер етеді.
Тәжірибе сызбасына сәйкес келесі суғару ... ... бір ... ... ... ... ... букіл өсіп-даму кезеңінде ұлпа ... 6% ... ... ... саны ұлпа ... ... 8-
ден 6-ға дейін ауытқу нұсқасына қарағанда 37 пайызға артық болды. Ал осы
нұсқадағы суғару саны ұлпа ... ... ... ... ... ... ... салудан кейін 8% болған нұсқаға қарағанда 25-33% артық.
Шаруашылықта қабылданған суғару санымен ... ... ... нұсқада 2,2-2,7 есе, екіншісінде - 1,7-2,0 есе және үшіншісінде 1,3-
1,5 есеге артық болатынын 23-кесте мәліметтерінен көруге болады.
Тәтті бұрыш үшін қолайлы ... 2002 жылы ... саны ұлпа ... 2004 ... ... 15-20 және 25 ... кем. ... шығатын
қорытынды, әр жылғы ауа райы суғару саны мен суғару мөлшеріне айтарлықтай
әсер ... Ол ... ... 7800 ... дейін, ал шаруашылықта
2400-ден 3600м3/га-ға дейін ауытқыды.
Тәжірибеде байқалғандай суғаруға байланысты ... ... ... ... ... ең төмен деңгейдегі өнім (өсімдіктің
сыртқы түрін бақылау бойынша анықталған) шаруашылықта қабылданған суғару
нұсқасында алынды. Мұнда ... ... ... ... мөлшері небары
3000 м3/га құрады. Бұл әрине жеткіліксіз. Өсімдік өсіп тұрған ашық ... ... 60% ... ... сыйымдылығы шамасында болды.
Бірінші тәжірибе нұсқасында ТЫС 75 пайыздан кем деңгейге жіберілмеді.
Мұнда cуғаpy мөлшері 7200 м3/га ... ... ... ... ... ... судың өзін-өзі ақтауы төмендеді. Мысалы, шаруашылық
нұсқасында 1 ц өнім алу үшін 13,1 м3/га су ... ал он екі ... 22,8 м3/га ... яғни 74 ... ... ... 1 м3 су бағасы орташа 0,5 теңге құрады. Алғашқы нұсқада ... ... ... 3000 ... болды, яғни екі есе көп. Сондықтан бұрыштың
өсіп-даму кезеңінде 12 рет суғару шаруашылық үшін өте тиімсіз.
Суғару санының көп болуы ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
24-кесте мәліметтеріне сәйкес ең көп тауарлы жеміс үлесі - 92% танапты 9
рет суғарғанда алынды. Ал ... 12 рет ... ауру ... ... байқалды. Сонымен бұл жағдайда танапты 9 рет суғару нұсқасы басқа
зерттеу нұсқаларына ... ... ... ... ... өнім ... 12
рет суғарумен салыстырғанда аз ғана төмен, есесіне жеміс сапасы айтарлықтай
жоғары және суғару ... ... аз (1800 ... ... 9 ретке дейін төмендету де оң нәтижелер көрсетеді. ... ... ... ... ... кеткен қаржының
қайтарымы төмен болуымен сипатталынды. Сушының ... ... ... 1,0-1,2 га.
Жүйек ұзындығы, еңкістігі және суғару түріне байланысты су ағысы 0,4-тен
0,8 л/сек дейін ауытқиды (В.Петрунин 103).
Жоғарыда келтірілген мәліметтер 26-кесте ... ... ... ... мен суару санына байланысты бұрыш өнімділігі
|Зерттеу нұсқалары ... ц/га ... өнім ... |Ауру |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... | | ... |% |
| |2002 ж. |2003 ж.|2004 ж. ... |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| | ... |, | | |
| | | ... | | |
| | |Р2О5 |К2О5 |
| ... ... |алғашқы | | |
| ... ... | | |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | ... ... |9,8 |140 |48 |- |. ... ... |6,0 |25,0 |241 |- |- ... дана | | | | | ... бетінің |32,0 |180,0 |2340 |- |- ... см2 | | | | | ... ... мм |2,3 |4,2 |14 |- |- ... ... |1,98 |10,0 |187,4 |- |- ... г | | | | | ... ... | | | |- |- ... |1,07 |6,0 |106,0 | | ... |0,91 |4,0 |92,4 |- |- ... ... ... |- |- |- |10 |- ... дана | | | | | ... ... |- |- |- |- ... ... | | | | | ... ... |- |- |- |- ... ... ... және ... өсірілген өсімдіктердің алғашқы өнім қарсаңындағы
жағдайы
Зерттеу нұсқалары |Өсімдік биіктігі |Жапырақ саны, дана |Жапы-рақ ... см2 ... ... мм ... ... ... г ... г |Сабақ салмағы, г | |Ашық алаңға қабықталған тұқыммен себу |47
|194 |2520 |12,6 |179,8 |89,0 |9,1 | ... ... ... ... себу ... |2190 |11,6 |160,0 |71,3 |89,7 | ... ... шынықты-рылған
тұқымды ашық алаңға себу |44 |160 |2280 |11,4 |165,2 |82,0 |83,2 ... ... |40 |151 |2118 |10,5 |152,4 |69,4 |83,0 | ... әдебиеттер
1. Послание Президента Нурсултана Назарбаева народу Казахстана (Астана,
2012 г.) - Казахстанская правда, 7 марта 2009 г.
2. ... Н.Ш. ... Г.С. ... ... ... курстық жұмысын
орындауға арналған әдістемелік нұсқау Шымкент 2012ж
3. М.Жанзақов «Өсімдік шаруашылығы» Қызылорда: 2007ж 246-258 бет.
4. Н.Г.Щепетков, М.Ә.Ысқақов «Жеміс-көкөніс ... ... ... Қ.К.Әрінов, Н.И., Можаев Н.А. Шестакова.,М.Ә. Ысқақов, ... ... ... (оқу ... Астана,2004ж 280 бет.
6. .Сейітов И., СаудабаевТ., Әбдірашев Ш. Агрономия негіздері.-А. Ана
тілі,1991.
7. ... К.Ш., ... Т.С., ... И.С. Өсімдік «шаруашылығы
өнімдерін өндіру ... ... ... ... Жаңабаев К.Ш. және баскалар. Қазақстанда жиі кездесетін арамшөптер
және олармен күрес.- ... ... ... сортын өндіріске енгізу ұсыныстары»Қазақ тіліне
аударған – Орналиева Қ.Б. Атакент ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстары»Қазақ тіліне
аударған – Орналиева Қ.Б. «Атакент кенті,125 бет
11. Ахметова Ф. С. «Бақша ... ... ... Қ.К.Әрінов,Қ.М.Мұсынов,А.Қ.Апушев,Н.А.Серекпаев ... ... ... ... 581-595 ... ... Б.А., ... А.В., Кенжебаева Ш.К., Усенбеков Б.Н.,
Киршибаев Е.А. Опыт ... ... в ... и ... ... ... ... Сборник научных трудов «Развитие
фитохимии и перспективы создания новых лекарственных продуктов». –
Караганда, ... ... И.А. ... ... Алма-Ата, Кайнар, 1985
15. Бадина Г.Б., Королев А.В., ... Р.О. ... ... Л.,
Агропромиздат, 1988
16. Ерлепесов М.Н., Амантаев Е.А. Суармалы егіншілік. ... ... ... Күріш өсірушінің анықтамалығы.Алматы, Қайнар, 1984
18. Құспанов М. Топырақ. Өсімдік. Тыңайтқыш. Алматы, Қайнар, ... ... Р.Е., ... Т.С., ... А.М. ... және ... жүйесі. Алматы, 2000
20. Раскин Г.Ф. ... ... ... ... Колос, 1967
21. Сахаев В.Г., Щербицкий Б.В. Справочник по ... ... ... Бидивельник, 1986
22. Сейітов И.С. және басқалар. Пар және ... ... ... ... ... А.Г. Факторы жизни растений.-М.: колос, 1996г.
24. Афендулов К.П., Лантухова Л.И., Удобрения под ... ... ... Колос», 1987.
25. Можаев Н.И., Ысқақов М.Ә., Солтүстік Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... Х.П. ... посев и минимальная обработка почвы . Пер. ... М. ... . М.: ... . ... ... А.Т., Иванников А.В. Солтүстік ... ... ... ... Бараев А.И ., Сүлейменов М.К. т.б. Топырақты қорғау егіншілік
жүйесі. ... ... ... Н ., ... Қ.К. т.б. ... ... ... 1996.
30. Ж. Земледелие . Агропромиздат . ... ... Н.С., ... И.И. ... по ... ... ... 1981-240 с, ил.
32. Оңтүстік Қазақстан облыстары бойынша ауыл ... ... ... ... ... ... ... Б.Б., Сатаев М.И., Өсербаев М.Т., Сатаева Л.М. Тіршілік
қауіпсіздігі. – ... ... ... ... ... ... 2005, 243 бет, ... атаулары 20.
34. Маханов Б. Б., Сатаев М.И., Өсербаев М.Т., Сатаева Л.М., ...... ... ... ... Шымкент. 2004
35. Қазақстан, 1996ж
36. ... Э.А. и др. ... ... ... 1 и 2. -
Москва, 1998,1999г.г.
37. ... Ж.Ж. Ауыл ... ... ... жаңа ... ... №11, С.3-7.
38. Вавилов П.Пю и др. ... по ... ... В.С.Кузнецов. Под ред. П.П.Вавилова. – М.: Колос, 1983.
С. 352 ... ... ... безопасности республики Казахстан //
Казахстанская правда от ... – С. ... ... ... ... ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ксантофилдер6 бет
Бала емізулі әйелдер мен жүкті әйелдердің тамақтануы8 бет
Көшетті әдіспен тәтті бұрыш өсіру14 бет
1. Вирустардың нәсілдік қасиеттері,олардың өзгергіштігі.Мутация түрлері.Гендік инженерия 2.Вирустарды лабораториялық жағдайда өсіру ерекшеліктері, торша өсінділерін алу және олардың класификациясы7 бет
«биотехнологиялық объект ретінде өсімдік жасушаларын өсіру »7 бет
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Ірі қара өсіру5 бет
Арпа дақылын өсіру21 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Асқабақ өсіру27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь