Құқық ұғымы

КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ҚҰҚЫҚ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУ НЕГІЗДЕРI
2 ТАРАУ. ҚҰҚЫҚТЫҢ ҚОҒАМДА АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТI
3 ТАРАУ. ҚҰҚЫҚ ҰҒЫМЫ МЕН БЕЛГІЛЕРІ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғанына 15 жылдан астам уақыт болады. Біздің елімізде құқықтық жүйе енді қалыптасып жатыр.
Конституцияның 4-бабында “Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституцияның, соған сәйкес заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Республиканың халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелерінің, сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып табылады. Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар және Республиканың бүкіл аумағында ол тікелей қолданылады” деп жарияланды.
Қазіргі заманда құқық туралы көптеген ғылыми көзқарастар бар. Осы ғылыми көзқарастарға байланысты ерте заманнан қазіргі уақытқа дейінгі негізгі ойды қалыптастырады. Құқық туралы негізгі бағытта тарихи тұрғыдан қарасақ бірнеше ой-пікірлер туындатады. Соның барлығын бірнеше монография, оқулық, ғылыми статьяларда орын табуда.
Құқық - өте күрделі құбылыс. Оның бірнеше нысаны бар. Ал құқықтық норма құқықтың алғашқы торшасы, бөлігі десек болар.
Құқықтық норма әр түрлі болады, бірақ құқықтық нормалар бір жүйеге бірігіп құқықтық жүйе арқылы көрініс табуда.
Құқықтың дамуы – адам қоғамының дұрыс өмір сүруінің негізгі объективтік заңдылықтарының бірі әлеуметтік нормалардың қалыптасып, қоғамдағы қарым-қатынасты реттеп, басқаруы. Әлеуметтік нормалардың әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мораль, діни нормалары қоғамның даму процессінде бірте-бірте құқықтық нормаға айналуы.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 ж. 30.08.
2. Қазақстан ССР-нің Мемлекеттік егемендігі туралы декларация 25.10.1990.
3. Мемлекеттік тәуелсіздік туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. 19.12.1991.
4. Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы Конституциялық заң 18.12.1995 ж.
5. Нормативтік - құқықтық актілер туралы Қазақстан Республикасының заңы. 28.03.1998.

Арнайы әдебиеттер
1. Ашитов К.Н. Егемен Қазақстанның құқығы. Алматы. 1995.
2. Алексеев С. С. Государство и право. Москва. Юрист. 1994.
3. Ағдарбеков Т. Құқық және мемлекет теориясы. Қарағанды. 2001.
4. Мемлекет және құқық негiздерi. Оқулық. Алматы "Жетi жарғы"1996
5. Байешов Ж.Н. Парламент Республики Казахстан в системе органов государственной власти. Алматы. 1997.
6. Жоламан К., Таукелев А., Мұхтарова А. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы. 2000.
7. Ибраев Н.С., Ибраева А.С. Теория государства и права. Алматы. 1998.
8. Конституция и Парламент С.З.Зиманов. Алматы 1996 г.
9. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1997.
10. Қазақстан мемлекетті: хандық биліктен Президенттін Республикаға дейін Е.К.Нурпеисов, А.К.Котов Алматы жеті жарғы 1996.
11. Қазақстан Республикасының Конституциясына түсініктеме. Алматы, 1999. Малиновский В. Глава Государства Суверенного Казахстана 1998.
12. Қазақстан Республикасының Конституциясына түсіндірме сөздік. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1997.
13. Қазақстан Республикасы Конституциясына түсініктеме Сапарғалиев Ғ. Алматы жеті жарғы 1999 ж.
14. Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы, 6 т., 1975.
15. Мемлекет және құқық тарихынан хрестоматия. (2-кітап). Құрастырған Дулатбеков Н., Артықбаев Ж., Тойшыбаев З. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1998. 144-бет.
16. Мемлекет және құқық негіздері Е. Баянов Алматы Жеті-Жарғы 2001 ж.
17. Созақбаев С. Тәуке хан. “Жеті Жарғы”, Алматы, 1996.
18. Сапарғалиев Ғ.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Оқу құралы, 2-бас. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1998.
19. Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының
Конституциялық құқығы. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1998.
20. Сапарғалиев Ғ., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы Алматы Жеті-Жарғы 1997.
21. Теория государства и право. Курс лекций под редакцией М. Н. Марченко. Москва. Зерцало. 1996.
22. Хропанюк С.В. Теория государства и права. М. 1996.
        
        Ж О С П А Р
КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ҚҰҚЫҚ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУ НЕГІЗДЕРI
2 ТАРАУ. ҚҰҚЫҚТЫҢ ҚОҒАМДА ... ... ... ... ... мен белгілері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
К І Р І С П Е
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғанына 15 ... ... ... ... ... ... жүйе енді ... жатыр.
Конституцияның 4-бабында “Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық
Конституцияның, соған сәйкес заңдардың, өзге де ... ... ... халықаралық шарттық және өзге ... ... ... ... ... ... Соты ... қаулыларының нормалары болып табылады.
Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар және ... ... ... ... ... деп ... ... құқық туралы көптеген ғылыми ... бар. ... ... ... ерте заманнан қазіргі уақытқа ... ойды ... ... ... ... бағытта тарихи тұрғыдан
қарасақ бірнеше ой-пікірлер туындатады. Соның барлығын бірнеше монография,
оқулық, ғылыми статьяларда орын табуда.
Құқық - өте ... ... Оның ... ... бар. Ал құқықтық
норма құқықтың алғашқы торшасы, бөлігі десек болар.
Құқықтық ... әр ... ... ... ... ... бір ... құқықтық жүйе арқылы көрініс табуда.
Құқықтың дамуы – адам ... ... өмір ... ... ... бірі ... ... қалыптасып,
қоғамдағы қарым-қатынасты реттеп, басқаруы. Әлеуметтік нормалардың әдет-
ғұрып, салт-дәстүр, ... діни ... ... даму ... ... ... нормаға айналуы.
Мемлекеттік қоғамдық меншіктегі реттеу моральдық - діни нормаларға
сүйенеді. Құқық ... ... ... ... бірге қоғамдық мақсатты да
реттеп басқарып отырады.
Құқық ... ... ... ... ... ... күшімен
қамтамасыз етіліп отыратын жалпыға бірдей қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... термині бірнеше мағынада қолданылады. Біріншіден
“құқық”- ресми түрде танылған жеке және ... ... ... сүйене
отырып әрекет жасау мүмкіндігі. Мысалы: азаматтардың ... ету ... алу ... иесі ... кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығы. Заңды
тұлғалардың да көптеген құқықтық ... ... ... ... ... ... ... мәні, қоғамдағы рөлі, мазмұны мен ... ... ... ... ... ... сипатына байланысты.
Құқықтың дамуына күресімен бірге саяси-әлеуметтік ... ... ... мәдени өсу дәрежесі де үлкен әсер етеді.
Құқық мемлекетпен бірге қоғамның ... даму ... ... ... ... ... ... нормалар: әдет-
ғұрып, салт-дәстүр, мораль, діни өсиеттер, мемлекеттік жүйеде бірте-бірте
екінші қатардағы нормаға айналып, құқық әлеуметтік ... ... ... ... мыңдаған жылдар өмір сүріп келді. Сол көне заманнан ғалымдар
құқық пен мемлекет қашан ... ... ... дамып келеді?- деген
мәселелермен ... ... ... ... келді Өйткені құқықтың
мазмұнын, тарихын, белгі-нышандарын жақсы білу қоғамды ... ... ... өте қажет.
Қазіргі заманда да бұл мәселе заң ғылымын күн тәртібінен түскен емес.
Бұл мәселемен ... ... ... ... ... ... даму ... сәйкес құқық туралы көзқараста, пікірлер ... ... ... ... ... ... табиғи, тарихи, реалистік,
социологиялық, нормативтік, психологиялық, материалистік теориялар.
Табиғи теория - бұл ... ... көне ... ... ... - ... табиғи және мемлекеттің өмірімен байланысты
құқықтары. ... ... ... ... немесе жоя алмайды — деп
түсіндірген. Цицерон — ... ... ... ... ... заң ... тиіс емес — ... Табиғи теорияны орта ғасырлардың
ғалымдары: Локк, ... ... ... ... т.б. өте ... Дамыған елдерде табиғи әлеуметтік норма мен ... ... ... негізі жоқ. Олар қоғамды бірігіп басқарады.
Тарихи теория — бұл теорияның өкілдері құқық адамдардың рухани сана-
сезімінің даму ... ... ... қалыптасады деп түсіндіреді. Оған
мемлекеттің қатысы жоқ - деп уағыздаған. Адамдар ... ... ... мен ... жоя ... тек ... даму процесінен
қалыптасқан қатынастарды реттейтін, басқаратын нормалардың шығуын тездету
керек деп ... Бұл ... - ... ... Гуго, Карл Савиньи,
Фрвдрих Пухта, Штиль т.б.
Реалистік теория - құқықтың дамуы өзінің эволюциялық ішкі ... ... ... ... ... Оның ... ... жағдайлардың
әсері мол болады - деп уағыздаған. Бұл теорияны құқықтың бірлігін, дамуын,
оның мемлекетпен байланысын, субъектілердің ... ... ... ... ... қостайды.
Әлеуметтік теория - XX ғасырда қалыптасқан теория. Бұл теория құқықтық
қатынасты, адамдардың құқықтық тәртібін жан-жақты ... ... ... ... ... Леон Дюги, С.М.Муромцев, Г.Н.Шершеневич, Р.Паунд.
Құқықтың әлеуметтік мазмұнын зерттеуге көңіл бөледі, құқықтық ... ... - ... ... өмірдің сыртқы қарым - қатынасын
реттеп, басқарып, адамдардың мүлде-мақсатын орындау деп ... ... ... жеке өзін ... пен ... қоспай зерттеуді жақтайды.
Құқықтың белгі-нышандарын жақсы зерттеуді, құқықтық мемлекетті жақтады.
Нормативтік актілерді жоғарыдан төмен қарай ... ... ... Бұл теорияның, өкілдері: Р. Штаммлер, Г. ... ... ... - XX ... ... ... дамыған теория.
Теорияның негізгі мазмұны: құқық адамдардың психикасының ішкі ... ... ... іс-әрекетіне, жұмысына әсер етуі. Адамның ішкі
сана-сезімі мен ... ... ... іс-әрекетінің байланысын
Петрижицкий этикалық сана деп атайды. Бұл теория ... екі ... ... ... ... және ... ... Жеке тұлғалық құқық
- жеке адамның ішкі ұятынан қалыптасатын елегізу, қатты қиналу. Оң ... ... - ... ... ... абыройына сенушіліктен
қалыптасатын психикалық көзқарас.
Материалистік теория - құқық саяси-экономикалық үстемдік жүргізетін
таптың ... ... ... ... ... ... екі ... тұрады - деп түсіндіреді: экономикалық базис пен
үстемдік таптың мүлдесі.
Бұл ... ... даму ... үш кезеңге бөлуге болады: Бірінші
кезеңі - ... ... ... түсінуі және оның қоғам дамуындағы
маңызы; ... ... - ... ... ... көзқарасы; үшінші
кезеңі — марксистік көзқарасты ... ... ... құқықтың мазмұнын түсінуі дұрыс еді -
құқықтың экономикалық базиспен және ... ... ... ... ... кезенде - буржуазиялық мемлекет пен құқық теориясының мазмұнын ... ... оның ... рөлін, маңызын дұрыс түсінбеді. Қоғамның
болашағын құқықтық мемлекетпен байланыстырмады. Үшінші ... ... ... ... сорақы түрде бұрмалап, өздерінің әкімшілік-
әміршілік, тоталитарлық саясатын қорғау үшін пайдаланды.
Марксизм жай ... ... ... оны ... ... ... жолмен ондаған жылдар социализм моделіне айналдыруға
тырысып бақты. Бірақ одан ешқандай нәтиже болмады.
Жоғарыда көрсетілген ... ... жеке ... ... да,
бұрысы да баршылық. Бірақ барлығының мазмұнын біріктіргенде бірнеше дұрыс
қорытынды тұжырымдар шығаруға ... ... ... ... ... дамыған қоғам болашақ емес;
- құқық қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... жеке ... меншігін қорғайтын негізгі күш;
- құқық мемлекетті қалыптастырған және оның бақылауындағы ... ... ... ... жеке ... ... ... әлеуметтік т.б.
бостандығын, теңдігін қорғайтын негізгі ... ... ... ... ... ... ... пен сұраныстың ара-қатынасын реттейтін
негізгі күш-құрал.
2 ТАРАУ.
ҚҰҚЫҚТЫҢ ҚОҒАМДА АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТI
Құқық әлеуметтік нормалардың ерекше жүйесі болып, ... ... ... ... ... ... ... Олар қоғамның, объективтік
даму процесінің талабына сәйкес қалыптасты. Бірақ әр ... ... ... пен ... ... ... мазмұны бірдей болды. Бұл
жерде қайталап өтейік, құқық пен мемлекеттің өмірге келуінің, қалыптасуының
негізгі объективтік заңдары: қосымша ... ... ... жеке ... ... ... ... басталуы, қайшылықтарды реттеп,
қоғамды басқару үшін құқық пен мемлекеттің ... ... Бұл ... ... ... ... бірнеше талаптар қойды:
- қоғамның әкімшілік-территориясында тұрақты тәртіп қалыптастыру қажет
болды;
- ... ... ... топка бөлініп, олардың арасында қайшылықтар
басталып, оны реттеп, қоғамды басқару керек ... ру мен ... ... ... арасындағы
қайшылықтар күреске айналып, күрес соғысты ... ... Осы ... ... жолмен шешіп, реттеу қажет болды.
Қоғамның объективтік даму процесінің бұл талаптарын іске асыру үшін
кұқықтық нормаларды қарқынды, сапалы дамытып, ... тағы ... ... ... басталып, қоғамның жақсы дамуына жағдай
жасалды.
Енді құқықтың түсінігіне және мазмұнына ... оның сан ... сан ... мазмұны бар деуге ... Ол ... ... даму ... болғандықтан оның мазмұны сан қырлы бағытта
дамып, байып отырды. Ғалымдар құқықты зертегенде бір-екі қырынан мазмұнын
анықтап, әр ... ... ... ... ... Мысалы, Аристотель
құқықты саяси шындық, әділеттік - деді, орта ... ... - ... норма, Ж.Ж. Руссо - құқық қоғамдық билік -деп түсіндірді. Осы
пікірлердің бәрі ... ... ... ... ... ... олардың бостандығын
қалыптастырады, мінез-құлқына, іс-әрекетіне, тәртібіне, сана-сезіміне жан-
жақты әсер етеді, ... іске ... ... ... ... ... ... жекелік топтық және қоғамдық қарым-қатынастарын
реттеп, басқарып отырады. Осы тұрғыдан алсақ кұқықтың мазмұны, түсінігі ... ... ... құқықтық нормалардың ішкі тұрақты, сапалы ... Бұл ... ... ... ... ... отыр. Бұл түсініктеме дұрыс бірақ жеткіліксіз.
Құқық қоғамды реттеп, басқарудағы негізгі ... ... ... ... ... адамгершілікті қалыптастыратын негізгі
құрал; ... ... ... ... ... ... даму процесінің даму бағыттарын анықтап отыратын негізгі кұрал;
құқық қоғамдағы заңдылықты, тәртіпті бақылап ... ... ... ... ішкі-сыртқы істердегі егемендігін қамтамасыз ететін негізгі
құрал т.б. Бұл ... ... ... болады. Құқық - қоғамның
экономикалық базисінің үстіндегі қондырма. Оның ... ... ... мен ... ... ... ... экономикалық, мәдени-рухани
сипатына байланысты. К. Маркс "Гота программасынасын" деген ... еш ... да ... құрылыстан және қоғамның соған сәйкес
мәдени дамуынан жоғары бола ... ... - ... ... ... дамуының саяси-экономикалық, ... ... ... сай ... соғұрлым пайдалы әсері ... ... ... құқық арқылы реттеу процесінде әр түрлі ... ... яғни ... ... мемлекеттік мекемелер, қоғамдық
ұйымдар құқықтық нормалардың талаптарын іс жүзіне асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... тиісті болады.
Құқықтық қатынастар қоғам өмірінің негізгі салаларын қамтиды, ... ... ... ... ... ... т.б. Мемлекетке
кажетті қоғамдық тәртіп құқықтық қатынастар негізінде ғана ... ... ... ... ... ... реттеудегі көздейтін басты мақсаты.
Біз жоғарыда құқықтың түсінігін және мазмұнын ... ... ... Бұл ... ... ... негізгі бағыты.
Өмір тәжірибесінде біраз ғалымдар құқықтың мазмұнын кеңейтілген ... ... сол ... ... ... қосымша зерттеген
мәселелері: құқықтық қатынас, құқықтық сана, субъективтік құқық, құқықты
қолдану, құқықты бұзушылық және ... Міне осы ... ... ... ... жатқызады. Біздіңше бұл дұрыс пікір. Өйткені осы
қатынастардың бәрі де құқықтық нормалармен ... ... ... ... ... ... зерттеген мәселесі - құқық пен заңның, бостандық пен
кұқықтың арақатынасы және айырмашылығы. Құқықтық норма мәселені ... ... ... ... ... ал заң ... ... бір
немесе бірнеше мәселені қамтиды. Адамдардың бостандығы мен ... ... ... - деп ... Бұл ... де ... бірақ ғылыми
зерттеуде оларды жеке бөліп қарастырған жөн - анализ, ... ... ... ... ... ... ... объективтік даму процесінде құқықтың маңызы туралы екі
пікір бар: біріншісі - қоғамның дамуын ... ... ... ... ... бірі ... ... қоғам дағдарысқа ұшырап әлдеқашан
ақыр заман болар еді. Бұл пікірді - заңды көзқарас деп айтады. Екіншісі -
бірінші ... ... ... ... ... ... ешқандай рөлі,
маңызы жоқ деп түсіндіреді. Бұл пікірді занды ... деп ... ... ... ... адамға пайдалы нормаларды, жағымды мұраларды
жоққа шығарып мойындамау.
Заңды көзқарас көне дәуірден ... ... ... ... ... маңызын жан-жақты зерттеп, бірнеше ғылыми қорытынды
тұжырымдар ... ... ... ... эволюциялық-прогрестік жолмен
дамып, XIX -XX ... ... ... ... ... ... заманда құқық мемлекетпен бірге қоғам дамуын басқарып, реттеуші
негізгі әлеуметтік факторлардың бірі екеніне ешкім күмән келтірмейді.
Қоғамның ... ... даму ... құқықтың маңызы мен рөлі
туралы заңды ... ... ... екенін дәлелдеп отыр. Заңды нигилизм
пікірін қазір ешкім қолдамайды.
Құқық философиялық категория. Сондықтан оның ... ... ... түсінуде әртүрлі пікірлер бар. Бірақ құқықтық ... сол ... ... ... ... іске
асыруда, орындауда адамдардың, бірлестіктердің, қоғамдық ұйымдардың іс-
әрекетінде, жұмысында ғажап бірлестік бар. ... ... ... ... ... ... ... басталуы, құқық арқылы
дамуы, кұқық арқылы орындалуы. Құқықтың мазмұнын түсінуде қоғам көлемінде
нақты бірліктің болуы. Бұл бірлестіктің ... ... ... ... ... ... ... орындалуы. Құқықтың
кұндылығы - қоғамдық масштабта барлық құбылыстардың шешуші негізі болуында.
Бұл ғылыми қорытынды ... ... ... және адам қоғамының
миллиондаған жылдар тарихы толық дәлелдеп отыр.
3 ТАРАУ.
ҚҰҚыҚ ҰҒымы мен белгілері
“Құқық” терминінің ... мәні бар, ол заң ... ... және ... бабында қолданылады. Кең мағыналы түсінік болғандықтан,
әрбір адамның құқықтың мәні туралы қандай да бір ... ... ... ... термині бірнеше мағынада қолданылады.
Біріншіден, “құқық” ... ... ... ... ... – ресми түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене
отырып, әрекет жасау мүмкіндігі. ... ... ... ету бостандығы,
білім алу, меншік иесі болу, кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығы. ... да ... ... ... Осы ... ... түсінігі субъективтік (тұлғалар) мағынада қолданылады.
Субъективтік (тұлғалар) құқық - тұлғалардың ... ... ... нормалардың құқық тұлғаларына ... ... ... ... ... қатынастарға қатысатын
тұлғалардың мінез-құлқының шегін анықтайды. Тұлғаның құқығы ... ... ... ... ... ... болғандықтан, екі
жақта да құқықтық міндеттер пайда ... ... әр ... ... ... ... бар. Сол ... пайдаланып, оқуға түскеннен кейін азамат оқу
орнының ішкі тәртібіне бағынуға, оқу бағдарламасын орындауға міндетті.[1]
Заңи тұлға кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде ... ие ... Ол ... өз ... үшін ... Сонымен қатар, өз мүлкін
пайдаланғанда қоғамның, басқа адамдардың мүдделеріне зиян келтірмеуі ... ... ... ... ... деп ... міндет жүктейді, оны пайдалану сонымен қатар қоғам игілігіне де
қызмет етуге ... ... ... ... ... - құқықтық мүмкіндік берілген
құқық тұлғасының заңи мүддесін (талабын) орындату үшін ... ... ... ... Бұл ... ... қатынастарға қатысу
нәтижесінде жүзеге асырылып, ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Екіншіден, “құқық” дегеніміз құқық нормаларының ... ... Бұл ... ... құқық, себебі олардың жасалуы жеке
адамның еркіне байланысты емес. Сонымен, объективтік мағынадағы құқық ... ... ... ... болып саналады. Құқық ... ... ... ... Респубилкасында қолданылатын құқық
Конституцияның, соған сәйкес ... өзге де ... ... ... ... және өзге ... сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесінің және
Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары ... ... ... ... термині оқу пәнін ... ұғым ... ... ... ... ... бөлінеді: конституциялық құқық,
әкімшілік құқық, еңбек құқығы, отбасы ... ... ... ... ... құқық т.б. Құқық саласы - өзара туыстас қоғамдық
қатынастарды реттейтін ... ... ... ... азаматтық
құқық - мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейтін ... ... ... ... - ... ... ... қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Төртіншіден, “құқық” термині ... ... пен ... ... ... де ... Осыған байланысты “құқық жүйесі” деген
түсінік бар. Мысалы, қазіргі ... ... ... құқық жүйесі
қалыптасуда.
Құқық пәндерін оқып, құқықтың мәнін терең түсінген адам оның түрлі
жағдайда мағынасы әр ... ... да ... ... Мұның өзі құқықтың
өте күрделі ... ... ... ... ... ... ... – оның әлеуметтік мәнінің де түрлі
болуының негізі. Егер ... ... ... ... ... ... ... қандай екенін анықтау, түсіну
қажеттігі туады. Азаматтарға сан қилы ... мен ... ... ... асыру мүмкіндігі жасалса, онда қоғамда ... ... ... ... Ал, ... құқық туралы сөз болғанда,
мемлекетте ... ... ... ... ... сипатталады.[3]
Әрине, құқық туралы зерттеушілердің көзқарасы бір жерден шығып, бір
текті болады деп айтуға ... ... ... ... және ... тұрғыдан түсіндіру ғылымда кең орын алып келді. Маркстік ілім
құқықты, оған байланысты құбылыстарды тек таптық тұрғыдан ғана ... ілім ... ... - ... ... саяси құралы, тек соның жоғын жоқтап,
мүддесін қорғайды. Ал өркениеттік тұрғыдағы ілім ... ... ... ... еркін білдіріп, мүдделерін қорғайтын ... ... ... ілім ... да ... ... мәні бар екенін айтады.
Бірақ маркстік ілім құқықтың әлеуметтік мәнін өте тар тұрғыдан ... ... құл ... ... ... ... тек ... мүдделерін қорғап, құлдарды сөйлейтін мүлікке ... ... бұл ... ... қоғамдарға, түрлі сатыдағы
мемлекеттерге телуге болмайды. Құқық тек үстем таптың ... ... ... қоғамда үздіксіз тап тартысы орын алып, ақырында ол құлдырап,
жойылады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... саяси құралға айнала бастағанын мойындау
керек. Қазақстан мемлекетінде қалыптасып келе ... ... да ... ... тұрғыдан қарау шындыққа сай келеді десек, қателеспейміз.
Қазақстан Республикасында қабылданған заңдарды талдайтын болсақ, ... да ... ... ... ... ... ... бір топқа
артықшылық жасайтынын таба алмаймыз. Демек, ... ... ... ... ... білдіріп, олардың ... ... ... жалпы әлеуметтік мәнін мойындай отырып, оған мынадай анықтама
беруге болады.
Құқық (объективтік тұрғыдан қарағанда) – ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттейтін,
заңда және басқа да ресми құжаттарда анықталған құқықтық норма, ережелердің
жиынтығы.
Енді, ... ... ... ... Құқық - бірнеше бөлшектен тұратын жүйелі құрылыс. Оның бір
бөлігі – табиғи құқықтың мазмұны адам мен ... ... ... ... анықталады. Мысалы, адамның өмірі, денсаулығы табиғи
құбылыстар. Оларды сақтауға, қорғауға, ... ... ... ... ... құқыққа жатады. ... ... ... деп ... “Әркімнің өмір сүруге құқығы бар.
Ешкімнің өз бетінше адам ... ... ... ... (15-бап). Құқықтық
жүйенің екінші бөлігі – мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... ... – субъективтік (тұлғалар)
құқықтар. Осы ... ... ... табиғи түрде байланысты,
бірінсіз басқаларын түсінуге, жүзеге асыруға болмайды. Мысалы, тек ... өмір ... ... бар деп ... оның ... ... етілмесе, адамның өз өмірін сақтауға, ... ... ... ... қағаз бетінде ғана жазылып қалған болар еді. ... ... ... және мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі белсенді
әрекет жасауы керек. Адамның әлеуметтік-құқықтық ... ... ... ... тануы, қорғауы, қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.
Нормативтік сипаты - құқықтың негізгі белгілерінің ... ... ... ... тұрады. Қағида – тұлғалардың мінез-
құлықтары туралы ереже. Былайша айтқанда, қоғамдық қатынасқа қатысушылар өз
іс-әрекеттерін, ... ... ... ... ... ... ... құқықтың нормалары – тұлғалардың іс-әрекетінің, мінез-
құлқының үлгісі. Мысалы, әркім өзінің қай ұлтқа, қай ... және ... ... өзі ... және оны ... ... ... Конституциясының, 19-бап). Тұлғалардың мінез-
құлқын анықтау арқылы құқық нормалары қоғамдық қатынастарды қажетті арнаға
бағыттап, жолға ... ... ... ... ... ... ... - құқықтың тағы да бір ... ... ... ... ... ... ... Құқықты, оны құратын
заңдарды, басқа да нормативтік актілерді жасайтын, жалпы алғанда, мемлекет.
Мемлекет органдардан ... ... ... ... ... жасайды.
Заң - ережелер жиынтығы. Олар жай ережелер емес, мемлекет атымен ... ... ... бар ... Әрбір ереже, қағида заң шығарушының
тұлғалардың мінез-құлқы туралы ойын анықтап, түсінікті ... ... ... сөз ... ... оның әрбір сөзінің әлеуметтік мәні
болады, себебі ол қоғамдық қатынасқа қатысатын ... ... ... ... ... әсер ... енді бір ... – мемлекеттің күшіне сүйенуі. Егер мемлекет
құқық қағидаларының жүзеге асырылуына, дұрыс қолданылуын қамтамасыз ... тек ... ... ғана ... ... ... еді. ... оның
органдары тұлғалардың құқықтарын жүзеге ... ... ... Мысалы, Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша ... ... ... ... ету үшін жағдайлар ... ... ... ... ... ... үй заңмен белгіленген
нормаларға сәйкес мемлекеттік тұрғын үй қорларынан ... ... ... ... ... Егер азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарына қол сұғылса, мемлекет ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше бұзылған құқық ... тағы бір ...... еркін білдіруі. Қазақстан
Республикасының Конституциясында ... ... ... ... ... – халық. Халық билікті тікелей республикалық ... ... ... ... ... ... сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды
мемлекеттік органдарға береді (3-бап). Сонымен ... ... өзі ... ... ... ... заң ... халықтың еркін паш етеді. Оған
мысал, 1995 жылдың 30 тамызында Қазақстан халқының Конституцияны қабылдауы.
Конституция - ... ... ... Олай ... ... қалыптасып
келе жатқан құқық бүкіл көп ұлтты халықтың ... ... ойын ... ... ... асыра сілтеу болмайды. Халықтың ойын, еркін мемлекет
органдары да тиісті нормативті актілер ... ... ... ... ... ... Ол ... атынан әрекет жасап, өз өкілеттігінің
шеңберінде нормативті актілер – заң күші бар ... жай ... ... ... ... нормативті актілері Қазақстан
құқығын қалыптастыратын бастау болып есептеледі. Құқықты құратын нормалар
тек бір адамның немесе ... ... ... ... ... ғана
қорғамайды. Ол – халық үшін қызмет істейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Құқық - адамзаттың әділдік және ... ... ... заңдарда баянды етілетін, қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалар
жүйесі.
Көне заманнан оқымыстылар ... мәні мен ... ... ... сан қилы ... берген. Оның түсінігі мен мәнін анықтаудың үш
жолын айтуға болады. 1) ... ... ... ... ... заң ... жүйесі деп санау; 2) социологиялық тұрғыдан қарау,
яғни, құқықты реттелетін ... ... ... деп ... ... тұрғыдан қарау, яғни, құқықты бостандық пен әділдік ... ... және ... ... ... ол өте кең
түсінік болып, оған құқық нормаларымен ... ... ... ... да жатады.
Құқыққа, ерекше әлеуметтік құбылыс ретінде жалпы және айрықша белгілер
тән.
1. Құқық ... ... ... ... тек құқыққа тән
жағдай емес. Ол адамның табиғатымен байланысты және кез келген
әлеуметтік ... тән. ... ... ... ... ... тәртіптеп, соның нәтижесінде белгілі ережелерге
бағындыру.
2. Құқық әділдік және ... ... ... ... ... ... ежелден ұмтылып, оларды армандған. Әділдік –
адамның игілігінен бағытталған жағдай, ол басқа ... ... ... ... ... Осы ... сай келетін
адамның әрекеттері әділ болып саналады. ... ... ... тек ... ... байланыстырады.
Бостандық - адамнан ажыратылмайтын қасиет. Тек бостандық болса ... ... өмір сүре ... ... өзіне тән шығармашылық мүмкіндіктерін
аша алады.
3. Құқықтың бейнелейтін объектілері болады. Олар – ... ... ... Солар арқылы әділдік пен ... ... ... ... пен ... ... де, сол аталған
құбылыстар арқылы жүзеге асырылады. Құқықтың нормалары мен мемлекет
органдарының арасында қайшылықтар, ... ... ... ... ... мен ... ... органдары олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етпеуі
мүмкін.
4. Құқық ... ... ... оның ... ... әсер ... адам заңдарда әділдік пен бостандық баянды ... ... ... ... ... деп есептейді. Мұндай жағдайда адам өз
еркімен заң талабын орындайды. Заң талабын ... ... ... ... ... ... түрінде қалыптасады. Заңдарда адамдардың еркі ... ... ... заң шығаратын орган ресмилендіреді.
Сондықтан құқық - мемлекет таныған адамдардың ... Егер ... пен ... паш ... ол ... ... ... Құқықтың формалды анықтылығы. Заңдарда бекітілген нормативті
нұсқаулар ерекше қасиетке ие ... Ол – ... ... ... ... бір мағыналылығы, қысқалығы. Бұл құқық
субъектісінің не нәрсені істеуге болады, нені болмайтындығын ... әрі ... ... ... ... ... - ... жазылған құқықтық нормалар ... ... ... ... нормалары тек осындай негізде жазылып, қалыптасса ғана
құқық өзінің ... ... ... ... тағы бір ... – оның ... Қоғамдық өмір сіресіп
қалмай, құбылып, өзгеріп тұрады. Соған сәйкеса құқық нормалары да ... ... ... ... үшін ... ... қажет. Осыған
байланысты ескірген заңдар күшін жояды, жаңа заңдар қабылданады. ... ... ... ... ... ... өзі құқықта
теңсіздіктің баянды етілетінін байқатады. Адамдар әр түрлі: ... ... ... кем, ... мол, ... отбасы бар, біреу бойдақ.
Адамдардың мұндай айырмашылығын заң ескере ... ... ... іс ... ... алмайды. Әрине, өмірдің кейбір салаларында,
мысалы, саяси құқықтармен пайдаланғанда барлық азаматтардың жағдайы бірдей.
Құқықты мемлекет қорғайды. Құқықтың барлық ... ... өз ... орындай бермейді. Соған байланысты мемлекет ... ... ... ... ... ... ... болмаса,
құқық жоқ деп есептеу керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Нормативтік-құқықтық актілер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 ж. 30.08.
2. Қазақстан ССР-нің Мемлекеттік егемендігі туралы декларация ... ... ... ... ... Республикасының Конституциялық
заңы. 19.12.1991.
4. Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы ... заң ... ... - құқықтық актілер туралы Қазақстан Республикасының заңы.
28.03.1998.
Арнайы әдебиеттер
1. Ашитов К.Н. ... ... ... ... ... ... С. С. Государство и право. Москва. Юрист. 1994.
3. Ағдарбеков Т. Құқық және мемлекет теориясы. Қарағанды. 2001.
4. Мемлекет және ... ... ... ... "Жетi ... ... Ж.Н. Парламент Республики Казахстан в системе ... ... ... ... ... К., ... А., ... А. Мемлекет және құқық теориясы.
Алматы. 2000.
7. ... Н.С., ... А.С. ... ... и права. Алматы. 1998.
8. Конституция и Парламент С.З.Зиманов. Алматы 1996 г.
9. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі ... ... ... ... ... ... ... 1997.
10. Қазақстан мемлекетті: хандық биліктен Президенттін Республикаға дейін
Е.К.Нурпеисов, А.К.Котов Алматы жеті жарғы 1996.
11. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... В. ... ... Суверенного Казахстана 1998.
12. Қазақстан Республикасының Конституциясына түсіндірме сөздік. Алматы,
“Жеті ... ... ... ... ... ... ... Ғ.
Алматы жеті жарғы 1999 ж.
14. Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы, 6 т., 1975.
15. ... және ... ... ... ... Құрастырған
Дулатбеков Н., Артықбаев Ж., Тойшыбаев З. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1998. 144-
бет.
16. ... және ... ... Е. Баянов Алматы Жеті-Жарғы 2001 ж.
17. Созақбаев С. Тәуке хан. “Жеті Жарғы”, Алматы, ... ... Ғ.С., ... А.С. ... және ... теориясы. Оқу
құралы, 2-бас. Алматы, “Жеті Жарғы”, 1998.
19. Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан ... ... ... ... ... 1998.
20. Сапарғалиев Ғ., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы Алматы ... ... ... ... и ... Курс ... под редакцией М. Н. Марченко.
Москва. Зерцало. 1996.
22. Хропанюк С.В. Теория государства и права. М. ... ... ±.Ñ., ... À.Ñ. ... æ¸íå ... òåîðèÿñû. Àëìàòû.
1998. 5 áåò.
[2] ²àçàºñòàí Ðåñïóáëèêàñûíû» Êîíñòèòóöèÿñû. Àëìàòû. 1995.
[3] Ìåìëåêåò æ¸íå º½ºûº ... ... ... ... ... Ðåñïóáëèêàñûíû» Êîíñòèòóöèÿñûíû» ò¾ñiíäiðìå ñ¼çäiãi. Àëìàòû.
Æåòi-Æàð¹û. 1996.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық құқық қатынастарының ұғымы және олардың түрлері14 бет
Конституциялық құқықтар мен бостандықтар ұғымы14 бет
Міндеттеме құқық ұғымы және оның жүйесі19 бет
Міндеттемелік құқықтың ұғымы мен түрлері29 бет
Мұрагерлік құқық ұғымы.24 бет
Қылмыстық құқықтың ұғымы11 бет
Құқық ұғымы мен белгілері10 бет
Құқықтық сана ұғымы, түсiнiгi және маңызы29 бет
Құқықтық қатынастар ұғымы6 бет
Құқыққа сай жүріс тұрыс ұғымы және мінез құлық түрлері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь