Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЗАҢНАМАСЫ БОЙЫНША БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР ИНСТИТУТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.1 Бағалы қағаздардың түсінігі және белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Бағалы қағаздардың негізгі түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
1.3Бағалы қағаздарды шығару және оларды бастапқы нарықта орналастыруды ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.1 Бағалы қағаздар нарығының ұғымы және бағалы қағаздар нарығын дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.2 Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар туралы заңнамалардың даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
2.3 Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78
Тақырыптың өзектілігі. Егеменді Қазақстанның қоғамы мен мемлекеті екінші он жыл бойы нарықтық экономиканың негізгі қағидаттарына сәйкес дамып келе жатыр.Осы кезең ішінде экономикалық және әлеуметтік қарым-қатынастың жүйесінде бүгінгі күнге дейін әлі дұрыс бағаланбаған өте маңызды өзгерістер болды.Сонымен қатар, біздің қоғам өркениетті және еркін нарыққа қарсы бағытта үлкен талпыныс жасады.
Мұндай өзгерістердің құқықтық негізі жаңа Қазақстанның Конституциясы және оның негізінде қабылданған заңдар болып табылады [1]. Экономикалық қатынастарды реттеу аясында шешуші рөл шаруашылық айналымның қатысушыларының теңдігін қамтамасыз етуге, меншікке қол сұқпаушылыққа, шарт еркіндігіне, азаматтардың құқықтарының қолайлы қорғалуына бағытталған жаңа Азаматтық Кодекске берілген.
Бағалы қағаз нарығы субъектілерінің қатынастары экономикалық-құқықтық механизмге негізделеді. Бұл бағалы қағаздардың материалдық түрі ретінде оның маңызын дәлелдейді. Бірақ бағалы қағаздардың маңызы онымен шектеліп қоймайды. Бағалы қағаздар кез келген мемлекеттің төлем айналымында маңызды орын алады, себебі олар арқылы мемлекеттің инвенстициялық қызметі жүзеге асырылады. Дәлірек айтқанда, бұл күрделі қаржы тікелей халық шаруашылығының ең тиімді саласына жіберіледі, яғни оларды нарық жүйесіндегі ең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын құру және оны одан әрі өрістету мақсатында қажетті шараларды жасауда. Қазақстандағы меншікті мемлекет иелігінен алу және жекеменшіктендірудің Ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар нарығының негізгі элементтерін құру процессін жеделдетті, мемлекеттік кәсіпорындардың акционерлік қоғамдар түрінде қайта құру олардың инвестиция тартудың ең бір тиімді механизмдерінің бірі - акция шығаруды пайдалану мүмкіндігін ашты. Бағалы қағаздар нарығының механизмі экономикалық барлық субъектілеріне инвестиция көздерін алуға мүмкіндік жасайды. Акция шығару осы ресурстарды шектеусіз алуға мүмкіндік туғызады, ал облигация шығару акция ресурстарын оларды банктерден алудан-гөрі, тиімді жағдайда алуға мүмкіндік береді. Мемлекет бюджет кемшілігін толтыру мақсатында да ақша белгілерін эмиссияламай мемлекеттік бағалы қағаздар шығарумен шұғылданады.
Бағалы қағаздар барынша ауқымды түсінік, оның арасында миллиондаған долларлардың жылжуы. Оларға шын мәнінде мемлекеттің жалпы байлығы сай келеді.
Соңғы кездері республикада құрылымдық өзгерістер болып, қазіргі нарықтық инфрақұрылымдар қалыптасып, тиімді қызмет етіп жатыр.
Осындай өркениетті нарықтың маңызды құрылымының бірі бағалы қағаздар нарығы болып табылады.
1 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 2010. -36.
2 Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы / - Алматы Ақшамы, 20 мамыр, 2007, 7 б.
3 Шалгимбаев К.Б., Шалгимбаева Г.Н., Давиденко Н.Б. Казахстанский фондовый рынок: организация, потенциял, императивы роста. -Алматы: Қаржы- Қаражат, 1997. -126с.
4 Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их обращения в РК. -Алматы: Қаржы-Қаражат,1995. – 324с.
5 Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы.- Алматы:МГП” Берен”, 1997г.
6 Экономика и бизнес. Теория и практика предпринимательства./ Под ред. профессора Камаева В.Д. -М.: Издательство МГТУ,1993. -287с.
7 Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі (Жалпы бөлім). – Алматы, 2010.
8 Агарков М.М. Учение о ценных бумагах. - М.:Бек, 1994. – 214с.
9 Алексеев М.Ю. Рынок ценных бумаг. -М.: Финансы и статистика,1992. – 156с.
10 Нерсесов Н.О. Ценные бумаги на предьявителя с точки зрения гражданского права // В изд.Представительство и ценные бумаги в гражданском праве. - М.: Статус, 2000. – 187с.
11 Белов В.А. Ценные бумаги: вопросы правовой регламентаций. -М.:Ассициация "Гуманитарное знание", 1993. -268с.
12 Басин Ю.Г. Совершенствование законодательства о ценных бумагах // Комментарий, практика. -Алматы, 2001, -Вып.11. -207с.
13 Нарибаев К.Н., Пазылхайырова Г.Т. Формирование и регулирование рынка ценных бумаг. - Алматы, ИИА "Айкос", 1999. -328с.
14 Кольбинберг Ф. Вексельное право // Закон. -1993. - № 8
15 Шершеневич Г.Ф. Учебник русского гражданского права.-М.:СПАРК.1998.
16 Байтасов К. Казахстанский рынок ценных бумаг: состояние и перспективы. //Рынок ценных бумаг Казахстан, 2001. - №4 - с.3.
17 Джолдасбеков А. Изменение на рынке ценных бумаг и ближайшие перспективы его развития. // Рынок ценных бумаг Казахстана. - 1999. - №11. - с.44.
18 Жуков Е.Ф. Ценные бумаги и фондовые рынки. -М., 1995. -240с.
19 Карагусов Ф.С. Ценные бумаги и деньги в системе объектов гражданского права. – Алматы, 2002. – 432с.
20 «Англичанин поменял бы ваучер на акцию». –М.: Закон, 1992. -№12. -С.64-68.
21 Гражданские и торговые кодексы. -М.: Изд. Университета дружбы народов,1986. -560с.
22 Сарсенов Н.Г. Ценные бумаги как объекты гражданских прав. -Алматы, 2001. - 39 с.
23 Мадин А. Проблема “золотой акции” как юридического инструмента в управлении акционерным обществом // Предприниматель и право. - № 19(257), 2004. - С.13-14
24 Қазақстан Республикасының "Акционерлік қоғамдар туралы" заңы.2003 ж. 13 мамыр (29.11.2003 ж. өзгерістер мен толықтырулар енгізілген) // Правовой справочник Законодательство, 2010.
25 Мукашева К.В. Юридические лица //Актуальные вопросы коммерческого законодательства в Республике Казахстан и практика его применения: Материалы семинаров. Ч.1 -Алматы: Әділет Пресс, 1996. -115 с.
26 Агаев Г. Правовое регулирование деятельности участников рынка ценных бумаг/ Г. Агаев //Юрист (Каз). - 2009. - №4. - C. 73-75.
27 Дулович В.Н. Законодательство РК о ценных бумагах /Сборник материалов семинара «Актуальные вопросы законодательства и производства». -Алматы, Адилет-пресс, 1999. -208с.
28 Остапенко В.В. Акционерное дело и ценные бумаги. - М, 1995.-365с.
29 Есдаулетов Д.Б. Виды акций по законодательству Республики Казахстан/ Д.Б. Есдаулетов //ҚазҰУ хабаршысы. Заң сериясы. - 2008.
30 Азаматтық құқық.І-том./ Жауапты редакторлар М.К. Сулейменов., Ю.Г. Басин. - Алматы, 2003. -692 б.
31 Шихирев В.В. Фондовые ценности и фондовые операции. –М., 1993. - 412с.
32 Зверев А.Ф. Фондовая биржа-рынок ценных бумаг: теория и практические основы. – М., 1992. -815с.
33 Ценные бумаги:Учебник / Под ред. В.И. Колесникова. – М., 1998. – 213с.
34 Карагусов Ф. Правовая прирора ценных бумаг и иных финансовых инструментов, обращающих на рынок ценных бумаг. Правовая система Параграф, 2009.
35 ҚР бағалы қағаздар рыногы туралы заңы, 2003 жылғы 2 шілдедегі N 461 / Правовой справочник Законодательство, 2010.
36 Қазақстан Республикасының бағалы қағаздар рыногында брокерлік және дилерлік қызметті жүзеге асыру ережесін, 2005 жылғы 27 тамыздағы N 317/ Правовой справочник Законодательство, 2010.
37 Долан Э., Кэмпбелл К. Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика. - Москва-Ленинград, 1991.
38 Бердников Т.Б. Рынок ценных бумаг и биржевое дело. – М., 2004. -259с
39 Вступительная статья к книге Белова В.А. Ценные бумаги в российском град праве. Под ред. Суханова Е.А. –М., 1996. - 321с.
40 Предпринимательское право./ Отв. ред. Олейник О.М. – М., 1999. Т.1. -726с.
41 Финансово-правовое регулирование рынка ценных бумаг// Финансовое право. 2005. -№7. - С.12
42 Финансовое право./ Отв. ред. Химичева Н.И. – М., 2008. -827с.
43 Ротко С.В. Сравнительно - правовой анализ государственного регулирования рынка ценных бумаг в России и за рубежом //Журнал зарубежного законодательства и сравнительного правоведения. - 2008. - Вып.2. - C. 60-62.
44 Бакушев В.В. Формирование механизма рынка ценных бумаг. – М., 1993. – 394с.
45 Рыночная экономика. Часть 2. - М.,1992. – 143c.
46 Итоги развития биржевого фондового рынка за январь 2010 года. // Рынк ценных бумаг. - №3. – 2010. – С. 56-60.
47 Тихомирова Ю.С. Правовое регулирование рынка ценных бумаг. – М., 2004. – 208с.
48 Роде Э. Банки,биржи,валюты современного капитализма. - М.,1986. – 213c.
49 Семенкова Е.В., Семенков А.В. Роль биржи в механизме функционирования фондового рынка. - М, 1990.- 242c.
50 Мак Лафлин Д.Ж. Ценные бумаги: как добиться высоких доходов. –М., 1999. -300c.
51 Кещян В.Г. Правовое регулирование рынка ценных бумаг. – М., 1997. – 287с.
52 Казахстанский фондовый рынок.//Рынок ценных бумаг.- 2000.- № 7. –C.15
53 Обзор рынка. События, факты, комментарий. //Рынок ценных бумаг Казахстана. - 2004. - № 4. –C. 23
54 Центральный депозитарий Республики Казахстан.//Рынок ценных бумаг Казахстана. -2000. - № 7.
55 Қазақстан Республикасында қаржылық секторды дамыту Тұжырымдамасы, 28.07.2003 // Правовой справочник Законодательство, 2010.
        
        Мазмұны
Кіріспе…...............................................................
.........................................3
1 Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша бағалы қағаздар
институтының ... ... ... ... ... Бағалы ... ... ... шығару және оларды бастапқы нарықта орналастыруды
ұйымдастыру.................................................................
.................42
2 Қазақстан Республикасында ... ... ... құқықтық
реттеу....................................................................52
2.1 Бағалы қағаздар нарығының ұғымы және бағалы қағаздар ... ... ... ... ... туралы
заңнамалардың ... ... ... ... ... нарығын мемлекеттік
реттеу......................................................................
....................................................65
Қорытынды..............................................................
................................76
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
........................................78
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Егеменді Қазақстанның қоғамы мен ... он жыл бойы ... ... негізгі қағидаттарына сәйкес дамып
келе жатыр.Осы кезең ішінде экономикалық және ... ... ... ... ... әлі ... бағаланбаған өте маңызды өзгерістер
болды.Сонымен қатар, ... ... ... және ... ... қарсы
бағытта үлкен талпыныс жасады.
Мұндай өзгерістердің құқықтық негізі жаңа Қазақстанның ... оның ... ... заңдар болып табылады [1]. Экономикалық
қатынастарды реттеу аясында ... рөл ... ... ... қамтамасыз етуге, меншікке қол сұқпаушылыққа, шарт
еркіндігіне, азаматтардың құқықтарының қолайлы қорғалуына бағытталған жаңа
Азаматтық Кодекске берілген.
Бағалы ... ... ... ... ... ... Бұл бағалы қағаздардың материалдық түрі ретінде
оның маңызын дәлелдейді. Бірақ бағалы қағаздардың ... ... ... ... ... кез ... ... төлем айналымында маңызды
орын алады, себебі олар арқылы мемлекеттің инвенстициялық қызметі жүзеге
асырылады. ... ... бұл ... ... ... ... шаруашылығының
ең тиімді саласына жіберіледі, яғни оларды нарық жүйесіндегі ең ... ғана ала ... ... ... ... ... ... құру
және оны одан әрі өрістету мақсатында қажетті шараларды ... ... ... ... алу және жекеменшіктендірудің
Ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар нарығының негізгі элементтерін ... ... ... ... акционерлік қоғамдар
түрінде қайта құру ... ... ... ең бір тиімді
механизмдерінің бірі - акция шығаруды пайдалану мүмкіндігін ... ... ... механизмі экономикалық барлық субъектілеріне инвестиция
көздерін алуға мүмкіндік ... ... ... осы ... ... мүмкіндік туғызады, ал облигация шығару акция ресурстарын оларды
банктерден алудан-гөрі, ... ... ... ... ... Мемлекет
бюджет кемшілігін толтыру мақсатында да ақша белгілерін ... ... ... ... ... ... ... ауқымды түсінік, оның арасында миллиондаған
долларлардың жылжуы. Оларға шын мәнінде мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... болып, қазіргі
нарықтық инфрақұрылымдар қалыптасып, тиімді қызмет етіп жатыр.
Осындай өркениетті нарықтың маңызды құрылымының бірі бағалы ... ... ... Ол ... ... ерекше түрінің айналымы
арқылы жалпы мемлекеттік ... ... ... ... ... дамуына, жеке бизнестің қалыптасуына, азаматтардың
жағдайын жақсартуға бағытталған өндірістік ... ... ... ақша ... ... инвестицияларды тарту мүмкіндігін
береді.
Бүгінгі таңдап алынып отырған дипломдық жұмыс тақырыбы да осы бағалы
қағаздардың ... даму ... ... ... деңгейі. Жұмыстың теориялық негізі жалпы құқық
теориясы және азаматтық құқық бойынша үлкен ... ... ... ... ... ... ... арнайы монографиялық жұмыстар
мен мақалалар арнаған Қазақстандық атақты ғалым-заңгерлері М.К. Сулейменов,
Ю.Г. ... Ф.С. ... Н.Г. ... Д.Б. ... еңбектерін
атасақ болады. Бұл мәселені арнайы зерттеген мынадай еңбектерді атап кетуге
болады, Ф.С. ... ... ... и ... в ... объектов
гражданского права» және «Ценные бумаги и регулирование их обращения в ... ... К.Н. ... пен Г.Т. Пазылхайырованың «Формирование и
регулирование рынка ценных бумаг», Г.Т. ... пен З.С. ... ... ... ... ... в Республике Казахстан»
атты еңбектері.
Ал басқа ... ... ... ... М.Ю. ... ... Э. Родэ, С.В. Павлова, О.С. ... О.А. ... ... және т.б. ... ... ... ... қағаздар айналымында, соның ішінде қор
нарығында ... ... ... ... қатынастар болып табылады.
Зерттеудің пәні оны басқа заңи құжаттардан ажыратып тұратын, бағалы
қағаздарға тән ... ... ... ... ... құқықтық
режимін анықтау, оның субьектілерінің арасындағы тәуекелді бөлу, бағалы
қағаздармен белгіленген ... беру ... бөлу және ... қағаздар
нарығында осы мүліктік құжаттардың айналыс үрдісін зерттеу болып табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... бағалы
қағаздар нарығындағы айналысын реттеу болып отыр.
Зерттеу барысында мынадай міндеттер алға қойылды:
• бағалы қағаздардың түсінігін беріп, оның ... ... ... ... негізгі түрлеріне құқықтық сипаттама беру;
• бағалы қағаздарды шығару және ... ... ... ... ... зерттеу;
• бағалы қағаздар нарығының ұғымын анықтау және даму ... ... ... ... ... ... қызметіне талдау жасау;
• Қазақстан Республикасында бағалы ... ... ... ... ... жұмысының әдістемелік негізін объективтік болжау және жан-
жақты білімді зерттеуде жалпы ғылыми диалектикалық ... ... ... ... ... ... индуктивті сияқты нақтыдан абстрактіге,
абстрактіден нақтыға тәсілін ... ... ... ... тарихи-құқықтық тәсілдер қолданады.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы.
Дипломдық ... ... ... отырған тақырыптың өзектілігі жоғары
болса да, қарастырылып отырған мәселе бойынша ... ... ... ... аз. Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағалы қағаздар
нарығын құру және оны одан әрі өрістету ... ... ... жатыр. Қазақстандағы меншікті мемлекет иелігінен алу ... ... ... бағалы қағаздар нарығының негізгі
элементтерін құру процессін ... ... ... қоғамдар түрінде қайта құру олардың инвестиция тартудың ең бір
тиімді механизмдерінің бірі - акция ... ... ... ... ... зерттеу жылдан жылға нарықтық экономиканың өсуіне
байланысты жаңа ... ... ... етіп ... құрылымы кіріспеден, екі тараудан, ... ... ... ... ... ... ... бойынша бағалы қағаздар институтының
теориялық мәселелері
1.1 Бағалы қағаздардың түсінігі және белгілері
Қазақстан экономикалық жүйесінде нарықтық институттарды қалыптастыруға
бағытталған экономикалық ... ... ... бағалы қағаздар
рыногінің экономикалық мазмұнын, табиғатын зерттеу және бағалы қағаздардың
құқықтық режимін зерттеу ... ... ие ... ... ... айналыста қандай да бір экономикалық мақсатқа жету
үшін орын алады. Олар ірі өндірісті құру ... ... ... ... айналысын ұйымдастыру саласында тиімді әдіс болып табылады. Бағалы
қағаздар шаруашылық нарығы жүйесіндегі ақша ... ... ... және өндіріс пен айырбас ... ... ... ... ... ... топтарына қандай да бір
кәсіпорындардың кірістерін ... ... ... бере отырып,
бағалы қағаздар іскерлік белсенділікті ынталандырады және ... ... ... ... қоғамда болып жатқан процесстердің ... ... ... ... ... ... асырылады.
Бағалы қағаздарды категория ретінде сипаттай отырып, оған тиесілі
кейбір негізгі ... атап өту ... ... ... ... ... ... болып табылады, себебі оған тиесілі нарықтың даму
дәрежесі әрқашанда ... ... ... ... ... ... негізгі құралы болып табылады [2, 6 б.]. ... ... ... барлық елдерде әрекет ете ... өзін ... ... ... осы бағалы қағаздар теориясының мәселелері бойынша
әртүрлі көзқарастар қалыптасқан. “Бағалы қағаз” деген түсінікті ең алғаш
рет 1882 жылы ... ... ... ... Ол ... ... ... туралы құжат ретінде анықтады [3, 9 б.]. Бұл ... ... ... түрлерінің әртүрлілігін бір түсінікке біріктіретін
ерекшелікті атап ... Ф. ... ... ... ... ... да бір құқық
бұл құжатсыз жүзеге асырылмайтын, не ... ... ... құжат
ретінде” анықтады [4, 7 б.].
Мельников В.Д., Ильясов К.К. “бағалы қағаздарды мүліктік құқықтарды
және осы ... ... ... мен ... иеленушілерінің қарыз
қатынастарын куәландыратын ақшалай құжат ретінде қарастырады” [5, 302 б.].
Кейбір ғалымдар тобы ... В.Д., ... А.С.) ... ... иеленушілеріне қандай да бір мүлікке меншік құқығын немесе ақша
алу мүмкіндігін беретін” қаржылық ... ... [6, 62 ... ... ... деген терминге әр кезде оның ... ... ... ... ... ... ... Осылайша, Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексінің 129-бабы бағалы қағазды «мүліктік
құқықтарды куәландыратын белгілі бір ... және ... ... ... ... ... қағаздардың мұндай анықтамасы жалпы ... ... ... ... классикалық түсініктеріне сәйкес келеді.
Сол сияқты жаңадан қабылданған ... ... ... ... ... заңы да ... ... осындай анықтама береді.
Бірақ та аталған заңдардағы бұл анықтама бағала қағаздардың толық түсінігін
бермейді деп ... ... ... ... сұрақтар туындайды. Мысалы,
аталған заңның ... ... ... бір жазбалар” бағалы қағазды
мүліктік құқықты куәландыратын жай жазбаша шарттан немесе жай ... және ... де ... ... нені ... бағалы қағаздарды басқа да заңи маңызы бар құжаттардан
ерекшелендіріп тұратын және ... ... ... обьектісі ретінде
бағалы қағаздар айналымын ... ... ... ... ... атап ... болады:
1) бағалы қағаз оның иеленушісінің қағазда көрсетілген мүлікті сол
қағазда ... ... ... ету ... ... ал кейбір
жағдайларда заңи сипаттағы өзге де мүмкіндіктерді талап ете алады;
2) бағалы қағазбен куәландырылатын ... ... ... ... қабілеттілікке ие болуы керек, яғни үшінші тұлғаларға еркін берілуі
керек;
3) бағалы қағаз – бұл оның нысаны мен мазмұнына заңмен қатаң ... ... ... ... мүліктік құқықты куәландырудың ерекше нысан болып
табылады, егер тараптардың ... ... ... ... бұл нысаны
басқа нысанмен ауыстырылмайтын болса.
Енді осыларға толығымен тоқталып кетейік.
Бағалы қағаз мүліктік құқықпен куәландырылады, оның мазмұнында мүлікті
беру немесе ақша ... ... ... ету көрсетілуі мүмкін. Әдебиеттерде
тиісті бағалы қағаздардың мазмұнын құрайтын субьективтік мүліктік құқықтың
қай категориясына жататынына ... ... ... ... Осы ... ... ... бойынша барлық бағалы қағаздар
арнаулы топтарға бөлінеді. М. Агарковтың пікірі бойынша көп ... ... ... ... ... ... сонымен қатар олар
заттық құқықтар да болуы мүмкін [8, 12 ... ... ... ... ... ие болады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 268-бабына сәйкес бұл
құжаттар оның ұстаушысының ... ... ... ... орындау, ақша
төлеу және тағы басқа міндеттерді орындауды талап ету ... ... ... ... ... ... ... нақты бір мүлікке, тауар-материялдық құндылықтарға иелену
құқығын ... ... ... меншік құқығын ... ... ... құжаттары болады.
Тауар басқарушылық құжаттары арқылы затқа билік ету құқығы жүзеге
асырылуы мүмкін. Басқарушылық құжат ... ... ... ... ... деген көзқарас дұрыс болар деп ойлаймыз, бірақ құқық
қатынас обьектісі зат болып табылғандықтан, мұндай ... ... ... сипаттағы қызметіне ие болады.
Ф. Карагусов бағалы қағаздардың мұндай бөлінуін шартты деп санайды,
себебі барлық бағалы ... ... ... ие болады
дейді [3, 10 б.]. Сонымен қатар бағалы қағаздарда екі тараптың да ... мен ... ... құқықтық қатынастар көрсетілмейді,
себебі қағазды иеленбейтін тарап өз құқықтарын жүзеге асыра алмайды.
Бағалы қағаздардың ... ... ... ... кеткендей, бағалы
қағазбен куәландырылатын мүліктік құқық айналыс қабілеттілігіне ие болуы
керек [9, 22 б.]. Оның ... ... ... ... ... ... құқық жазбаша құжатпен куәландырылуы керек, бірақ мұндай жағдайда
бағалы қағаздарды пайдалану мәнсіз болып ... ... ... ... ... мүліктік құқықтарды
еркін беру жіберілмейтін құралдар бағалы қағаздар болып табылмайды. Атап
айтқанда мұндай бағалы қағаздар “не ... ... ... ... ... бір мерзім өткеннен кейін өтеуге ... ... ... [10, 15-19 ... ... бұған басқа көзқараста қарайды, оның ойынша айналымға
қабілетті де, қабілетсіз де бағалы қағаздар болады [9,141 б.]. Ал ... ... ... бағалы қағаздар тек легитимациялық сипатта
болады дейді, себебі одан туындайтын құқық та, не оның өзі де ... ... ... [11, 10-11бб.].
Осы негіздерге жүгінетін болсақ, ... ... ... ... бағалы қағаздар болып табылмайды, себебі оларды сатудың ... және ... ... ... ... ал ... ... шарттары бойынша цессияға жақын, себебі оның процесіне ... - ... өзі ... Бұған байланысты қазіргі қабылданған
“Акционерлік қоғамдар туралы” заңда ... ашық және ... ... ... және ең ... ... ... капиталы бар акционерлік
қоғамдар ғана құрылу қарастырылған.
Бағалы қағаздарды беру ... ... ... айналысы
негізінде жатыр. Бағалы қағаздарды беру ... ... ... ... пайда болуының негізі болып табылады [11, 14б.]. Бағалы ... ... беру ол ... ... ... ... оның
нәтижесінде тиісті субьектіде берілген бағалы қағазбен ... ... ... ... ... бағалы қағаздың иесі мен бағалы қағаздар
нарығының кәсіпқой қатысушыларының арасында міндеттемелік-құқықтық қатынас
пайда болады [12, 26б.].
Бағалы ... беру ... ... құқығының пайда болуының негізі
ретінде ұсынушыға бағалы ... ... жай беру ... ... ... ордерлік немесе атаулы бағалы қағаздарды беру арқылы,
атаулы бағалы қағаздарды жойып, оның орнына жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... ... мүліктік құқықты еркін ... ... ... ... ... ... берудің ерекше тәртібі
және бұл құқықты куәландыратын құжаттың нысаны мен ... ... ... ... ... оның ұстаушысының мүліктік ... ... ... ... ... ... құқықпен тікелей
байланысты болып табылу қағидаты іске асырылған [13, 111б.]. Бұл қағидаттың
мазмұны ... өзі ... ... ... ... ... ... тұлғаға берілмейді немесе құжаттың ұстаушысымен де жүзеге
асырылмайтындығын анықтайды.
Бағалы ... ... ... ... ... ... Бұл ... қағаздарда көрініс тапқан құқықты беру қағазға деген құқықты ... [14, ... ... бар ... ғана оған ... ете ... яғни бағалы
қағазға ие емес тұлға одан туындайтын құқықтарды жүзеге ... ... ... ... кері ... та болады: қағазды беру сонымен бір
мезетте осы қағазбен куәландырылатын мүліктік құқықты берумен ... ... ... ... ... бар ... ғана оған иелік ете алады. Бағалы
қағаздарда көрініс тапқан құқықтар оған ... ... ... ... ... мынадай ереже қолданылады: бағалы қағазға деген құқықтан ... ... ... бойынша талап ету құқығы туындайды.
Бұл айтылғаннан шығатыны бағалы қағаздың иесінің ондағы міндеттеме
бойынша оны басқа тұлғаға ... осы ... ... меншік құқығының сол
тұлғаға берілуін ... яғни одан ... ... ... Егер ... құжатты ұсынбаған тұлғаға міндеттемені орындайтын
болса, мұндай орындау оны ... ... ... ... ... ... ... босатпайды. Бағалы қағаздың мұндай құқықтық режимі
бағалы қағаздардың заңды иеленушісінің, сондай-ақ ол ... ... да ... қорғауды қамтамасыз етеді және ол бағалы қағаздың
айналым қабілеттілігін арттыруға бағытталған. ... ... ... ... де ... ... ол ... бағалы қағаз болса, оның құқықты беру тәсілі өте оңай
- оны жаңа ... ... ғана ... ... ... бағалы қағаз бойынша құқықтарды беру біршама күрделірек.
Бұл үшін құжаттың өзінде берілгенін жазумен ... ... ... жазу ... деп аталады. Бағалы қағаздың бұрынғы иесі жаңа
иеленушінің алдында бағалы қағазға қол ... ... ... ... болып табылады.
Және соңғысы, атаулы бағалы қағаз қарапайым цессия, яғни ... ... ... Азаматтық кодекс мұндай жағдайда да арнайы
шарттың жасалуы керек пе екендігін қарастырмайды, бірақ ол егер ... ... ... ... ... онда бұл талап цессияны
жүзеге асыру кезінде болу керек ... ... Бұл ... индоссат та
талапты жеңілдетудің бір түрі ... ... айта кету ... келтірілген талдау бағалы қағаздар табиғатының екі жақтылығын
көрсетеді. Олар мәміледен туындайтын ... ... ... ... обьектісі болып табылған құндылықтың құнын іске асырады.
Жоғарыда айтылғаннан тағы бір туындайтыны ... ... ... да ... ... мен ... иеленетін құқықтық қатынастар
көрсетілмейтіндігі, себебі қағазды иеленбейтін тұлғада құқықтар болмайды.
Басқаша ... ... ... ... талап ету құқығы, ал
борышқордың оны орындау ... ғана ... ... ... мүліктік құқықтарды іске асырумен
байланысты құқықтық қатынастарда несие ... ... ... кім
екенін біледі. Борышқор несие берушінің бағалы қағаздардың түпнұсқасын
ұсыну бойынша ұқсастыры ... Ал ... ... ... ... ... ... борышқорға айтуға міндетті емес. Бұдан ... ... ... ... құқық бір мезетте басқа
тәсілдермен куәландырыла алмайды.
Бағалы ... ... ... ... нормативтік-құқықтық
актілерде көрсетілген. Бағалы қағаздардағы ... ... ... болу талабының күші осы реквизиттердің немесе оның ... ... ... ... ... соғатындығын білдіреді [7].
Бағалы қағаздардың міндетті реквизиттері оның атауы, сериясы, нөмірі,
айналыс мерзімі, қағаз бойынша міндетті субьектіні ... ... ... мөлшері, қағаз бойынша міндеттемені орындау орны және т.б.
шарттар болып табылады. Тіпті бағалы қағаздардың жаппай эмиссиясы ... тым ... оны ... бағалы қағаздардан айыратын бір реквизиті болуы
керек ... ... ... ... ... ... негізінде
оның иеленушісі өзінің құқығын іске асыра алады. Осылайша, бағалы қағаз
заңи құжат бола отырып, ... тағы бір ... ... - ... ... ... қағидатымен оның абстрактылығы
байланысты. М.М. Агарковтың айтуы бойынша бағалы қағаздың ... ... ... ... ... ... белгіленуі мүмкін [8,
27б.].
Сонымен қатар мұндай бағалы қағаз құқықтық қатынас субьектілеріне осы
мәмілені жасау және орындау кезіндегі ... ... ... ... Осылайша, М.М. Агарковтың айтуы бойынша «бағалы қағаз болып
табылатын ... ... ... ... Бұл айналымның
обьектісі бағалы қағаздар емес» [8, 52б.].
Заңи құжаттар болып табылатын бағалы қағаздар тек ... ... ... ... ие ... және ... ... қызметтерді
атқарады. Ф. Кольбинбергтің пікірі бойынша, азаматтық ... ... ... ... ... келесі қызметтерді жүзеге асырады [14,
22б.].
Бағалы қағазбен ондағы құқықтың арасындағы ажырамас ... ... беру ... ... беру ... білдіреді. Бағалы қағазда
жария және шектеулі қағидаты көрініс табатын кепілдіктер орын алады. Құқық
құжатта ... ... ие ... және бағалы қағазға қатысы жоқ
претензиялар қоя алмайды.
Легитимациясы, яғни ... ... ... ... ... субьектісі болып табылады [15, 91-92бб.].
Бағалы қағаздар - ең алдымен мүлікті иемделуге құқық беретін ақшалы
құжат немесе қарыз ... ... ... ... ... ... ... толтырылуы немесе жазылуы жөнінен екі түрлі болуы ... заң ... ... жеке ... түрі, не есепшотқа енгізілетін жазу
түрі. Егер басқа адамға иемденуге берілсе ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Осы иемденуге құқық беретін
құжатты сертификат деп атайды.
Шығаруы жөнінен бағалы қағаздар нарықтық және ... тыс ... ... ... ... тыс бағалы қағаздар ... ... ... пайда болған қағаздардың ерекше түрі. Оларға
жинақ облигациялары, зейнетақы қорларының облигациялары, ... және с.с. ... ... ... ... жеке ... ... Бұл бағалы қағаздар қазіргі кезде АҚШ-та кең
тараған. Зейнетақы ... ... және жеке ... оларға мысалы, АҚШ-та біреуге жолданбай-ақ, біреуге жалынбай-
ақ өз алдына қызмет істейтін адамдардың ... ... ... Ал ... облигациялар қысқа мерзімді, орта мерзімді, ... ... үшке ... тек жергілікті басқару органдарына ғана
сатылады. Бұл ... ... ... да ... ... ... салық төлеуден
босатылған өздерінің облигацияларын шығаруы мүмкін.
Нарықтан тыс бағалы қағаздар әртүрлі қорларға немесе банктерге, ... ... ... және ... ... ... ... түскен
табысты иемденуге құқық береді. Бұл бағалы қағаздарды шығару шарты бойынша
иемденуші - заңды немесе жеке ... - ... ... ... ... жоқ. Сондықтан бұл қағаздар нарықта еркін айналымға түсе алмайды.
Нарықтан тыс бағалы қағаздарға ... ... ... ... үшін ... кең ... облигациялар жатады. Соңғы
кездерде барлық дамыған елдерде нарықтан тыс бағалы қағаздарды ... және ... ... мен ... ... ... байқалуда.
Ал айналымға түсетін бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... айналысы деп оларды сатып алу - сатуды және заң
жүзінде олардың иемденушісін өзгерту әрекеттерін айтады. ... ... оны ... ... ... деп ... ... шығарып, оларды бірінші иемденушілерге сату ... ... ... ... қоғам құрып, олардың акцияларын
құрылтайшылар арасында орналастырғанда; екіншіден ... ... ... ... жаңадан акция шығарып өсіргенде; үшіншіден заңды
тұлғалардың, яғни мемлекеттің, ... ... ... ... ... және ... ... міндеттемелерін шығару арқылы
қарыз капиталын пайдаланғанда. Қоғам құрылғанда оның ... ... ... ... ... ... ... құрылған кезде
оның акцияларына жазылуға болмайды.
Эмитент және сонымен қатар ... ... ... ... ... ... институттар әрбір бағалы қағаздарды сатып
алушыға сату тәртібін түсіндіретін эмиссия ... ... ала ... оны ... ... ... ... Эмиссия проспектісінің
бірінші тарауында эмитент туралы жалпы деректер, яғни ... аты ... ... және эмиссия проспектісіндегі деректердің
дұрыстығына жауапты ... ... ... Ал ... ... ... ... онда инвестицияның маңызы және
инвестициялық саясаттың ... ... ... ... ... ... ... баяндалады. Үшінші тарауында ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын құрылған
кездегі оның жарғылық капиталының мөлшері, шығарылатын ... ... оның ... жазылу бағасы, акция сатуды бастау және аяқтау күндер,
бір инвестор сатып алуға ... ... ... ... ... қағаздарды сату
түрі, кейбір инвесторларға сатып алуды шектеу, эмитенттің адресі ... ... ... ... ... ... ... эмиссия
туралы көрсетіледі. Эмиссия проспектісін шығару эмитенттінің сенімділігін,
инвесторлар мүддесінің қорғалуын сайып келгенде, ... ... ... ... көмектеседі.
Эмитентпен инвестиция институттары, акцияларды алғашқы иемденушілерге
сатушылар акцияның ... ... ... ... ... ... Бұл ... бір уақытта шығарылған акциялардың ... ... ... Бағалы қағаздарды шығаруды мемлекет органдары қатаң бақылап
отырады.
Оларды шығарушылардың ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі Ұлттық комиссияда тіркеуден
өтіп, мемлекеттік тіркеу нөмірін алуы қажет.
Қарыз міндеттемесінің анықтамасы бағалы қағаздар деген екінші ... ... ... ... қарыз міндеттемесі. Қарыз
міндеттемелерінің барлығының ... ... ... ... нысаны
болмайды. Олардың көбісі келісім құжатында 1 - 2 бап ретінде көрсетіледі.
Бағалы қағаздардың көбі ... ... ... ... инвесторларға
бағалы қағаздар туралы дәп және маңызды мағұлмат алуға көмектеседі. ... ... өз ... ... дәп анықтауына мүмкіндік алады.
Бағалы қағаздар бірнеше түрлі болып жіктеледі. Біріншіден, түсіретін
кірісіне, ... ... ... ... ... ... ... шеріне байланысты.
Кіріс төлеу жөнінен қарызды және үлесті бағалы қағаздар болып екіге
бөлінеді. Қарызды бағалы қағаздар бойынша кіріс ... ... ... ... ... ... ... келешекте белгіленген уақытта өтеу
кездеседі. Үлесті бағалы қағаздар, немесе оны акция деп ... ... ... ... мүлігіндегі үлесін көрсетеді және иемденушіге
шектеусіз уақыт бойы дивидент түрінде кіріс түседі [16, 3б.]. ... ... ... ... де ... ... ... жергілікті әкімшілік, корпорациялар, қаржы институттары және тағы
да басқа заңды тұлғалар болуы мүмкін. Эмитентеріне байланысты ... ... ... ... мынандай түрде бөлінеді: қазыналық, немесе Үкімет
атынан ... ... ... ... ... Бұл ... ең ... қағаздардың бірі. Себебі оның төлемін мемлекеттік бюджеттің ... ... Бұл ... ... көп ... ... ... мен қазыналық облигациялар. Мемлекеттік меншіктегі кәсіпорындары
да көбіне облигация түріндегі бағалы ... ... ... мен ... меншігіндегі кәсіпорын бағалы қағаздары. Олардың
төлемін камтамасыз ететін жергілікті ... мен ... ... ... ... ... Қаржы интситуттары мен корпорациялардың, яғни,
ашық түрдегі акционерлік қоғамдардың акция және облигация түріндегі ... ... ... ... ... жол ... кәсіпорындармен
қатар коммерциялық банктер, сақтандыру және инвестициялық компаниялары,
зейнетақы қорлары ... ... ... ... - олар ... ... және ... да басқа банктің өзінің қарыз
міндеттемелері. ... ... ... - олар ... ... ... және басқа коммерциялық қағаздар.
Бағалы қағаздар қай жерде сатылады деген ... ... ... да
жіктеледі. Сатылу жеріне байланысты ақша нарығындағы және капитал
нарығындағы ... ... ... ... ... ... ... кейбір
түрі 1 жылға дейін айналымда болса да, капитал нарығында жүреді.
Бағалы қағаздар - бұл арнайы түрде ... ... ... ... ... ... асыру үшін сол бағалы қағаздарды ұсыну
қажет. Олар қорлық (акциялар, облигациялар) және ... ... ... ... ... ... ... қағаздар, әдетте эмиссияның массалық сипатымен
ерекшеленеді, олар өте көп ... ... және ... ... ... белгілі бір үлеске ие екенін растайды.
Олар негізгі және көмекті ... ... ... ... ... ... ... құқық немесе талапқа негізделген ... ал ... ... ... ... ... мен ... (купондар, талондар).
Соңғыларына, пайыз немесе дивидент түрінде табыс алу құқын беретін
купондар - белгілі бір ... ... ... ... ... ... Олар ... айналысқа түсе алады. Талондар купондарды алу құқын
береді.
Олар өздерінің ... ... ... ... және
нарықтық емес болып бөлінеді. Бірінші нарықта еркін айналады, яғни ... ... емес ... ... ... ... алынып, еркін сатылады
және эмитентке мерзімі жетпей қайтарылмайды. Екіншілерінің ... ... ... ... ... және ... жүруі) болмайды, бірақ
мерзімі бітпей эмитентке қайтарылуы мүмкін.
Бағалы қағаздар иелерін құқықтарының ерекшеліктерімен ... ... және ... ... ... ... ... - бұл мәлімдеуші чектер, акциялар,
облигациялар, салымдық анықтамалар, қоймалық анықтамалар және т.б. ... және ... ... ... үшін тек ... ... бағалы қағаздар - оларды ұстаушылардың құқықтары сол қағаздың
мәлімдеушісімен және сол ... ... жазу ... ... ... ... ... аты міндет болады. Қаржылық бағалы
қағаздар ... және ... емес ... ... ... ... ... вексельдер, қазыналық бондар,
қазыналық міндеттмелер жатады. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... сертификаттар
жатады.
Бағалы қағаздармен операциялар жүргізуде коммерциялық банктерде
мынадай құрылымдар ұйымдастырылады: ... - ... ... ... мен ... ... ... қор бөлімдері.
Олар банктың инвестициялық саясатын банк есебінен немесе клиент тапсырмасы
бойынша жүргізеді, сол ... ... ... ... ... ... сата ... клиенттің бағалы қағаздар портфелін
сәйкес ақыға аяқтап, басқарады.
Банктердің бағалы қағаздар мен ... ... ... ... сенімділік, кепілдік, гарантиялық түрде болады.
Бағалы қағаздар қозғалысы - акцияларды сату немесе қарыз беру - бағалы
қағаздар нарығын қалыптастырады. Соңғысының негізін құрайтын ... - ... ... ... ... ... институт. Биржа - бұл
екінші реттегі нарық, ... ... ... ... ... шаруашылығы ауқымында қаржылық ресурстарды қайта бөлу, бағалы
қағаздардың өтімділігінің өсуі жүзеге асады және ... ... ... үшін ... ... Бар ... қоғамдардың, компаниялардың,
банктердің бағалы қағазды ... ... ... ... ... ... - бұл қаржылық нарықтың анағұрлым дамыған
бөлігі, оған ақша және капитал ... ... ... ... ... қағаздар нарығымен қоса, инфляция ... ... ... ... ... ... айналыста жүрген бағалы қағаздардың
бағамдары төмендеуде, сол сияқты бағалы қағаздарға ... ... тұр [17, ... ... Республикамызда банктердің инвестициялық қызметі
алғашқы даму сатысында.
Банктер бірден-бір акциялардың (үлесті ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың эмиссиясы
қарыздық бағалы қағаздың эмиссиясымен салыстырғанда анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... алғашқы шығарылған акциялардың номиналдық құнсыздануымен байланысты
иелерінің инфляциялық шығындарын өтей алмайды. Банк акцияларының ... ... ... ұзақ ... және орта ... ... қарқынын компенсациялауды жүзеге асырмайды. ... ... ... ... екі ... ... ... мүдделерін қорғау банкі активтерін жыл сайын қайта
бағалауға, сондай-ақ бұрынғы акционерлер арасында үлестірілетін ... ... ... ... ... ... міндеттемелер нарығының дамуына жақса жағдай
жасалған. Бірақ, бұл депозиттік және жинақ сертификаттарына, вексельдерге
қарағанда, ... ... аз ... ... ... ... қарыздық міндеттемелерді шығарумен салыстырғанда заңмен
қатаңырақ бақыланады.
Ал депозиттік және жинақ сертификаттарының нарығы ... ... және ... ... ... Бірақ сертификаттардың екінші
ретттік айналысы іс жүзінде дамымаса да, алғашқы ... ... ... ... ... бағалы қағаз ретінде үнемі сұраныста болады ... ... үшін ... ... ... ... ... айналысымен байланысты. Банктің
вексель ақша сертификатының барлық қасиетеріне ие. Оның ... - ... мен ... ... үшін ... ... ретінде пайдаланылады.
Коммерциялық банктер пайда табу үшін басқа эмиттенттердің бағалы
қағаздарымен сауда-саттық ... ... ... операциялар
бірнеше қызметтерді атқара алады. Олар ... ... ... ... құралы бола алады. Бұл операциялардың басқаша
тағайындалуы - алыпсатарлық табыс алу. Бағалы ... ... ... ... операциялар үшін қолайлы болып келеді. Банктер
комиссиондық төлем ақы үшін бағалы ... ... ... есебін
жүргізеді және бағалы қағаздармен басқа да депозиттік қызметтерді
көрсетеді.
Мемлекеттік ... ... ... ... түрлендіру
процесіндегі ең қиын сұрақ бұл акционерленетін кәсіпорынның мүлкін бағалау
болып табылады. ... құны ... ... ... ... ... алдын ала анықтай отырып, кейінен оның болашақтағы
пайдасына ықпайл етеді. ... ... ... үлкен болса, соғұрлым
кәсіпорынның қожайындарының саны аз, ... ... және ... ... ... ұзаққа созылып, ол кәсіпорынның мемлекеттік
құрылымдарға қаржылық жағынан тәуекелділігі сақталып қалады. Шындығында да
мүлік құнын ... ... оны ... ... алу ... соғып,
мемлекет сол кәсіпорынды ұзақ уақыт басқаруға араласа ... ... бір ... ... тиесілі акциялары арқылы дивидент ... ... ... бәрі акционерленетін кәсіпорынның бәсекелестік
мүмкіндігін төмендетеді. Қазақстанда жекешелендіру объектісінің ... ... ... ... ... ... құны ... қолданылады. Бұл әдістемені қалыптасатын бағалар мен негізгі қор
құны және айналым қаражаттарының шекті қатынасын сатып алатын ... ... пен ... куәландырылатын мүліктік құқықтың бөлінуі оның
иеленушісінің және азаматтық айналымның ... да ... ... ... ... ... ... жағдайда бағалы қағаздың
иеленушісі ол арқылы өзінің мүліктік ... іске ... ... Яғни,
егер құқықтың обьектісі ретінде мүддені іске ... ... ... [18, 94 б.], онда қандай да бір ... ... ... ... ... құқықтың тиісті обьектісі болып
табылмайды, яғни бағалы қағаз болып та табылмайды.
Мұндай бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... айналысқа жіберуде оларға Азаматтық
кодекспен белгіленген заттардың құқықтық режимі ... ... ... ... ... ... мүліктік құқықты куәландыратындығын
ескере отырып, бағалы қағаз болып табылатын құжаттарды ... ... ... ... ... ... көзқараспен келісуге болады
[19, 84 б.].
Мысалы, Азаматтық кодекстің 132-бабына сәйкес атаулы бағалы ... ... ... ... ... ... ал жаңа ... атына
басқа атаулы бағалы қағаз рәсімделеді.
Жоғарыда айтқандарды қорыта ... ... ... ... ... ... ... обьектілерінің бір түрін реттейтін
нормалардың жиынтығы ретінде қарастыру керек. Біз өз ... ... ... ... түрде беруді жөн көріп отырмыз: бағалы қағаз
– ол оның мазмұнына заңмен белгіленген талаптарға ... ... ... иеленушісіне құжатта белгіленген борышқорға ... ... ие ... ... ... ... ... құқығын
куәландыратын,үшінші тұлғаға беріле алатын немесе құжаттың ... ... ... ... ... ... құжат. Бағалы қағаз
заңмен белгіленген қажетті шарттарды қамтитын заңи құжат ... ... ... ... ... ... осы қағазда міндетті түрде
көрсетілуі керек. Бұнымен қатар бағалы қағаздарды мүліктік құқықтың кейбір
категорияларын куәландырудың бір ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығында мүліктік құқықтың қағаздай ... ... жай ... ... белгіленеді. Бұл процесс
дематериализация деп аталады [20, 64б.].
Қазақстан Республикасының ... ... 129, ... ... ... - ... қағазбен куәландырылған құжатталмаған
құқықтарды бекіту үшін мүмкіндіктер туғызатын кейбір нышандарды көрсетеді.
Бағалы қағаздар бойынша құқықтар ... ... оны ... ... ... ... Реестр бағалы қағазды шығаруды жүзеге асыратын және
ол бойынша міндетті тұлғамен ... ... ... ... ... ... пайда болуы және берілуі
бағалы қағаз иесінің ... ... ... ... ... Заң ... жүргізілетін тіркеу бағалы қағазға теңестірілетіндігін және
бағалы қағаз бойынша құқықтарды жүзеге асыру немесе беру үшін ... ... ... ... ... қағаз иесінің мүліктік құқығы жеке қағаз бетінде
емес, қағаз нысанындағы қандай да бір тұлғаның ... жай ғана ... ... осы құжаттың электронды кейіпі түрінде іске асыратындығын
көруге болады. Бағалы қағаздың ... ... ... ... ... ... талаптарына жауап беретін ақпаратты қамтиды.
Осы уақытқа ... егер ... ... ... мен ... ... отырып жасалатын фактілердің жазбаша куәлігі ретінде
анықтаса, онда ол міндетті түрде көптеген ... ... және ... ... беті болуы керек, ал олай болмаса ол дәлелдеме ретінде әрекет ете
алмайды, яғни оның заңи күші ... деп ... ... ... ... ... құрастырудың техникалық
жағын, оның бір иеленушіден ... беру ... ... Бірақ бұл
процесті құқықтық көзқарастан анықтау керек.
Құжатталмаған деген түсінік бағалы қағаз электронды ... ... ... ... ғана ... ... ... құжатталмағандығы
реестрде немесе есепте жазба нысанында оның болуымен көрсетіледі. Мұндай
жазбалар бухгалтерлік кітапты ... ... және ... ... ... мүмкін. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 135-
бабы «құжатталмаған бағалы қағаз» деп ... ... ... қағаздың түсінігі берілмеген, бірақ онда мүліктік құқықтарды
куәландыру ... ... ... ... ... ... ... мүмкін жағдайлар, мұндай әрекеттен туындайтын
сандар, сондай-ақ мұндай операцияға қатысушылардың ... ... ... ... ... ... бірінші тармағына сәйкес құжатталмаған
нысандағы құқықтарды ... ... ... ордерлік бағалы қағаздар бойынша
жүзеге асырылады. Сонымен қатар бағалы қағаздар үшін ... ... ... ... ... өзгешеліктерден басқа белгіленген
ережелер қолданылуы керек. Тіркеу ерекшеліктерімен ... ... ... ... бағалы қағаз бойынша құқықтарды беру тәртібін
қамтуы мүмкін.
135-баптың ... ... ... ... жүзеге асырмайтын
операциялардың кешені құжаттың пайда болуына әкеліп соқпайды. Басқа сөзбен
айтқанда, компьютердің жанында бекітілген және ... ... ... ... бірақ өзінде несие ... ... мен ... ... Барлық мүмкіндігінше мұндай мағлұмат немесе ... ... ... ... болуымен байланысты құжатталмаған
бағалы қағаз болып табылады. Сонымен қатар құқықты иеленушінің басқадай-да
құқығы бар, ол құжатталмаған ... ... ... ... құқықтарын
куәландыру қажеттілігі туса, құжаттарды беруді талап ету құқығы.
Әдетте құқықтарды ... ... ... ... ұстаушының
есебіндегі жазбаны көрсетеді. Азаматтық кодекстің 135-бабына сәйкес заң
құжаттарында ... ... ... ... белгіленген тәртіппен
арнайы алған ұйымдар атаулы немесе ордерлік бағалы қағаз бекіткен,соның
ішінде құжатталмаған ... ... ... ... ... ... тіркеудің мұндай нысанына егер тіркеу ерекшеліктерінен өзгеше
туындайтын ... ... ... ... ... ... қатынастары дамыған елдердің заң құжаттары бағалы ... ... ... құжаттардың барлық жиынтығын бекітеді және реттейді.
Мысалы, Герман заң ғылымында берілген құжаттардың барлық ... ... ... ... ... ... Басқа дамыған
мемлекеттердің, бірінші кезекте АҚШ пен ... ... мен ... ... ... ... бір ... бөледі.
Француз доктринасы бағалы қағаздардың екі түрін ажыратады:біріншісі,
жаппай эмиссияның пәнін құрайтын және қор ... ... ... ... ... қағаздардың жиынтығын қамтиды, екіншісі,
сауда міндеттемелері (вексель, чек) бойынша өндіру үшін ... ... ... және АҚШ құқығында АҚШ-тың Біркелкі сауда кодексінің 3-103-
бабына ... чек, ... ... және жай ... ... ... ... берілген. Айналыс құжатының түсінігі бағалы
қағаздың түсінігінен едәуір және ол ... ... ... ... ... беретін құжат болып табылады.
Англия мен АҚШ-тағы айналыс құжаттары ... ... ... қызметіне арналған. Сонымен қатар, АҚШ-тың Біркелкі ... ... ... ... бекітілген инвестициялық бағалы
қағаздардың түсінігі бар. Мұндай бөлінудің маңызы несие, ... ... ... және ... ... және ... құралы
ретіндегі әртүрлі мүліктік құқықтардың айналыс ... ... ... отыр [21, 72 ... Бағалы қағаздардың негізгі түрлері
Қазақстан Республикасында акциялардың айналысы Қазақстан Республикасы
Азаматтық кодексінен басқа, ... ... 2003 жылы 2 ... ... ... ... 2003 жылы 13 ... «Акционерлік
қоғамдар туралы» заңдармен және тағы басқа да ... ... ... және сату ... ... капитал көлемі бойынша тең
бөліктерге бөлінетін акционерлік қоғам құру үшін қажетті ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі оның өзінің ... ... ... ... ал ... ... және тактикалық
қызметіне қатысты шешімді қабылдау кезінде оның ... оның ... ... ... салымдарына тең. Осылайша, бір акцияның
атаулы құны ... ... және ... бір ... ... ... кодекстің 139-бабының 1-тармағы акциялардың түсінігін
былайша анықтайды: «акционерлік қоғам шығаратын және ... ... ... ол ... ... және ... қоғам
таратылғаннан жағдайда оның мүлікінің бір бөлігін алуға ... ... ... ... деп танылады».
Акционерлік қоғам жай акциялар, не жай және артықшылықты акциялар
шығаруға құқылы. Акциялар құжатсыз ... ... ... ... ... ... коммерциялық
емес ұйымдардың артықшылықты акциялар шығаруға құқығы жоқ.
Акция бөлінбейді. Егер акция ортақ меншік ... ... ... болса, олардың бәрі бір акционер деп танылады және өзінің жалпы
өкілі арқылы акциямен куәландырылған ... ... бір түрі оны ... ... ... осындай акциялар
түрінің басқа иелерімен бірдей көлемде құқықтар береді.
Акционерлік ... ... да ... ... ... ... ... акциялары жай немесе артықшылықты акция болуы мүмкін.
Жай акция дауыс беруге енгізілетін барлық мәселелерді шешкен ... ... беру ... акционерлердің жалпы жиналысына қатысу
құқығын, қоғамда таза табыс болған жағдайда дивидендтер, сондай-ақ қоғам
таратылған ... ... ... ... белгіленген
тәртіппен оның мүлкінің бір бөлігін алу құқығын береді [22, 12 б.].
Артықшылықты акциялардың ... ... - ... ... ... иелері - акционерлеріне қарағанда қоғамның жарғысында
белгіленіп, алдын ала айқындалып ... ... ... дивидендтер
алуға және қоғам таратылған кезде Заңда белгіленген тәртіппен ... ... ... ... ... ... акцияларының саны оның жарияланған акцияларының
жалпы санының жиырма бес процентінен аспауға тиіс.
Егер:
1) қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы ... ... ... ... ... құқығын шектеуі мүмкін мәселені қараса.
Шектеу қою үшін орналастырылған ... ... ... ... акциялардың жалпы санының кемінде үштен екі бөлігі жақтап
дауыс берген жағдайда ғана ... ... ... ... ... деп
есептеледі;
2) қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы қоғамды қайта ұйымдастыру не
тарату туралы мәселені қараса;
3) артықшылықты акция бойынша дивиденд оны ... үшін ... ... ... ... үш ай ішінде толық мөлшерінде төленбесе,
артықшылықты акция акционерге қоғамды басқаруға ... ... ... ... (жалғыз құрылтайшының шешімі) немесе акционерлердің
жалпы жиналысы жарғылық капиталды қалыптастыруға және дивидендтер ... бір ... ... ... ... ... ... иесінің
акционерлердің жалпы жиналысының, директорлар кеңесі мен ... ... ... ... ... ... ... вето қою құқығы
болады. «Алтын акция» куәландырған вето қою ... ... ... ... ... ... акционерлер акция арқылы қоғамның жарғысында
көзделген тәртіппен қоғамды басқаруға ... ... ... ... қызметі туралы ақпарат алуға, оның ішінде акционерлердің
жалпы жиналысында немесе ... ... ... ... қоғамның
қаржы есептілігімен танысуға;
4) қоғамның тіркеушісінен немесе ... ... оның ... ... ... ... үзінді көшірмелер алуға;
5) қоғам акционерлерінің жалпы жиналысына қоғамның директорлар
кеңесіне сайлау үшін ... ... ... органдары қабылдаған шешімге сот тәртібімен дауласуға;
7) қоғамға оның қызметі ... ... ... ... және ... сауал
келіп түскен күннен бастап отыз күн ішінде дәлелді жауаптар алуға;
8) қоғам таратылған кезде мүліктің бір ... ... ... ... өз ... ... қоғамның
акцияларын немесе басқа да бағалы қағаздарын артықшылықпен сатып алуға
құқығы бар.
Ал, ірі ... ... ... ... тыс ... жиналысын шақыруды талап етуге
немесе директорлар кеңесі акционерлердің жалпы жиналысын шақырудан ... ... оны ... ... ... ... жүгінуге;
2) директорлар кеңесіне акционерлердің жалпы жиналысының күн тәртібіне
қосымша мәселелер енгізуді ұсынуға;
3) директорлар кеңесінің ... ... ... ... өз есебінен аудиторлық ұйымның қоғам аудитін жүргізуін талап етуге
құқығы бар [22].
Жарияланған акцияларды немесе қоғамның жай акцияларына ... да ... ... ... ... ... сатып алынған осы
бағалы қағаздарды сату ниеті бар қоғам осы туралы ... ... ... он күн ішінде өз акционерлеріне ... ... ... ... ... ... ... арқылы өздерінде бар акциялар
санына барабар бағалы ... тең ... ... ... ... ... қоғамның органы белгілеген орналастыру (өткізу)
бағасы бойынша оларды ... ... ... ... Акционер қоғам
акцияларын орналастыру (өткізу) туралы ... ... ... отыз күн
ішінде акцияларды не қоғамның акцияларына айырбасталатын өзге де ... ... ... алу құқығына сәйкес сатып алуға өтінім беруге
құқылы.
Бұл орайда қоғамның жай ... ... ... ... немесе қоғамның жай акцияларына айырбасталатын басқа да бағалы
қағаздарды басымдықпен сатып алу ... бар, ал ... ... ... ... ... артықшылықты акцияларын
басымдықпен сатып алу құқығы бар.
Акционерлік ... өз ... ... ... ... ... ... жарияланған мөлшері шегінде оларды бір немесе
бірнеше орналастыру арқылы орналастыруға құқылы [25, ... ... ... саны ... ... орналастыру
туралы шешімді, қоғамның жарғысында осы мәселе акционерлердің ... ... ... ... қоспағанда, қоғамның
директорлар кеңесі қабылдайды.
Акцияларды орналастыру ұйымдастырылмаған бағалы қағаздар ... ... ... ... не ... қағаздардың ұйымдастырылған
рыногында өткізілетін жазылу немесе ... сату ... ... ... артықшылықпен сатып алу құқығына сәйкес оған акцияны немесе
қоғамның жай акцияларына айналдырылатын ... ... ... ... алуға
өтініш беру үшін берілген отыз күннің ішінде акцияны ... ... ... айналдырылатын басқа бағалы қағазды иеліктен айырған кезде,
егер акцияның бұрынғы иесі ... ... ... ... осы ... ... қоғамның жай акцияларына айналдырылатын басқа ... жаңа ... ... ... ... ... ... акцияларды артықшылықты
сатып алу құқығына сәйкес сатып алатын акционерлерді ... ... ... акцияларды сатып алатын барлық ... үшін ... ... ... ... ... акцияларды артықшылықты сатып алу құқығына сәйкес
орналастыру туралы шешім ... ... ... ... ... ... ... сатып алады.
Ақшадан басқа, өзге де ... ... ... Республикасының
заңдарына сәйкес берілген лицензия ... ... ... ... баға ... жүзеге асырылады.
Егер қоғамның орналастырылатын акцияларын төлеуге мүлікті пайдалану
құқығы енгізілсе, мұндай құқықты бағалау осы мүлікті ... ... ... ... ... отырып, қоғамның оны пайдаланған ... ... ... ... ... ... ... акционерлері
жалпы жиналысының келісімінсіз мұндай мүлікті алып қоюға тыйым салынады.
Артықшылықты акциялар бойынша дивидендтерді қоспағанда, ... ... ... ... жалпы жиналысында қоғамның
дауыс беретін ... жай ... ... ... туралы шешім
қабылданған жағдайда ақшалай немесе қоғамның бағалы қағаздарымен ... ... ... ... ... қағаздармен дивидендтер
төлеуге жол берілмейді.
Қоғамның акциялары бойынша оның бағалы қағаздарымен ... ... ... ... ... кезде осындай төлем ... ... және ол ... ... жүзеге асырылатын
жағдайда ғана жол беріледі.
Дивидендтерді алуға құқығы бар акционерлердің тізімі дивидендтер төлеу
басталатын күннің ... күні ... ... ... бар ... ... алу, егер ... алу туралы шартта өзгеше көзделмесе, акцияның жаңа иесінің оларды
алу құқығымен ... ... ... ... ... ... ... қоғамның
жарғысымен және (немесе) акцияларды шығару проспектісімен белгіленеді.
Акционерлік қоғамның акциялары бойынша дивидендтер төлеу төлем агенті
арқылы ... ... ... ... қызметіне ақы қоғам есебінен
төленеді.
Орналастырылмаған ... ... өзі ... ... ... ... егер сот ... қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы қоғамды
тарату туралы шешім қабылдаса, дивидендтер есептелмейді және төленбейді.
Жай және ... ... ... өз ... ... мөлшері болған жағдайда немесе егер қоғамның
өз капиталының мөлшері оның ... ... ... есептеу
нәтижесінде теріс болса;
2) егер қоғам Қазақстан Республикасының банкроттық туралы заңдарына
сәйкес ... ... ... дәрменсіздік белгілеріне сәйкес келсе не
аталған белгілер ... оның ... ... ... ... ... болса акционер қоғам берешегінің жиналып қалу мерзіміне
қарамастан, алынбаған ... ... ... ... құқылы [24].
Дивидендтер оларды төлеу үшін белгіленген мерзімде төленбеген жағдайда
акционерге дивидендтердің негізгі сомасы және ақша міндеттемесін ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің
қайта қаржыландырудың ресми ставкасын негізге ала отырып ... ... ... ... ... ... коммерциялық
емес ұйымдар өз акциялары бойынша дивидендтерді есептемейді және төлемейді.
Егер қоғамның жарғысында осындай ... ... ... ... ... ... ... немесе жарты жылдық қорытындылары бойынша
дивидендтер төлеу тек қана акционерлердің ... ... ... ... ... жай акциялары бойынша жыл қорытындысы бойынша дивидендтер
төлеу туралы шешімді акционерлердің ... ... ... ... ... жалпы жиналысы қоғамның жай акциялары бойынша
дивидендтер төлемеу туралы шешім қабылдап, оны қабылдаған күнінен бастап он
жұмыс күні ... ... ... ... міндетті түрде жариялауға
құқылы.
Қоғамның жай акциялары бойынша дивидендтер ... ... ... ... ... он ... күні ... бұл шешім бұқаралық ақпарат
құралдарында жариялануға тиіс. Бұл ... ... ... осы ... корпоративтік веб-сайтында да жариялауға тиіс.
Артықшылықты бір акцияға ... ... ... ... ... ... ... белгіленеді. Артықшылықты акциялар
бойынша есептелетін дивидендтердің мөлшері жай акциялар ... осы ... ... ... мөлшерінен аз болмауы керек.
Бағалы қағаздардың қайталама рыногында ... ... ... отыз және одан да көп ... ... ... өзінің
аффилиирленген тұлғаларымен бірлесе отырып сатып алғысы келетін тұлға ... ... және ... ... ол белгілеген тәртіппен хабарлама
жіберуге міндетті. Хабарламада сатып алынатын акциялардың саны, ... алу ... ... ... және ... органның нормативтік
құқықтық актілерімен белгіленген өзге де мәліметтер болуға тиіс.
Акционерлердің қоғам акцияларын сатуына қоғамның ... ... жоқ. ... ... ... ... ... қоғамның оларды
қоғамның өзінің немесе үшінші тұлғалардың ұсынылған бағадан жоғары баға
бойынша ... алуы ... ... ... ... бар. ... алу ... акциялардың саны, бағасы және акцияларды үшінші тұлғалар сатып
алған жағдайда сатып алушылардың ... ... ... ... ... ... ... қоғамның дауыс ... отыз және одан да көп ... ... ... ... ... ... отырып сатып алған тұлға сатып алған
күннен бастап отыз күн ішінде қалған акционерлерге қоғамның ... ... ... ... ... ... ... жариялауға
міндетті. Бұл ретте жария компанияның акционерлеріне ұсыныс корпоративтік
веб-сайтта жариялануға тиіс. ... ... ... ... сату ... жарияланған күннен бастап отыз күннен аспайтын мерзімде оларды сату
туралы ұсынысты қабылдауға құқылы.
Акционерлерге оларға тиесілі акцияларды сату ... ... ... ... жерін (орналасқан жерін), ... ... ... қоса ... қоғамның дауыс беретін акцияларының отыз
және одан да көп процентін сатып ... ... және оның ... ... және ... сатып алудың ұсынылып отырған бағасы
туралы деректер болуға тиіс.
Акционердің ... ... ... сату ... ... ... ... сатып алу туралы ұсынысты жариялаған тұлға акцияларды ... ... ... ... ... ... осы тармақта аталған тәртібі сақталмаған
жағдайда қоғамның ... ... ... отыз және одан да ... ... ... ... өзімен (өздерімен) аффилиирленбеген
тұлғаларға қоғамның дауыс беретін акцияларының ... ... ... ... оған ... ... бір ... иеліктен шығаруға
міндетті.
Қоғамның өзіне тиесілі акцияларды сату туралы ұсынысқа жауап ретінде
өтініш ... ... осы ... ... тұлғаның акцияларды
Қоғамның бағалы қағаздарын кепілге салу ... ... ... ... ... алып ... ... кепіл талаптарында өзгеше көзделмесе, акционердің дауыс ... өзі ... ... ... ... ... ... құқығы болады.
Қоғам өзі орналастырған бағалы қағаздарды:
1) кепілге берілетін бағалы қағаздар толық төленген;
2) ... ... ... ... қоспағанда, қоғамға кепілге
берілетін және оның кепілінде жатқан акциялардың жалпы саны ... ... ... бес ... ... егер ... ... өзгеше белгіленбесе, кепіл туралы шартты
директорлар кеңесі мақұлдаған ... ғана ... ... алады [25,
64б.].
Егер кепіл талаптарында өзгеше белгіленбесе, қоғам орналастырған және
оның кепілінде жатқан ... ... ... беру құқығы акционерге тиесілі
болады. Қоғам өзінде кепілде жатқан акцияларымен дауыс беруге құқылы емес.
Қоғамның бағалы қағаздарының ... ... ... ... ... қағаздар рыногы туралы заңдарына сәйкес белгіленеді.
Егер жарғылық капиталына мемлекет қатысатын қоғамның салық ... әрі - ... ... ... ... ... үш айдан астам өтіп
кетсе, Қазақстан Республикасының мемлекет алдындағы салық міндеттемелерінің
орындалуына салықтық бақылауды қамтамасыз ететін ... ... ... - ... орган) қоғамның мерзімі өткен берешегін өтеткізу
мақсатында:
1) Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... билік етуін шектеу туралы шешім қабылдауға;
2) қоғамның жарияланған акциялары болмаған немесе олар қоғамның
мерзімі ... ... ... ... ... жағдайда қоғамның мерзімі
өткен берешегін қоғамның ... ... ... ... ... орналастыру арқылы өтеткізу туралы ... ... ... ... ... етуі ... ... және мәжбүрлеп
шығарылған жарияланған акцияларын орналастыру Қазақстан Республикасының
салық заңдарында ... етуі ... ... ... үшін ... ... асырылады.
Қоғам қызметін республиканың экономикасы үшін стратегиялық маңызы ... ... ... жағдайда, мемлекеттік ... ... ... шешімімен қоғамның билік етуі шектелген жарияланған
акциялары мен мәжбүрлеп шығарылған жарияланған ... ... ... ... өтеу ... ... меншігіне оларды мәжбүрлеп алып қою
арқылы орналастыруға құқылы.
Қоғамның билік етуі шектелген ... ... мен ... жарияланған акцияларын мемлекет меншігіне алып қою ... ... ... қоғам акцияларын ұстаушылардың ... ... ... жүзеге асырылады. Мемлекеттік меншік құқығы
Қазақстан Республикасының Үкіметі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органға тіркеледі.
Жарияланған акцияларды сот шешімімен ... ... ... ... ... заңдарында көзделген тәртіппен және
жағдайларда жүзеге асырылады.
Қоғамның билік етуі шектелген жарияланған ... мен ... ... ... ... түскен ақшаны, қоғамның
мерзімі өткен берешегін өтеуді ... өзге ... ... ... билік етуі шектелген жарияланған акциялары мен ... ... ... орналастырудан алынған сома мерзімі өткен
берешек сомасынан асып түскен жағдайда айырма ... ... ... мерзімі өткен берешегін өтеу үшін қажетті акциялардың
орналастырылу бағасы мен санын қоғаммен ... ... ... орган
белгілейді. Мемлекеттік органның бастамасымен акциялардың орналастырылу
бағасын Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... бағалаушы белгілеген жағдайда
бағалауға байланысты шығындарды қоғам көтереді.
Мерзімі өткен берешек қоғамның ... етуі ... ... мен ... шығарылған жарияланған акцияларын орналастырудан
түсетін ақша ... ... ... ... ... ... етуі шектелген
жарияланған акциялары мен мәжбүрлеп шығарылған жарияланған акцияларға
мемлекеттің меншік ... ... ... ... ... ... кезден бастап қоғамның мерзімі өткен берешегі Қазақстан
Республикасының салық заңдарына сәйкес өтелген ... ... ... ... қатынасу құқығы бойынша жай ... ... деп ... ... жай ... ... тапқан пайдасының мөлшеріне байланысты дивиденттер алу
құқығы, жиналыстарда дауыс беру ... ... ... ... құқығы
және корпорация жабылып қалған жағдайда ... ... ... ... ... бір бөлігін алуға құқығы бар [23].
Әрбір акция өз иесіне бір дауыс үлесін береді. Сонымен бірге жай акция
дивиденд алуға ... ... ... ... ... шаруашылық
нәтижесіне байланысты. Дивиденд корпорацияның таза пайдасының бір ... ... ... ... ... салық төлегеннен қалған қалдығын
бөлуге негізделген.
Артықшылықты акциялар меншік туралы ерекше сертификат. Олар корпорация
пайдасының деңгейіне ... ... ... ... нақты
дивидент төлеуін қамтамасыз етеді.
Акциялар акционерлермен Қазақстан ... ... ... ал ... ... ... жағдайда бағалы қағаздарды,
заттарды, мүліктерді интеллектуалдық меншікті беру ... ... құны ... салымның нысанына қарамастан Қазақстан Республикасы
ұлттық валютасында анықталады. Акциялар ... ... құны ... ғана ... ... ... шығару оның жарғылық капиталының мөлшеріне
байланысты жүзеге асырылады. Егер алдыңғы жарғылық капитал ... ... ... акциялар шығаруға мүмкіндігі бар.
Эмитенттің шаруашылық қызметіне байланысты шығындардың орнын жабу үшін
акциялар шығаруға тыйым салынады.
Артықшылықты акциялар өздерінің иеленушілеріне мынадай құқық береді:
Алғашқы ... ... және ... ... ... кейін
кепілдік берілген мөлшерде қаржылық кіріс (дивиденд) алуға:
Қоғам жабылып қалғаннан кейін мүліктің бір бөлігін алуға.
Акциялар өздерінің иеленушілеріне мынадай құқық ... ... ... жалпы жиналысында дауыс беру;
- акциялардың табыстарына үлес құқығы;
- акциялардың акционерлерге келесі эмиссия ... ... ... ... алу артықшылық құқығы;
Жалпы акцияларды былайша топтастыруға болады:
сала бойынша (өндірістік ... ... ... көлік
мекемелерінің, компаниялардың, сақтандыру компанияларының акциялары );
ұсыну мүмкіндігі ... ... ... ... ... (жай, артықшылықты );
шығару мерзім бойынша ( бірінші шығарылымындағы акциялар және ... ... ... акциялар ).
Артықшылықты акциялар гибридті бағалы қағаздар ретінде қарастырылады,
себебі оларға бір мезгілде жай ... мен ... ... тән. Олар жай ... дивиденттер төлеу жөнінен ұқсайды.
Сондай-ақ артықшылықты акциялар жай ... ... ... ... ... ... шығарылады және олар бойынша өтеу мерзімі
көрсетілмейді. Ал ... ... ... активтерге артық
талапты қамтамасыз етуімен ұқсайды.
Қоғамның артықшылықты акцияларының саны оның жарияланған акцияларының
25 пайызынан ... ... Бұл ... акция акционерге қоғамды
басқаруға қатысуға ... ... ... қоғамдар туралы Қазақстан
Республикасы заңының 13-бабының 4-тармағына сәйкес ... ... ... ... ... ... жалпы жиналысы, артықшылықты акциялар
иелерінің құқықтарын шектейтін мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... немесе
жойылуы туралы мәселені қарастырса;
Егер артықшылықты акция бойынша дивидендтер төлем мерзімі белгіленген
күнінен бастап үш ... ... ... ... төленбесе [24].
Бұл жағдайда артықшылықты акция қоғам акционерінің жалпы жиналысында
шешімдер қабылдау үшін белгіленген кворумын ... ... ... ... ... ... шығуы оның ... бір ... ... ... оның ... ... ... белгіленген кіріс алуға
мүмкіндігі бар;
екіншіден, дивидендтер ең ... ... ... ... ... ... бойынша төленеді;
үшіншіден, артықшылықты акциялар бойынша есептелетін акциялардың
мөлшері, жай акциялар ... осы ... ... дивидендтердің
мөлшерінен аз бола алмайды;
төртіншіден, табыс болмаған ... ... ... ... ... ... Бағалы қағаздар бойынша дивидендтерді төлеу
нысаны қолма-қол ... ... ... акциялары болып табылады [26, 73].
Акционерлік қоғамдардың ... ... ... ... ... ... куәландыратын жазбаша куәләкті, меншік
нысанын білдіретін бағалы ... өз ... оның ... ... акция сомасына сәйкес салынған
капиталына белгілі бір дивидент алуға құқық береді. Акцияны ... деп ... Оның ... ... әкелетін бағалы қағаз иесінен
айырмашылығы, ол акцияны сатып алу барысында ... ... ... ... ... ... алушысы болса, онда белгілі бір тұрақты
пайыз төлеуге келісішарт жасатйын кредитор болып табылады.
Акционер АҚ-ның несие берушісі ... ... және ... да ... өз акциясына тұрақты дивидент төлеуді және акция бағамы түскен
жағдайда оны сатып алуды талап етуге ... ... ... ... ... ... ... көрсетілетін пайдаға тәуелді.
Акционерлердің жалпы жиналысында бұл ... ... ... ... ... ... ... және төлеу сұрақтары шешіледі.
Егер акционерлік қоғам тиімді жұмыс ... ... онда ... ... үшін ... ... Бірақ акция иелері акционерлер
санын ұлғайтуға ұмтылмайды, себебі әр ... ... ... ... алуға құқықтары бар. Кез келген акционер ... ... ... тең мөлшерде жаңа акциялар сатып ала алады.
Бағалы қағаздар нарығында, бірінші кезекте қор биржасында ... ... бір ... ... компанияның нақты қорларында
ешқандай да ... ... ... әр ... бағаға (бағамға) ие болуы
акционерлер арасында бөлінеді, екіншісі - акционерлік компанияның резервіне
бағытталып және оның ... ... үшін ... ... құлдырауға не
дағдарысқа ұшыраған кезде ... ... ... ... ... ... ... «заемдық резервтер» деп аталады. Қорды құру саясатын
жүргізеді. Сөйтіп, жинақталған қор ... ғана ... ... ... Бұл ... қоғамның жақын арадағы құлдырауы
туралы белгісін білдіреді. Акцияны иеленушілер болса, аз дивидент әкелетін
акциялардан құтылуға тырысады.
Барлығының сол ... ... ... тырысуы, акция бағамының
төмендеуіне жол береді. Егер акционрелік ... ... ... ... акция ешкімге қажетсіз жай қағазға айналады [27, 12 б.].
Акционерлік қоғам ... ... ... ... ... шығарады. Акцияның мәлімдеуші және атаулы түрлері болады.
Мәлімдеуші ... - бұл оның ... ... ... ... ... куәләндіруді білдіреді.
Атаулы акцияларды шығару барысында акционерлік қоғамды иеленушілер
ретінде тек ... ... ... ... ... ... Әр бір елде ... қоғамының қызметін реттеп отыратын әр
түрлі құқықтық актілер қызмет етеді. Кейбір ... ... ... ... ... ал басқа елдерде атаулы акцияларға мән береді.
Акцияның әр түрінің өзіндік артықшылықтары мен ... ... ... ... ... және ... операцияларына өте
қолайлы. Мұндай жағдайда компания оларды иеленушілердің аттарын білмейді.
Бұл кезде ... ... сату және ... алу фирманың акционерлері, ... ... ... құралтайшылары үшін көзге көрінбейтін зардаптар
мен әр ... ... ... мүмкін.
Акциялар жай және артықшылығы бар акцияларға бөлінеді. Жай акциялар
оны иеленшілерге қарастырылған ... ... ... ... ... ... дивиденд алып отыруға құқық береді. Артықшылығы
бар акциялар жай ... мен ... оның ... үшін әр түрлі
нысанда болашын белгілі бір артықшылықтарды қарастырады. Олардың ... бар ... ... ... түрде белгілі бір табыс
нормасы, яғни акционерлік қоғамның барлық ... ... ... шамасы
белгілі болғанға дейін төленеді. Өз кезегінде артықшылығы бар акциялар екі
түрге ... ... ... ... ... ... ... жоспарлы табыс төленетін тіркелген дивиденд акциялар
жатады. Артықшылығы бар ... бұл ... ... мәні ... ... жоқ. ... акциялар біршама сенімді, сондай-ақ
олар дивидендтің өсуін жол бермейді.
Артықшылығы бар акциялар үшін компаниялар оларды сатып алуда ... ... Бұл ... олардың бұрыңғы иелері биржадағы бағам бойынша
акцияларды сату арқылы пайданы бөлуге ... ... ... ... ... яғни ... ... басқа да шектеулі мөлшерде қосымша
табыс келетін түрі де бар. Жай ... ... ... ... ... ... ... номиналдық құнынан жоғары шамадағы сана төленеді
немесе олардың нарықтық бағамдары ... ... ... ... бар ... ... үшін АҚ ... барысында орын алатын
жағымсыз жақтары да бар. ... ... жай ... бөлуге тиісті
заңды түрде ... ... ... ... оның ... жай
акциялардың бағамы олардың номиналдық құнынан біршама жоғары мөлшерде
өтеледі.
Тәуекелдік ... ... бола ... ... ... салыстырғанда акцияларға салынатын дивидендтердің
саласынан және ... ... ... ... кіріс алуға
мүмкіндігімен инвесторларды тартады. Көтеріңкі кірістің арқасында акциялар
қарыз ... ... өз ... ... ... ... бір акциялардан басқа біреуге беру тәсілі бойынша атаулы және
ұсынушыға болып бөлінеді:
а) атаулы акция – түрде корпорацияның ... ... ... ... ... ... және қай ... алғандығы туралы
жазылған акция иесі ғана ... ... ... ... ... ... – иесінің аты жөні корпорация
кітабында тіркелген акция.Кітапта ұсынушыға арнап шығарылған акцияның ... ғана ... [28, 56 ... ... ... ... қолында атаулы акциясы бар акционерлер
қолайлы. Себебі, ол акционерлік капиталдың қозғалысын және ... ... ... ... шоғырлануын, олардың бұл
мемлекеттен кеткенін реттеп және бақылып ... ... ... ... ... қарағанда, әсіресе, қысқа мерзімді
мүддені көздеген ... ... ... ... ... ... ... тіркелмеген бұндай акцияларды екінші нарықта еркін сатуға ... ... ... ... қолма-қол ақшаға айырбастауға болмайды, сондықтан
олардың өтімділігі акционерлерге кейбір ... ... ... ... өзі ... түр ... бөлінеді, оларды
былай топтастыруға болады: қатысушылар және ... ... ... ... ... және ... ... акциялардың аталған түрлерін шығару мүмкіндігі корпорацияның
жарғысында қалады. ... ... ... ... ... ... пайдалануына байланысты [29, 34].
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде артықшылықты акциялар ... ... ... 10 ... ... [30, 66]. Демек, корпорация
қаржысында олардың үлесі өте ... ... де ... ... ісін ... маңызы өте зор. Олар қоғамның жиналысында беретін
жай акция иемденушілер санын өзгертпей-ақ қосымша капитал тартуға мүмкіндік
береді.
Қорыта айтқанда, жай ... ... ... ... ... ... ... байланысты болса, ал артықшылықты акциялар бойынша
корпорацияның шаруашылық қызметі нәтижесі болмағанына ... ... ... ... ... ... дивиденд төленеді. Әрине нақты
төлеген дивиденд жылдық ... ... ... ... ... ... де ... және керісінше, бөлінген пайдасын мөлшерін кемітуі ... ... ... үлкен ... яғни ... ... ... емес ... сөз. ... ... акционерлердің ауқымының тарлығымен және көптеген қазақстандық
компаниялар ... ашық ... ... Осы себептен
ірі институциоландық инвесторлар қазақстандық эмитенттердің акцияларын
сатып алмайды. ... ... ... ... ... ... ... оларға үлкен көлемдегі акцияларды
сатып алуға мүмкіндік ... ... ... ... портфелінде маңызсыз бір бөлігін ғана алады.
Акционерлік қоғамның құрылтайшылары ... ... ... ... мүмкін,оның иесі жарғылық капиталды қалыптастыруға қатыспайды және
дивидендтер алатын ... ... ... акция» иесінің қоғам
органдарының жарғыда анықталған мәселелер бойынша шешімдеріне тыйым ... ғана ... ... акция» бағалы қағаз емес және басқа тұлғаларға
беруге жатпайды.
Қор нарығында сауда жасаудың маңызды ... ... ... ... Олар оның ... корпорациялар, әдетте қор нарығында
қаржылық ресурстардың ... ... ... ... құрал және
үкіметтен әртүрлі мемлекеттік органдармен және муниципалдық жұмылдырудың ең
басты құралы болып табылады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... ... – ұстаушысының оны шығарған адамнан онда көзделген ... ... ... ... басқа мүліктік балама алуға құқығын куәландыратын
бағалы қағаз. Облигация өзінің ұстаушысына облигацияның нақты ... ... ... не өзге де мүліктік құқық алуына да құқық береді.
Облигация арқылы тартылған ... ... ... ... ... ... капитал тартудың бір ... ... ... ... шығаруға және оларды орналастыруға
жұмсаған жылдық шығынға тең болады.
Облигация мерзімдік қарыз міндеттемесі болғандықтан оның кепілі болып
эмитенттің ... ... ... Ол ... ... ... өз ... орындай алмаған кезінде – корпорация мүлігінің бір
бөлігін иемденуге облигация ұстаушының құқы. Облигация да ... ... ... ең ... ... ... бұл екі бағалы
қағаздардың бір-бірімен ... ... бар. Ол ... ... облигация иемденушісі корпорацияға несие беруші болып
табылады. Ал облигация корпорацияны меншіктенушінің ... ... ... ... ... ... ... корпорацияға сыйақы (мүдде)
төлейді. Оның ... ... және ... ... Бұл ... ... ... белгілі бір анықталған уақыт ... ғана ... ... ... ... ... ... дивидендтерден бұрын
төленеді. Корпорацияның сыйақыны уақытында төлей алмауы оның банкрот деп
танылуына тең.
Акционерлер де дивиденд түрінде ... ... ... ... ... және ол ... ауқытта төленбейді. Егер корпорация дивиденд
төлеу туралы хабарламаса, демек ... ... онда ... ... ... шара ... ... несие беруші сияқты, облигация иесінің дауыс беру құқығы жоқ. ... ... ... ... ... ... да ... керісінше акция иесінің корпорацияның мүліктік мүддесін қорғауда,
иеленуші дауыс құқығы ... ... ... ... ... жатады. Ол салық
төлейтін пайдадан төленеді. Ал дивиденд ... ... ... таза ... ... ... ... және пайыссыз, баланстық, еркін айналыстағы
немесе айналысы шектеулі және тағы басқа облигациялардың түрлері бір-
бірінен ... ... ... ...... ... ... болуының негізі. Оның маңызы бір тараптың ... ... ... ақша ... ... Куәландыру үшін ол
бойынша міндеттемелер нақты бір ... ... ... ... ... ... ... орындалуы қажет. Тіркелген пайыз ... ... ... ... оның нақты кезеңдері мен тәртібі болады.
Облигацияларды шығарудың келесі түрлері ... ... ішкі ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарының облигациялары;
- заңды тұлғалардың облигациялары;
- шетел эмитенттерінің облигациялары;
Облигация ... ... ... ... ... ... алмастырылады [31, 104 б.]. Купон деген облигациядан жыртылып
алынатын талонды айтады. Онда ... ... ... облигацияда
бірсыпыра элементтер көрсетіледі: купонның ... өтеу ... ... шарты, қамтамасыз етілу рейтингі.
Жалпы купон ұсынбалы жай ... ... ... ... қабілеттілігіне ие болады, ал купон және сертификат меншік титулы
ретінде болады.
Корпорацияның көптеген облигациялары оның ... ... ... ... Мұны мен қоса ... оның иеленушілеріне
атаулы облигациялық сертификат береді. Бұл облигацияларда купон болмайды.
Пайыз ... ... ... графикке сәйкес төлем агенті жүзеге
асырады. Атаулы облигацияларды сату немесе ... ... ... ... жаңа ... ... ... облигация шығарылады [27,
89 б.].
Баланстық облигациядың түрлері жылдан жылға кең таралып келе жатыр.
Оларды ... ... ... ... ... ... онда ... облигационер туралы тиісті мәліметтер ғана ... ... сату ... ... кезінде қандай да ... ... ... ету ... ... ... етілген және
қамтамасыз етілмеген облигациялар ажыратылады.
Қамтамасыз етілген ... ... ... кепілдікке
корпорация активтері немесе мүлігі салынады. Егер корпорация тағайындалған
шегінде өз облигациясын өтей алмаса, онда оны ... ... ... ... ... бар. ... ... қозғалмалы және қозғалмайтын
мүліктер және басқа да бағалы қағаздар салынады. Мұнымен қатар қамтамасыз
етілмеген облигациялар болады. Олар ... ... бар, ... ... ... ... ... қарыз міндеттемесі. Оны болашақтағы
шаруашылық ісінен түсетін табысқа үміттеніп шығарады. Корпорация банкротқа
ұшыраған жағдайда, ол ... ... ... ... рейтингі олардың инвестициялық сапасын арнаулы
фирмалардың бағалауы. Әлібетте облигациялардың ... ... ... тек ... ... кең көлемде сұранысқа ие болатындары ғана
бағаланады. АҚШ-та мысалы, «Стэндарт энд пур және ... ... ... ... анықтауымен шұғылданады. Ең ... ... ... ... деп аталады. Төмен рейтингілі облигация
алып сатушылық деп есептелінеді [32, 77 ... ... және жай ... ... та бөлінеді.
Айырбасталымды облигациялар айырбасталымды акцияға ... ... Ал жай ... ... ... ... ... тәсілі бойынша облигациялар:
1. Кіріс облигациялары, мұндай облигациялар бойынша пайыз корпорацияда
жеткілікті табыс болған жағдайда төленеді;
2. Пайызсыз ... олар ... ... ... бағамен
сатылады;
3. Өзгермелі пайызды облигация бойынша пайыздар ... ... ... ... ... ... мөлшері әр түрлі факторларға байланысты.
Қарыз міндеттемелері кірісінің дәрежесін анықтайтын негізгі жағдайлардың
бірі – ... ... ... жалғастырылатындығы. Қарапайым
экономикалық жағдайда ұзақ мерзімге шығарылатын облигациялар қысқа мерзімді
облигациялармен салыстырғанда жоғарылатылған пайыздар ... ... ... ... ... ... тарту
қамтамасыз етілген облигациялардың келесі түрлерін ... ... ... ... ... кепілмен қамтамасыз етілген ипотекалық
облигациялар;
бағалы қағаздарға салу облигациялары;
эмитенттің қозғалмалы мүлігімен ... ... ... ... ... басқа біреу иемденуіне құқылы.
Кепіл облигацияларының бұл түрлері эмитентке ... ... ... және кепіл облигациясының иемденушісіне эмитентпен карыз
тәленбеген жағдайда салынған активтерге иелік етуге ... ... ... ... ... ... ... кезге дейін оның
иеленушісінде болады. Оны өтегеннен кейін кепіл ... ... ... жаратылысы келесідей үш ерекшелігінен
сипатталады:
• облигация - шаруашылық қызметті несиелеу үшін ... ... ... ... - онша ... емес және оңай қол ... ... құрал;
• облигация - ұзақ мерзімді борыштық міндеттеме.
Шаруашылық жүйесінің дамуы мен қоғамның және шаруашылық міндеттердің
біртіндеп қиындай ... ұзақ ... ... ... ... маңызы
арттыра отырып, әр алуан шаруашылық ұйымдарына шығындарды қаржыландыру үшін
және займдарды сату жолымен ... ... ... шығаруға қарағанда
біршама тиімді.
Облигация өзінің заңды және қаржылық сипаты ... ... ... ... ... ретінде қызмет етеді.
Оны шығару және сатудағы дербестігі, ... қор ... ... ... ... ұзақ ... несиеге деген қажеттілігі
қаңағаттандыру және ... ... ... құралдарының біріне
айналдырады. Облигацияны стапы алу барысында ақша ... ... ... де ... себебі, оған қаражат керек болған жағдайда, ол
облигацияны пайдаланады.
Мұндай жағдайда оның облигация сату және ... беру ... ... ... сатып алуға кеткен капиталды қайтарып алады.
Екінші жағынан, инвестордың қаражатқа ... ... ... яғни оның
ісі ойдағыдай болса, онда ол өзінде бар облигация бойынша ұзақ уақыт ... ... ... бір ... ... тұрақты табыс алып ... ... Осы ... ... қатаң бақылауға алған тұста
ғана мүмкін болады.
Облигация мынадай басты элементтерден тұрады: облигация деген ... ... ... аты және ... жері, форма немесе сатып
алушының аты немесе ... ... ... ... ... ... егер де ол ... қайтару және пайыз төлеу уақыты,
шығарылған жері және ... сол ... ... сериясы мен нөмірі,
элементтінің өкілетті тұлғаларының қол қою үлгісі мен құқықтары[33, 87 б.].
Мақсатты облигациялардың міндетті ... ... - бұл ... ... ... ... ... бөлінгеннен басқа облигацияға пайыз төлеуде қолданатын купон
қосылады. Пайыз төлеуге арналған купон мынадай ... ... ... ... ... ... нөмірі, пайыз төлеуге тиісті
облигацияның нөмірі, эмитенттің аты, пайыз ... жыл және ... ... тұлғаларының қол қою үлгілері.
Облигацияларды қамтамасыз ету әдістеріне немесе ... ... ... ... ... ... ету ... қарай
облигацияларды қамтамасыз етілген және қамтамасыз етілмеген деп ... ... ... заңды құжаттармен қамтамасыз етіледі.
Ол құжаттар есеп айырсқанға дейін несие берушінің қолында болады.
Қамтамасыз етілген облигацияларды ... және оны ... ... ... ... роль ... ... облигациялар - қоғам мүлкімен қамтамасыз
етілмеген жай ғана қайтару туралы ... ... ... ... ... ... құқтарына бпйланысты облигацияны ... ... ... ... - ... ... құнынан
алатын бағада ертерек төлеуге құқық береді. Арнайы өтелу мерзіміне дейін аз
уақыт қалса, соғұрлым қайтару ... ... ... ... Соған сәйкес
мұндай облигациялар бойынша төленетін пайыз мөлшері тұрақты болмайды.
Жинақталған қор облигациялары - бұл пайдадан алынатын ... ... ... ... Мұндай бағалы қағаздарды сатып
алу тең партиялармен сатылып жүргізілумен қатар, олардың жоғары ... ... ... қор ... ... төлемдерді аннуитет деп
атайды. Аннуитет құрамына номиналдық құнның бір ... және ... ... ... байланысты төлемдер сол қаржылық жылдағы
қоғамның пайдасына тәуелді. ... ... оны ... ... өтелу мерзімін созуға құқық береді. ... ... ... ... шартына байланысты облигацияны тапсыруға
құқық береді, сериалды облигациялар негізгі ... аты жыл ... ... ... ... жылдан жылға жоғарылатуды қамтамасыз етеді.
Айырбасталатын облигациялар - инвесторларды акционерлік қоғамға бекіту
мақсатында шығарылатын және жай ... ... бар ... ... ... облигацияны шығаруды білдіреді. Ережеге ... ... оны ... ... ... ... мерзімді
алдын ала тұрақты бағамен айырбастауға ... ... ... ... аз ғана сыйақы алады.
Ордерлі облигациялар - жаңа облигацияларды ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ облигацилар акциямен байланысты
сатылуы мүмкін, мұнда саудалық ... ... ... ... ... болып табылмайтын, яғни белгілі бір ірі банктердің пайыз
мөлшеріне байланысты, бірақ алдын ала ... ... ... ... ... ... табысты өнеркәсіптік облигациялардың акциялардан айырмашылығы,
олар номиналдық бағасымен төменгі бағамда сатылуы ... ... ... орнына 97 теңгеге. Облигация бағасының мұндай мөлшерде төмендеуін
«дизажио» деп атайды. Оған қоса, облигацияның өтелуі кейде ... ... ... ... ... ... яғни 100 ... орынан 104
теңгеге сатылуын айтуға болады. Мұндай үстеме ақыны «ажио» деп атайды. Ажио
облигацияның ... ... ... ... ... төлемдермен қатар,
қосымша табыс түрінде беріледі. Ол ... ажио және ... ... ... ... облигацияның статып алу шартына баға берудегі
маңызды көрсеткіш болып саналады. ... ... ... ... ... «рендит» сөзімен бейнеленеді [34, 70 б.]..
Өнеркәсіптік облигациялардың эмитенттер үшін ... ... ... ... бойынша төленетін тұрақты пайыз фирма үшін
тұрақты шығындардың ... ... ... ... ... мұндай
шығындар дививдендтерге қарағанда ерекше сезіледі.
Тұрақты табысты бағалы қағаздардың бағамы әр ... ... ... қор ... ... ... болып табылады. Мұндай бағалы
қағаздардың бағамының өзгеру себебі, әр уақыт кезеңіндегі ұлттық ... ... ... ... ... ұлғайған мөлшерде басқа да
бағалы қағаздардың ... ... ... ... ... ... ... бағамдары өзгереді. ... ... ... ... ... тұрақты пайыз әкелетін бағалы қағаздар
сатып алады. Мұндай ... ... ... ... ... Тұрақты пайыздық облигациялар немесе басқа да бағалы қағаздары бар
әрбір иеленуші мынадай міндеттерді ... ескі ... ... ... ... сатып алу барысында немесе ескі үлгідегі облигацияны
сатып ... ... жаңа ... ... ... ... табысы бар
облигацияларды сатып алғаннан, ол не зиян шегеді немесе ұтады.
Қазақстан қор нарығының қалыптасу жағдайындағы ... ... ... ... ... өз ... ... төмендетуге
қолайлы құралдарды іздестіруді қажет етеді. Олардың ... - ... ... ... ... ... ... опциондар кеңірек
дамыды. Осыған байланысты акционерленетін кәсіпорындардың акцияларын
жеңілдікпен ... алу ... ... ... Опционды сатушы, оның
акцияларының сату нарығына белгілі бір кепілдік ... ... ... ... иесі ... ... оларға құқық алатын опционды
иеленуші, ұтыс нәтижесіне айналғанға дейінгі уақытқа бұл ... ... ... ... ... ... ... опционды иеленуші тиісті
контрактіге сәйкес тез арада қайта сата отырып, зиянды төмендейді.
Сөйтіп опцион деп контрактіге ... ... ... ғана ... тұрақты бағада белгілі бір акциялар санын сатып алу немесе сатуға
құқық беретін контрактіні атайды. ... ... ... оны ... ... ... оны ... бағасы ретінде қарайды.
Сатып алу опционы кез келген контрактідегі мерзімде, контрактіде
көрсетілген акцяилар санын белгілі бір ... ... ... ... ... Екі
жағдай да опционды сатып алушы төлейтін сыйақы мөлшері әр ... ... ... ... ... сол ... бағалы қағаздар нарығындағы
жағдайы, опционның ерекшеліктері, опциондық контрактінің қызмет ... ең ... ... ... ... пен ... шекті
қатынасы әдетте сыйақы бір акцияға есептеліп көрсетіледі. Қалыпты жағдайда
контрактінің мерзімінің ... ... ... ... де ұлғая
түседі, біррақта тікелей ... ... ... ... ... мен ... ... алған міндеттемелері де
бірдей емсе, егер сатып алушы ... ... ... ... ... ал ... ақшалай қаражаттары немесе бағалы қағаздарының кепілі
түрінде, өз міндеттемелерін орындауға белгілі бір ... ... ... ... салу және оның ... нарық экономикасы дамыған барлық елдер
үшін іс жүзінде ортақ жүйемен реттеледі.
Әлемдік тәжірибеде опциондар орындалу мерзіміне байланысты екі ... ... ... ... - келісілген уәде бойынша алдағы күнде орындауға
жіберілетін опцион.
Американдық ... - ... ... ... күнде де және оған дейін
кез келген уақытта да орындалуға жіберілетін ... ... ... ету ... ... ... ... бірнеше рет ауыстырады. Бұл жерде қайта сату барысындағы баға
опциондық қызмет ету мерзіміне таянған сайын төмендеп отырады. Опциондармен
жасалатын ... ... ... бір ... ... ... мен сауда ң еркін айқай ң ... ... ... ... бұл ... ... ... Сауда әрекетімен реттеуші
жетекшілік етеді. Оның жан-жағына ... мен ... ... Реттеуші
әдетте бір акция түрімен жұмыс істейді. Ол сауда ... ... ... ... сауда күнінің жабылуына қарай бағаны ... ... ... алу және сату ... ... ... ... туралы
ақпараттар береді және т.б. Брокерлер мен дилерлер биржаның мүшесі арнайы
фирма өкілдері болып табылады.
Опциондармен ... ... екі ... ... ... ... негізделген мәмілелерге брокерлік-дилерлік фирмалардың
мүдделері ... ... ... ... ... ... ... яғни опциондарды сатып алу немесе сату барысында
брокерлік ... ... ... жеке және заңды тұлғаларға арналады. Бұл
мәмілелер делдалдық фирмалардың ісінде ... ... ... ... ... ... ... пайда табады немесе өзінің есебінен зиян
шегеді. Бұл жерде брокерлік және дилерлік ... ... ... ... ... әрбәр серияда сатушылардың сұранысымен
сатып алушылардың ұсыныс сыйақысының ... ... ... ... ... ... ... сериялардан туындайтын бар
әрбір биржаны алмастыруға күннің басында ғана емес, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... уақытында
қандай да бір сериялар бойынша мәмілелерге ... ... ... ... ... ... ... біршама кешігеді.
Осы аралықта биржашылар барлық класс серияларының брокерлік және дилерлік
желі ... ... алу және сату ... ... ... Сөйтіп, әр
серияда сатып алушылар мен сатушылардың ұсынысы жинақталады. Олармен бірге
алдыңғы сауда күніндегі ұсыныстар да қамтылады.
Алмастыруды ... ... ... сауда күнінің басындағы баға
белгіленімін құрайтын сұраныстың ең ... ... және ... ... ... ... ... хабарлаған баға белгіленімінің
ұсыныс ... ... ... ... ... қатар кейбір брокерлер
өз клиенттерінің «ең жақсы баға бойынша» ойнау туралы бұйрығын ... ... ... ең ... ... мәмілелерді жүзеге
асыруға тиіс, яғни төменгі бағада сатып алып ... ең ... ... ... ... ... өткеннен кейін, реттеуші барлығына бірдей
осы бағада басқа мәмілелерді жасауға мүмкіндік береді және ... ... және т.б. ... ... ... ... ... күнінің
басындағы баға белгіленімен құрайтын ... ең ... ... ... ең ... ... хабарлайды. Биржашылар хабарлаған баға
белгіленімінің ұсыныс бағасымен жақындығына көңіл аударады. ... ... ... өз ... ең ... баға ... ... туралы
бұйрығын ескере отырып, варианттардың ішіндегі ең жақсысы бойынша
мәмілелерді ... ... ... яғни ... ... сату.
Серияның бірінші мәмілесі өткеннен кейін, реттеуші барлығына бірдей
осы бағада және ... ... ... және ... ... ... биржалық мәміле мүшелері барлық
серияларда сатып алу-сатуға деген ұсыныстарын жасайды. Мұндайда белгілі бір
регламент ... ... ... ... ... ... ... сатқысы келетін бағасы
реттеушінің өтінішіне сәйкес келмесе, дилерлер қарсы ... ... ... ... ... ... ... биржашылар арасында сауда
келісімі жүргізіледі.
Реттеушіге және бір-біріне жасалған үндеулер дауыстап жасалады, себебі
әр қайсысы кез келген жаңа ... ... ... алу және сату опционын бірдей бағада сатуға екі бұйрықты алған
брокер, әр қайсысын жеке-жеке ... ... және егер ... ... ... ... ... отырып, мәмілені жасай алады.
Брокер мәмілені өзінің фирмасы есебінен жүзеге асыруға және сонымен
бірге, ... ... ақы ... ... жоқ, яғни ол, таза делдал
ретінде немесе мәмілеге мүдделі екінші жақ ретінде әрекет ... бір ... ... ... ... ... ол ... кезекте сол
серияның опциондарын сатып алуға құқық алады. Басқаша айтқанда, мәмілені
уақытша кімнің атына ... ... ... ... - ... табысты бағалы қағаздарды тұрақты ... ... ... контрактісін айтады.
Еркін нарықта нақты сатушылар мен сатып алушылар арасында контрактілер
жасауға ешкім тыйым ... да, ... ... ... биржада
жасалады. Ұйымдастыру қатынасындағы жүйе опционға ... ... ... ... ... береді, ол бұйрық залдағы тұрақты жұмыс жасайтын
өкілге жетеді, кейінгі оның ... ... ... ... ... ... ... Негізгілері ретінде мынадай бұйрықтар
қолданылады: нарықтық, тоқта, шектеулі.
Сауда «еркін айқай» ... ... ... Опциондық мәмілелерден
басты айырмашылығы мұнда арнайы бекітілген дилер жоқ. ... ... ... сауда жасаушылар ң деп аталатындар жұмыс жасайды. Олар фьючерсті өз
аттарынан сатып алып және сатқанымен ... ... ... ... ... бір ... операцияларды жүзеге асыру
мақсатында залда бір күндік қызметке құқық алады. Екінші топты брокерлер
құрайды, олар ... ... ... ... ... жүзеге асырушы клиенттер екі категорияға
бөлінеді: алып-сатарлар және сақтанушылар. ... ... - ... ... ... сатып алу мақсатында сатып ... ... ... заты ... Сақтанушылар керісінше, өз
қызметінің түріне ... ... ... ... ... ... ... сатушы жақ бағалы қағаздардың эмитентін ... ... ... жақ ... ... ... Екі жақта өздерінің тұрақтылығын
қамтамасыз ету ұшін тырысады. Опционға ... ... ... екі ... да ... бірақ сыйақы берілмейді. Тұрақты
табысты ... ... ... - ... ... жауапты түріне
жатады. Оның заты кепілденген тұрақты ... ... ... ... ... ... Бұл үлгері уақыттағы мемлекеттің бағалы қағаздары
фьючерсті сатушы контрактіде саны және бағасы көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... алады. Сатып алушы
контрактіде қарастырылған күнге сәйкес жәй контрактінің шарттарының сақтай
отырып, беруге міндетті [34, 107 ... да ... ... арасында бұл мәмілелердің мәні, кепілденген
тұрақты табысты бағалы қағаздардың алып жатқан жағдайынан туындай. Бұл
бағалы ... ... өзі ... ... ... ... ... салуда
ешқандай тәуекелге бармайтының түсіндіреді. Алайда, оның позициясының бір
кемшілігі бар, мұнда инвестор ... ... ... ... ... ... де инвестор мынадай артықшылықтарға ие болады.
Жалпыға ортақ дағдарыс және ... ... да оған ... ... ... бірақ та тұрақты емес нарықта инвестор ... ... қор ... жағдайға және инвестициялық протфельдің
қалыптасуына тұрақты бақылау жасалған уақыт және күш ... ... ... мен ... ... ... ... инвестор
нарықтағы ағымды есепке алып, өзінің меншікті жоспарын жасайды. Ал соның
сомасында тұрақты табысты ... ... ... ... мен ... ... қағаздың өзіндік номиналдық құны болады және соған
сәйкес қайта мерзімі өткенде оны өтейді. ... ... ... және ұзақ ... ... ... ... Облигация үшін
фьючерстік баға номиналдық құнынан төмен және жоғары болуда мүмкін. Бағалы
қағаздар фьючерсін іске ... ... ... ... ... ... сирек беріледі. Көбіне мәміле екігші жақтың
есебінен бірінші жақтың айырмасына сәйкес ... ... ... мәмілелер - бұл фьючерс және ... ... ... жаңа ... ... ... ... көрсеткіш
шамасының теріс өзгерісінің ақша коэффициентіне ... ... сома ... ... ... ... Көрсеткішті фьючерстер мен
опциондар қандай да бағалы қағаздармен қамтамасыз етілуін қаламайды, мәміле
тек ғана көрсеткішті жоғары немесе ... ... ... ... ... ... ... фьючерстерде бұл нарықтық белгілер ... ... ... өз ... ... ... де, сонымен
қатар облигация шығарумен де қаржыландырады. Дегенмен, ... ... ... ... ... қауіпті. Себебі, облигациядан ... де жыл ... ... облигация бойынша төлем төлеуге міндетті.
Ал акция бойынша белгіленген ... ... ... емес. Егер компанияның
дивиденд төлеуге ақшасы болмаса, онда ол акционердің жеке ... ... ... ... ... қауіпті болғанымен, ол өте
арзан. Ұзақ мерзімді төленген дивидендтер сомасы жыл сайын төленген сыйақы
сомасынан әлде қайда көп болады деп ... ... ... ... ... қауіптірек, демек облигация
тиімді. Сондықтан, тәуекелмен қосымша шығын шығарып ... ... ... ... көзі ... оларды сатып алмайды. Егер компания бағалы
қағаздардың екі ... ... ... онда акционерлерге төлейтін төлем,
облигация иелеріне ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Бағалы қағаздардың түрі ретінде сонымен қатар коносамент азаматтық
айналымда қолданылады. Коносаменттің қолданылу аясы ... ... ... ... ... куәлігі сақтандыру шарттары бойынша бағалы қағаз
ретінде қолданылады.
1.3 Бағалы қағаздарды ... және ... ... нарықта
орналастыруды ұйымдастыру
Бағалы қағаздар қандай да бір мүліктік құқықтық қатынастың бар екенін
көрсете ... ... ... құқықтық мәмілелердің объектісі бола
алады. Құжаттармен жасалатын мәмілелердің өзі азаматтық құқықтық қатынастың
объектісі ... ... ... ... ... нормалардың
негізінде жүзеге асырылады
Бағалы қағаздар нарығының міндеті - бағалы қағаздарды сатушылар мен
сатып алушылардың көңілінен ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Бұл міндеттерді шешу бағалы ... ... ... етуші
делдалдардың - брокерлер мен инвестициялық дилерлердің қатынасуынсыз мүмкін
емес. Тек қана ... ... ... ... ... ... да, қашан,
қандай шартпен және қандай бағалы қағаздар шығару ... ... ... ... брокер бағалы қағаздарды ... ... ... ол үшін ... ақы ... ал ... дилер өз
есебінен және өз атынан бағалы қағаздарды сатып ала ... ... ... ... сатудан түскен түсім, оның пайдасын құрайды. Өз жұмысында
брокерлік және дилерлік ... ... ... ірі ... ішкі ... ... ... басты тұлғалары болып саналады.
Қазақстан Республикасының заңында көрсетілген ... ... ... идеологиясы келесіден тұрады:
әрбір потенциалды инвестор үшін бағалы қағаздарды эмиссиялаудың барлық
түрлері бойынша толық және тура ақпараттардың болуы;
бағалы ... ... ... ... қор ... және ... ... қор бөлімдері, брокерлік
фирмалар және т.б.) біліктілігі [35].
Қазіргі ... ... ... ... ... туралы қойылатын
талаптардың маңызы арта түседі. Инвестициялық қор ретінде ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасай алатын
маманның болуы міндетті. Ол алғашқы және қайталама ... ... ... ... ... ... тиіс. Қазақстанда нарықты объективті
түрде реттеу үшін мыналар қажет: біріншіден, оның ... ... ... жеке ... және қалыптасып келе жатқан шағын
және орта ... сол ... ... ... ... ... ... ресурстарды іздестірумен тікелей байланысты болуы; екіншіден,
республика азаматтарына бағалы қағаздар сатып алуға және ... ... ... ... ... ... ... үшіншіден,
ақша массасына ұлттық банк жағынан ... ... жаңа ... ... ... ... ... нарықты реттеудегі
біліктілік республикамыздағы нарыққа өтудегі жаңа көптеген ... ... ... жағдайымызда немесе әлемдік нарыққа енуіміздегі ең
өзектісі, бұл ... ... ... ... ... жинақталған
барлық құндылықтарды оқып үйрену және хабарлау болып табылады.
Қор нарығын мемлекеттік реттеудің қажеттегін әлемдік тәжірибе көрсетеп
берді. Ол әр ... ... ... ... формалары мен
әдістерінің ортақ үлгісін жасайды.
Қазақстанда енді ... қор ... ... жеткіліксіз жағдайда
реттелуде. Оған қол жеткізу үшін инвесторларды ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін заңдылықтарды тез
арада дайындау қажет.
Бағалы қағаздар (нарығына қатысты) ... ... ... ... ... шаралармен қатар қор нарығы субъектілерінің
қызметіне ... ... және ... ... қою ... ... сол ... экономикалық қор секторындағы нарықтық ортаға
толық мемлекеттік араласу ... ... ... ... ... ... ... арқылы дербес нарық агенті ретінде жүзеге асуы
тиіс. Бағалы қағаздар нарығына мемлекеттік ықпал етудің мақсаты мынадай:
макроэкономикалық тепе-теңдікті ... ... ... бәсекелестік қабілетін қамтамасыз ету;
бағалы қағаздар нарығы агенттерін ... ... ... ... қорғау: бағалы қағаздарды әкімшілік-мемлекеттік тіркеу,
бағалы қағаздар нарығына ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығына жіберу ережелері, шетел
инвесторларың бағалы қағаздар нарығына ... ... ... ... ... ... операциялар бойынша
салықтық жеңілдіктер жүйесін жасау және қолдану, мемлекеттік бағалы
қағаздармен ... ... ... ... сұраныс пен ұсынысты
реттеу. Нарық экономикасы дамыған елдерде инвестициялық бизнесті бақылауға
және ... ... ... яғни ... мен ... органдардан басқа
да сол саланын өздерінде өзін-өзі бақылау және өзін-өзі реттеуді қамтамасыз
ететін заңдар мен ... ... ... ... ... ... өздері мәміле жасасу
тәжірибесіне қатынасады;
өзін-өзі реттеуші ұйымдар, ... ... ... ... ... ... ... реттеу жүз жыл бойы қалыптасып өзінің тиімділігін сақтап
келеді, себебі, бұл ... ... ... ... экономикалық
мүддесінде болады. Қазіргі өзін-өзі реттеу, мемлекеттік реттеумен қатар
бағалы қағаздар облысындағы бизнес үшін ... ... ... ... қала
беруде.
Өзін-өзі реттеу өзінің көпжылдық іс-тәжірибесінде нақты ... және ... ... ... ... тәжірибелерінің
ерекшеліктерін, жұмсалымдарды қорғау, құқықтық және ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде өзін-өзі реттеу қалыптасты.
Мемлекеттік және өзін-өзі реттеушы ... ... ... ... ... шарты.
Өзін-өзі реттеудің төрт ұйымдастыру ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығының ... жеке ... ... ... ... кеңесі;
өзін-өзі реттеуші жүйемен ... ... ... ... заң ... ... ... тарапынан өзін-өзі реттеуге
байланысты өкілеттік ... Бұл ... ... ... типіне
байланысты ажыратылады. Негізінен өзін-өзі ... үш ... ... ... ... реттеу; нарыққа қатынасушылар облысында
реттеу; сұраныстарды орналастыру ... және ... ... өзін-өзін реттеу сфералары екінші реттегі нарықтағы бағалы
қағаздарды анықтауды; нарықтық ... ... ... ... және ... ... және ... брокерлерге қойылатын басты талаптарды, коммерциялық
этикалар кодексін; ... және ... ... ... ... ... және өзін-өзі реттеуді қамтамасыз
етушілерге қор ... ... оның ... ... ... ... өтімділігі. Өтімді нарық жеке мәмілелерімен, ... ... аз ғана ... және сатып алушылар бағалары арасындағы аз ғана
алшақтықтың болуымен сипатталады. ... ... ... қолайсыз
жағдайларды туғызып, инвесторлар арасында дүрбелеңге жол ... ... ... ... ... ... Мұндағы брокерлік фирмалардың әр
басқан қадамы, яғни биржадан орын ... ... ... ... биржалық мәміле
жасағанға дейінгі қадамдарында биржаның әкімшілігімен комитеттерімен
дайындалған көптеген ... мен ... ... Инвестициялық бизнес
жұмысшыларының кәсіби бірлестіктері биржалар сияқты, бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... береді және
инвесторлардың мүдделеріне сай, шыншыл, тепе-теңдік, этикалық мықты
бизнесті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар туралы заңдары Қазақстан
Республикасының ... ... ... және ... ... мен ... Республикасы Министрлер кабинетінің
актілерінен, Бағалы қағаздар жөнінде Ұлттық ... осы ... ... өкілеттіктер шегінде шығаратын актілерінен, ал
Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген ... ... ... ... өз ... ... актілерінен тұрады.
Негізгі ұғымдар:
«брокер» - бағалы қағаздармен мәміле жасауды шарт ... ... ... үшін және ... есебінен әрі бұл ретте өз атынан ... ... ... ... асыратын, сол үшін белгілі бір ... ... ... ... ... ... нарықта қалыптасатын
қатынастарды қоспағанда сол бағалы қағаздармен ... ... ... қағаздар нарығының әр түрлі субъектілері жүзеге
асыратын ... ... ... ... айналысы кезінде қалыптасатын
қатынастар;
«мемлекеттік бағалы қағаздар» - ішкі мемлекеттік заим облигациялары,
сондай-ақ ҚР-ның заң ... ... ішкі ... ... ... ... да ... қағаздар;
«бағалы қағаздар депозитарийлері» - бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой
қатысушылары құратын ... ... оның ... ... ... және оның ... өз ... мүддесі үшін осы
бағалы қағаздармен жасайтын мәмілелерге техникалық қызмет көрсету, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ... асыру.
«Дилер» - бағалы қағаздарды кейінен қайта сату нәтижесінде пайда алу
мақсатымен өз ... және өз ... ... ... осы ... ... жасайтын тұлға.
«Инвестор» - өз атынан және өз есебінен бағалы қағаздар сатып алатын
жеке немесе заңды тұлға.
«Котировка» - қор ... ... ... да ұйымдастырылған бағалы
қағаздар нарығында бағалы қағаздардығ нарықтық бағасын белгілеу.
«Бағалы ... ... - есеп ... ... ... талартары мен міндеттемелерін есепке алуға негіздеоген ақшасыз есеп
айырысу жүйесі.
«Бағалы қағаздардан тыс котировкалау ... - ... ... ... ... бірлестігі құратын ұйым, оның ҚР-ң заң
актілеріне сәйкес заңды тұлға ... ... және ... тыс ... ... бағалы қағаздарды котировкалау функциясын жүзеге асырады.
«Лектинг» - қор ... ... ... да ... ... ... ... мәмілелердің мәні болып табылатын бағала
қағаздарға рұқсат ету және олардың есебін алу.
«Тәуелсіз ... - ... ... иеленушілердің реестірін
жүргізу функциясын жүзеге асырушы мамандарылданған ұйым.
«Бағалы қағаздардың айналысы» - бағалы ... ... ... ... ... нарығы» - бағалы қағаздардың
айналыс саласы, мұнда ... ... ... ... осы мәмілеге
қатысушылар белгіленген процедуралар және шарттармен реттеледі.
Кәсіпқой қатысушылардың бірлестігі - ... ... ... ... заң ... ... ... кәсіпқой
қатысушылардың бірлестігі болып табылады, бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... үшін ... жасау мақсатымен
олардың ерікті түрде қатысуы мен мүдделерінің ортақтығы негізінде іс-әрекет
жасайтын заңды тұлға; бағалы ... ... ... - ... ... және ... орналастыру процессінде эмитент немесе оның
тапсыру бойынша бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... бағалы қағаздар» - басқа бағалы қағаздар арқылы көрсетілген
құнға ие бола ... ... ... қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушылары» - бағалы қағаздар
нарығында қызметтің бір немесе бірнеше түрін жүзеге ... үшін ... жеке және ... ... Қор ... - ... қағаздардың тұрақты
жұмыс істейтін ұйымдастырылған нарығын білдіретін ұйым, мұнда сатушылар мен
алармандар ... ... ... жасаушы қажет нәрсенің бәрімен
қамтамасыз етеді, ондай сауда мәміле ... ... ... ... ... және тараптардың осы мәмілені ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге
асырылады;
«Эмиссия» - эмитенттердің бағалы қағаздарды айналысқа шығаруы; бағалы
қағаздар ... өз ... ... ... ... ... және осы
бағалы қағаздар эмиссиясы шарттарынан міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздары нарығының объектілері ҚР
заңдарына сәйкес шығарылған бағалы қағаздардың ... ... ... ... ... пен ... ... ҚР аумағында айналысқа
рұқсат етілген эмитент - ... ... ... ... өзге
мемлекеттердің бағалы қағаздары болып табылады. ҚР ... ... ... ... ... ... мына түрлеріне рұқсат
етіледі: акциялар, облигациялар, банк сертификаттары, вексельдер және ҚР
бағалы ... ... ... комиссиясының шешімдеріне сәйкес бағалы
қағаздар деп танылған бағалы ... ... ... ... туынды
бағалы қағаздар. ҚР-сы аумағындағы айналысқа ҚР заңдарында көзделген тәртіп
пен шарттар ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар.
Акциялар, облигациялар және ҚР бағалы қағаздар ... ... ... ... ... да ... емес бағалы қағаздар
мемлекеттік тіркеуге жатады. Мемлекеттік ... ... ... ... қағаздарды, сондай-ақ ҚР бағалы қағаздар ... ... ... бойынша басқа да бағалы қағаздардың эмиссиясы
мемлекеттік тіркеуге жатпайды.
Бағалы ... ... ... эмитенттер, инвесторлар, бағалы
қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушылары болып табылады.
Бағалы қағаздар эмитентінің жоғары тұрған ... ... ... ... бағалы қағаздарда көрсетілген құқықтар эмитент
құжаттарындағы жазумен ... ... ... ... ... сипат берілген бағалы қағаздарды ... ... ... Эмитент инвесторларының талап етуі бойынша олардың
құқықтары бағалы қағаздар болып табылмайтын ... ... ... үзіндіні беру жөніндегі тікелей шығындар инвесторлардың есебіне
жатқызылуы мүмкін.
Бұл көрсетілген тәсілдермен құқықтарды баянды ету бұл ... ... мен беру үшін ... ... ... Бағалы қағаздардың
депозаторийлері ресми жазбалардың сақталуына олардың ... ... ... ... ... ... ... табыс етуге және
жүзеге асырылған мәмілелер жайында ресми жазбалар ... ... ... қағаздар депозаторийлерінің қызметі ҚР заң ... ... ... құру және ... ... бір ... ... жүйесін және салааралық қайта бөлуді өзгертуге
нарықтық ... ... ... ... қанағаттандыруға
және бұл нарыққа салааралық капиталдың қайта құйылуын реттеуші болуға, ірі
кәсіпорындар мен ... ... ... болуға мүмкіндік береді.
Бағалы қағаздар нарығының дамуы экономиканы көтеруге мынадай шараларды іске
асырғанда ғана ... ... ... ... ... шағын кәсіпорынды қолдау, ақша айналысын нығайту.
Тауарлар мен қор құндылықтарының ... ... таяу ... ... ... және бір ... капитал жұмсалымдарын
үлестіруден тауарлар және қаржы тасқындарының нарықтық реттеу әдісіне өтуге
мүмкіндік ... ... ... ... құрылымдары мемлекет
иелігінен алудын ең басты құралдарының біріне және өнеркәсіпті ... ... ... жеке және заңды тұлғалардың ақшалай табыстарын
жұмылдырудың ... ... ... ... да ... қағаздар
нарығына қатынасушылардың барлығының алдында бағалы қағаздармен ... ... мен ... ... биржалық істі регламенттеуді
үйрену; мемлекеттік ... ... және ... іс ... ... міндеттері тұрады [37, 6б.].
ҚР-да қазіргі кезде бағалы қағаздардың бірнеше түрлері айналысқа
шыққан, ... ... ... ... ... қазыналық
міндеттемелер,қазыналық вексельдер және т.б. Бағалы қағаздардың ... ... ... аясы ... ... нарығы болып табылады.
Бағалы қағаздар бұл аяға оның эмиссиясының ... ... ... оны ... ... ... міндеттемені орындағанға дейін жүреді.
Осы міндеттеменің іске асырылу ... ... ... ... ... және әртүрлі азаматтық құқықтық мәмілелердің объектісі де бола
алады.
Осы мәмілелердің субъектілері ... ... ... ... ... жеке және ... тұлғалар. Бағалы ... ... ... ерекше орынды ҚР-ң ... ... ... беретін және тиісті лицензия (рұқсат) алған кәсіпқой
қатысушылар алады. Кәсіпқой қатысушылардан басқа тағы да ... ... ... бірі - ол ... ... айналысқа шығаратын
тұлғалар, яғни эмитент және бағалы қағазға өзінің ақша қаражаттарын ... яғни ... ... ... ... ... ... инвестор
да, кәсіпқой қатысушы да бола алатын мемлекет те ерекше орында тұрады. Сол
сияқты мемлекет жалпы ҚР-да ... ... ... ... ... ... субьект болып табылады. Мемлекет қана бағалы қағаздардың түрлерін,
оларды айналысқа шығарудың шарттары мен тәртібін ... ... ... ... ... қызметтің түрлерін белгілейді және оған рұқсат
береді, бағалы ... ... ... ... және ... ... ... қағаздар нарығының өзі осы мүліктік құжаттың айналыс аясы
ретінде жеке ... ... ... Сол сияқты ол әртүрлі топтастырылуы
мүмкін, оның ішінде бағалы қағаздардың экономикалық табиғаты; кірістерді
төлеу ... ... ... уақытша ақша қаражаттарын ... ... ... ... ... ... ... бағалы
қағаздардың бастапқы және кейінгі айналыстарымен байланысы [10, 5 б.].
Әрине бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... бар, ... ... тарапынан бағалы қағаздарды бастапқы және қайталама
нарықтарға бөлу ғана үлкен ... ие ... ... деп ... да осы ... ... ... қағаздар нарығы бағалы қағаздармен ... ... ... ... Бірақ мәмілелердің тізбегінде бағалы
қағаздар пайда болып, ... ... түсе ... ... ғана ... Мұндай мәміле бағалы қағаздардың эмиссиясы, оларды айналымға шығару
және оны ең алғашқы сатып алушыға сату болып ... ... ... ... - ... өз ... ... айналымға шығару шартынан туындайтын міндеттемелерді алуға
келіскен заңды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... иелеріне – жеке және заңды тұлғаларға сатуы. Эмиссия мына
жағдайларда жүзеге асырылады:
акционерлік ... ... және ... оның ... ... ... жолымен акционерлік қоғамның алғашқы жарғылық капиталының
көлемін ұлғайтқанда;
облигациялармен өзге де борыштық міндеттемелер ... ... ... тұлғалардың заем капиталын ұйымдастырғанда.
Өкілетті орган бағалы қағаздар эмиссиясын тіркегеннен кейін акцияларға
ұлттық идентификациялық нөмір және мөр ... ... ... ... ... ... ... хат береді [36].
Мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін эмитент он күнтізбелік күн ішінде
оны орналастырғанға дейін мемлекеттік және орыс ... ... ... ... ... ... Эмиссиялық бағалы қағаздарды
орналастыру туралы хабарлама:
- эмитенттің толық аты-жөнін және орналасқан ... ... ... ... ... ... тіркеудің күні,
олардың түрлері және санын;
- эмитенттің бөлімшелері және лауазымды тұлғалары туралы мәліметтер,
андеррайтердің аты-жөні және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді қамтуы
керек.
Ұлттық идентификациялық нөмірді беру тәртібі ... ... ... ... ... ... [36]. ... орган ҚР-ң Ұлттық банкі болып табылады.Ұлттық Банк Басқармасының
“Эмиссиялық бағалы ... ... ... ... ... ... ... сәйкес ұлттық идентификациялық нөмір он ... ... ... ... ... латын алфавитінің бір әрпінен
(номердің бірінші позициясы) және төрт араб цифрынан құралады. ... ... ... ... ... және бесінші позицияда бірден бастап өсе
береді, бесінші позициядан бастап ... оңға ... ... ... А999 ... ... кейін латын алфавитінің келесі әрпіне
көшеді және номер қайтадан бірден басталады.
Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... оны айналысқа шығарады және оларды потенциялды инвесторлардың
арасында тарату үшін іс-шараларды жүзеге ... ҚР-ң ... ... ... ... акцияларды орналастырудың екі тәсілін атап
көрсетуге ... ол ... және ... арқылы. Бұл тәсілдермен
орналастыру үшін инвесторлар эмитентке жазбаша арыз беруі керек. ... ... ... ... мен ... қойылатын талаптар
эмитенттің ішкі құжаттарымен белгіленеді [36]. Жазылу ... ... ... ... ... алған барлық тұлғаларға бірыңғай
баға бойынша жүргізіледі. Ал облигацияларды орналастыру облигацияларды
шығару ... ... ... мен ... ... ... бағалы қағаздардың эмиссиясы және эмитентпен оларды алғашқы
орналастыру бағалы қағаздардың бастапқы нарығын құрайды. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... көрініс
табатын,мемлекет, шаруашылық серіктестіктер, акционерлік қоғамдар ... ... яғни ... ... ... ақша ... ... қағазды сатып алушы тұлғалар. Бастапқы бағалы қағаздар нарығына
қатысты инвесторлар жаңадан ... ... ... ... оның өкілдік берген тұлғасынан сатып алады;
• эмитент пен инвестордың арасында делдал болып ... ... және ... алғашқы орналастыру бойынша эмитенттің
қызметтерін атқаратын құрылымдар. ҚР-ң заңдары бойынша мұндай қызметті
банктер атқарады;
... ... ... ... ерекше роль мемлекетке берілген.
Ол өзінің органдары арқылы бағалы қағаздар ... ... заң ... ... ... ... қағаздарды
шығаруды тіркеу, олардың айналысына бақылау ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығының әрекет етуі мен
дамуының қажетті шарттарын анықтайды.
Бағалы қағазды айналысқа шығару бағалы қағаздың ... ... ... көрсетеді. Айналысқа шығарылған бағалы қағаздар әлемдік тәжірибеде
екіге бөлінеді нарықтық және ... [37, 31б.]. ... ... ... ... ... берілуі немесе сатылуы мүмкін емес. Мұндай
қағаздың ... оны ... ... ала ... ... мерзім
өткеннен кейін оны өтей алады, бірақ үшінші тұлғаларға сатуға құқығы жоқ.
ҚР заңдарында ... ... бөлу ... ... ... барлық
түрлері еркін айналысқа түсе алады.
Қазіргі уақытта бағалы қағаздар нарығының тартымды құралдарының өте
зәру ... ... бұл ішкі ... ... ... ... ... өсуі себепті еді. Институционалдық
инвесторлардың құралдары үшін тартымды тапшылықты білдіретін басқа фактор ... ... оның ... ... ... ... ... банктер болатын акциялар бойынша қазақстан қор биржасының ресми
тізіміндегі ... ... ... ... ... жоғары деңгейі болып табылады. Сонымен, зейнетақы активтерін
инвестициялық басқаруды жүзеге ... ... ... ... ... ... түрлендіру мақсатында өздерінің
басқаруындағы зейнетақы активтерін шетелдік нарықтарға орналастыруға мәжбүр
болып ... ... іске ... ... бағыттар бойынша рәсімдер мен іс-
шаралар жүйесін ... ... ... ... ... ... ... сақтауға, ұсақ акционерлердің
құқықтары мен мүдделерін қорғау ... ... ... ... және ... ... қызметінің айқындылығын нығайтуға,
бағалы қағаздар бойынша ... ... ... ... салық заңдарын
жетілдіруге ерекше көңіл аудару ... ... ... ... ... тартымдылығын арттыру;
- облигациялардың жаңа түрлерінің (агенттік және ... және ақша ... жаңа ... ... ... ... сертификаттар) пайда болуын ынталандыру бойынша іс-шаралар
жүзеге асыру шеңберінде борыштық міндеттемелер ... ... ... депозитарлық қолхаттар, борыштық ... және ... ... ... ... және ... ... құралдары, келісім- шартқұралдарының пайда болуы мен
қалыптасуын ынталандыру бойынша іске асыру шеңберінде туынды ... мен ... ... нарығын дамыту.
2 Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығын құқықтық ... ... ... ... ... және бағалы қағаздар нарығын
дамыту жолдары
Қазіргі заңнамада бағалы қағаздар нарығының құқықтық ... ... ... ... қағаздар нарығын қаржыдық
нарықтың құрамдас бөлігі ... ... ... нарық деп капиталға
ұсыныс пен сұраныс негізінде делдалдардың көмегімен несие беруші мен несие
алушының ... ... ... бөлу ... түсінеді[38, 9б.].
Жалпы алғанда бағалы қағаздар нарығын оған қатысушалардың арасында
бағалы қағаздарды ... мен ... беру ... ... ... деп ... болады. Бағалы қағаздарды реттеу Қазақстан
Республикасының «Бағалы қағаздар рыногы» заңында бекітілген.
Осы заңның атауынан біз ... ... ... оның реттеу пәні боып
табылатының байқадық. Яғни тар ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың және өзге де қаржы құралдарының шығарылуы,
орналастырылуы, айналыста болуы және өтелуi процесiнде ... ... ... ... ... ... құрылуы мен қызметi
ерекшелiктерiн реттейдi, бағалы ... ... ... ашық ... ... ... iстеуiн қамтамасыз ету, инвесторлар мен бағалы қағаздарды
ұстаушылардың құқықтарын, бағалы қағаздар рыногы ... ... ... мақсатында бағалы қағаздар рыногын реттеу мен қадағалау
тәртiбiн ... Осы ... ... ... ... ... қағаздар
деп бір шығарылым шегінде біртекті белгілер мен реквизиттері болатын, осы
шығарылым үшін ... ... ... ... және айналысқа
түсетін бағалы қағаздар саналады.
Бағалы қағаздар нарығы қаржылық нарықтың ... ... ... бизнесті, соның ішінде өндірісті ... және құру ... ... және бөлу механизімін білдіреді. Бағалы қағаздар нарығының
өзінің құрылымында екі аяны бөліп қарауға ... ... ... ... ... Олар ... ең ... мақсаттары бойынша ажыратылады.
Бағалы қағаздар нарығы мәні бойынша ... ... алу мен ... ... [34, ... ... бағалы қағаздар нарығы деп кез келген бағалы қағаздар
шығару мен ... ... ... ... ... ... ... нарығы негізінен бағалы қағаздар
айналымы түсінігі арқылы түсіндіріледі. Е.А. Сухановтың көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... жасаған
мәмілелер жиынтығы» [39, 3б.].
Кәсіпкерлік құқық мамандары бағалы қағаздар ... ... ... ие ... ... айналымы ретінде анықтайды [40, 614б.].
И.В. Рукавшников «әрине, сөзсіз бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... ... жалпыға қолайлы инвестициялық жағдай жасау үшін мемлекеттің араласуы
да талап етіледі» [41, 12б.].
Е.В. Покачалованың ... ... ... қағаздар нарығы тауар
нарығының бөлігі ретінде қаржылық қызмет көрсету нарығының бір түрі ... ... ... ... рәсімделетін капитал ретінде
ақша құралдарының қозғалысына негізделген ... [42, ... ... ... деп ... ... ... бағалы қағаздыр
және басқа туынды қаржылық құрлдарға ... ... ... ... ... нарығы қаржылық жүйенің бір элементі болу қажет,
ал бұл тнститутты құқықтық реттеу тек азаматтық құқық саласымен ғана ... ... ... ... саласымен де терең зерттелуі тиіс.
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар рыногының объектiлерiне
мыналарды жатқызады:
1) ... ... ... - ... шығаруын осы
Заңда және Қазақстан Республикасының өзге де ... ... ... ... ... ... емес эмиссиялық бағалы
қағаздары;
2) Қазақстан ... ... емес ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ұйымдастырылған
бағалы қағаздар рыногында айналысқа жiберiлген мемлекеттiк емес эмиссиялық
бағалы қағаздары;
3) Қазақстан ... ... - ... ... ... ... сәйкес тiркелген және уәкiлеттi органның нормативтiк
құқықтық актiсiнде ... ... ... Республикасының
ұйымдастырылған бағалы қағаздар рыногына айналысқа жiберiлген ... ... ... ... ... ... ... шығаруын уәкiлеттi орган тiркеген
немесе уәкiлеттi органның нормативтiк ... ... ... ... Республикасының ұйымдастырылған бағалы қағаздар
рыногында айналысқа жiберiлген эмиссиялық ... ... ... ... ... ... шетелдiк мемлекеттiк эмиссиялық бағалы қағаздар;
7) туынды бағалы қағаздар және өзге де ... ... ... ... ... ... ... болып табылады [35].
Жеке және институционалдық инвесторлар, эмитенттер, бағалы қағаздар
рыногының кәсiби қатысушылары, сауда-саттықты ... және ... ... ... ... ... ... субъектiлерi болып
табылады.
Бағалы қағаздардың нарығын әр түрлі негіздер ... ... ... ... және ... бағалы қағаздар нарығы;
• Ұлттық және аумақтық бағалы қағаздар нарығы;
• Бағалы қағаздардың нақты түрлері нарығы;
... және ... емес ... ... нарығы.
Сонымен қатар, бағалы қағаздар нарығының құрамдас ... ... ... ... ... осы ... саудаға түсу тәсілі болып
табылады. Осы көзқарасқа сәйкес бағалы қағаздар нарығын мынадай ... ... ... және туынды бағалы қағаздар нарығы;
• Ұйымдасқан және ... ... ... ... ... және биржалық емес бағалы қағаздар нарығы;
• Дәстүрлі және компьютерленген бағалы қағаздар нарығы;
• Кассалық және мерзімдік бағалы қағаздар нарығы.
Бағалы қағаздар ... ... жаңа ... институттары мен
құралдарының пайда болуына және жаңа технологиялардың ... ... ... мен мүдделерін қоғау жүйесі мен әдістерін тұрақты
түрде жетілдіру қажеттілігі ... ... ... ... ... мен ... ... 2000 жылы Еуропалық Қайта құру және Даму ... ... ... қорғау» бағасына ие болды. Қазіргі кезде Ұлттық
Банк инвесторлардың құқықтары мен мүдделерін қорғау ... ... ... ... компанияларды, кастодиан банктерді және бағалы
қағаздар портфелін басқарушыларды ғана пруденциялдық ... ... ... да ... қатысушылар қаржылық тұрақтылық ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... бағалы қағаздар нарығында ақпаратты ашудың халықаралық
стандарттарына қөшу керек. Ақпаратты ашудың ... көшу ... ... ашу ... ... ... бейімдеу
негізінде,атап айтқанда, ұйымдасқан нарықта ... ... ... ... ... ... туралы ақпараттар жүзеге
асырылады. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... әділ бәсекелестікті ынталандыру шараларын
жүргізу керек [43, 62б.].
Бағалы қағаздар нарығының кейбір элементтері 20-шы ... ... ... ... ... болған. Ал қазіргі егемен Қазақстанда
бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... 90-шы жылдардың басынан бастап пайда бола бастады. Елде дамыған
бағалы қағаздар нарығы қалыптасуы үшін оның құрамдас бөліктері болуы ... ... пен ... делдалдар мен басқа қатысушылар; ... яғни ... ... қор ... ... және сол ... нарықты реттейтін және өзін-өзі реттейтін
жүйелер [44, 56б.].
Нарықтың осы ... ... ... ... ... ... Бұл ... елімізде экономикалық жүйелі реформаларды тереңдету
жолында қабылданған Қазақстанда мемлекеттік меншікті ... ... ... ... ... ... субъектілері -
акционерлік қоғамдардың құрылуын тездетуде шешуші роль атқарады. ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы болуы
мүмкін емес. Бағалы қағаздар нарығының даму деңгейі көп ... ... ... ... ... қағаздарға сұраныс халықтың тұрмысын
айқындайды. Сондықтан халықтың ... өсуі - ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының
құрылымы және бағалы қағаздардың өтіндісі ... ... ... ... ... ... қалыптасу шағында,
оның даму жолында алғашқы іс-шаралар ... ... ... ... ... ... ақша ... шығармай, оның
орнына мемлекеттік ... ... ... ... қысқа мерзімді
вексельді шығаруда. Бағалы қағаздар нарығының дамуы жолында шешуін талап
ететін экономикалық және ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында маман
кадрлардың аздығы мен халықтың ... ... ... ... ... ... ... Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық
комиссияның осы іспен ... ... ... оқу ... ... орталығының жұмысын Ұлттық комиссия төрағасының жарлығына сәйкес
құрылған Аттестациялық комиссия үйлестіріп ... ... ... ... ... нарығының негізгі үш үлгісі бар.
Банктік үлгі - онда бағалы ... ... ... ... ... қорларын бөледі. Бұл үлгі бойынша экономиканы инвестициялау мен
мемлекеттік бюджет кемшілік жоюды ... өз ... ... емес үлгі немесе нарықтық үлгі - онда бағалы қағаздар нарығы
механизмі арқылы қаржы қорын бөлумен банк емес ... ... ... бойынша бағалы қағаздар нарығы демократиялық жолмен ... ... ... жеке ... ақшасы. Ол банктен алған ақшаға
қарағанда арзан ақша.
Аралас үлгі - онда ... ... ... ... ... ... қорын
бөлумен банктер де, банк емес мекемелер де шұғылданады [45, 28 б.].
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының ... ... және ... ... ... арқылы меншік қатынастарын
өзгертуге жеке инвесторлар мен өз мемлекетіміздің әрбір азаматын қатыстыру,
соның нәтижесінде ... банк ... ... ... ... ... банктер бағалы қағаздар нарығында жеке
үстемдік роль атқарады.
2010 жылдың қаңтар айында Қазақстандық қор биржасында (KASE) ... ... ... көлемі 1 791,0 млрд теңге (эквивалент 12 095,6 млн
АҚШ доллары) құрды және 2009 ... осы ... ... ... ... ... ... жылдың желтоқсан айымен салыстырғанда сауда көлемі теңгемен 8,7%
және доллармен 8,3% төмендеді.
2010 жылдың ... ... ... қор биржасының Мемлекеттік
бағалы қағаздарды (МБҚ) сатып алу-сату секторында ... ... ... 689,7 млн. АҚШ ... теңге құрайтын 247 мәміле
тіркелген, бұл KASE сауда көлемінің 4,5% құрады. (кесте ... ... ... айында Қазақстандық қор биржасында акциялардың
сауда көлемі 2,0 млрд ... ... 13,6 млн. АҚШ ... ... ... ... осы ... салыстырғанда 89,6% (91,4% доллармен көрсеткенде)
төмендеді.
2009 жылдың желтоқсан айымен салыстырғанда сауда көлемі теңгемен 93,2%
және дорллармен 93,2% ... ... ... ... ... айында Қазақстандық қор биржасында облигациялардың
сауда көлемі 14,9 млрд теңгені (эквивалент 100,8 млн. АҚШ доллары) құрды
және 2009 ... осы ... ... 61,2% (68,2% ... төмендеді [46, 59б.].
2009 жылдың желтоқсан айымен салыстырғанда сауда көлемі теңгемен 42,2%
және доллармен 42,0% төмендеді. (кесте ... ... ... одан әрi ... оның ... мен тиiмдi
қызмет етуiн бағалы қағаздар шығару үшiн ... ... ... қорғауды қамтамасыз ету және адал ... ... ... ... ... ... Осы мақсатын iске асыру
үшiн мынадай мiндеттердi шешу қажет:
1) бағалы қағаздар рыногын қазiргi заманғы ... сай ... ... ... ... ... үшiн ... жағдайлар
жасау;
3) бағалы қағаздар рыногының институционалдық ... ... ... рыногындағы салық салу режимiн одан әрi жетiлдiру;
4) бағалы қағаздар рыногының тетiктерiн пайдалану жолымен шаруашылық
жүргiзушi ... ... ... ... iшiнде ұйымдастырылған
рынокта компаниялардың бағалы қағаздарының листингiн ынталандыру;
5) эмитенттердiң инвесторлардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... дамыту үшiн жеке тұлғалардың
ондағы ... ... ... арттыру айтарлықтай қолайлы
болады. Алайда бұл бағалы қағаздар рыногы қалай ... және ... ... ... ... ... мүмкiн емес. Халықпен қаржы рыноктары
туралы жүйелi ... әрi ... ... ... ... ... ... әрекет технологияларына оқыту азаматтардың қаражатын ел
экономикасына тартудың маңызды бейэкономикалық ынталандыру ... ... ... ... ... ... ... асырылуы тиiс. Мысалы, егер
азаматтар бағалы қағаздар рыногының арнайы терминологиясына дағдыланатын
болса, ... ... ... ... ... ... түседi. Мектеп
бағдарламасына қаржы рыногы туралы ... ... ... ... ... ... ... пайдалану көзделiп
отыр.
Өз құзыретiндегi бағалы қағаздар рыногы мәселелерi бойынша мемлекеттiк
органдар (Қаржы министрлiгi, Ұлттық ... ... мен өзге де ... ... ... ... ... нысанда пайдалана
отырып, халықты бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарында (радио, телевидение, газеттер мен
журналдар) жариялай отырып, акцияларды ... ... ... ... тиiс.
Алдыңғы қатарлы әлемдiк практикада халықтың инвестициялық сауаттылығын
арттыру мәселелерiне зор көңiл бөлiнедi, өйткенi бұл ... ... мен ... мүдделерiн қорғау проблемасымен тығыз ... ... ... ... ... Халықаралық Кеңесi (ICSA)
Инвесторлары оқытудың ең үздiк практикасының қағидаттарын (бұдан әрi - ICSA
Қағидаттары) қабылдады, бұларды ... ... ... ... ... (IOSCO) да ... ICSA құрамына әлемдiк бағалы қағаздар
рыногының негiзгi белсендiлiгi үлесiне тиетiн 11 ... ... ... ... мен өзiн өзi ... ... ... әрi - ӨРҰ)
кiредi [47, 45б.].
Қазақстандық бағалы қағаздар рыногында ICSA қағидаттарын пайдалануға
және енгiзуге жәрдемдесу, ... ... осы ... ... гранттарын тарту көзделедi.
Қазақстанда мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын дамыту ерекшеліктері
туралы қорытындылар жасау қажет:
Біріншіден, әдетте мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының тиімді ... ... ... ... алып келеді. Қазақстанда қор нарығының
пайда ... мен ... оның ... әрдайым өндірістің құлауы аясында
жүзеге ... Бұл ... ... ... ... ... құбылысын
туғызды.
Екіншіден, нарықтың «таза болмауы», ондағы операциялардың
тәуекелділігі, ... ... жабу үшін ... қарыз
міндеттемелерінің басым болуы қысқа мерзімді ... ... ... Ал бұл, өз ... бос қаржыларды экономиканың дамуының маңызды
факторы болып табылатын ұзақ мерзімді инвестициялаудан алшақтатып жіберді.
Үшіншіден, қазақстандық ... ... ... ... ... инфляцияны күту тұрақсыз және теріс әсер етеді. Бұл ... ... ... тән. Ақшаның құнсыздану қаупі инвесторлардың стратегиялық
сипаттағы ұзақ мерзімді салымдарды салудан тартынуға алып келді.
Шетелдердің ... көз ... ... ... ... бағалы қағаздар шығару ... ... ... ... қор құралдары нарығы әзірше құрылмады, бұл
бағалы қағаздар нарығына дағдарыстың теріс ... ... ... ... ... қызмет ететін қор нарығын құру жолына
күрделі кедергі болып бағалы қағаздар бойынша реттеу ... ... ... ... ... қор нарығының қалыптасуы көптеген проблемалардың
туындауына алып ... ... ... алу ... ... нарығының қарқынды
дамуы мен әрекет етуі үшін қажет.
Ұлттық бағалы қағаздар нарығын дамытудың ... ... ... ... ... әсер ... ... факторларды жеңе білу. Саяси және
әлеуметтік тұрақтылықты сақтау;
- бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... ... өндірісті қалпына келтіру мен дамыту
мақсатына бағыттау;
- бағалы қағаздар заңнамаларын және бұл ... ... ... ... қағаздар нарығын бағалау үшін көрсеткіштер жүйесін құру және
ақпараттардың жариялылығы қағидасын жүзеге асыру.
Казіргі таңда бағалы қағаздар нарығын ... ... ... Ұйымдастырушылық деңгейін көтеру және мемлекеттік бақылауды
күшейту.
... ... ... ... ... ... қағаздар нарығында кәсіби мамандарды даярлау;
• Бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ақпарат
жүйесін құру.
Сонымен, қазақстандық мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының жайлап
дамып келе жатқанын байқауға ... ... ... ... қор ... қаржы нарығының маңызды бөлігін қалыптастыра
отырып, тез әрі жоғары деңгейде дамуға ... бар. ... ... жоғары деңгейде қалыптасуы үшін қолайлы және тиімді құқықтық
базаны құру қажет.
2.2 Қазақстан Республикасында бағалы ... ... ... ... ... Президентінің «Қазақстан – 2030. Барлық
Қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және ... ... Өз ... ... ... ... құнды қағаздар
нарығын іске «қосамыз» деп көрсеткен [2]. ... ... ... және ... ... бірнеше кезеңдерден өтті.
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының қызмет ... ... ... ... жыл ... ... қағаздар нарығының алғашқы
элементтері 1991 жылы КССР заңдарының базасына негізделіп акционерлік
қоғамдар, брокерлік фирмалар, қор ... ... ... ... ... ... 90-шы ... бағалы қағаздар нарығының
даму ерекшеліктері - нарық бағалы қағаздармен ... бір ... бұл ... баяу ... алуымен байланысты болды,
сонымен қатар ҚР Ұлттық банкі мен ... ... ... ... ... ... жүйесі болмауымен көрініс тапты.
Бағалы ... ... ... ... ... түсіндірілді.
Біріншіден, нақты бағалы қағаздар нарығы құрылмады, яғни кең ... ... ... ... ... орын ... Екіншіден,
өндірістің құлауы мен үкіметтің нақты экономикалық бағдарламасының болмауы
мемлекеттік пайыздық бағалы қағаздарға халық пен заңды тұлғалардың ... ... ... ... ... банкіне өзінің
мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын, оның құрылымы мен мемлекеттік бағалы
қағаздардың түрлерін құру қажет болды. Бұл ең ... ... ... ... үшін ... ... ... қағаздар түрлерінің көмегімен
және оларды сатудың әртүрлі мерзімдерімен ... ... ... ... ету мүмкін болды.
90-шы жылдардың басында бағалы қағаздар нарығы біртұтас толық организм
болып табылмады: мемлекеттік және жеке ... ... ... ... ... ... жеке ... бәсекелестік механизімі шын
мәнінде әрекет етпеді. Бұл ... те, жеке де ... ... ... ... ... жж. ... Республикасында бағалы қағаздар нарығы әлі де
болса дұрыс дамымады, себебі нарықтың өзіндік ... ... ... ... және ... нарық арасында нақты айырмашылық болмады
[48, 32б.].
Ең ... ... ... ... ... заң 1991 жылы ... ... ССР-індегі бағалы қағаздар айналысы және қор биржасы
туралы” Қазақ ССР-нің заңы болды. Ол небәрі 14 ... ... және ... ... 1 ... ... ... Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу
органы ретінде Қаржы Министрлігі белгіленді, ол:
• бағалы қағаздарды тіркеуді жүзеге асырды;
• бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... ... қор ... тіркеді [49].
Бағалы қағаздар нарығына қатысушылардан бағалы қағаздармен жасалатын
операциялар туралы қажетті мәліметтерді сұратуға, ... ... ... ... тоқтатуға немесе шектеуге, бағалы қағаздармен
делдалдық ... ... ... ... ... ... жоққа
шығаруға құқығы болды.
Аталған заңға сәйкес Қаржы Министрі қор биржасындағы Қаржы Министрінің
өкілі - мемлекеттік комиссарды ... ... ... міндеті
биржалық қызметті атқару барысында заң және биржа жарғысының талаптарын
сақтауға бақылау жүргізу және биржаның ... ... ... құқығы болды. Бұл заң сонымен қатар қор биржасында тауарлық және
валюталық биржалардың қызметін ... ... ... ... ал биржада 20-дан астам құрылтайшы болуы керек.
1991 жылы 24 маусымда Қазақ ССР ... Н.Ә. ... ... және ... ... ... заңына қол
қойылды. Осы жылдың 13 ... ... ... ... ... ... ... “Бағалы қағаздар туралы” Ережесін бекітті. Бұл Ереженің
неғұрлым маңызды нормалары мыналар болды:
- бағалы ... ... мен ... ... ... әртүлі дәрежедегі акцияларды шығаруға жол берілді, бір акцияның ең
төменгі номиналдық құны 100 сомнан кем болмауы ... ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ қоғамдық ұйымдарға немесе ... ... ... ... ... ... ... кооперативтер одағының, коммерциялық банктердің, шаруашылық
қоғамдарының және серіктестіктерінің, ... ... ... ... ... эмитенті болып табылатын мекемелердің акцияларын
шығару көзделді. Мұндай ... ... ... ... ұжымының
меншігіне түсетін табыстың негізінен төленді.
Атаулы және ұсынбалы бағалы қағаздарды шығаруға жол берілді, ... ... ... тек ... ... иегері бола алады деп
көрсетілді. Акционерлік қоғамның жай ... және ... ... ... алатындығы анықталды.
Сонымен қатар, 1991 жылы “Бағалы қағаздармен жасалатын ... ... заң ... 1992 жылы 1 ... ... ... ... сәйкес:
- эмиссияның 0,5% номиналдық құны мөлшерінде бағалы ... ... ... ... 1000 ... 1 сом ... ... бағалы қағаздарды
сату-сатып алу мәмілелерін жасауға;
- әрбір 1000 сомнан 3 сом мөлшерінде бағалы ... ... ... ... ... ... ... бойынша және оның есебінен бағалы қағаздарды сату
бойынша делдалдық мекемелер бағалы қағаздармен жасалатын ... ... ... жылы ... ... ... Қаржы Министрлігі бағалы қағаздардың
алғашқы эмиссиясын тіркеді. Ол ... ... ... оның ... 1993жылы 13 тамызда Қаржы Министрлігі алқасының
қаулысымен бекітілген ”Қазақстан Республикасындағы акционерлік ... ... ... ... ... ... және ... тәртібі
туралы” Инструкцияның негізінде аталған министрлікпен 1995 жылдың көктеміне
дейін ... ... ... бастап бағалы қағаздар нарығында ... ...... қызметті жүзеге асыратын заңды және жеке ... ... ... ... ... беру ... ... қаулысымен бекітілген “Бағалы қағаздар нарығында делдалдық
қызметті жүзеге асыру құқығына ... беру ... ... ... негізінде Қаржы Министрлігімен жүзеге асырылды. 1994 жылдың
аяғына 1460 жеке және 98 ... ... ... ... ие болды.
1993 жылы 30 шілдеде Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинеті”
Қазақ ССР-ң заңына ... мен ... ... ... ... ... ... туралы Ережеге өзгерістер мен ... ... ... ... оған ... ”акцияларды тіркеу кітабы”
деген түсініктің орнына “реестр” деген түсінік енгізілді.
1994 жылдың аяғына 1460 жеке және 98 ... ... ... ... ... Және де кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы заңды тұлға бағалы
қағаздармен операциялар жасауға арнайы рұқсаты бар ... ... ... ... ... ... асыруға құқығы болмады.
Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын дамытудың маңызды жағы болып оны
тиімді заңнамалар көмегімен ... ... ... Ең ... ... ... туралы заң 1991 жылы 11 маусымдағы ”Қазақ КСР-індегі бағалы
қағаздар айналысы және қор биржасы туралы” ... ... заңы ... ... 14 баптан тұрды және күшіне сол жылдың 1 ... ... ... ... ... батыс мемлекеттерінде орын алғандай, мемлекеттік
бағалы қағаздар мен биржалар туралы заң қабылданбады. Бұндй заң ... ... ... және 1934 жылы ... ... ... ... уақытқа
дейін күші бар. Жапонияда бұл заң соғыстан кейін қабылданды және кейінгі
жылдары көптеген өзгерістер енгізілді.
1994 жылы 20 ... ... ... ... ... ... ... салық салу туралы” Жарлығы қабылданды.
Оның ... ... 1993 жылы 13 ... ... валюта-теңгенің
айналысқа енгізілуіне байланысты болды. Осы күні Қазақстан Республикасы
Президентінің тағы ”Бағалы қағаздар нарығын ... ... ... ... қабылданып, оған сәйкес бағалы қағаздар жөніндегі Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық Комиссиясы туралы Ереже
бекітіліп, оның құрамында Орталық депозитарий құру ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Министрлер
Кабинетімен 1994 жылы 3 қарашада “Қор биржасы және бағалы қағаздарды шығару
және айналысқа жіберу ... ... ... және ... қағаздар туралы”
Уақытша ереже бекітілді. Жаңадан бекітілген бұл ереже:
1)”бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызмет” деген түсінікті енгізді.
Оның түрлері ретінде мыналар ... ... ... ... ... ... бойынша өзге де қызмет түрлері.
2)Министрлер Кабинетімен бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... ереже қабылдау қарастырылды;
3)бағалы қағаздар эмиссиясын тіркеу және бағалы қағаздар нарығында
кәсіби қызметті лицензияландыру бойынша ... ... ... ... ... ... ... құқығын лицензияландыру
қажеттілігін енгізді;
5)биржа құрылтайшыларының ең төменгі мөлшерін белгілейтін норманы алып
тастады;
6)қор биржаларына тауар биржаларының қызметтерін атқаруға тыйым салды;
7)бағалы ... ... ... ... ... және ... ... құру мүмкіндігін қарастырды.
1995 жылы 11 қаңтарда Қазақстан Республикасының Президенті ”Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... мәселелері”
деген Жарлық шығарды. Ол бағалы қағаздар жөніндегі ... ... ... Оған сәйкес Ұлттық Комиссияның төрағасы С.Г. Темірболатов,
мүшелері В.А. Быков, А.А. Бисембаев, И.К. Садвакасова, Г.Н. ... ... [61, 33 ... жылы 21 ... ... ... ... ”Бағалы
қағаздар және қор биржасы туралы” заң күші бар Жарлығы шықты. Аталған
Жарлықта:
1) бағалы ... ... ... ... ... ... ... нарығына мемелекеттік реттеуді жүзеге асыратын, сондай-ақ
нарықтың қалыптасуына және оның қатысушыларының құқықтары мен ... ... ... ... ... ... Кабинетінің
құрамындағы мемлекеттік басқарудағы орталық орган ретінде анықталды;
2) бағалы қағаздар нарығында ... ... жаңа ... ... ... бойынша клирингтік қызмет;
• басқа ивесторларға тиесілі бағалы қағаздар портфелін басқару ... ... ... ... ... ... жүргізу бойынша
қызмет;
• кәсіпқой қызметтің өзге де түрлері;
3) ең алғаш рет қор биржасы мүшелерінің ең төменгі ... ... ... кем ... ... болды;
4) ең алғаш рет қор биржасында айналысқа жіберілген бағалы қағаздар
сол биржаның мүшелері болып табылатын тараптардың ... ... ... ... табылады деген норма енгізілді. Осы күні Қазақстан Республикасы
Президентінің 1994 жылы 20 мамырдағы Жарлығы күшін жойды.
20 мамыр 1995 жылы ... ... ... ... ... ... Бұл ... жабық акционерлік қоғамның акционерлерінің ең жоғарғы мөлшерін
анықтады (елу адамнан артық емес);
2) бағалы қағаздар туралы ... ... ... ... акцияларды
шығаруға мүмкіндік берді;
3)“депозитарий” деген түсінікті акционерлердің ... ... ... ... ... ... ... қызметті
жүргізуге құқығы бар банктерге, депозитарийге және өзге де ... ... ... ... ... ... заңды тұлға
ретінде түсіндірді.
1996 жылы 28 наурызда Үкіметтің қаулысымен Қазақстан Республикасының
бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің “Бағалы қағаздар және қор ... заң күші бар ... ... ... Министрлер Кабинетінің
құрамындағы орталық орган деп бекіткенімен, жаңадан қабылданған Ереже оны
Үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... жылы 17 мамырда отандық қор нарығының инфрақұрылымын құру бойынша
шаралар кешенін қарастыратын “Қазақстан Республикасында ... ... даму ... ... жылы наурызда қазақстандық бағалы қағаздар нарығының құқықтық
инфрақұрылымының негізі болған заңдар пакеті қабылданды:
“Бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы инвестициялық қорлар туралы”.
1997 жылы 20 ... ... ... Президенті “Қазақстан
Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы” заңға қол қойды. Бұған
сәйкес бағалы қағаздар жөніндегі ... ... ... ... ... ... реттеушісі және лицензияры болды, ... ... және ... емес ... ... қорларының
зейнетақы активтерін инвестициялаудың тәртібін анықтайтын орган болды.
1997 жылы13 қарашада Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... жаңа ... ... ол бойынша:
- Ұлттық Комиссия Қазақстан ... ... ... мемлекеттік орган ретінде анықталды;
- Ұлттық Комиссия бір ғана ... ... бар ... деп
танылды;
-Ұлттық Комиссияның басқару органдары Комиссия (жоғарға басқару
органы) және ... ... ... ... қоса ... ... және үш ... директорлардан басқа Президенттен, Үкіметтен
және Ұлттық Банктен бір-бір өкілден кірді.
1999 жылы 27 ...... ... бағалы қағаздар
нарығының даму мәселелері туралы” ... ... ... жылдарға
арналған “ Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Осы жылы 16 ... “Қазақстан Республикасының
кейбір заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы мәселелері бойынша
келесідей ... ... ... мен ... енгізілді [4,
76б.].:
1994 жылы 27 желтоқсандағы Қазақстан ... ... ... жылы 31 ... ... Президентінің “Банктер және ... ... заң күші бар ... жылы 3 ... ... ... ... Президентінің заң кұші
бар Жарлығына;
1998 жылы 22 сәуірдегі “Шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар
серіктестіктер ... ... ... жылы 5 ... “Бағалы қағаздар нарығы туралы“ ҚР-ң заңына;
1998 жылы 10 шілдедегі “Акционерлік қоғамдар туралы“ ҚР-ң заңына.
Бағалы қағаздардың ... және ... ... ... ... ... асыру мақсатында ... ... ... ... және ... ... нарығында қалыптасқан
мемлекеттік реттеудің тәртібі мен құрылымын анықтау мақсатында ... ... ... жылы 8 ... “Қазақстан Республикасының өкіметтік қарыз
алу және жергілікті атқару органдарының ... ... ... ... туралы”;
2)2000 жылы 18 тамыздағы “Жинақтарды қорғау бойынша іс-шаралар
туралы”;
3)2000 жылы 17 ... ... ... ... ... ... инвестициялық бағдарламаның ҚР-ң Үкіметімен
келісу процедурасы ... ... ... ... жылы 21 ... ... үй ... ұзақ мерзімді
қаржыландыру және ипотекалық несиелендіру жүйесінің даму Тұжырымдамасын
бекіту туралы”;
5)2000 жылы 15 ... ... ... саласының дамуы және 2000-2003
жылдарға арналған пошталық жинақтаушы жүйесінің қалыптасуының мемлекеттік
бағдарламасы туралы” Қаулылары.
2000 жылы болған маңызды оқиғалар ... ... ... ... ... ... өзіндік капиталдың
қажеттілік дәрежесіне дейін талаптың 1 ден 2 ... ... ... көтеру.
Бұл шешім “Бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушыларына қойылатын
талаптар туралы” Қаулысымен ... ... ... ... ... компанияның жарғылық
капиталының ең төменгі мөлшерінің талабын 80-нен 150 миллион теңгеге дейін
көтеру.
Бағалы ... ... ... ... ... заң ... ескіріп
отырады. Қаржылық қордың құқықтық инфрақұрылымының құрылуында маңызды
оқиғалардың бірі ... және ... ... өзге де ... ... ҚР-ң кодексінің қабылдануы болды, оның нәтижесінде
көптеген өзгерістер енгізілді, атап ... ... ... эмиссиясын тіркеуге салық алынып тасталды;
2) облигациялар бойынша сыйақының сомасын жылдық жиынтық табыстан ... ... ... ... ... ... алып ... “дивиденд” деген түсінік енгізілді.
2001 жылы 11 шілдеде ҚР-ң Президенті “Қаржылық нарықты мемлекеттік
реттеудің бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... сәйкес ҚР-ң бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық Комиссия
жойылып, оның қызметінің бәрі ... ... ... Бұл шара қаржылық
нарықты бақылау мақсатында жүзеге асырылды.
Қазір бағалы қағаздар нарығын Ұлттық Банктің ... ... және ... зейнетақы қорларының субьектілеріне қадағалау
жүргізу Департаменті реттейді.
2003 жылы 2 шілдеде ҚР-ң ... ... ... ... және ... ... ... және қаржы ұйымдарын мемлекеттік реттеу ... ... ... ҚР-ң ... қол ... ... қағаздар
нарығы туралы жаңа заңды ескі заңмен ... ... ... ... ... ... бір ... ғана орын алған. Ондағы өкілетті
органның маңызды жаңа ... ... ... қызметіне
кандидатураны тағайындау үшін келісім беру;
2) эмиссиялық бағалы қағаздарды шығаруды мемлекеттік тіркеу бөлек бір
тарауға ... ... ... ... анықтама берілген және осы туынды бағалы
қағаздармен мәміле жасау шарттары анықталған;
4) бағалы қағаздар нарығында қызметтік ... ... ... ... ... ... құқықты иеленгендер: бағалы қағадар нарығы субьектісінің басқарушы
қызметкері; бағалы ... ... ... ... ... аудитор, бағалаушы; клиенттің тапсырмасы ... ... және өзге де ... ... ... ... ... және т.б.;
5) коммерциялық құпияны құрайтын ... ... және ... ұстаушысына немесе оның өкіліне сенімхаттың негізінде ашылады;
6) бағалы ... ... ... ... ... ... ... түрлері жүзеге асырылады: брокерлік-дилерлік; бағалы қағаздар
ұстаушысының реестрінің жүйесін жүргізу, инвестициялық портфельді басқару;
зейнетақы активтерін ... ... ... ... депозитарлық, бағалы қағаздармен және өзге де ... ... ... ... органның лицензияның күшін алты айға дейін тоқтатудың
жағдайлары көрсетілген;
8)брокерлік-дилерлік қызметті жүзеге асырудың тәртібі анықталған және
т.б.
2.3 ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүйесінің бүтін бір бөлігі ретінде нарықтық қор
өзінің арнаулы ерекшеліктерімен ... ... ... қатар
шаруашылықтың барлық нарықтық жүйесінің жалпы заңдылықтарына бағынады.
Осындай ... бірі - ол ... ... ... ... ...... экономиканың жұмыс істеуінің тиімді
механизмі болып табылады. Сондай-ақ ... ... ... мен
халықтың жинақтарының құралы болып табылады.
Қазақстанның экономикасының даму ... ... ... ... ... етуі мен дамуы арасындағы қатынастарды реттеу мақсатында,
бағалы қағаздармен операцияларды тиімді өткізуді қамтамасыз ететін сәйкес
инфрақұрылымын ... ... ... үшін ... ету ... ... қағаздар нарығының кәсіпқой
қатысушыларының ... ... ... ... ... асыратын арнайы орган құру мәселесі тұрды.
Бағалы қағаздар нарығын реттеу ең маңызды мемлекет мәселесі ... ... ... ... ... ... мақсаты бағалы
қағаздар нарығындағы бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелердің барлық
қатысушыларының құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығының тиімді қызмет
атқаруы реттеуші және бақылаушы мемлекеттік органдардың қызметінсіз ... ... ... нарығын мемлекеттік реттеудің көп тәжірибесі
жиналған. Әлемдік тәжірибеде ,бағалы қағаздар нарығын реттеудің үш ... ... ... ... ... ... ... Қаржылық-банктік органдардың бақылау жолымен (ФРГ, Бельгия, Дания);
3) ... ... ... арқылы (АҚШ, Италия, Испания,
Ұлыбритания) [37].
2001 жылдың ... ... ... ... ... ... мен реттеудің американдық моделі сипатында болып келді. Бұл ең
біріншіден заңи деңгейден ... жылы 21 ... ҚР ... ... ... және қор биржасы
туралы” заң күші бар Жарлыққа қол қойды. Онда 1991жылы 11 маусымдағы ... ... мен ... ... қор ... ... ... күші
жойылғаннан кейін қалыптасқан бағалы қағаз нарығындағы мемлекеттік
реттеудегі құқықтық ... ... Осы ... ... ... ... құрамындағы, бағалы қағаздар мемлекеттік реттеуді жүзеге асыратын
бірден бір ... ... ... ... жылы 13 қарашада Президент “ҚР-ның бағалы ... ... ... ... жаңа Ережесін бекіткен №3755 Жарлығына қол қойылды.
Онда Ұлттық Комиссияның ҚР Президентіне тікелей ... және есеп ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап Қазақстанның қор ... ... ... өту белгілері көріне бастады. ҚР
Президентінің 2001 жылы 11 ... ... ... мемлекеттік реттеудің
бірыңғай жүйесін ұйымдастырудың шаралары туралы” №654 Жарлығына сәйкес ... ... ... ... ... ... оның ... функциялары
Ұлттық Банкке берілді. Сәйкесінше ҚР Ұлттық Банкінің Директорлар ... жыл 27 ... “ҚР ... ... ... қағаздарды реттеу
Департаменті” туралы Ережесін бекіткен №526 ... ... ... Банктің орталық аппаратының бөлімшесі болып табылады.
Департамент құрамына: корпоративті қаржылар басқармасы; лицензиялау
және ... ... ... және ... ... ... ... бақылау функциясы бір органға шоғырландыру
саясаты арқылы жүргізіліп отыр. Ал ол өз ... ... ... ... бірқатар жағымсыз салдарға алып келді.
Біріншіден, мұндай масштабты қайта құру қор нарығын қайта ... ... ... ... ... Ол 2-3 жылға кадрлардың ... ... ... ... ... көп әсерін тигізеді.
Екіншіден, қазақстандық жағдайда (кадрларды қаржыландырудың дефициті
кезінде) мекемелердің қосылуы нарықтың ... ... ал ... ... ... ... қосылғанға дейін түскен ресурстар сомасынан
аз болды [38]
Үшіншіден, экономикасы шектен тыс орталықтандырудың қандай салдарға
әкелетінін Кеңес Одағы ... ... ... болады.
Бұл орайда менің айтар ұсынысым: бағалы ... ... ... бағытталған заңдар жеткілікті, бірақ сол ... ... ... өз ... әрекет етпей, Ұлттық Банктің құзырына
берілгендігін қолдамаймын. Себебі бір орталықтан басқарылған бұл ... ... ... ... ... кетті.
Бағалы қағаздар нарығын реттеудің тарихи қалыптасқан екі бағыты бар:
біріншісі, мемлекеттің ... ... ... ... ... реттелетіндігі.
Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу:
бағалы қағаздар нарығы, субъектілері, ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздарды шығаруды тіркеу мен оларда көзделген
шарттар мен міндеттерді эмитенттердің сақтауын ... ... ... ... нарығына кәсіптік қатысушылар қызметін лицензиялау;
биржадан тыс нарықтағы айналыстағы бағалы ... ... және оның ... ... жағынан қамтамасыз етуді жүзеге
асыратын қор биржалары мен ... ... ... ... ... ... ... қорғау жүйесін
ұйымдастыру және олардың құқықтарын эмитенттер мен ... ... ... ... ... бақылау жасау;
бағалы қағаздар нарығына кәсіптік қатысушылар қызметіне бақылау жасау
және бағалы қағаздар нарығын реттейтін заңдарды ... үшін ... ... ... ... ... ... және білім деңгейін
арттыру жөніндегі жүйелерді ұйымдастыру жолымен жүзеге асырылады.
Бағалы ... ... ... ... ең ... міндеті. Ондағы
мақсаты - бағалы қағаздармен келісімге қатысушылардың заңды мүдделері мен
құқығын сақтауды қамтамасыз етеді [43]. ... ... ... ... ... ... ісін бағыттау мен реттеу мемлекеттік
органдарға жүктелген.
Республикада ондай органдар ... ... ... ұлттық комиссия,
қаржы министрлігі, ұлттық банк, мүлікті басқару жөніндегі мемлекеттік
комитет және ... ... ... ... ... Осы ... қағаздар нарығын реттейтін мемлекеттік органдардың ең
негізгісі - Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссияның құрамы 1995 ... ... сол ... ... ... ... ... қағаздар және қор биржасы туралы” жарлығына сәйкес оның құқықтық
статусы, қызметі және өкілеттігі ... ... ... ... ... ... ... толық
қамтамасыз ететін инфрақұрылым құрыла қойған жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... толығынан реттейтін
жеткілікті нормативтік заң ... жоқ. Сол ... ... ... ... келе ... көріністі жеткілікті түрде хабарлайтын
ақпарат құралдары жоқ.
Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу ғылымға ... ... ... ... жүгінгені дұрыс. Дүниежүзілік тәжірибеде бағалы
қағаздар ... ... ... екі ... жолмен жүргізіледі:
мемлекеттік органдар уәкілі қатысуымен тікелей араласу, сонымен қатар іс-
шаралар арқылы ... ... ... ... ... ... мыналар
жатады; бағалы қағаздар нарығы мәселелері жөнінде заң шығаратын өкілетті
органдарының жұмысы; осы ... ... ... ... органдарының
қаулылары мен бұйрықтары; бағалы қағаздар нарығының жұмысына жаңа ережелер
еңгізетін немесе ескілерін өзгертетін басқа да мемлекеттік органдардың ... ... бұл ... ... ... қатысушыларға лицензия беру,
бағалы қағаздардың кейбір түрлерінің айналуына шек қою ... оны ... ... ... және сол сияқты жұмыстар. Жанама араласу
тетіктеріне мыналар жатады:
несие үшін процент мөлшерін ... ... ... ақша массасын
және несие көлемін мемлекеттік бақылау;
мемлекеттің салық саясаты;
депозиттерге, несиелерге, қағаздарға үкімет кепілдігі;
қарыз ... ... ... араласуы арқылы мемлекет пен
корпорациялардың арасында несие үшін тікелей бәсекенің тууы;
мемлекеттің сыртқы экономикалық саясаты;
мемлекеттің сыртқы экономикалық іс-шаралары.
Бағалы ... ... ... ... ... не ... не қаржы министрлігіне, не мемлекеттік банкке жүктеледі. Нарықта
шаруашылық субъектілері ретінде ... ... ... ... қағаздар
нарығына қатысушыларды бағалы қағаздарға тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
талаптарға сай болуы қажет, яғни ... ... ... өз ... ... ... субъектілерін нақты хабарларымен қамтамасыз ету.
Ол әдетте бағалы қағаздарды шығару мен оны ... ... анық ... ... беретін эмиссия проспектісін шығарумен ... ... ... ... қағаздар нарығын тексеру және ондағы
құқық тәртібін ... ... де ... Бұл ... өкілі заң
бұзышулардың кез келген түрін тексеріп, кінәлілерге әкімшілік ... ... ... ... құқығы бар. Осы аталған бағалы ... ... ... ... ... ... ... реттеуде
бар.
Қазакстан Республикасының жоспарлы экономикадан ... ... ... реттейтін экономикаға өтуі елімізде қаржы нарығын және
оның қызметін қамтамасыз ететін институттардың ... ... ... ... ... әрі ауқымды мақсат. Көптеген жылдар бойы елімізде шын мәнінде
не қаржы нарығы, не оның ... яғни жеке ... ... ... ... сақтандыру қоғамдары болған жоқ. Қаржы
саласының ... ... ... ... ... ... барлық кіріс
көздерін халықтың қажетін өтемейтін міндеттерге жұмсап отырады [45, 32 б.].
Нарықтық экономика - адамзат өркениеттілігінің ең ... ... ... ... ең ... түрі екендігін ... ... ... ... ... ... Ал Қазақстан Республикасы үшін шаруашылықты жүргізудін жаңа
әдістеріне өту - тек ашық ... өту ғана ... ... ... мемлекеттік
экономикалық саясаттағы субъективизмнен бас тарту.
Шаруашылықты нарық әдістерімен жүргізу қаржы нарығының мол мүмкіндігін
пайдалануды талап етеді, ... ... - ... ... ақша ... Бұл ... ... әртүрлі субъектілерінің сұранысы мен
ұсынысы ... ... және ... қозғалыста болады. Жалпы қаржы нарығы
бір-бірімен байланысты және бірін-бірі толықтырып тұратын, бірақ әр қайсысы
өз ... ... ... үш нарықтан тұрады: біріншіден, айналымдағы қолма-
қол ақша нарығы және ... ақша ... ... ... ... төлем
құралдары жатады. ҚР қаржы нарығы қазіргі кезде айналымдағы қағаз ақшаның
құнсыздануынан ... ... ... ... ... ... қысқа және ұзақ мерзімді банктік несие нарығы. ... ... ... кез ... ... өз ... ақша ... алуына жол ашуда.
Акция шығарып осы ... ... яғни ... жабылғанша пайдалануға
болады, ал облигацияны шығару ... ... ... ... ... Бұл айтылғандар бағалы қағаздар нарығын өрістетуге мүмкіндік
береді. Қаржы нарығына мемлекеттік үстемдікті ... ... ол ... тек ... заңдардың әсерімен қызмет жасайды. Егер қаржы нарығы
жекеменшікке негізделсе, әрине оның ... ... ... етуі ... Кәсіпорын мемлекеттік меншіктен акционерлік меншікке өткенде бүкіл
табыстың ... ... ... ... өз ... болады. Кәсіпорындар
осы уақытта бос қаржысына коммерциялық ... ... ... нарық деңгейіне сай келгенде ғана есепшотта сақтайды.
Қазақстанда бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... ... алмады, бірақ азаматтық заңдармен бағалы қағаздар айналымына ... ... ... ... қағаздардың айналымындағы себеп-
салдарлар болмады. ... ... ішкі ... ... ... қажеттігі болмады. Тек қана ... ... ... жүзеге асырылуымен бағалы қағаздардың мақсатты ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы жайлы азаматтық
құқық заңдарына негізделеді, бұл күнде өзінің дамуының бірқатар ... ... ... ... ең кең ... түрі ... мен
чектер сауда мәмілелері бойынша төлем қаражаттары ретінде қолданды. Бұл
жағдайда заң бағалы қағаздардың жалпы ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңдағы Қазақстанның
экономикасының дамып, дұрыс ... ... ... орын алып ... ... ... ... мен дамуы барысындағы құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасатын қаржылық институттардың
қызметіндегі бағыттаушы және реттеуші роль мемлекетке берілген. ... ... ... ... ... түсетін құндылықтар
құқықтардың жиынтығын құрайды және ол ... ... ... және
мемлекетпен қмтамасыз етілетін нормативтік-құқықтық базадан тыс ... ... ... мүддені қамтамасыз ету бойынша алдында тұрған
мақсатқа сәйкес өзгеріп отыратын ... ... ... ... ... ... ... және оның қызмет етуін
қамтамасыз етеді. Ол бағалы қағаздар нарығында ірі борышқор болып ... оның ... және ... ... ... әсер ... [50].
Мемлекет сол сияқты қазақстандық кәсіпорындардың бағалы ... ... және ... ... қағаздар нарығындағы ірі сатушы
болып табылады.
Бағалы қағаздар нарығындағы мемлекеттік саясаттың ... ... ... ... ... ... кәсіпқой қызметтің барлық түрлерін
лицензиялау және реттеудің негізінде осы нарыққа қатысушылардың құқықтарын
қорғау бойынша ... ... заңи ... мен ... қызметін орындауға негізделген бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік
реттеу ... ... ... ... ... нарықты реттеу режимі мен әдістерінің ... ... ... ... және көп мөлшерде өзін-өзі реттеу
қағидасы. Ол мемлекеттің қажет болған жағдайда ғана ... ... ... және ... ... ұйымдарына біріккен бағалы қағаздар
нарығының кәсіпқой операторларына өздерінің норма шығармашылық және бақылау
қызметінің бір ... ... ... ... ... ... ... және жузеге
асыратын органдардың алдындағы нарық қатысушыларының теңдігін білдіретін
тең мүмкіндіктер қағидасы;
бағалы ... ... ... ... ... ... және
мемлекеттік саясаттың жүйелілігін білдіретін ... ... ... ... ... ... қағаздардың өркениетті және бәсекелестікке қабілетті ... ... ... нарықтың біржақтылығын есептеу және әлемдік
тәжірибеге бейімделу ... ... ... ... ... ... ... жолдармен жүзеге асырылады:
-бағалы қағаздар нарығы субъектілерінің қызметіне қатысты міндетті
талаптарды ... ... ... ... ... қағаздарды шығаруды тіркеу және эмитенттер ... ... ... сақтауға бақылауды жүзеге асыру;
-бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой ... ... тыс ... айналысқа түсетін бағалы қағаздармен сауданы
техникалық ... ету және ... ... ... қор ... мен
ұйымдардың қызметін лицензиялау;
-бағалы қағаздар нарығындағы инвесторлардың ... ... ... және олардың құқықтарын кәсіпқой қатысушылардың сақтауына бақылау
жасау;
-бағалы қағаздар нарығының кәсіпқой қатысушыларының қызметіне бақылау
жасау және ... ... ... реттейтін заңдарды бұзғаны үшін тиісті
санкциялар қолдану;
-бағалы қағаздар нарығына ... ... және ... ... ... ... ... қағаздар нарығындағы мемлекеттік реттеу екі тәсілмен
жүзеге асырылады:
Оның қызметіне құзыретті мемлекеттік органдардың ... ... ол ... ... қағаздар нарығының мәселелері бойынша өкілді органдардың заңи
қызметтернің кешені;
- осы мәселелер бойынша атқрушы ... ... ... ... ... ... ... қызметіне қатысты ескі ережелер мен
нормаларды өзгерту және жаңа нормаларды ... ... ... мемлекеттік
органдармен қолданылатын шаралар. Негізінен олар бағалы қағаздар нарығының
қатысушыларын ... ... ... және бағалы қағаздардың кейбір
түрлерін айналысқа ... ... және ... ... ... ... және т.б
Жанама әсер ету түріндегі шаралар:
- айналыстағы ақша массасына, ссудалық процент ставкасына мемлекеттік
әсер етудің көмегімен несиелердің ... ... ... мемлекеттің салық саясаты;
- депозиттер, несиелер және қарыздар бойынша Үкіметтің ... ... пен ... ... ... үшін күресте тікелей
бәсекелестікті туғызатынссудалық капитал нарығына мемлекеттің шығуы;
- ... ... ... ... ... ... ... жүргізу, шетел валютасымен, ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу дегеніміз - бағалы
қағаздарға қатысты нормативтік-құқықтық актілерді шығару, оларды қолдану
және де нарықтың ... ... осы ... ... ... белгілейтін мемлекеттік өкілетті органдардың құзыретінің шегінде
жүзеге асырылатын реттеу болып табылады. Оның ... ... ... ... ... құқықтары мен заңи мүдделерінің
сақталуын ... ... ... ... ... он жыл ... нарықты реттеу
органдарының интеграциясы деп аталынды. Бұған байланысты бірыңғай реттеу
органдарын құру ... ... ... Оған ең ... ... кіргендер
Швеция, Дания, Финляндия, Бельгия, Люксембург ... ... ... бірігу тенденциясы Япония, Ирландия, Венгрия, Мексика және т.б.
елдерді қамтыды. Ал кейбір мемлекеттерде ... ... ... ... ... ... кезінен бастап аяқ алып келеді.
Жалпы біздің ойымызша, өкілеттілікке толық ие бірыңғай ... ... ... экономиканың мықты қаржылық инфрақұрылымының құрылуына, адал
бәсекелестік қағидатына ... ... ... жалпы негізіне
ықпал етеді және реттеу объектілерінің қызметіне бақылау ... ... ... ... кешенді қорғауды жүзеге асырады.
Бірыңғай реттеу органдарын құру дерлік барлық елдерде ... ... ... ... ... ... банктің бөлімшелерінің және басқа
да ведомстволардың жүйелі бірігуі арқылы ... ... ... ... ... ... де қаржылық нарықты реттеудің бірыңғай жүйесі
бірден қалыптаса қойған жоқ.
Бағалы қағаздар нарығын реттеудің мемлекеттік органдарының ... ... 1997 жылы 13 ... ... Президентінің Жарлығымен
бекітілген “ҚР-ң бағалы ... ... ... ... ... ... Бұл Ережеге сәйкес бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық
Комиссия ҚР-ң ... ... ... ... ... және де ... ... бақылауды және оның қатысушыларының құқықтары мен мүдделерін
қорғауды жүзеге асыратын орган ретінде ... Сол ... ... ... ҚР-ң ... Министрлігі, ҚР-ң Әділет Министрлігі, Ұлттық
Банк және т.б. органдар ... ... ... нарықтың барлық
сегменттерінің қызметіне бақылау жасау әртүрлі бақылаушы органдармен жүзге
асырылғандықтан қаржылық когломераттардың қызметіне қолайлы бақылау ... ... ... ... ... ... барлық қатысушыларын бір
уақытта тиімді және айқын анықтайтын бақылау жүйесін жетілдіру ... Осы ... ... ... мақсатында 2001 жылдан бастап Қазақстанда
барлық бақылау және реттеуші ... ... ... ... ... ... ... институттардың қызметін
мемлекеттік реттеудің жаңа ... ... ... ... 2001 жылы ... ... ... ”Қаржылық нарықты мемлекеттік реттеудің
бірыңғай жүйесін ұйымдастыру жөніндегі шаралар туралы” ... ... ... Жарлыққа сәйкес бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық Комиссия жойылып, оның
қызметтерінің бәрі Ұлттық Банкке берілді. 2003 жылы 31 ... ... ... ... мемлекеттік басқару жүйесін одан
әрі жетілдіру туралы” ... ... ҚР-ң ... ... және ... реттеу мен қадғалау жөніндегі Агенттігі құрылды. Қазіргі таңда
бағалы қағаздар нарығын реттеуді Ұлттық Банктің бағалы ... ... ... ... ... субьектілеріне бақылау жасау
Департаменті жүзеге асырады.
Бұл ... ... ... ... келісе отырып бағалы қағаздар нарығының қалыптасуы мен
дамуы саласында басымдықтарды анықтау;
бағалы қағаздар нарығының ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз ету бойынша бағалы қағаздар
нарығындағы инвесторлардың құқықтары мен заңи ... ... ... ... ... ... шегінде бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік
реттеу ... ... ... ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актілер шығару;
мемлекеттік емес және туынды бағалы қағаздар ... және ... ... мен ... ... ... ... қызметті кәсіби қызмет деп тану;
эмиссиялық бағалы қағаздардың мемлекеттік реестрін, бағалы қағаздар
нарығындағы қызметті жүзеге ... ... және ... беру ... ... мен ... ... өзге де міндеттерді жүзеге асырады [51].
Өз қызметінің барысында Агенттік келесідей қызметтерді жүзеге асырады:
қаржылық ... ... ... мен заңи ... жол бермеу жөніндегі шараларды іске асыру;
адал бәсекелестік қағидатына негізделген ... ... ... ... етуі үшін тең жағдайлар жасау;
қаржылық ұйымдардың ... ... мен ... жүргізудің
стандарттары мен тәсілдерінің дәрежесін көтеру;
қаржылық жүйенің тұрақтылығының сақталуы мақсатында қаржы ұйымдарында
және қаржы нарығында мониторинг жүргізу;
тұтынушыларды қаржылық ұйымдардың ... ... ... ... ету, жаңа ... енгізу және т.б. қызметтерді жүзеге
асырады. Сол сияқты Агенттік өзіне жүктелген ... ... ... ... жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметіне,
инвестициялық қорларға және бағалы қағаздар нарығына мемлекеттік реттеу мен
қадағалауды жүзеге асырады.
Ал осы ... ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету
және жалпы қаржы жүйесіне сенімді арттыру;
қаржы қызметін тұтынушылардың мүдделерін қорғаудың ... ... ... ... адал ... ... бағытталған қаржылық
ұйымдардың қызметі үшін тең жағдайлар туғызу болды.
Қазақстанның қаржылық секторы қазіргі ... ... ... жаңа,
сапалы дәрежесінде орын алған. Оның қолайлы қызмет етуі үшін ... ... ... ... реформалар жүзеге асырылды.Қазақстанның
несиелік рейтингінің инвестициялық дәрежеге дейін ... ... ... ... келе ... ... ТМД мемлекеттерінің
қаржылық жүйесінің арасында ол неғұрлым қалыптасқан болып табылады. Бұл
дегеніміз, ... ... ... даму ... ... ... ... жылға алда келе жатқандығын көрсетеді.
Елімізде бірыңғай реттеу органы ... ... ... ... ... ... ... және ең бастысы отандық қаржылық
нарықтың ерекшеліктерін ... ... ... нарықты мемлекеттік
реттеудің жинақталған және тиімді жүйесін жетілдіру мақсаты тұр.
Мемлекеттің бағалы қағаздар нарығындағы ... ... ... ... ... қағаздар нарығының жұмыс ... ету және ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... жөніндегі мемлекеттік саясатты жүргізеді. Бағалы қағаздар
нарығындағы мемлекеттік органның басты мақсаты ... ... ... активтерін тану.
Уәкілдетті орган мемлекеттік емес бағалы қағаздардың, туынды бағалы
қағаздардың шығарылуы, айналысқа түсуі мен өтелуі және ... ... ... емес эмиссиялық бағалы қағаздар мен туынды бағалы
қағаздарды орналастыру мен өтеу, сондай-ақ ... жою ... ... ... оның ... ... ... резиденті еместердің
және халықаралық Ұйымдардың Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... қағаздарын мемлекеттік
тіркеу талаптары мен тәртібін белгілейді.
Эмиссиялық бағалы қағаздардың ... ... және ... ... ... жүзеге асыруға берілген лицензиялар мен
рұқсаттардың тізілімін жүргізу де уәкілетті органның ... ... ... ... мемлекеттік емес эмиссиялық бағалы
қағаздар мен туынды бағалы қағаздардың орналастырылуын тоқтата тұрады және
қайта ... ... емес ... ... ... мен ... ... шығаруды жояды; бағалы ... ... ... ... және ... ... өзге де заң актілеріне сәйкес
міндетті түрде жариялануға тиіс бағалы ... ... ... ... ... жариялау үшін пайдаланылуы мүмкін бұқаралық
ақпарат құралдарының түрлері мен оларға қойылатын талаптарды айқындайды.
Бағалы ... ... ... ... пен басқа да лицензияланатын
қызмет түрлерін жүзеге асыру ... оның ... ... ... жасасу, осы мәмілелерді есепке алу және олар бойынша есеп беру
шарттары мен тәртібіне қойылатын ... ... ... ... ... [52, 15 ... бағалы қағаздар нарығындағы ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығындағы
қызмет түрлері бойынша лицензиялар берудің ... мен ... ... ... ... ... ... түрлері мен өзге де көрсеткіштерін немесе өлшемдерін
(нормативтерін), ... есеп ... және есеп ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында қызмет түрлері
бойынша лицензиялар ... ... ... ... ... және
қайта жаңғыртады, сондай-ақ оларды қайтарып алады [53, 23 б.]. Орталық
орталық ... және ... ... қызметкерлерінің
лауазымына кандидатураларды тағайындау үшін келісім береді;
Жеке адамдарды бағалы қағаздар нарығындағы қызметті ... ... ... ... ... иеленушілерді қайта
аттестаттауды жүргізу, аттестаттаудан өткен адамдарға ... беру және ... ... ... ... ... қолданылу мерзімін ұзарту да аталған органның міндетті.
Соңғы енгізілген өзгерістер мен толықтырулар бойынша мемлекеттік орган
эмитенттердің, орталық ... және ... ... жүзеге асырады, өз құзыреті шегінде олардың ... ... ... ... рыногының субъектілеріне ... ... ... ... бағытталған, орындауға міндетті
түзету шараларын қолдану туралы ұйғарымдарды жібереді, бағалы қағаздардың
эмитенттеріне жарғыларда Қазақстан Республикасының ... ... ... орындауға міндетті ұйғарымдарды жібереді, бағалы қағаздарды
ұстаушылардың құқықтары мен заңды ... ... ... ... ... ... куәліктерін иеленушілердің қызметіне бақылауды
жүзеге асырады, бағалы ... ... ... ... ... ... ... отырып (бағалы қағаздар рыногындағы
қызметтік, коммерциялық және заңмен ... өзге де ... ... ... ... ... ... мәселелері жөніндегі
ақпаратты, сондай-ақ олардың ... ... ... ... ... ... ... жариялайды, бағалы қағаздар нарығын
реттеу жөнінде қолданылатын шараларды ... ... ... ... ... ... алу мен олардың жолын кесу мәселелері
және өзара мүдделілік туғызатын өзге де мәселелер бойынша бағалы ... ... ... ... өзара іс-әрекет жасайды, Қазақстан
Республикасының заңдарына сәйкес бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу
жөніндегі өзге де функциялар мен ... ... ... ... ... ... реттеуге арналған дипломдық
жұмысымызды тұжырымдай келе, келесі қорытындыларға келдік:
1. ... ... ... қағаздардың түсінігін, олардың түрлерін
анықтайтын ... ... ... шешу ... ... шешім бағалы
қағаздардың жалпы түсінігінің өте кең ... ... ... ... бұл ... ... ... барлық жиынтығын
қамтиды. Бұл дұрыс та шығар,себебі бұл ... ... ... шұғыл
талаптарды және оны заңи құжаттардың бір түрі ретінде ерекшеліктерін
бекітеді. Бірақ,бұл құжаттар ... ... ... ... ... ... пайда болу негіздері және т.б. белгілері бойынша бір-бірінен
ажыратылады. ... бәрі ... ... және ... ... етеді.
Жеке құқықтық регламентацияны бағалы қағаздар айналысының өзі талап
етеді, яғни олардың ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында кәсіпқой қызметтің ... және ... ... ... ... ... құқықтық институтын азаматтық ... бір ... ... ... ... ретінде қарастыру
керек. Біз өз кезегімізде бағалы қағаздардың түсінігін мынадай түрде беруді
жөн көріп отырмыз: бағалы қағаз – ол оның ... ... ... ... ... және оның ... құжатта белгіленген
борышқорға қатысты айналым қабілеттілікке ие субьективтік ... ... ... құқығын куәландыратын,үшінші тұлғаға беріле алатын немесе
құжаттың тұпнұсқасын көрсету ... ... ... ... ... Бағалы қағаз заңмен белгіленген қажетті шарттарды қамтитын заңи
құжат болып табылады және онымен ... ... ... осы ... ... ... керек. Бұнымен қатар бағалы қағаздарды ... ... ... куәландырудың бір тәсілі ретінде қарастыру
керек.
2. Дипломдық жұмысымда бағалы қағаздардың негізгі түрлерінің бірі
ретінде ... мен ... ... ... ... ... және ... қоғамды басқаруға қатысуға, ол бойынша дивиденд
және акционерлік қоғам ... ... оның ... бір ... ... ... бағалы қағаз акция деп танылады. Облигация –
ұстаушысының оны ... ... онда ... ... ... ... ... басқа мүліктік балама алуға құқығын куәландыратын бағалы
қағаз.
Облигация да акция да бағалы ... ... ... ... көзі ... ... Дегенмен бұл екі бағалы қағаздардың бір-
бірімен түбегейлі өзгешеліктері бар. Ол ... ... ... иемденушісі корпорацияға несие беруші ... Ал ... ... ... ... ... ... куәлігі тәрізді.
Екіншіден, облигация иемденушісіне корпорацияға сыйақы (мүдде)
төлейді. Оның ... ... және ... анықталған. Бұл бағалы қағаз
өзінде көрсетілген белгілі бір анықталған уақыт аралығында ғана ... ... ... ... ... ... дивидендтерден бұрын
төленеді. Корпорацияның сыйақыны уақытында төлей ... оның ... ... ... ... Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы әлі қалыптасу
кезеңінде. Осы жағдайларда басынан бастап бағалы қағаздар ... және ... ... ... қалыптасуы үшін қолайлы және тиімді құқықтық
базаны құру қажет.
Бағалы қағаздар нарығы деп бағалы қағаздар, туынды бағалы ... ... ... қаржылық құрлдарға қатысты құқықтық қатынастардың
жиынтығы. Бағалы қағаздар нарығы қаржылық ... бір ... болу ... бұл ... ... реттеу тек азаматтық құқық саласымен ғана емес
сонымен қатар қаржылық құқық саласымен де ... ... ... ... ... қағаздар нарығының құрамдас бөлігінің негізі
бағалы қағаздардың ... ... осы ... ... түсу ... болып
табылады. Осы көзқарасқа сәйкес бағалы қағаздар нарығын мынадай нарықтарға
бөлуге болады:
• Алғашқы және туынды бағалы қағаздар ... ... және ... ... қағаздар нарығы;
• Биржалық және биржалық емес бағалы қағаздар нарығы;
• Дәстүрлі және компьютерленген бағалы қағаздар нарығы;
• Кассалық және ... ... ... нарығы.
Казіргі таңда бағалы қағаздар нарығын дамытудың негізгі жолдары:
• Ұйымдастырушылық деңгейін көтеру және ... ... ... бағалы қағаздар нарығын компьютеризациялау.
• Бағалы қағаздар нарығында кәсіби мамандарды даярлау;
• Бағалы қағаздар нарығының дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... қайталама нарығы тәртіп ... ... ... ... ... сатуды ұсынатын әртурлі делдалдардың
(дилерлер, брокерлер және т.б.) қызметінің арқасында қалыптасады. ... ... ... нарығы эмитент пен оның агентінен (сенімді
өкіл) басқа бағалы қағаздар нарығының кез ... ... ... ... ... мәмілелердің жиынтығын білдіреді. Яғни бұл
нарықта бағалы қағаздармен барлық мүмкін және жол ... ... Ал ... бұл ... ... болса, онда ол эмитент ретінде
емес, ал инвестор, делдал, бағалы ... ... ... және ... ... ... алады. Бағалы қағаздар нарығын бастапқы және
қайталама деп ... өзі осы ... ... ... ... ... ... Мұндай топтастырудың құқықтық маңызы
эмиссиясы тіркеуден өтпеген бағалы қағаздарды айналысқа жібермеу, ... ... ... ... ... жол ... болып
табылады.
5. Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар бойынша Ұлттық Комиссия
табылады. Бұл ... ... ...... ... рыногі туралы
заңдылықтың сақталуына бақылау, бағалы қағаздар рыногіне ... ... ... ... ... ... ... шығару,
халықты ақпараттандыру және т.б.
Бағалы қағаздар рыногіндегі мемлекеттік реттеу келесі жолмен жүзеге
асырылады:
- эмитенттердің қызметтеріне ... ... мен ... ... қағаздарды шығару туралы шешімдермен эмиссия проспектісін
тіркеу және эмитенттермен шарттардың сақталуын қадағалау;
- ... ... ... ... ... ... инвесторлар құқықтарының қамтамасыз ету жүйесін құру және ... ... және ... ... ... бағалы қағаз рыногіндегі монополияға қарсы реттеу нысанын анықтау;
- қаржылық ... және ... ... ... бағалы қағаздар рыногінда сәйкес лицензиясыз кәсіпкерлік қызметті
жүзеге асыруға тыйым салу және жол ... ... ... ... Республикасының Конституциясы. – Алматы, 2010. -36.
2. Қазақстан ... ... ... ... ... / ... Ақшамы, 20 мамыр, 2007, 7 б.
3. Шалгимбаев К.Б., Шалгимбаева Г.Н., ... Н.Б. ... ... ... ... императивы роста. -Алматы:
Қаржы- Қаражат, 1997. -126с.
4. Карагусов Ф. Ценные бумаги и регулирование их ... в РК. ...... ... В.Д., ... К.К. Финансы.- Алматы:МГП” Берен”, 1997г.
6. Экономика и бизнес. Теория и практика предпринимательства./ Под ... ... В.Д. -М.: ... ... -287с.
7. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі (Жалпы бөлім). – Алматы,
2010.
8. Агарков М.М. Учение о ценных бумагах. - М.:Бек, 1994. – ... ... М.Ю. ... ценных бумаг. -М.: Финансы и статистика,1992. –
156с.
10. Нерсесов Н.О. Ценные бумаги на ... с ... ... ... // В ... и ... ... в
гражданском праве. - М.: Статус, 2000. – ... ... В.А. ... ... ... ... ... "Гуманитарное знание", 1993. -268с.
12. Басин Ю.Г. Совершенствование законодательства о ценных ... ... ... ... 2001, -Вып.11. -207с.
13. Нарибаев К.Н., Пазылхайырова Г.Т. Формирование и регулирование рынка
ценных ... - ... ИИА ... 1999. ... Кольбинберг Ф. Вексельное право // Закон. -1993. - № 8
15. Шершеневич Г.Ф. Учебник русского гражданского права.-М.:СПАРК.1998.
16. Байтасов К. ... ... ... ... ... и ... ценных бумаг Казахстан, 2001. - №4 - с.3.
17. ... А. ... на ... ... бумаг и ближайшие
перспективы его развития. // ... ... ... Казахстана. - 1999. -
№11. - с.44.
18. Жуков Е.Ф. Ценные бумаги и фондовые рынки. -М., 1995. -240с.
19. Карагусов Ф.С. ... ... и ... в системе объектов гражданского
права. – Алматы, 2002. – 432с.
20. «Англичанин поменял бы ... на ... –М.: ... 1992. -№12. ... Гражданские и торговые кодексы. -М.: Изд. ... ... ... ... Н.Г. ... ... как ... гражданских прав. -Алматы,
2001. - 39 с.
23. Мадин А. Проблема ... ... как ... ... ... акционерным обществом // Предприниматель и ... - ... 2004. - ... ... ... ... қоғамдар туралы" заңы.2003 ж.
13 мамыр (29.11.2003 ж. өзгерістер мен толықтырулар енгізілген) //
Правовой справочник Законодательство, ... ... К.В. ... лица //Актуальные вопросы коммерческого
законодательства в Республике Казахстан и практика его применения:
Материалы семинаров. Ч.1 ... ... ... 1996. -115 ... ... Г. Правовое регулирование деятельности участников рынка ценных
бумаг/ Г. Агаев //Юрист (Каз). - 2009. - №4. - C. ... ... В.Н. ... РК о ... ... /Сборник материалов
семинара «Актуальные вопросы ... и ... ... 1999. ... ... В.В. Акционерное дело и ценные бумаги. - М, 1995.-365с.
29. Есдаулетов Д.Б. Виды ... по ... ... ... ... //ҚазҰУ хабаршысы. Заң сериясы. - 2008.
30. Азаматтық құқық.І-том./ Жауапты редакторлар М.К. ... ... - ... 2003. -692 ... ... В.В. ... ценности и фондовые операции. –М., 1993. - 412с.
32. Зверев А.Ф. ... ... ... ... ... и ... – М., 1992. -815с.
33. Ценные бумаги:Учебник / Под ред. В.И. Колесникова. – М., 1998. – ... ... Ф. ... ... ... ... и иных финансовых
инструментов, обращающих на рынок ценных бумаг. Правовая ... ... ҚР ... ... ... туралы заңы, 2003 жылғы 2 шілдедегі N 461 ... ... ... ... Қазақстан Республикасының бағалы қағаздар рыногында брокерлік ... ... ... ... ережесін, 2005 жылғы 27 тамыздағы N
317/ Правовой справочник Законодательство, 2010.
37. ... Э., ... К. ... ... дело и ... - Москва-Ленинград, 1991.
38. Бердников Т.Б. Рынок ценных бумаг и биржевое дело. – М., 2004. ... ... ... к ... ... В.А. Ценные бумаги в российском
град праве. Под ред. Суханова Е.А. –М., 1996. - ... ... ... Отв. ред. ... О.М. – М., 1999. ... ... ... рынка ценных бумаг// Финансовое
право. 2005. -№7. - С.12
42. Финансовое право./ Отв. ред. ... Н.И. – М., 2008. ... ... С.В. ... - правовой анализ государственного
регулирования рынка ценных бумаг в ... и за ... ... ... и ... ... - 2008. -
Вып.2. - C. 60-62.
44. Бакушев В.В. Формирование механизма рынка ценных бумаг. – М., 1993. ... ... ... ... 2. - ...... Итоги развития биржевого фондового рынка за январь 2010 года. // Рынк
ценных бумаг. - №3. – 2010. – С. 56-60.
47. ... Ю.С. ... ... ... ценных бумаг. – М., 2004.
– 208с.
48. Роде Э. Банки,биржи,валюты современного капитализма. - М.,1986. –
213c.
49. Семенкова Е.В., ... А.В. Роль ... в ... ... ... - М, 1990.- 242c.
50. Мак Лафлин Д.Ж. Ценные бумаги: как ... ... ... ... -300c.
51. Кещян В.Г. Правовое регулирование рынка ценных бумаг. – М., 1997. –
287с.
52. Казахстанский фондовый рынок.//Рынок ценных бумаг.- 2000.- № 7. ... ... ... События, факты, комментарий. //Рынок ценных бумаг
Казахстана. - 2004. - № 4. –C. ... ... ... Республики Казахстан.//Рынок ценных бумаг
Казахстана. -2000. - № 7.
55. Қазақстан Республикасында қаржылық ... ... ... // Правовой справочник Законодательство, 2010.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздар нарығы. Қазақстан Республикасындағы даму серпіні65 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы13 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы жайлы14 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы жүйесіндегі мәселелерді шешу жолдары13 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы туралы мәлімет68 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы қызметін талдау30 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығындағы – мемлекеттің қызметі30 бет
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының құрылымы27 бет
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердің бағалы қағаздар нарығындағы қызметтің дамуы мен проблемалары28 бет
Қазақстан Республикасындағы құнды қағаздар нарығын қалыптастыру және реттеу саясаты33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь