Шыңжаң - Ұйғыр автономиялы районы

I. ШЫҢЖАҢ ҰЙҒЫР АВТОНОМИЯЛЫ РАЙОНЫНА ЖАЛПЫ ФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1.1 Жер бедері
1.2. Геологиялық құрлымы
1.3.Климат
1.4. Гидрографиясы
1.4. Гидрографиясы
1.5.Жаратылыстық байлығы
II . ӘКІМШ. ШЫҢЖАҢ ҰЙҒЫР АВТОНОМИЯЛЫ РАЙОНЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1. Жалпы халық саны
2.2.Ұлттық құрамы
2.3. Халықтың тығыздығы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1955- жылы Шыңжаң Ұйғыр автономиялы районы құрылды, қысқартып (қытайша) «шин» жаңа жер деген мағынаны береді. орталығы- үрімжі қаласы. Шыңжаң еуразия құрлығының кіндігіне орналасқан, ерте заманда ол әр бағыттағы «жібек жолының» торабы саналды, Шыңжаң шығыс-терістікте Моңғолия мен солтүстік пен батыста Ресеймен, Қазақстанмен, Қырғызстанмен, Тәжікстанмен шектеседі, батыс оңтүстікте Ауғаныстанмен, Пакистанмен, Индиямен ұласады, жалпы шекара желісі 5400 километірден астам, географиялық координаты 49º10´45 болады, түстікте солтүстік ендігі 34º15´, ендік аттамалығы 15ºқа таяу болса, шығыста шығыс бойлығы 96º25´, батыста шығыс бойлығы 73º21´40, бойлық аттамалығы 23 градустан астам. Автономиялы районның шығысы мен батысының аралығы 1900 километр, түстігі мен терістігінің арасы 1500 километр, Шыңжаңның жалпы жер ауданы бір миллион 660 мың 400 шаршы километр келеді де, Қытайдың бүкіл жер көлемінің алтыдан бір бөлегін ұстайды. 2000 жылдың соңында бүкіл автономиялы районда 3 төте қарасты қала (аймақ дәрежелісі екеу ), 8 аймақ, 5 автономиялы обылыс, аймаққа төте қарайтын 9 қала, обылысқа төте қарайтын 7 қала, 62 аудан, 6 автономиялы аудан, қалаға төте қарайтаын 11 район болды. Шынжаң Ұйғыр ұлтын тұлға еткен көп ұлтты район.
Шынжаң ішкі құрлыққа сұғына орналасу, теңіз – мұхиттардан қиыр жату, биік таулармен қоршалу, Чиңхай – Тибет үстіртінің зор көлемді қобысып көтеріліп шығуы сықылды ықпалға ұшырағандықтан,ондағы қалыптасқан жаратылыстық факторлар мен жаратылыстық кешендердің барлығы құрғақ ортаның көрнекті ерекшелігіне ие. Мұндай құрғақ ортаның жаратылыстық көрнісінде типтік қуаңшылық ерекшелік болып қалмастан, оның үстіне шынжаңдықтар да жан түршігерлік құрғақ ортамен күресу барысында өндірісін дамытып, өсіп өрбу тіршілік тынысы да болды.
Шынжаң – Қытай бойынша аумағы ең үлкен район, сондай –ақ табиғаты көркем, жері кең, байлығы мол, ашуды шұғыл қажет етіп отырған ырысты алқап, шыңжаң теңіз - мұхиттан шалғай ішкі құрлықта, Алтай, Тянь-Шань, Күн-Лун тау сілемдері Жоңғар мен Тарым ойпаттарын араларына алып, «үш таумен тұйықталған екі ойпат» сынды жағдайды қалыптастырған, осындай ерекше геологиялық түзіліс ішкі қойнауында толып жатқан кен өнімдерінің сақталуына мүмкіндік туғызды. Шыңжаңның ұлы тауларындағы мұздықтар өзендер мен көлдердің су көзіне айналып, шураттар мен далалық өлкелерді суландыруда, әр ұлт ұландарын асырауда.
1. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2000ж), 1 том.
2. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2001ж), 2 том.
3. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2002ж), 3том.
4. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2003ж), 4том.
5. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2004ж), 5том.
6. Шыңжаң ұйғыр автономиялы районы картасы, (Шыңжаң, 2005ж).
7. Ниғмет Мыңжанұлы, «Шыңжаңның қысқаша тарихы», (Шыңжаң Ұлттар баспасы, 1990ж).
8. «Жас түлек» журналы, (Шыңжаң, 2003/5).
1. Туристическое районирование Синьцзян-Уйгурского автономного района.
2. Карта туристского районирования Синьцзяна.
3. Программа специальных туристских маршрутов, составленных туристской компанией «Шелковый путь» Синьцзянского университета.
4. Туристские экскурсии по территории Синьзяна и за его пределами, составленные туристской компанией «Шелковый путь» Синьцзянского университета.

9. Қаусылхан Қозыбайұлы, «Шыңжаңның тарихи дерек келелі кеңес», (Шыңжаң ғылым-техника баспасы, 1992ж).
10. Шыңжаңның демографиялық жағдайы, (Бейжиң Орталық Ұлттар баспасы, 2000ж).
11. «Оқырман өресі» журналы, (Шыңжаң, 2000/7).
12. Асқар Татанайұлы, «Тарихи дерек, келелі кеңес», (Шыңжаң, 1995ж).
13. «Көрші» журналы, (Шыңжаң, 2006/12).
14. Интерсайт: http:www. хjfed0sl. сom
15. Шыңжаңның базар шаруашылығы, (Шыңжаң, 2005ж).
        
        I. ШЫҢЖАҢ ҰЙҒЫР АВТОНОМИЯЛЫ РАЙОНЫНА ЖАЛПЫ ФИЗИКАЛЫҚ ЖӘНЕ  ГЕОГРАФИЯЛЫҚ
СИПАТТАМА
1. Жер бедері
1955- жылы Шыңжаң Ұйғыр автономиялы ... ... ... ... жаңа жер ... ... береді. орталығы- үрімжі қаласы. Шыңжаң
еуразия құрлығының кіндігіне ... ерте ... ол әр ... жолының» торабы саналды, Шыңжаң шығыс-терістікте Моңғолия ... пен ... ... ... ... Тәжікстанмен
шектеседі, батыс оңтүстікте Ауғаныстанмен, Пакистанмен, Индиямен ұласады,
жалпы шекара желісі 5400 километірден ... ... ... ... ... ... ... 34º15´, ендік аттамалығы 15ºқа
таяу болса, шығыста ... ... ... ... ... бойлығы 73º21´40,
бойлық аттамалығы 23 градустан астам. ... ... ... ... аралығы 1900 километр, түстігі мен терістігінің арасы 1500
километр, Шыңжаңның ... жер ... бір ... 660 мың 400 ... келеді де, Қытайдың бүкіл жер ... ... бір ... 2000 ... ... ... ... районда 3 төте қарасты қала
(аймақ дәрежелісі екеу ), 8 аймақ, 5 автономиялы ... ... ... 9 ... ... төте ... 7 қала, 62 аудан, 6 автономиялы
аудан, қалаға төте қарайтаын 11 район болды. Шынжаң Ұйғыр ұлтын ... ... ... ... ішкі ... сұғына орналасу, теңіз – мұхиттардан қиыр жату,
биік таулармен қоршалу, Чиңхай – Тибет үстіртінің зор ... ... ... ... ... ұшырағандықтан,ондағы қалыптасқан
жаратылыстық факторлар мен жаратылыстық кешендердің барлығы құрғақ ... ... ие. ... ... ортаның жаратылыстық көрнісінде
типтік қуаңшылық ерекшелік болып қалмастан, оның ... ... да ... ... ... ... барысында өндірісін дамытып, өсіп өрбу
тіршілік тынысы да болды.
Шынжаң – Қытай бойынша аумағы ең ... ... ... –ақ ... жері кең, байлығы мол, ашуды шұғыл қажет етіп отырған ырысты алқап,
шыңжаң теңіз - мұхиттан шалғай ішкі құрлықта, Алтай, Тянь-Шань, ... ... ... мен ... ... ... ... «үш таумен
тұйықталған екі ойпат» сынды жағдайды ... ... ... ... ішкі қойнауында толып жатқан кен өнімдерінің сақталуына
мүмкіндік туғызды. Шыңжаңның ұлы ... ... ... ... су ... ... шураттар мен далалық өлкелерді суландыруда, әр
ұлт ұландарын асырауда.
1.2. Геологиялық құрлымы
Шыңжаңның ... ... ... жер ... ... ... ... даму тарихы өте ұзақ, геологиялық құрлымы күрделі,
өңірлік құрлым кезеңі тым арыда, ірі жер ... мен ... ... ... ... ... ... өткізген.
Тарым жер тұғыры қытайдағы ең көне жер тұғырларының бірі есептелінеді, ... ... ... 2 ... 500 ... ... ... қалыптасқан,
Тарымның тағанын құраған болуы мүмкін, жер ... ең көне жер ... ... ... ... ) заманыныкы болып, оның үстін протерозой
(алғашқы тіршілік заманы ) заманының жер ... ... ... ( ... тіршілік заманы ) ... бері ... ... ... ... Жоңғар жер бөлегі Тарым жер тұғырынан ... ... ... ... тарихы күрделі болғандықтан, құрлымдық
сипаты жөнінде де әртүрлі ... бар. Ал, ... ... Күнлун сияқты
таулардың геосинклинал ( ойыспалы алқап ) қатпар жүйесінің ... ... жай ... ... ... ішіндегі Алтай тауы
геосинклиналы екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... тобы эогеосинклиналық
(onthogeosynclint) шөгіндісі болып, девон кезеңі аяқтамаған геосинклиналдық
шөгінді есептелінеді. Шыңжаң территориясындағы Тянь-Шань тауы геосинклиналы
қатпары Яңзы (Чаңжиаң өзенінің ... аты ) ... ... ... ... негізінде туындаған типтік көп ... ... ... ... ... ... есептеледі де, Оңтүстік ... ... ... ... Тянь-Шань тауларының аралығындағы
қопсып көтерілген белдеу және ... тау ... ... ... ... белдеулерге бөлінеді. Тянь-Шань тауы геосинклиналы қатпар жүйесі
алғашқы пермь кезеңі аяқтамаған геосинклинал типті шөгінділеріне ... ... ... ... ... ... қатпарлы жүйесі болып, шығыс
Күн-Лун тауы қатпарлы жүйесі мен батыс Күн-Лун тауы ... ... ... өзгеру тарихы жалпы жағынан ұқсағанмен, бірақ, ... ... ... ... ... ... зор, шығыс
Күн-Лун тауы қатпарлы жүйесі Декан асуы эогеосинклинал ... ... ... ... Чыматау эогеосинклинал қатпарлы белдеуі, Бұрқанбудай
тауы эогеосинклинал қатпарлығы, Алтын тау ... ... ... жеті ... ... ... бөлінеді, Батыс Күн-Лун тауы қатпар
жүйесі Солтүстік Күн-Лун тауы эогеосинклинал ... ... ... ... ... ... белдеу, Оңтүстік Күн-Лун тауы
қатпарлы белдеуі сықылды үш екінші дәрежелі аумаққа ... ... ... ... типті шөгінділер, Алтай, Тянь-Шань, Күн-Лун
таулары негізінен үш геологиялық даму ... ... ... ... ... ... ... қопсып көтерілген кезеңі, мезозой эрасымен ... ... ... тегістелу кезеңі, жаңа ... ... ... басы ... ... ... кесектердің көтерілу кезеңі болып,
осы заман тауларының қалыптасуының негізін қалаған.
Шыңжаңдағы ... жер ... ... ... ... ... ... қабысып жатады. Құрылымдық қозғалысы салыстырмалы тыныш
болған Тарым бөлігі кесегі мен Жоңғар бөлегімен ... екі ... ... ... қозғалысы шұғыл әрі жиі болған, өте-мөте соңғы
құрлымдық ... өте ... ... ... ... ... ... түрліше құрлымдық қозғалыс кезеңдерінен кейін дамып өзгеру арқылы
асқар-асқар айбарлы алып ... ... бұл ... «үш ... екі ... ... ... желі қалыптасқан.Тау жүйесінің
ішкі бөлігінде де ... ... ... ... ... тау ... ойпаттары болып, олар тау жүйелері мен ойпат араласқан
геоморфологиялық ... ... ... ... түсті келеді.
Жер қабаты белгілі қабаттағы бір қабат немесе бір группа тау ... жер ... ... ... ... жаңасына ашылғанға дейінгі
жер қабаттарынан ... ... ... ... ... палеозой
заманы, алғашқы палеозой заманы, мезозой заманы, кайнозой заманы бар.
Протерозой эонотимы бұрын ... ... ... жыныс) жыныстар
болған, палеозой заманы мен онан бұрынғы жер қабаттары Алтай, Тянъ – ... ... ... ... және ... ... ... таулы райондарына
кеңінен таралған, соның ішінде кембрий, девон, тас көмі, триас ... жер ... ... өлшемдерінің бірі есептелінеді .
Шынжаң жер қабатының ашық көрнісі толық, құрлымдық қозғалысы жиі,
магмалық қозғалысы көп түрлі, геологиялық ... ... жер ... ... келеді. Тұлғалық жақтан «үш тау мен тұйқталған екі ... ... ... мен тау ... ... және ... отыра шөккен шекаралары негізінен ... ... ... ... ... ... тау ... белдеуі аралығы Жоңғар шөкпесі
болады, ал,Тянъ-Шанъ тау жасау ... мен ... ... тау жасау
белдеуі аралығы Тарым шөкпесі болады. Ашылған жер қабаттарында ... ... ... ... ... тобының, алғашқы
палеозой тобының, ... ... және ... ... жер қабаттары
болып, ежелгі метаморфик(өзгерген) жынысты, араласпа ... ... ... ... төркінді шөкінді жыныстарды және атқынды жыныстарды
қамтиды. ... ... ... ... ... ... алты ... рет құрлымдық қозғалыс балған, оның ішінде протерозой эонотимінде 6
рет, каледон мезгілінде 5 рет, оның ... ... ... 6 ... мезгілінде 5 рет, варици мезгілінде 12 рет, Иінді – Чин мезгілінде
1 рет, ... ... 3 рет, ... ... 5 рет болға, әрмезгілдегі
әрретгі құрлымдық әрекеттердің барлығы ұқсамайтын түр, ... ... ... ... ... ... ... сұғанақ жынысы ең кең
таралған-, ашылған жер ... ... ... ... ... 80%-ын ... Тянъ-Шанъ, Жоңғар, Алтын тау, Күн-Лун тауы сықылды бес сұғанақ жыныс
белдеуі қалыптастырған. Құрлымдық өзгерісті төрт ... ... ... кембрий кезеңі. Шынжаңның оңтүстік жарты бөлігі орнықты жер
тұғыры ... ... ... ... ... заманының соңында Алтай
тауының солтүстігіндегі Қанас районы ... ... ... ... ... ... ... .
2. Бұрынғы палозой эрасы. Тарым жер тұғыры Алтай, Жоңғар, Тянъ-
Шанъ және Шығыс Күн-Лун геосинклиналына ... ... ... ... ... эрасы. Каледон мезгілінде көтеріліп шыққан
құрлық девон кезеңінен кең болғандықтан, бұрынғы тас ... ... ... ... ... соңынан сібір кесегі соқтыға қысылып, Алтай, Тянъ-Шанъ, ... және ... ... тау ... мен ... Тарым шөкпелері
қалыптасып, «үш тау мен тұйқталған екі ... ... ... жер бедері
тұлғаланған, осы кезең Шынжаңның алуан түрлі іштен пайда болатын кендерінің
басты қалыптасу кезеңі деп есептеледі.
4.Мезозой – ... ... ... ... шөкіндіні негіз етіп,
тау жасау белдеуі шайылып, ойпаттарға тұнбалар тұнып, мол ... ... ... ... ... ... – жаңаланған ғасырда жаңа
құрлымдық қозғалыстың әсеріне ұшрап, таулы жерлер ... ... ... геоморфологиялық желінің негізі қаланған.
1.3.Климат
Күн нұры жылу байлығы мол, су ... ... ... ... аттамалығы кең, Оңтүстік Шыңжаң қуаң әрі жылы ... ... ... районына жатады. Тұтас тұлғалық жағынан алғанда, Шынжаң районының күн
нұры, жылу байлығы мол, Оңтүстік ... ... ... көп ... ... ... ... жылдық орташа ауа темпратурасы 10ºС
тан жоғары, 10ºС < тық жылдық жиналған ауа темпратурасы ... 4000ºС ... ... ... 200~220 ... жетеді. Солтүстік Шынжаңның жазық
райондарының жылдық ... ауа ... ... ... 2ºС- 2ºС
төмен, 10 < тық жылдық жиналған ауа темпратурасы көбінде 3500< ... ... ... ... 150 күн ... мол күн ... жылу
байлығы ауыл шаруашылық өндірісінде төтенше тимді келеді.
Шынжаңның жауын – ... ... ... ... ... ең аз ... Жазық райондардың жер беті ағыны жетілмеген,
зор көлемді ағыссыз алап бар. Шынжаң районының орташа ... ... ... мен ... жылдық ағын мөлшері (жылдық ағын ... ... ... ... ... төмен әрі жер шарындағы тең
ендік градусындағы басқа райондардан төмен тұрады. Шынжаңның ... ...... ... 145 миллиметр, бұл Қытайдың 630 ... ... ...... молшерінің 23%-ы болады. Шинжаңның ... ... 50 ... бұл ... 271 ... ... ... 18%-а қарайлас келеді. Шынжаң су байлығының таралуыда ... ... ...... солтүстік Шынжаңда Оңтүстік Шынжаңнан
көп, Батыс бөлігінде Шығыс ... көп, ... ... ... ... ... ... ортасыныкінен көп болады. Таулы райондары –
жер беті ... ... ... ... ... – жер беті ... жайылып
жоғалатын өңір. Жер беті ағынының таралуы да Солтүстік ... ... көп, ... ... көп, ... ... ... болады. Өзен ағын су мөлшері жаз маусымына шоғырланған, көктемде
қуаңшылық, жазда тасқын суы ... жайт көп ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп, ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ең үлкен Іле өзені мен Ертіс
өзенінің жылдық ағын мөлшері жеке–жеке 16 миллиярд ... метр және ... ... ... метр ... сулы өңір есептелгенімен, өзен суынан
пайдалану ... өте ... ... ... ағып шығып кететін су
мөлшері 12 миллиярд текше метрден артық, кейінгісінің шетелге ағып ... су ... 9 ... 500 миллион текше метрге жетеді. Бұл
шыңжаңда су ... ашып ... ... күші өте ... ... ... ортасы, сүреңсіз экологиялық жүйесі. Шыңжаңның
қуаңшылықты ... ... ... ... ... дамып
өзгеруінен келген, ең алғашта 100 миллион жылдан артық уақыттың алдындағы
бор кезеңі, үшінші кезеңдердің басында қуаң орта ... ... ... бері ... ... ... қозғалысының күшеюіне сай,
Шыңжаңдағы ұлы тау жүйелерінің ... ... ... ... ... ... ішкі ... өңіріне айналып, ауыр қуаңшылық
орта болып қалыптасқан. Мұндай ортаның қалыптасуындағы түбірлі ... ... ... ауа ... су құрамы сирек, жер беті су байлығының
тапшы болуында. Шыңжаң теңіз мұхиттардан шалғай ... ... ... ... желі жетіп келе алмайды, негізінен атлант мұхиты
мен солтүстік мұзды мұхиттан келетін ауа ағысына ... ал, ... ... ауа ... су ... ұзақ сапарды басып Шыңжаңға келгенде, ... ... ... ... ... ... су ... төтенше шекті болып
қалады. Шыңжаңның тауларындағы жаңбырдың ... шарт ... ... ... кең байтақ райондарда қуаңшылық болып, жердің шөлейттену
аумағы кеңейе түскен. Шыңжаңның төтенше құрғақ ... мен ... ... Шыңжаңның жалпы жер ауданның 65.5%-ын (ондағы төтенше құрғақ ... ... ... ... ) ... егер жартылай құрғақ районын
қосып есептесек, оның жер ауданы Шыңжаңның жалпы жер ауданның ... дәл ... ... ... ... шөл ... жаратылыстық ортасы төтенше сүргейлі болған. Ойпат жиектеріндегі
шураттар негізінен таулы район су байлықтары мен ... тіке ...... ... рөл ... ... ... ортасы экологиялық ортасын төтенше
сүреңсіздендірген. Су құрамының тапшылығы ұлан – байтақ райондардың жамылғы
өсімдіктенрін сиректендіруге сайып, Ұлытау ... ... ... ұлан байтақ жазық райондарда шөлейттену көрнісін көрнектендіреді.
Солтүстік Шынжаң құмдығы мен ... ... ... ... не бәрі 0.3 айналасында болса, оңтүстік ... ... ... ... бүркемелігі 0.1 ге де ... ... ... шегі ... Шыңжаңда теңіз деңгейінен 1000 метр
төңірегіне дейін жетеді, оңтүстік Шыңжаңда 1500~2000 метрге дейін ... тауы мен ... ... ... ... шегі 3000 метрге
дейін жетеді немесе одан да жоғары болады. Шөлейт ... ... ... ... оның қалпына келуі төтенше қиын.
Шыңжаң таулы районы жамылғы өсімдіктерінің вертикал ... ... ... мен жылу ... жан – ... ... ұшырауынан белгілі
болады. Шыңжаңдағы таулы райондардың жауын – шашыны ... ... ... ... жазықтарға қарағанда көп, солтүстік Шыңжаң
таулы райондарында шамамен 0.8 болса, оңтүстік Шыңжаң таулы ... тен ... ... ... су ... мол әрі ... тұрақты, бүкіл Шыңжаң бойынша
атмосфералық жауын-шашынның жалпы мөлшері 245 миллиард 600миллион ... ... ... ... ... 23000 ... ... жылдық еруінен қалыптасатын судың мөлшері 19 миллиард 850
миллион текше метр. Жазық ... жер асты ... ... ... 6.3~19 ... ... ... дария өзендердің жалпы ағыны ... 250 ... ... ... мұның қытайдағы ішкі ағыны 79 миллиард 400
миллион текше метр, қытай бойынша 12-ші орында ... Адам ... ... су ... ... қытайдың орташа мәнінің 2,2 есесінде, яғни
бүкіл қытай ... 4-ші ... ... ... ... жері кең, ... тура келетін су байлығының шамасы өте аз, сондықтан ...... ... ... Оның ... су ... таралуы біркелгі,
пайдалану мөлшері төмен, басым көп санды өзендердің ағысы бір жылдың өзінде
өзгерісі аса ... жыл ... ... ... ... ... ... мен тартылған жылдардағы салыстырмасы 1:5 ге қатынасы
болады. Жазық өңірлердегі жер асты ... ... ... күші 6.3 ... ... ... 1997 жылы ... ауыл шаруашылығы, өнеркәсібі, қала,
қалашық тұрғындары мен ауыл – қыстақ тұрмысы ... ... ... су ... 43 млрд. 300 млн. текше метр болған, экологияға
пайдаланылған су факторын шығарып тастап, су үнемдеудің озық ... ... ... тұрғысынан ойластырғанда болашақта Шыңжаңның су
байлығының ашуға болатын көмескі күші зор.
1.5.Жаратылыстық байлығы
Шыңжаңның жаратылыстық байлығы мол, ауа-райы, кен ... су ... ... ... ... мен ... және саяхат байлығы
қатарлыларды бәрінде ішкі ... ... мен ... өңірлік ерекшеліктер
әзірленген, қытайдың батыс өңірін қаурыт ашуда маңызды орынды ... ... ... ... ашу және онан ... ... баянды дамуын жебейді.
Кен байлығы мол.
Шыңжаңда көміліп жатқан мол кен байлық қоры бар, 1995 жылдың соңына
дейін 138 ... кен ... бұл ... қытайдағы 168 түрлі кеннің 82%
ұстайды, 4 мыңнан аса орында кен бар, демек, қытайдағы кен түрі ең ... ... 138 кен ... ... 117 түрінің қор мөлшері
анықталған, 42 түрінің қор ... ... ... ... ... ... ұстайды, мұның ішінде 24 түрі қытай бойынша алдыңғы бесінші орынды
ұстайды, ... ... ... ... ... топырақ, серпентин,
бермикулит, дала шпаты қатарлы жеті түрлі кен бүкіл қытайда алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... тас) бүкіл
қытайда ерекше, оның үстіне он үш ... ... ... қоры ... бес өлке, автономиялы район бойынша маңдай алды орында тұрады.
Қазір байқалған энергия, қара металл, түсті металл, сирек металл, сирек жер
элементтері және ... ... ... ... ... мен өнеркәсіпте
жұмсалатын металоид, жақұт және қастасы, сондай – ақ жер асты суы ... ірі кен ... ... 68 түрі бар, әсіресе мұнай, табиғи газ,
көмір, темір, мыс, никель, алтын ... ... ашып ... ... ... ... ... және маңызды тарауына
айналды.
Энергия кен байлығының ішінде мұнай, табиғи газ және ... ... ... ... газ Тарым, Жоңғар, Тұрпан, Құмыл – осы үш ірі ойпат және
Іле, Қарашар, Бай, Сәнтанху қатарлы орташа, ... ... ... осы ... май ... ... ... ғана қоймай, оның үстіне
запас қоры мол. Мұнай, ... газ түрі ... ... ... жақсы, әрі
мұнай мен табиғи газ көбінде бірге ... 1996 ... ... ... елу неше ... табиғи газ алабы байқалып, мұнай мен табиғи газ екі
жүз елу неше орында жер бетінде ашық байқалды, ... 30x108 ... ... газ ... ... шамамен Қытайдағы мұнай, табиғи газ
мөлшерінің ¼ бірін ұстайды. 1997 жылы ... қор ... 127 млн. ... ... ... қор ... 36 млрд. 15 млн. текше метрден асты, 1999
жылы үш үлкен ойпаттан мол ... ... газ ... ... ... шетелдік геология мамандары көп түрлі тәсіл арқылы болжау жасап,
10 трлн. 470 млрд.текше метр табиғи газ Шыңжаңда ... ... ... бұл Қытай жеріндегі табиғи газ байлығы жалпы мөлшерінің 34% ұстайды.
Оның үстіне мол қою мұнай ... бар ... де ... ... ... мол, ... шығады, таза өнімі жоғары, сөйтіп Шыңжаң XXI ғасырдағы
Қытайдың ... ... газ ... ... стратегиялық базасына айналды.
Көмір байлығы Тянь-Шаньның солтүстігі мен оңтүстігіне жалпы ... ... ... ... 66 ... көмір шығады, 1995 жылдың
соңына дейінгі жиыны 190- нан артық ... ... кені ... ... 157 ... ... ... қор мөлшері 100 млн. тоннадан асатын
көмір кендері 33 жерде, жалпы байлығы 1 трлн. 190 ... ... ... межеленген сенімді байлық мөлшері 630 млрд. 260 млн. ... ... ... ... ... 1/3 ... ... бойынша
маңдай алды орынды ұстайды.
Шыңжаңның ежелден «асыл тас мекені» деген тамаша аты бар, жақұт, қас
тасы кендері Шыңжаңның абзал ... ... ... қастасы, Алтайдың
жасыл жақұты осындай абызалдығымен әлемге аты шыққан. 1985 – ... ... ... 13топтағы 36 түрлі жақұт кені мен 20 дан ... ... кені ... ол ... ... ... ... Шанъ таулары және
Күн-Лун, Алтын тау қатарлы ... ... ... қастасы сапасының
жақсылығы, құрамының тазалығы, түсінің алуан түрлігі, қаттылық ... ... ... ... мен ... ... шыққан.
Шыжаңның жерінің жалпы ауданы бүкіл қытай жерінің 1/6 ін ... ... ... ... түрлі болады. Бүкіл Шыңжаңда ауыл шаруашылығына
пайдаланатын жер ауданы 63 ... 400 мың ... бұл ... ... ... ... 38.1 ін ... басты егістік жер 4миллион 91 мың ... бау- ... жер 168 мың ... ... жер 6 ... 556 ... ... жер 51 миллион 397 мың 700 гектар, су айдыны бір миллион
175 мың 700 ... ... ... ... ... ... жер (қала –
ауыл тұрғындар тұрағына және ... ... ... ... ... мен су игілігі ... ... ... 1 ... 514 мың 700 ... ... тағы 19 миллион 927 мың гектар тың жер бар, ... ... ... ... ауыл ... сай ... ... жер байлығы 8
миллион 837 мың гектар келеді. Ауыл ... бап ... ... ... 1,2 ... ... 76% ті ұстайды.
Жайлымы кең, жабайы жануарлар мен ... ... мол, ... Шыңжаңның жаратылыстық жайлым байлығының ауданы үш– қайырсыз, түрі
көп, төрт маусымдық жайлымы толық, жайлымдық жердің жалпы ауданы 57 ... мың 800 ... ... де, бүкіл Шыңжаңның жалпы жер ауданының 34,44%-
ын ұстайды, бүкіл қытайда Тибет пен ішкі ... ... 3 – ... ... бір ... ... ... бойынша, Шыңжаңның жайлымдық жерін
11 жайлымдық жер типіне, 25 қосалқы түрге, 131 жайлымдық топқа және ... ... ... ... ... азықтық етуге болатын тағамдық
өсімдіктер 2930 түрлі (су өсімдіктерінде қамтиды), мұның ... ... ... шөптесін өсімдік 382 түрлі. Әлем ортақ таныған қой бетеге,
атқонақ, қылтансыз жабайы сөлі, торғайшық ... ... ... ... ... ... ... барлық жеріне таралған.
Шыңжаңда жайлым типтерінен жылы шалғынды жайлым түрі, жылы жайлым
түрі, жылы шөл жайлым түрі, ... ... ... жылы жайлымға жататын шөл
жайлым түрі, жылы шөл жайлым түрі, ойпаң жазық шалғынды жайлым түрі, таулы
шалғынды жайлым ... ... ... ... түрі және ... ... түрі ... бар, жайлау, қыстау, көктеулік, қыстау, көктеу,
көзеулік және толық жылдық ... бар. ... ... ... ... ... ... бір келгі емес, бейнесі таулы жердің сапасы
жақсы, жазығы аз ... ... ... болады. Солтүстік Шыңжаңның жайлымы
көп, сапасы жақсы, ... ... ... аз, ... нәшәр, жайлау
салыстырмалы түрде мол, қыстау тапшы келеді. Шөп түсімінің жылдық парқы ... ... ... су ... жайлымның ауданы жайлым жалпы ауданның 38%
тын ұстайды.
1- сурет. Қанас ... ... ... орман–тоғай байлығы салыстырмалы түрде бір шама аз, көмкерлу
мөлшері төмен, небәрі 1.57% келеді әрі ... бір ... ... бүкіл
Қытайдағы орман–тоғай байлығы бір шама ... өлке ... ... ... ... ... жер ... бір миллион 523 мың 200
гектар, суармалы орманды жер ауданы 988 мың ... ... ... ... Тянъ – Шанъ солтүстік беткейіне және ... ... ... ... ... ... түрі көп, райондық жүйе ерекшелігі
көрнекті, бүкіл Шыңжаңда 137 түрлі жануар бар, бүл ... ... ... ... ... ... құстар 398 түрлі, бүкіл ... ... ... ... ... тыс тағы 43 ... бауыр мен
жорғалаушылар, 6 түрлі қос мекенділер мен 50 түрліке таяу жергілікті атақты
балықтар бар, мұның ішінде ... ... ... ... түйінді
қорғалатын бағалы жануарлардан Шыңжаң жуан бас балығы, төрт тырнақты тас
бақа, ақлайлек, қаралайлек, бүркіт, ақиқ, су ... ... су ... қара миын ... ... дуадақ, безгелдек, жорға дуадақ, құндыз,
бұлғын, барыс(ілбіс), жолбарс, ішкінқұлан, сұртағы, тарпаң, түйе ... ... ... ... ... және тау ешкі ... 28түрі бар.
Мемлекет жағынан екінші дарежелі ... ... ... ... ... ... аюы, ... нахур, арқар қатарлы 74 түрі бар, оларды
пайдаланатын ... ... ... ... 96 түрге, терлік және мамық –
түбіттік типін 114 түрге, дәрлік типін 108 түрге, әсем типі мен ... ... ... ... Қазыр Шыңжаңдағы жабай жануарлардың саны азайып
барады.
Шыжаңның саяхат байлығы кең таралған, сапасы жақсы, жоғарыда айтылған
жайлым байлығынан тыс, ... ... ... ... ... ... ... мұның ішінде жабайы өсімдік 1451 түрлі, мысалы, ... ... ... ... етті суңғыла, қарғалдақ, есекжем, сайху, буилеур,
көкгүл, ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылып отыр, ауыл шаруашылық дәрілері ... ... 120 ... ... бар. ... ... пайдаланылатын
өсімдіктер ішіндегі жабайы жеміс ағашы 103 түрлі, мысалы, жабайы ... ... ... ... розагүл және бүлдірген қатарлылар бар, оның
үстіне көп тұтыланылатын ... 200 түр, ... елу ... ... бар, ... өсімдіктердің жүзге жуығы,
шырынды өсімдіктерден 500 ге жуық түрі бар, онан тыс әсемдік өсімдіктерден
300 ден ... ... ... ... ... 100 ден ... ... орман ағашының түрінен 80 нен астам түрі шығады, түрлі өсімдік
байлығының ішіндегі жабайы дәнді дақылдарға ... ... 87 ... ... ... ұқсайтын түрден 70 түрі бар. Мұнан тыс ... ... ... ... ... ... ... сапалы өсімдік
байлығы 100 түрдің айналасына ... ... тек ... ғана ... ... ... мол, ... ақ сексеуіл, ақ сұр терек, шренк
шыршасы, құмақ және жабайы алма қатарлылар. Шыңжаңда өсімдіктер ... ... ... ... жерде жазықтағыдан көп, солтүстік Шыңжаңда
оңтүстік Шыңжаңнан көп.
2- сурет. ... ... ... ... - ӘКІМШ. ШЫҢЖАҢ ҰЙҒЫР АВТОНОМИЯЛЫ РАЙОНЫНЫҢ
ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1. ... ... ... ... ... ... ... жеке адамдардың жиынтығы, ол
түрлі жыныстан, әр мезгілде туған адамдардан құралады. Халық санының жалпы
мөлшері дегеніміз халық санын анықтаудағы ең ... ... ... ... мен ... ... ... өсуі сияқты көрсеткіштерді есептеудің
негізі, бір мемлекеттің, бір районның халық саны ... да ... 2000 ... ... ... ... ... бесінші рет жалпы
беттік тексеру ... ... 2000 жылы ... ... ... 18 млн. 460 мың ... ... 1949 жылғы 4 млн. 330 мыңнан 3.26 есе
артқан, жылдық орташа арту мөлшері 2.88% болған, Шыңжаңның ... ... ... ... 1949 ... 0.8% бен 2000 ... 1.46% ға
жоғарылаған, халық санының жылдық орташа арту мөлшері де мемлекеттік орта
деңгейден 1.22% ға ... мына ... ... ... облыс, қалалардың 2000 жылғы жалпы халық саны және
құрылымы:
1- кесте
|№ |Елді-мекен ... саны ... |
|1 ... саны |18 462 572 |100.00 |
|2 ... ... |2081 988 |11.28 |
|3 ... қаласы |269 611 |1.46 |
|4 ... ... |590 106 |3.20 |
|5 ... ... |551 030 |2.98 |
|6 ... ... |492 093 |2.67 |
|7 ... Дүнген автономиялы облысы |1 503 547 |8.14 |
|8 |Іле ... ... ... |3 825 511 |20.72 |
|9 ... ... |285 357 |1.55 ... |Іле аймағы |2 086 064 |11.30 ... ... ... |892 420 |4.83 ... ... ... |561 670 |3.04 ... ... ... автономиялы |423 660 |2.30 |
| ... | | ... ... ... ... |1 056 424 |5.72 |
| ... | | ... ... ... |2 141 084 |11.60 |
| | | | ... |Қызылсу Қырғыз автономиялы облысы|439 650 |2.38 ... ... ... |3 406 342 |18.45 ... ... ... |1 681 526 |9.11 ... ... ... ... ... тілдері, Хан-Заң тілдері және Үнді-еуропа
тілдері шоғырында сөйлейтін халықтар тоғысып-түйіскен, көп ұлт өніп-өсіп,
жасап келе жатқан жер. Ұзақ ... даму ... ... әр ұлт халқы
тыныстас, тағдырлас болып, шекара өңірді ашу, гүлдендіру және ... ... біте ... етене қарым-қатынас орната отыра, бүкіл
Шыңжаңдағы ... ұлт ... ... ... көп ... ... ... арналы бір тұлғалы мәдениетін жасау жолында керелі ... үлес ...... ... көп ұлт ... аса ірі ... ... 1 млн. 660 мың 400 шаршы км. Аумақты алып жатқан ... ... ... ... моңғол, тәжік, сібе, мәнзу, өзбек, орыс, дағұр,
татар сынды он үш тарихи ұлт ... ... ... ... ... ... ... істерінің дамуына және өзге ұлт
адамдарының қоныс аударуына орай ... 34 ұлт ... ... ... өз ... алған 47 ұлт тұрады. Демек, Шыңжаң– қытайдағы жер
ауданы ең кең көп ... ... 2000 жылы ... реткі мемлекеттік жан саны
жаппай анықтауда, Шыңжаңдағы тұрақты тұрғын 18 млн. 460 мың адам ... ... ... 8 млн. 256 мың 600 адам ... ... жан ... 44.68%
ын, қытай 7 млн. 23 мың 900 адам, жалпы халық санының 11 млн. 436 мың ... ... ... ... 61.93%-ын құрайды.
Шыңжаң – Қытайдағы қолданылатын тіл жазуы көп ... ... 13 ... ... ішінде қытай, дүнген, мәнжу ұлттары қытай
тілінде сөйлейді, ал қалған он ... ... өз ... ... ... ішінде ұйғыр, қазақ, қырғыз, моңғол, сібе, орыс ұлттарының жалпы
қолданысқа енген жазулары да бар. Қазіргі ... ... ... ... алты ұлт тіл ... ... беріледі ұлт арасындағы орта,
бастауыш мектептерде қытайшаның өзі қосымша сабақ ретінде қосып өтіледі.
Шыңжаң – Қытайдағы сан ... ... ... ... ... ... аз ұлт ... райондарда ұлттардың
қоныстанған халық санына және иеленген жерінің аумағына қарай алуан түрлі
ұлттық ... ... ... құру жөніндегі қатысты
белгілемелері негізінде, Шыңжаңның көп ... ... іс ... ... ... 1954 жылы кішкенеден үлкеніне қарай жоспарлы, сатылы түрде
ұлттық территориялы автономия түзімі жолға қойылды да бес ... ... алты ... автономиялы аудан, қырық автономиялы ауыл шаңырақ
көтерді, осылардың негізінде 1955 жылы 1-қазанда Шыңжаң ... ... ... ... ... ... Қытайдың ел ішіндегі ұлттар
маселесін шешудегі негізгі саиясаты, сондай – ақ, ... ... ... көп ұлт ... ... ... таралу жағдайына келсек, әрі
шоғырлы және аралас өзара бірігіп қоныстанған.«Қытай халық республикасының
ұлттық территориялық ... ... ... белгілемелерге
сай, 1954–жылы ілгерінді-кейінді Қарашар дүңген автономиялы ауданы, Шапшал
сібе автономиялы ауданы, Мори ... ... ... ... моңғол
автономиялы ауданы, Ташқорған ... ... ... ... ... ... ... алты автономиялы аудан және Байынғолин моңғол
автономиялы облысы, Бөратала моңғол автономиялы ... ... ... ... ... ... ... Іле қазақ автономиялы
облысы сияқты бес автономиялы облыс құрылды, осы негізде 1955 жылы ... ... ... ... районы шаңырақ көтерді. Шыңжаңдағы аз
ұлттардың аралас, бытыранды ... ... ... ... ... ... биліктегі теңдік ... және ... ... ... 1950 – ... бас шенінде – ақ
Шыңжаңдағы әр ұлт райондарында ... ... 7 ... ... район
және ауыл дәре желі 9 ұлттық автономиялы ... ... да, ... ... ... 1958 жылдың аяғында ұлттық ауыл құрлымының орнын
халық коммунасы басты, 1982 жылдан ... ... ... ... ... 1990 ... ... Шыңжаңда жалпы 42 ұлттық ауыл қалпына келді
және құрылды, сол арқылы аралас және бытыранды ... аз ... ... ... ... ... ... жасалды.
Ұйғырлар Шыңжаңдағы ұлттың бірі, «ұйғыр» - сол ұлттың өздерінше
аты. Жалпы мағынасы берекешіл, бірлікшіл деген сөз. ... ... Уи ... ... Миң әулеті заманына дейінгі аралықта әрқалай
аударылған, 1935 жылы «ұйғыр» деп аударып жазу ресми бекітілді. Ұйғырлар
негізінен Шыңжаң ... ... ... ... 2000жылғы санақта
ұйғырлар 8 млн. 256 мың 600 адам, көпшілігі Тянь-Шань тауының ... ... ... ... ... ұйғырлардың 70% дан
астамы Қашқар, Ақсу, Хотан аймақтарында. Ұйғыр тілі алтай ... ... ... тобына жатады. Ұйғырлар ерте заманда түркі және құйғыр жазуын
қолдандыда, ислам дінін қабылдағаннан ... ... араб ... арғы тегі ... ... ... өңірінде мал өсіріп
көшпенді тіршілік еткен деңлендерге саяды, олар V ғасырда терек деп аталды.
Таң әулетінің алғашқы кезінде құйғыр атауы ... ... ... ... ... 782 ... «Хуйүй» болып таңбаланды. Заманымыздың 840
жылы (Таңуынзұң заманы Кайчыңның 5 жылы) қырқыздар ... ... ... ... ... көпшілігі батысқа–батыс өңірге ауды да,
көшпенді мал ... ... егін ... ойыса бастады.
Сонымен қабат, олар Тарым ойпатының төңірегіндегі Ұдын, Шалк, Күсан сияқты
ежелгі елдердегі тұрғылықты халықпен және ... Хан ... ... ... ірге ... ... ... кейін көшіп келген тибет,
қытан, моңғолдармен дәм тұзы жарасып тоқыса келе, XIII ғасырдың ... ... ... деп ... Таяу ... ... ... қалыптасуы осы болды. Ұйғырлар ерте заманда шаман,
мәнихей, несториан, зәрдеш (зороастр) және будда дініне ... ... ... бас ... ... ... дінін қабылдады.
Ұйғырлар көбінесе егін шаруашылығымен шұғылданды, бір ... ... және қол өнер ... ... Қытай Халық
Республикасы құрылғаннан кейін кәсіп құрылымдарында орасан зор өзгеріс
болып, осы ... ... және ... ... саны ... ... ... бүгінгі заманымызға
жетіп отырған «түркі тілдер», «Құтты білік» сияқты толып жатқан XI ғасырдан
бастау ... ... ... және ... ... әдебиеттері бар.
Қазақтар Шыңжаңдағы негізгі ұлттардың бірі, көбінесе Іле Қазақ
автономиялы ... Морй ... ... ... ... Дүңген
автономиялы облысына, Бөратала Моңғыл автономиялы облысына, ... ... ... Үрімжі қаласы, Күйтун қаласы, Қарамайлы қаласы сияқты
жерлерге таралған. 2000 санақта ... ... ... саны ... 277 мың 400 ... ... тіл жүйесінің түркі тілдер тобындағы
батыс ғұн ... ... ... араб ... ... ... ... Шаңдықтар, Чиндіктер секілді кіндік жазық
өңірдегі тұрғындар мен төңіректегі туысқан ұлттардың ұзақ ... ... ... Хан ... ... дәуірінде қалыптасхандықтан осылай
аталған. 2000 жылы санақта Шыңжаңдағы қытайлар 7 миллион 23 мың 900 ... жер – ... ... ... 75% ... Шанъ ... ... шоғырланған. Қытай тілі хан– заң тілдерінің шоғырының ... ... ... ... ... қолданады. Шыңжаңдағы қытайлар жергілікті
ауыз екі тіл ... ... ... ... ... ұлттардың біраз сөздік қорында қабылдады, ұзақ уақыт басқа ұлттар мен
аралас отырған бір ... ... ... ... ... ұлттардың тілінде
қатынас жасай берді.
Дүнгендер Қытайдағы аз ұлттардың бірі, 2000 жылғы санақта Шыңжаңдағы
дүнгендердің ... саны 813 мың адам ... Олар ... ... ... Қарашар, Тұрпан, Құмыл, Шыхызы сияқты жерлерде тұрады, көбінесе санжы
дүнген ... ... мен ... ... ... ... ... 5 дүнген ауылына шоғырлы қоныстанған.
Қырғыздар Шыжаңдағы аз ұлттардың бірі, өздерінше атамасы «қырғыз».
бұл сөздің мағанасы ... ... ... түрі депте, түсіндірушілер бар.
Тарихта олар гегун, ... ... ... ... ... ... болып әр
түрлі аталған, көбінде Шыңжаң Қызылсу қырғыз автономиялы ауданында, ... ... ... ... жер – жерінде бытырай қоныстанған. мұнан
тыс, Хилоңжиаң ... ... ... да ... жүз ... ... ... Шыңжаңдағы қырғыз 159 мың 500адам болды. ... тілі ... ... түркі тілдер тобындағы шығыс ғұн тілі тармағына жатады, өз ішінде
оңтүстік және солтүстік екі диалектке бөлінеді, Араб әліппесі ... ... ... ... ... ... ұйғырша,
солтүстігінде тұратындары қазақша сөйлейді.
Тәжік. Шыңжаңдағы аз ұлттардың бірі, «тәжік» - тәж ... ... ... 2000 ... ... ... ... халық
саны 39 мың 600 болды. Мұының 60% Ташқорған тәжікте автономиялы ауданында
тұрады, онан қаса ... ... ... , Гума және ... ... ... тілі Үнді – ... тобының памир тілі тармағына жатады,
халқының басым көпшілігі тәжік тілінің ... ... ... ... ... ... ... тілін сары көл тілі деп те
атайды. Өздерінің жазуы жоқ. ... ара ... ... ... бір ... ұйғыр және қырғыз тілдерін жақсы меңгерген, ұйғыр
жазуын жаппай қолданады.
Сібелер ... аз ... ... ... ...... дыбыстық аударма түрінде бұл атау сіпи, шипи, ипи, сияқты
әртүрлі ... ... ... ... ... ... шапшал сібе
автономиялы ауданында шоғырлы, онан қалса қорғас, Тоғызтарау аудандарында
және Үрімжі ... ... ... 2000 ... халық саны 39 мың 200
адам. Сібе тілі Алтай тілдер жүиесінің Мәнжу тілі тармағына жатады. ... ... ... ... ... қалыптасты, сібелердің бір талайы сібе
тіл–жазуын қолдана білуден тыс, ... ... ... ... ... Мәнжуша білетіндеріде кезігеді. Қытай Халық Республикасы
құрылудан ілгері, сібелер көп құдайға ішінара шаман, лама ... ... ... ата – баба ... сиыну жолын ұстады. мәиітті жөнелту
салты – жерлейді, кейде өртейді.
Манжулар Қытайдағы аз ... ... 2000 ... ... ... ... саны 22 мың 300 адам болды, көбінесе Үрімжі, Іле, Санжы,
Құмыл сияқты жерлерде таралған. Манжур тілі алтай ... ... ... тоңғүз тілдері тобының манжу тілдері тармағына жатады, ... ... ... ... ... ... қытай жазуын қолданады. Манжулар
ата баба ... ... ... ... сенеді, мәйтті өртейді немесе
жерлейді.
Өзбектер Қытайдағы аз ұлттардың бірі, негізінен ... ... ... ... ... ... тараған, 2000 жылғы санақта
халық саны 13 мың 100 адам болды, өзбек тілінде сөйлейді, ... тілі ... ... түркі тілдер тобының батыс ғұн ... ... ... ... ... қолданады.
Орыстар Қытайдағы аз ұлттардың бірі, 2000 жылғы санақта ... 10 мың 500 адам ... ... Іле, ... ... және ... жерлерге таралған, орыстар ақ жыныстыларға жатады, орыс тілінде
сөйлейді, орыс тілі Үнді – Еуропа ... ... ... ... тобының
шығыс славян тіл тармағына жатады, орыс жазуын қолданады, қоғамда жалпы
алғанда қытай тілі мен қытай жазуын ... ... ... православиеге
(шығыс христан дініне) сенеді.
Дағұрлар Шыңжаңдағы аз ... ... ... ...... тарихи намаларда түрліше дыбыстық аудармалармен дахур, дахули,
дағұр т. б. болып кезікеді. Чың ... ... ... солаң ұлысынан
шыққандықтан солаңдар деп аталады, 1953 жылы ғана бұрынғы есімі ... ... 2000 ... ... ... ... 6400 адам ... Іле қазақ автономиялы облысының тарбағатай аймағына шоғырлы
қоныстанған, Шауешек қаласында ашылы дағұр ұлттық ауылы бар. ... ... ... жүйесінің моңғол тілдер тобына жатады, бұтқа, Чичихар, және
Шыңжаң диялекттеріне жіктеледі. Дағұрлардың бір талайы қытайша, қазақша,
моңғолша, ... ... Өз ... ... жоқ, Чың ... ... жазуын
қолданған, қазір қытай жазуын қолданады, бұрын шаман дініне сенген, бір
бөлігі лама дініне сенеді. ... ... ... ... аз ... ... көбінесе Солтүстік Шыңжаң
өңіріне және Оңтүстік Шыңжаңның ішінара өңіріне тараған, 2000 ... ... ... 4600 адам болды, татар тілі алтай тілдер жүйесінің
түргі тілдер ... ... ғұн тіл ... ... тіл ... ... ... негізіндегі жазу бар. Исіләм дініне сенеді. «татар» деген
атау ең алғаш орхон – енсей ... ... Таң ... ... ... ... татар ұлысына қарағандықтан «татан» аталған,
кейінтінде түрік қағанаты бірте – бірте ... бет ... ... ... XIII ... ... еділ ... қыпшақ қағандығын
құрды, XV ғасырдың орталарында ... ... ... де, ... орта ... қазан хандығын құрды, кейін келе орыстарға
бағынды. Қазан хандығы құрылғанға ... сол ... ... ... ... мен ... мен ... жасап араласа келе
татар ұлты қалыптасты. Шыңжаңдағы татарлар XIX ғасырдан бастап ілгерінді -
кейінді қазан, Семей, Зайсан өңіріне ... ... ... ... ... ... ... аралас, тату – тәтті
тұратындықтан, ... ... ... ... ... келе ... бірте –
бірте татарлардың күнделікті қолданыстағы тіл – жазуына айналды.
Татарлар ... ... мен ... ара – тұра ... де ... ... көбінесе тегіс төбелі топырақ
үйлерде тұрады, ерлер кестелі ақ жейде киіп, сыртынан қара ... ... ... ... моншақ таққан гүлді тақианы сән ... ... ... ақ, сары ... ... көйлек кйгенді ұнатады. Азық
– түлігі жағында тоқаштарының атағы бар. Әр жылы ... «қос ... ... ... ... ... ... тығыздығы
Белгілі мезгілдегі бірлік жер көлеміндегі мекендеген халықтың саны,
әдетте бір ... ... ... ... ... саны ... есептеледі,
Шыңжаңның халық саны тығыздығы 1949 жылы 2.61 ... 1964 жылы 4.40 ... жылы 7.93 ада , 1990 жылы 9.18 ... 2000 жылы 11 адам ... ... Қытайдағы жалпы халық саны тығыздығы 132 адам болған.Бұл мына кестеде
көрсетілген.
Шыңжаңның жер – жеріндегі 2000 ... ... ... саны ... ... |Елді - мекен ... саны ... саны ... |
|1 |Жалпы саны |18 462 572 |11 |
|2 ... ... | 2 081 988 |182 |
|3 ... ... | 269 611 |31 |
|4 ... ... | 590 106 |546 |
|5 ... ... | 551 030 |8 |
|6 ... ... | 492 093 |3,6 |
|7 ... дүңген | 1 503 547 |21 |
| ... | | |
| ... | | |
|8 |Іле ... | 3 825 511 |15 |
| ... | | |
| ... | | |
|9 | ... қаласы | 285 357 |527 ... |Іле ... | 2 086 064 |36.6 ... |Тарбағатай аймағы| 892 |14 |
| | |420 | ... ... ... | 561 |5 |
| | |670 | ... ... ... | 423 |17 |
| ... |660 | |
| ... | | ... ... ... 1 056 |3 |
| ... обл |424 | ... ... ... | 2 141 084|16 ... ... ... | 439 |7 |
| ... |650 | |
| ... | | ... ... ... | 3 406 |24 |
| | |342 | ... |Хотан аймағы | 1 681 | 7 |
| | |526 | ... ... ... ... ... белгілі уақытта халық
санының географиялық кеңестіктегі ... ... ... 2000 жылғы мемлекет
бойынша халық санын 5 рет жалпы беттік тексеру матерялы ... ... ... ... халық саны ең көп болып, онда 3 ... 406 ... адам ... ... ... ... ... санының 18.45% иелейді,
екінші орында Ақсу аймағы алады, онда 2 миллион 141 мың 100 адам ... ... ... 11.60 % ... ... ... Іле аймағының
халық саны 2 миллион 86 мың 100 адам ... ... ... ... ... ... ... Хотан аймағы және Санжы дүңген автономиялы облысы
төртінші, бесінші, ... ... ... халық саны жеке – жеке 2 миллион
82 мың адам, бір миллион 681 мың 500 адам, бір миллион 503 мың 500 ... ... ... 11.28%, 9.11%, 8.14% ... ... саны ең ... ... онда 269 мың 600 адам тұрады, жалпы халық санының 1.46%
иелейді, Бөратала моңғол автономиялы облысында 423 мың 700 адам ... ... ... 2.30% ... ... қырғыз автономиялы облысында 439
мың 700 адам тұрады, жалпы халық санының 2.38% иелейді.
Халықтың ұлт ... ... ... ... уақытта түрліше ұлттың
географиялық кеңестіктегі (өңір) таралу ахуалы. Шыңжаңда атам заманнан бері
ұйғыр, қазақ, қырғыз, моңғол, тәжік, татар т. б. 13 ... ... ... қырғыз, тәжік, өзбек, татар ... ... 97% ... халқы
Шыңжаңда жасайды, 2000 жылы Шыңжаң бойынша халық санын 5 рет жалпы ... ... ... негізделгенде, Шыңжаңда ұйғыр ұлты ең көп көп
санды иелейді, халқы 8 миллион 256 мың 700, ... ... ... ... ... ... орында қытай ұлты тұрады, халық саны 7 Миллион 23 мың
900 адам, жалпы халық санының 40.57% иелейді; үшінші орындағы ... ... бір ... 277 мың 500, ... ... ... 6.74% ... Халқы
азырақ ұлттар орыс, дағұр, татар ұлттар, бұлардың әр ... саны ... ... ... ... ... ... өңірлік ерекшелікке
ие. Қытай мен ұйғырдың орналасуы ... ... ... ... ... Шыңжаңда ұйғырлар көп, қазақ ұлты бастысы Солтүстік
Шыңжаңда Іле ... ... ... ... ... ... қырғыз ұлты негізінен Қызылсу Қырғыз автономиялы облысына
шоғырланған, тәжік ұлты Қашқар аймағына қарасты Ташқорған ... ... ... ... мен ... ... ... молаю
көрсеткіші деп те аталады. Яғни 65 ... ... мен 0 – 14 ... салыстырмасы) және көп ... ... (80 ... жалпы қарттар арасындағы ұстаған салыстырмасы) қатарлы
көрсеткіштер мен бейнеленеді, 2000 ... ... ... ... 5 рет ... ... 65 ... асқандар 865 мың 522 болған, жалпы халық
санының 4.67% ұстайды, қарттар мен ... ... 17.14% ... ... ... ... ... 10% ке жетсе немесе одан аса
мұны қарттардың молаюы деп қаралады. 2000- ... ... 60 ... саны ... ... санының 7.84% иелеп, 10% ... ... ... ... ... 2000 жылғы Шыңжаң бойынша ... 5 рет ... ... ... ... ... Шыңжаңның ауыл
шаруашылық тізіміндегі 12 Миллион 769 мың 600 адам ... ... ... санының 69.19% иелейді. Ауыл шаруашылық ... ... ең ... ... : ... ... аймағы 2 миллион 782 мың 700 ... ... ... ... ... 21.79 ... екінші,
Ақсу аймағы бір миллион 686 мың 600 адам, Шыңжаңдағы ауыл ... ... 13.21% ... ... ... Іле аймағында бір
миллион 542 мың 300 адам, Шыңжаңдағы ауыл шаруашылығындағы ... ... ... қаласында ауыл шаруашылығы тізіміндегі халық бәрінен аз,
не бәрі 47 мың 300 адам. Шыңжаңдағы ауыл ... ... ... ұстайды. Ауыл шаруашылық тізіміндегі халық саны салыстырмасында ... ... ... ... аймағында 84.40% иелейді, Қашқар аймағында
81.74%, Ақсу аймағында 78.75% ұстайды.
Ауыл шаруашылығы тізіміне ... ... 2000 жылы ... ... ... 5 рет ... тексеру санағына негізделгенде, Шыңжаңдағы ... ... ... 5 ... 537 мың 900 адам болған, бұл
Шыңжаңдағы жалпы халық санының 30% ... ... ауыл ... ... ... ең көп жері Үрімжі қаласы, онда бір ... ... 600 адам ... ... ауыл шаруашылық тізіміне жатпайтын халықтың
26.12% ұстайды, екінші орындағы қашқар аймағында 597 мың 400 адам тұрады,
Шыңжаңдағы ауыл ... ... ... халықтың 10.79% иелейді,
үшінші орындағы Іле ... 517 мың адам ... ауыл ... ... халықтың 9.33 ұстайды. Ауыл шаруашылық тізіміне жатпайтын халқы
бәрінен аз ... ... ... обылысында 91 мың 100 адам тұрады,
1.64%% ұстайды. Аймақтар ... ауыл ... ... жатпайтын халқы
сол жердің жалпы ... ... ... ... ең жоғары қала,
аймақтар мыналар: Қарамайлы қаласында 82.05%, ... ... ... ... 46.92% ...... ... Шыңжаңдағы құраған қала – қалашық құрлымы
белгілеген көлемдегі ауыл мен қалашық тұрғындар ... ... ... ... ... Районға бөлінетін қалалар мен районға бөлінбейтін
қалаларға қарасты мәлі іс басқармасы ... ... ... қарасты
тұрғындар комитеті көлеміндегі халықты, сондай – ақ, сол ... ... ... ... 2000 ... ... бойынша халық санын 5 ... ... ... негізделгенде, Шыңжаңдағы қала – қалашық халқы 6
миллион 247 мың 500 адам ... ... ... санының 33.84% ұстайды.
Райондар бойынша қала – қалашық халқы ең көп үрімжі қаласында бір ... мың 900 ... ... ... тұратын Санжы дүңген автономиялы обылысында
581 мың 500 адам, үшінші орында тұратын Қашқар аймағында 560 мың 700 ... қала – ... ... ең аз ... ... қалалардың рет тәртібі
мынандай: Қызылсу қырғыз автономиялы обылысында 74 мың 100 ... ... ... ... 121 мың 500 ... ... аймағында 208 мың
400 адам тұрады, аймақтардағы қала – қалашық халқының ... ... ... салыстырмасы жоғары қала, аймақтардың реті мынадай:
Қарамайлы қаласында 100%, Үрімжі қаласында 83.53%, Құмыл ... ... Қала – ... ... ... аймақ, облыстардың реті мынандай:
Хотан аймағында 14.42%, Қашқар қаласында 16.46%, ... ... ... 16.85% ... ... ... ... мемлекет
бойынша қала – қалашық халқы мемлекеттегі жалпы халықтың 36.09% ұстайды,
Шыңжаңның қала – ... ... ... ... ... ... тұрады.
Еңбек жасындағы халық. Заңда белгіленген еңбек жасына толғандарға
қаратылады, Шыңжаңның қазіргі еңбек қамсыздандыру ережесінде: еңбек ... шегі 16 жас, ... шегі ... үшін 60 жас, ... үшін 55 ... деп белгіленген. 2000 жылғы Шыңжаң бойынша халық санын 5 рет жаппай
тексеру материалында Шыңжаңның еңбек жасындағы халқы 11 ... 294 мың ... ол ... халық санының 61.19% ұстайды, мұның ішінде еркектер 5
миллион 986 мың 957 ... ол ... ... ... 53.07% ұстайды, әйелдер
5 миллион 307 мың 497 адам болған, ол ... ... ... 46.99% ... ... ... құрлымы Жұмыстағы халықтың ... ... ... құрлымына қаратылады, 2000
жылғы ... ... ... ... 5 рет ... ... 10% тік
материалда, Шыңжаңның жұмыстағы халқының ... ... ... төмендегі
кестедегідей болып шығады. Бұл мына кестеде көрсетілген.
Шыңжадағы 2000 ... ... ... ... ... ... ... |Кәсіптік айырмасы ... саны ... |
|1 ... ... |982 138 |100.00 |
|2 ... ... мал, балық |603 402 |61.44 |
| ... | | |
|3 |Кен қзу ... | 12 205 |1.24 |
|4 ... ... | 73 621 |7.50 |
|5 ... ... су ... | 10 082 |1.03 |
| ... ... | | |
|6 |Үй ... кәсібі | 31 380 |3.02 |
|7 ...... ... су | 5 536 |0.56 |
| ... ... ... | | |
|8 ...... , ... | 30 986 |3.15 |
| ... ... – телеграф, хабар| | |
| |- ... | | |
|9 ... ... ... ас – су | 77 932 |7.93 |
| ... | | ... ... қамсыздандыру кәсібі | 7 941 |0.81 ... |Үй – жай ... | 1 198 |0.22 ... ... ... өтеу ... | 28 681 |2.92 ... ... ... дене ... ,| 14 862 |1.51 |
| ... ... ... | | ... |Оқу – ... ... | 37 080 |3.78 |
| ... ... - ... ... | | |
| |– ... – кино ... | | ... |Ғылыми зерттеу, жалпы | 2 567 |0.26 |
| ... ... өтеу ... | | ... ... ... ... үкімет| 36 725 |3.74 |
| ... және ... ... | | ... |6асқа кәсіптер | 6 940|0.71 ... ... ... ... Жұмыстағы адамдардың түрлі
кәсіппен шұғылдану салыстырмас,. 2000 жылғы Шыңжаң бойынша халық санын 5
рет жаппай тексерудегі 10% материалы ... ... ... жұмыстағы
халқы 982 мың 138 адам, бұл жалпы халық санының 51.18% ұстайды. Мұның
ішінде еркектер 561 мың 798 ... бұл ... ... 57.20% ұстайды.
2000 жылғы Шыңжаңның жұмыстағы халқының кәсіптік құрлымы:
4 - кесте
|NO ... ... ... саны ... |
|1 ... ... ... |100.00 |
|2 ... ... ... | 22 481 |2.29 |
| ... ... кәсіпорын,| | |
| |іс ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... | | |
|3 ... , ... | 80 145 |8.16 |
| ... | | |
|4 ... мен ... | 37 948 |3.86 |
| ... | | |
|5 ... ... өтеу | 103 858 |10.57 |
| ... | | |
|6 ... ... мал, ... | 600 069 |61.10 |
| ... су игілігі | | |
| ... ... | | |
|7 ... ... | 136 605 |13.91 |
| ... ... | | |
| ... және ... | | |
| ... | | |
|8 ... ... ... | 1 032 |0.11 |
| ... еңбекшілер | | ... ... ... 15 ... және 15 ... асқандар ішіндегі
қоғамдық еңбекпен шұғылданбайтын халық, бұл ... ... ... ... ... ... зейнетке шыққандарды, еңбек
қабілетінен ... ... ... ... қзмет істемей
жүргендерді немесе жұмыссыз қалып қызмет іздеп жүргендерді қамтиды. ... ... ... ... ... 5 рет ... тексерудегі 10% тік материал
мынаны әйгіледі: Шыңжаңда жұмыс істейтіндер 408 мың 131 адам , бұл ... ... 21.27% ... ... 154 мың 526 ... ол жұмыс
істемейтіндердің 37.86 % ... 253 мың 605 ... ол ... 62.14% ... ... ... жұмыс істемейтіндердің
22.39%, үй жұмысын істейтіндер 32.15%, құрметті ... ... 23.33%, ... істеу қабілетінен айырылғандар 7.62%, ... ... ... ... 6.32%, ... ... қызмет
іздеп жүргендер 3.59%, басқасы 4.59% ұстаған.
Жүз жастан асқан қарттар. Шыңжаң жүз ... ... ... ... ... бірі, 1990 жылы Шыңжаң бойынша халық санын төртінші ... ... ... жүз ... ... ... 630 адам ... Мұның
ішінде ерлер 404 адам болып, жүз жастан асқан қарттардың 64.13% ... 226 адам ... жүз ... ... ... 35.87% ... жыныс
салыстырмасы (әйел = 100) 178.76 болған. Шыңжаңда 100 мың адам арасында жүз
жастан асқан қариядан ... бар ... бұл ... ... жүз ... арасында жүз жастан асқан 0.6 қарт болған деңгейден жоғары тұрады,
жүз ... ... ... ... ... жүз ... ... қарттар жалпы
санының 9.43% ұстаған. Шыңжаңның жүз ... ... ... ... ... бес аймақ, облыс пен Тұрпан аймағында, Қашқар аймағында
бәрінен ең көп болып, 222 ... ... ... жүз ... ... 35.24% иелеген, екінші орынды иелеген Хотан аймағында 114 ... 18.10%, ... ... иелеген Қызылсу-Қырғыз автономиялы облысында 69
адам болып, 10.95% иелеген. Жүз жастан асқан қарттар ең аз аймақ, ... ... ... бір адам, Шыхызы қаласында екі адам, Құмыл
аймағында, Бөратала-Моңғол ... ... ... ... адам бар. Жүз мың ... арасында жүз жастан асқан қарттары ең көп
жерлер ... ... ... ... 18 адам, одан кейін
Тұрпан аймағында 8.8 ... ... және ... ... ... ... төртінші орында тұрады. Ең азы Шыхызы қаласы, Қарамайлы қаласы,
Үрімжі қаласы ... ... ... рет ... ... ... Халық Республикасы
құрылғаннан кейін 1953 жылы бірінші рет ... ... ... саны ... ... ... ... уақыты 1953 жылы 30 маусым сағат ... жеті ... ... Тексеру нәтижесі мынадай: Шыңжаңдағы
жалпы түтін саны 1 млн. 178 мың 945, ... ... саны 4 млн. 873 мың ... ... ... ... 2 млн. 597 мың 769, әйелдер 2 млн. 275 мың 839
болып, ... ... ... 53.30 % және 46.70 % ... ... (әйел=100) 114.14 болды, қытайлар 332 мың 126 адам ... ... ... 6.81%, аз ... ұлт 4 млн. 541 мың 482 адам ... ... ... 93.19% иелеген. Қала-қалашық халық саны 728 мың 930
адам болып, жалпы халық санының 93.19%, ... ... саны 4 млн. ... 678 адам ... ... халық санының 85.04 % ұстаған.
Халық санын екінші рет жалпы беттік тексеру. ... ... ... ... рет ... беттік тексеру қызметі 1964 жылы жүргізілді, жалпы
беттік тексерудің өлшемді уақыты 1964 жылы 1 ... ... 00 ... ... ... Шыңжаңдағы жалпы отбасының саны 1 млн. 760 мың 43 ... ... саны 7 млн. 270 мың 67, ... ішінде ерлер 3 млн. 894 мың 740,
әйелдер 3 млн. 375 мың 327 ... ... ... ... 53.57% және 46.43%
ұстайды, жыныстық салыстырмасы ... 115.39 ... ... 2 млн. ... 216 адам ... жалпы халық санының 31.93%, Шыңжаңдағы тұрақты ұлт
өкілі 4 млн. 948 мың 851 адам ... ... ... ... 68.07% ... ... саны 1 млн. 353 мың 966 ... жалпы халық санының
18.62%, ауыл-қыстақ халық саны 5 млн. 916 мың 101 адам ... ... ... 81.38% ... санын 3 рет жалпы беттік тексеру. ... ... ... з рет жалпы беттік тексеру қызыметі 1982 жылы ... ... ... 1982 жылы сағат нөл болды, тексеру нәтижесі
мынандай: Шыңжаңдағы жалпы ... саны 2 ... 938 мың 355, ... ... 13 ... 81 мың 633 адам, мұның ішінде ерлер 6 миллион 732 мың ... ... 6 ... 348 мың 841 адам ... ... ... санының 51.47%
және 48.53% ұстайды, жыныстық салыстырмасы ... = 100) 106.05 ... 5 ... 286 мың 532 адам ... ... ... санының 40.41, аз
санды ұлт 7 миллион 795 мың 101 адам ... ... ... ... ... қала – ... ... саны 3 миллион 715 мың 220 адам болып, жалпы
халық ... 28.40%, ауыл – ... ... саны 9 ... 366 мың 413 ... жалпы халық санының 71.60% ... ... ... санында арнаулы
крустан жоғары білім мағұлматына ие 82 мың 929 адам болып, ... ... 0.63%, орта ... ... ... білім мағұлматына ие 841
мың 673 адам ... ... ... ... 6.43% ұстаған, орталау мектеп
мағұлматына ие 2 миллион 289 мың 281 адам болып, жалпы ... ... ... ... ... ие 4 ... 423 мың 674 адам ... жалпы
халық санының 33.82%, сауатсыздар мен шала сауаттылар 3 миллион 576 мың 192
адам болып, жалпы ... ... 27.34%, 12 ... ... ... ... 762 мың 352 адам болып, 12 жастан ... 30.72% ... ... ерлер бір миллион 182 мың 292 адам болып, 12 жастан асқан
сауатсыздың 42.82%, ... бір ... 580 мың 60 адам ... 12 ... ... 57.20% ... санын 5 рет жалпы беттік тексеру. Мемлекет бойынша халық санын
жалпы беттік тексеру қызметі 2000 жылы ... ... ... ... жылы 1 қараша сағат нөл болды, тексеру нәтижесі мынандай: Шыңжаңдағы
жалпы түтін саны 4 ... 950 мың 865, ... ... саны 18 ... 462 ... ... мұның ішінде еркектер 9 миллион 554 мың 875 адам, ... ... 907 мың 697 адам ... ... ... ... 51.75%, 48.26% ... салыстырмасы (әйел =100) 107.27 болды. Қытайлар 7 миллион 23 мың
910болып, жалпы халық ... 38.04%, ... ... саны 11 ... ... 662 адам ... жалпы халық санының 61.96%, қала – қалашық халық саны 6
миллион 247 мың 473 адам болып, жалпы халық ... 33.75% ... ... қала халық саны 4 миллион 272 мың 332 адам, қалашықхалық саны бір
миллитон 975 мың 141 адам ... қала – ... ... ... 68.38% ... ... Ауыл ... тізімындегі халық саны 12 миллион 769 мың
631 адам болып, жалпы ... ... 69.18% ... ... ... санасында
жоғары базалық курісынан жоғары білім мағұлматына ие 245 мың 465 ... ... ... ... 1.33%, ... ... жоғары білім
мағұлматына ие 700 мың 996 адам ... ... ... ... 3.80%, орта
мектеп ( техникомды қамтиды ) білім мағұлматына ие 2 миллион 247 мың ... ... ... халық санының 12.18%, орталау мектеп білім мағұлматына ... ... 85 мың 908 адам ... ... ... ... 27.55%, бастауыш
мектеп білім мағұлматына ие 6 миллион 996 мың 300 адам болып, ... ... 37.90%, 15 ... ... сауатсыздар бір миллион 36 мың 844 адам
болып, Шыңжаңдағы 15 жастан халық санының 7.72% ... ... ... ... ... 4 ретгісіне қарағанда Шыңжаң
бойынша халық санын бесінші ретгі халық санын ... ... ... ... уақыты, тексеру нысанасының дәлдігі, ... ... ... көп өзгерістер болды, жұмыстағы адамдардың салалық
құрлымы, жұмыс ... ... ... аударғандар тағы басқа
тармақтардың санды мәліметі Шыңжаң бойынша халық санын 5 рет халық ... ... ... 10% тік ... санды мәліметін жинақтау негізінде
алынған.
Неге жасындағы халық. Мәлім өңір көлемінде ... ... ... белгіленген негелену жасына толған халыққа қаратылады.
Қытайдың ... ... ... 22 ... әйелдер 20 жастан бұрын
некеленуіне болмайды. Аз санды ұлттарда ... 20 ... ... 18
жастан бұрын некеленуіне болмайды деп белгіленген. 2000 ... ... ... 5 рет ... материалы мынаны әйгіледі, Шыңжаңда негелену
жасындағы адам 11 миллион 825 мың, ... 5 ... 972 мың 700 ... ... 852 мың 300 әйел болып, жыныс салыстырмасы әйелдер жүз болғанда,
ерлер 102.06 болған, некелену жасындағы аз ұлт ... 6 ... 391 мың ... ... ... ... жасындағылардың 54.05% ұстаған, мұның 3
миллион 130 мың 400 ерлер, 3 миллион 260 мың 900 әйел ... ... 96 ... ... жасындағылардың ішіндегі 25 – 35 жас
арасындағылар ең көп, 3 ... 921 мың 500 ... ... ... 33.16% ... ... өзі Шыңжаңның некеленудің және бала
сүюдің қаурыт кезеңіне жеткендігін ... ... ... ... жылжуына, яғыни бір өңірден
екінші өірге көшуіне әдетте тұрақты ... ... ... ... бері ... ... екі ... кезеіңі болды. Яғни, 1949 – 1961
жылдардағы ... ... 1964 – 1980 ... ... кезеңі,
бірінші реткі шарықтау кезеңінде Шыңжаңға ... ... ... өзі ... 877 мың 100 адам болып, орта есеппен жылына 156 мың 100 ... осы ... ... ... сол мезгілдегі артқан адамның ... ... ... ... ... бір ... 499 мың адам көшіп
келді, орта есеппен жылына 882 мың адам ... ... ... ... ... жылына орта есеппен көшіп келушілер сәл азайған, 1990 жылдар
Шыңжаңның экономикасы мен құрлысының дамуына ... 1980 ... ... ... азаю жағдайы өзгеріп, көшіп келушілер қайта арта ... екі ... ... жалпы мөлшері әнтек төмен болған.
Халықтың жас ... ... ... немесе жас
группасындағылардың жалпы ... ... ... әдетте пайызбен
бейнеленеді, бір жас, бес группа ... ... ... жас
группасындағылардың аралығымен халықтың жас құрлымын бейнелеуі мүмкін, жас
құрлымы ... ... ... ... адамдардың немесе ұқсас халықтың
түрліше уақыттағы парқын, халық дамуының типі мен ... ... 2000 ... ... халық саны 18 миллион 460 мың болды. ... 14 ... ... өрндер 5 миллион 33 мың 100 адам болып, жалпы халық
санындағылардың 27.27%, 15 – 59 жас ... ... 978 мың 400 ... ... ... 64.89% , 60 жастан асқандар бір миллион 448 мың ... ... ... 7.84% ... 2000 жылғы мемлекет бойынша халық сангын
5 рет жалпы беттік ... ... ... ... ... саны
артудан орнығуға қарай ойысқан. Мына кестедегідей.
1982, 1990, 2000 – ... ... ... жас ... ... ... Жас парқы |1982 жыл|1990 жыл|2000 жыл|Жас |1982 жыл|1990 жыл|2000 жыл|
| | | | ... | | | ... саны |100.00 |100.00 |100.00 |50~54 |3.21 |4.14 |4.11 |
|0 ~4 |11.74 |12.02 |7.28 |55~59 |2.46 |2.89 |3.36 ... |13.99 |10.93 |8.94 |60~64 |2.15 |2.32 |3.17 ... |13.83 |10.11 |11.04 |65~69 |1.40 |1.62 |1.93 ... |11.39 |12.03 |9.37 |70~74 |1.01 |1.11 |1.33 ... |7.84 |11.40 |8.83 |75~79 |0.58 |0.59 |0.73 ... |7.73 |8.51 |10.79 |80~84 |0.37 |0.35 |0.42 ... |6.28 |6.37 |10.46 |85~89 |0.15 |0.14 |0.15 ... |5.86 |5.68 |7.93 |90~94 |0.10 |0.07 |0.07 ... |5.63 |5.05 |5.37 |95~99 |0.06 |0.03 |0.03 ... |4.21 |4.64 |4.68 |100 |... |... |... ... ... ... ... мен ... ... халық санында
ұстайтын салыстырмасы, жыныстық құрлымның көрсеткішін жалпы халық саны
бойынша есептеугеде, түрлі жас группасындағы адамдар бойынша есептеугеде
болады. Түрлі жас группасындағы ер- ... өлу ... ... ... жас ... ... құрлымы да
ұқсамайды, әдетте жастар группасындағылардың ішіндегі еркектердің
салыстырмасы жоғары, қарттар группасындағылардың ішінде әйелдердің
салыстырмасы жоғары келеді.
Есептеу формуласы: ерлер ... ... ... ... \ халықтың жалпы саны * 100%.
Халықтың жыныстық құрлымын жалпы халық санындағы ... ... ... ... ... да ... болады, мұның формуласы
мынандай:
Жыныстық салыстырмасы = ерлер саны мен әйелдер санына *100
Халық санын 5 рет жаппай тексеру барысындағы Шыңжаң ... ...... ... ... саны ... адам) |Жыл ... ( ... | | ... = 100) | | | |
| ... |ер ... |Ер ... | ... |46.70 |53.30 |2275819 |2597769 |4873608 |1953 ... |46.43 |53.57 |3375327 |3894740 |7270067 |1964 ... |48.54 |51.46 |6349307 |6732231 ... |1982 ... |48.39 |51.61 |7333688 |7823195 ... |1990 ... |48.25 |51.75 |8907697 |9554875 ... |2000 |
| ... |
| |
| ... |
| ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... туу мөлшері. Белгілі мезгіл ішінде дүниеге келген адам |
|саны мен сол мезгілдегі жалпы халық санының салыстырмасы, жалпы туу ... ... туу ... деп те аталады, бұл халықтың туу деңгейін |
|бейнелейді, әдетте промиломен бейнеленеді, 1999 ... ... ... ... ... ... туу ... 18.76‰ болып, мемлекеттік 15.23‰ |
|тік деңгейден 3.53‰ жоғары шыққан, бүкіл қытайдағы өлке, автономиялы |
|райондар ... ... ... ... ... ... Чиңхай өлкесі және |
|Юуннан өлкесінен кейін бесінші ... ... ... әлі де туу ... ... ... саналады. |
| ... өлу ... ... ... ... ... бір жыл) өлген |
|адам мен сол ... ... адам ... ... сол ... ... өлу ... түсіндіруде әдетте промилл қолданылады. Санақ ... ... ... 1949 жылдан бері Шыңжаңда өлім – жітім мөлшері |
|көрнекті азайған. 1999 жылы өлу ... 6.96‰ ... 1949 ... 20.81‰ дан |
|13.8‰ азайған, бүкіл қытайдың сол мезгілдегі деңгейімен салыстырғанда 0.50‰|
|ғана жоғары келеді, ... ... ... өлім – жітім мөлшері 4.99‰, аз|
|санды ұлттікі 8.20‰ болған. Бұл мына ... |
| |
| ... ... ... ... өлу ... (‰): |
|7 – ... ... ... ... ... |
| |
| ... ұлттар ... ... |
| |
| ... |
| |
| ... ... |
| ... |
| |
| ... ... |
| ... |
| |
| ... ... |
| ... |
| |
| ... ... |
| ... |
| |
| ... ... |
| ... |
| |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| |
| ... ... арту ... ... табиғи арту ауқымының |
|көрсеткішін білдіреді, яғыни белгілі мерзім ішінде бір мемлекеттегі немесе ... ... ... арту саны (туған адам санынан өлген адамның саны |
|алынып тасталады) мен сол мемлекеттің немесе ... ... ... |
|салыстырмасы айтылады, әдетте есептеу мезгілі бір жыл болады. промилл мен ... ... ... мынаны әйгіледі: 1999 жылы Шыңжаңда халықтың |
|табиғи арту мөлшері 11.80‰ болған, бұл мемлекеттік орташа деңгеймен ... 3.03‰ ... ... ... ... 15.90‰ болған, Тибет |
|автономиялы районынан 15.90‰ Чиңхай өлгесінен ... ... ... ... районынан 13.08‰ төмен болып, бесінші орында тұрады, табиғи ... ... ... бір ... 1949 ... бері ... халқының табиғи|
|арту мөлшері 9.22‰ лық төмендеу деңгейінде орнықты арту кезеңін өткеріп, |
|30‰ жоғарлаған соң, жоспарлы туу қызметінің өсу ... ... жыл ... ... келеді, қазыр табиғи халықтың арту мөлшері ең жоғары |
|жылдардағы 31.05‰ ... 19.25‰ ... Осы ... көрсетілген. |
| ... – 1999 ... ... халықтың табиғи арту мөлшері(‰): |
|8 – ... ... ... ... ... ... |9.42 |16.00 ... |16.27 |20.32 ... |12.46 |-4.57 ... |30.57 |28.38 ... |28.46 |25.83 ... |24.36 |15.69 ... |13.66 |11.87 ... |13.41 |14.26 ... |18.60 |14.39 ... |12.45 |10.55 ... |12.81 |9.53 ... |11.80 |8.77 ... ... ... арту ... ... мерзім ішінде (әдетте
бір жыл) Қытай халқының табиғи арту саны (туған адам ... ... ... ... ... мен ... орташа адам санының салыстырмасына
қаратылады, промиллмен беріледі. Мына ... ... – 1999 ... Шыңжаңда қытай халқының табиғи арту мөлшері(‰):
9 – кесте
|Жылы ... ... саны ( 10 ... арту ... ‰ |
| |мың адам ) | ... |512.90 |13.85 ... |521.76 |13.65 ... |531.06 |10.56 ... |534.99 |10.04 ... |532.33 |10.21 ... |537.14 |6.78 ... |534.63 |7.14 ... |534.92 |6.50 ... |538.63 |8.68 ... |542.98 |9.79 ... |547.01 |9.43 ... |553.16 |11.14 ... |574.66 |12.76 ... |584.21 |11.92 ... |594.00 |11.46 ... |603.67 |11.86 ... |616.48 |10.77 ... |631.81 |9.90 ... |643.28 |9.74 ... |660.13 |9.74 ... |674.11 |9.65 ... |687.15 |9.07 ... ... ... тобиғи арту мөлшері. Белгілі мезгіл ішіндегі
(әдетте бір жыл) аз санды ұлттар ... ... арту саны ... ... ... адам саны ... тасталады) мен жылдық орташа адам санының
салыстырмасына қаратылады, бұл ... ... – 1999 ... ... аз ұлттар халқының табиғи арту
мөлшері (‰):
10 - кесте
|Жыл |Аз ... ... саны ( ... арту ... |
| |10 адам ) | ... |720.11 |15.55 ... |743.21 |14.61 ... |752.21 |15.85 ... |769.06 |16.14 ... |783.57 |17.46 ... |796.16 |16.10 ... |809.45 |17.43 ... |826.22 |17.92 ... |845.01 |18.09 ... |863.35 |18.41 ... |879.41 |16.42 ... |901.00 |17.99 ... |954.50 |22.16 ... |970.36 |19.42 ... |986.63 |17.09 ... ... |15.05 ... ... |14.98 ... ... |14.01 ... ... |14.49 ... ... |15.20 ... ... |14.78 ... ... |13.52 ... ... ... ... арту мөлшері. Белгілі мерзім ішінде
қытай халқының жылдық орташа арту қарқынын түсіндіреді, қытай халқының
біршама ұзақ уақыт ішіндегі орташа арту ... ... ... Мына кестеде көрсетілген.
1949 – 2000 жылдары Шыңжаңдағы қытай халқының жылдық орташа ... ... - ... |Жыл ... ... саны|Жылдық орташа арту |
| |( 10 мың ... ... ... |29.10 |- ... |30.58 |5.09 ... |194.45 |28.71 ... |368.12 |6.96 ... |478.01 |4.36 ... |531.03 |2.13 ... |534.92 |0.15 ... |574.66 |1.44 ... |702.39 |3.46 ... ... жылдық орташа арту мөлшері. ... ... ... ... ... орташа арту қарқынын түсіндіреді, аз
ұлттар ... бір шама ұзақ ... ... орташа арту қарқынын
бейнелейді, процентпен білдіреді. Мына кестеде көрсетілген.
1949 – 2000 ... ... ... халқынын орташа арту
мөлшері (%):
12 - кесте
|Жылы |Жыл ... ... ... ... арту |
| |( 10 мың адам ) ... % ... |404.24 |- ... |413.32 |2.25 ... |456.73 |2.02 ... |491.81 |1.49 ... |513.26 |0.85 ... |590.46 |2.84 ... |676.52 |2.76 ... |752.21 |2.14 ... |826.22 |1.89 ... |954.50 |2.93 ... ... |1.53 ... ... |1.28 ... негізгі 13 тұрғылықты ұлт ішінде манжу ұлтының жылдық орташа арту
мөлшері ең жоғары, онан кейінгі орында дүңген, ... ... ... ... ... ажырасқандар. Бұл қосағы тірі кезінде неке қатынасын үзген
адамдарға қаратылады, 2000 ... ... ... 107 мың 964 ... ... ... ішінде халық істер тарауы 54 мың 600 ... ... ... ажырастырды, 53 мың 360 адам сот мекемесінің ... ... ... ... ажырастырды соңғы 20 жылдан бері халық істер
тарауына барып келсім ... ... ... жыл ... ... ... 1979 жылы 95 мың 774 ... некеден ажырасуы бекітілді,
1989 жылы бұл сан 75 мың 448 адамға азайды, ... 37 мың 724 ... ... расымиатын тараулар өтеді, экономика, перзент дау – шар
молайғандықтан келсім бойынша некеден ажырасатындар азайып, сот ... ... ... ... ... ... ... – қыстақта
өнімге бірлестіріп көтерту жауапкершілік түзімінің атқаруына ...... ... ... ... жыл ... ... ал,
қалаларда көбейіп барады, мысалы, 1990 жылы Қашқар аймағында ... ... ... некден ажырасуға 33 мың 464 адам тізімделсе, 2000 жылы 16
мың 748 адам ... ... 10 ... 5.9 ... ... ... 3 мың 754 ... некден ажырасуға тізімделсе, 2000 жылы 4 мың ... ... ... 10 ... 41.1% ... некленгендер. Неке қатынасын үзгендердің басқа біреумен
некеленуі немесе бұрынғы қосағымен ... ... 2000 жылы ... 74 мың 593 адам ... ... ... 3 мың 950 бұрынғы
қосағымен қайта қосылғандар), Хотан, Қашқар, Ақсу, Тұрпан, Қызылсу ... ... ... ... де ... ... ... болды, сол
жылы Хотан аймағында 19 мың 531 адам қайта некленді ... 652 ... ... ... ... аймағында 23 мың 249 бұрынғы қосағымен
қайта қосылғандар (мұның бір мың 459 ... ... ... ... ... 11 мың 578 адам қайта некленді (мұның 939 ... ... ... тұрпан аймағында бір мың 738 адам ... ... 47 ... ... ... ... Қызылсу қырғыз автономиялы
оьлысында 2 мың 369 адам қайта некеленді(мұның 83 ... ... ... ... некеленушілер аз аймақ, облыстар: Алтай аймағында 388
адам, Тарбағатай аймағында 814 адам, Бөратала моңғол ... ... ... құмыл аймағында 770 адам, Үрімжі қаласында 4 мың 710 адам.
Алғашқы некеленушілердің орташа жасы. белгілі мезгіл ... ... жыл) ... ... ... алғаш қосылғандардың орташа жасы
«Қытай Халық ... ... ... ... 22 жастан,
әйелдердің 20 жастан бұрын үйленуіне болмайды деп ... ... ... ... < ... ... Республикасының неке заңын>
атқару жөніндегі қосымша белгілемесіндегі» Шыңжаңдағы тұрғылықты ұлттарда
ерлер 20 жастан, ... 18 ... ... некеленуіне болмайды деп
белгіленген. Заңда белгіленген осы ... заңы ... 1999 ... ... ... алғаш неклену жасы 24 (ауыл – қыстақтарда
23.25 жас, ... 24.75 жас), ... ... алғаш некелену жасы
25(ауыл – қыстақта 25.02, қалада 26.63 жас), әйелдердің алғаш некелену жасы
23.83 (ауыл – қыстақта 23.04 жас, ... 24.64 жас) ... 1989 жылы ... ... ... некелену жасы ортақ жасынан бір жас жоғары, үлкен
қалаларда алғашқы некеленудің ортақ жасы орташа ... ... ... ... ... мен ... ... жоғары болған.
Мына кестеде көрсетілген.
Ішінара аудан, қалалардағы алғаш некеленушілердің 1999 жылғы орташа
жасы:
13– ... ... ... ... |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | ... |
| | ... |
|Ер ... |Ер ... | ...... |Қала ... - ... ... ... |1350 |637 |713 ... |5058 |1965 |3093 ... |3160 |1710 |1450 ... |176 534 |102 743 |73 719 ... |226 400 |120 409 |105 991 ... ... ... тауарларын тексеру, карентиндеу. Халықаралық саудадағы
дағдылы ереже, ... ... ... ... ...... (хайуанаттар мен өсімдіктер және олардың өнімдері ... ... ... ... тазалығы жақтарында жүргізетін тексеру,
сараптау, карентиндеу, бақылап – басқару барысын ... 1999 ... ... ... ... сай, ... импорт – экспорт
тауарларын тексеріп – ... ... ... ... ... ... ... Үрімжі тазалық – карентиндеу мекемесі
бірігіп ... ... ... ... ... ... мекемесі болып
құрылды, Шыңжаңға кіріп шығатын адамдар мен импорт – экспорт тауарларын
тексеруге, карентиндеуге және ...... ... ... ... ... импорт – экспорт тауарларына тексеру жүргізіп,
толымды болғандарға сәйкесті куәлік ... ... ... ... ... ... ... өнімдердің экспорт
етілуіне, ел ішінде сатылуына жол қоймады. ... ... ... ... ... ... ... Хұншырап, тексеру, Ақсу, Көрла,
Құлжа, Қорғас, Алатау сағасы, Алтай, Жеменей, ... ... ... ... секілді аймақ, облыс, қалаларда және шекара өткелдерінде
бөлімше ... ... ... осы ... ... ... ... етті.
Шекара саудасы. Көршілес мемлекеттердің шекаралас өңірлерде
жасасатын сауда , ... ... ... ... саудасы, шекаралық шағын
сауда, шекарадағы жергілікті сауда сияқты 3 түрлі формасы бар, Шыңжаңның
шекара желісі 5400 ... ... ... ... ... ... Ауғанстан, Пакистан, Индия, секілді 8 мемлекетпен шекараласады,
шекара саудасы – ... ... ... мен ... ... экономика – сауда қатынасын дамытудың маңызды дәнекері болып
келді. 1950 жылдан 1962 жылға дейін Шыңжаң сыртқы саудада негізінен ... ... ... ... етті, шекара саудасы өртіс арту кезеңінде
тұрды. 1960 жылы ... ... ... жасасқан импорт – ... ... ... 73 ... 122 мың долларына жетті, халықарадағы
және ел іші жағдайының өзгеруіне байланысты, 1963 ... 1983 ... ... ... ... түгелдей жабылды, Шыңжаң мен кеңес одағының
шекара саудасы 20 неше жыл ... ... ... ... құлдырау
кезеңіне өтті. Мына кестеде көрсетілген.
1991 жылдан 2000 жылға дейінгі шекара саудасы ... : 10 ...... ...... ... ... |
| ... ... | | ... |7138 |3576 |3562 ... |31055 |15500 |15555 ... |57712 |28906 |28806 ... |51267 |23932 |27335 ... |69450 |27562 |41888 ... |73131 |18647 |54484 ... |86950 |22962 |52031 ... |74993 |22962 |52031 ... |102314 |57329 |44985 ... |131970 |58020 |73950 ... ... ... ΧΙ ... ... комитетінің 3 жалпы
мәжілісінен кейін Қытайдың сыртқы саясатының ... ... ... 1986 жылы ... ... ... саудасын ресіми қалпына келтірді,
бірақ сауда көлемі зор болмады, 1988 жылы импорт экспорт сомасы 36 ... ғана ... ... ... ... ... ... 8.8% ұстады, 20
ғасырдың 90 жылдарына қадам қойғаннан кейін, Шыңжаң сыртқа ... ... «екі ... ... ... темір жол желісі) ашық ... ... ... ... гүлдендіру» стратегиясын белгіледі, 1992 жылы ... ... «41 ... ... ... ... бүкіл Шыңжаңның
шекара саудасын тез қарқынмен дамытудың тың кезеңіне өтті, сол жылғы шекара
саудасы ...... ... ... 320 ... ... ... 1991
жылғыдан 2.2 есе артты, бүкіл Шыңжаңның импорт – ... ... ... 2000 ... ... ... 16 шекара өткелін ... ... мен ... ... ... ... Қазақстанмен жасасқан,
сомасы ең көп болды, 2000 жылы шекара саудасының жалпы сомасы бір ... ... ... ... ... ... импорт – экспорт жалпы сомасының
58.29% ұстады, шекара саудасының дамуына ... ... ... ... ... да тез ... 2000 жылы Шыңжаңда шекара
тұрғындарының өзара саудасының сомасы 582 миллион юуан ... ... 77 мың 900 адам ... жетті, тапсырған жалпы бажы сомасы 122
миллион юуаннан асты, шекара саудасы шекараға жақын ... ... ... ... сан ... ... өркендеуін
жебеп, қазыналық кірісті арттырудың маңызды бір саласына айналды.
Шетел қаржысын енгізу. Шетел қаржысынан ... деп те ... ... ақша ... ... ... тікелей қаржы қосуын,
шетел саудагерлерінің басқада қаржы қосуын қамтиды. 1980 жылдан 2000 ... ... ... 1281 ... ... тоқтамын жасасты, тоқтасқан қаржы 3
милляард 685 миллион долларға жетіп, нақты пайдаланылған ... ... ... 565 ... ... болып, мұның ішінде шетелден қарыз ақша алу
тоқтамы 120 ... ... ... 2 ... 327 ... доллар, нақты
пайдаланылған шетел қаржысы бір ... 971 ... ... болды, шетел
саудагерлерінің тікелей қаржы қосу тоқтамы 1117 түрлі, тоқтамдасқан қаржы
бір миллярд 60 ... ... ... нақты пайдаланылған шетел қаржысы
559 миллион доллар болды,шетел саудагерлерінің ... ... ... сауданы, мәнерлеуді, құрастыруды, халықаралық майға беруді ... ... 324 ... ... ... 1980 жылы Шыңжаң мен шетел
бірлесіп қаржы қосқан кәсіпорын Тянъ – Шанъ жүн ... ... ... Шыңжаңның тұңғыш реткі шетел саудагерлері тікелей қаржы
қосқан ... ... 2000 ... соңындашетел саудагерлері қаржы
қосқан кәсіпорын 371ге жетті, мұның ... ... ... ... ... ... 24, ... саудагерлері бірлесіп қаржы қосқан
кәсіп орын 58, ... ... ... жарна түзіміндегі кәсіп орын 3 болды.
Шыңжаңға келіп ... ... ... ... 33 мемлекет пен районға
саяды, мұның ішінде Шиаңгаң, Тайуан саудагерлері басты орында ... ... Ақш, ... ... ... мұше елдер, Жапония, Корея
Республикасы қатарлылар тұрады. ... ... ... ... ... негізінен Үрімжі, Іле, Санжы, Тұрпан, Байынғолын қатарлы аймақ,
облыс, қалаларға орналасқан, мұның ішінде аты әйгілі ... Тянъ ... жүн ... ... ... ... онан соң, микі үй ... жарна серіктігі, иида тоқыма бұйымдар шекті серіктігі, Үрімжі жыңда
мал шаруашылығы шекті серіктігі, хайды қонақ жәйі секілді тез ... ... ... ... ... ... бар.
Сыртқы экономика істестігі. Бұл сырттан құрылыс көтермеге алу,
еңбеккүш ... ... ... ... қосу, көп және екі жақты тегін
көмек ... ... ... ... – экспорт, сыртқа көмек беру
жұмыстарын қамтиды. 1. Сырттан құрылыс көтермеге алу, ... ... ... ... қаржы қосу, 2000 жылдың соңына дейін Шыңжаң бойынша
сырттан құрылыс көтермеге алу, ... күш ... ... ... ... ге, ... ... 69 миллион 671 мың долларға,сыртқа жіберілген еңбек
күш 6000 ... ... ... ... ... қосу ... бекітілген нышан
18 болып, Қытай жақ қосқан қаржы 3 миллион 753 мың 500 Ақш долларына жетті.
2 . Көп және егі ... ... ... 2000 ... ... ... Шыңжаң бойынша
екі жақты текін көмек нышандары 71 ге, көмек сомасы 90 миллион ... ... су – ... ашу, ауыл ... ортаны қорғау, емдеу ... ... ... оқу – ... ... ... секілді
көптеген салаларға саяды. Тегін көмек берген ұйымдар мен ... ашу ... ... балалар қоры қоғамы, халық саны ... ... ауыл ... ... , ... ... және Жапония, Канада,
Жаңа Зеландия, ... ... т.б. ... ...... ... көмек беру, 2000 жылдың соңына дейін техникалық және жабдық импорт –
экспортының құны 35 ... 875 ... ... сыртқа көмек беру жұмысы 1992
жылы басталған, Мұнда Шыңжаң ... орта ... ... жалпы
сомасы 190 миллион юуандық көмек берді, мұнан сырт Гана ... ... салу ... 2 ... юуан ... ... сыртқы экономикалық сауда кеңесі. Шыңжаңдағы ең үлкен ... ... ... ... қысқаша Үрімжі жәрмеңкесі деп аталады,
1992 жылы басталған, әр жылы уақыты 1 қыркүйектен 8 қыркүйекке дейін Шыңжаң
халықаралық ... ... ... ... ... ...... көпіріне сүйеніп, Қытайдың Шығыс, Батыс бөліктері мен орта азия, батыс
азия елдерінің және көрші елдердің ірі базарларын ... ... ... өріс ашудың көпірі және дәнекері болып отыр, оның басты мазмұны:
импорт – экспорт етілетін ... ... ... саудасын қамтиды) кеңесу,
сыртқы экономикалық, техникалық істестігі (шетел қаржысы мен ... ... ... ... ... ... ... бірі толықтау, құрылыс
көтермеге алу және еңбеккүш істестігін қамтиды) кеңесу, қытайдың батысы мен
шығыс бөліктерінің, экономикалық, техникалық ... (ел ... ... ... ... мен ... экономикалық селбесу нышандарын, мал
– мүлік ұқығы саудасын, зат айырбасын қамтиды) ... т.б. ... ... ... жаңа техника, жаңа жетістік ... ... ... ... ... 7650 ... метр болып, оған ірі тұрпатты машина жабдықтар
қойылады. 1992 жылдан 2000 жылға дейін 9 рет ... ... ... ... ... ... еуропа, америка құрлығындағы 73
мемлекет пен Шиаңгаң, Аомын, Тайван ... 23 ... ... ... ... 30 неше ... 200 ден ... кәсіпорыны
өнімдерін көрмеледі, қытайдың өлке, автономиялы район, қалаларынан 6200 ден
астам кәсіпорын (мұның ... ... ... 50% ... ... 9 ... Үрімжі жәрмеңкесінде сыртқы экономикалық істестік ... ... ... сома 12 ... 793 ... ... ... мұның ішінде
сыртқы саудада келсілкен сомасы 9 миллярд 118 милион ... ішкі ... ... ... сомасы 4 миллярд 858 миллион доллар, импорт етілетін
зат ... ... 4 ... 260 ... ... сыртқы экономикалық
істестік нышандарында келіскен сауда сомасы 3 миллярд 675 миллион доллар,
ішкі экономикада келсілген жалпы ... 70 ... 281 ... юуан болып
ішпен байланысты нышандарда келіскен сауда сомасы 29 милляард 934 миллион
юуан, ішкі ... ... ... ... 40 милляард 347 миллион юуан
болды, қытай ішіндегі 30 неше өлке, қала, автономиялы ... ... ... мың ... ... келіп қатынасты.
Азия – Еуропа құрлығы екінші көпірі. Солтүстік Шыңжаң ... ... жылы 12 ... ... Түркістан – Сібір ... ... ... жол ... да, ... ... портынан Голандияның
Роттердам портына төте баратын азия – ... ... ... көпірін
қалыптастырды. Ол азия – еуропа құрлығын ендей өтіп, тынық мұхит пен атлант
мұхиты сынды екі экономикалық өңірдің қорапты жүк ... күе ... ... – еуропа құрлығы көпірі» деп аталды. Бұдан бұрын азия мен
еуропаны ... ... ... ... ... ... портынан батысы
Жерорта теңізі портына тұтасатын Сібір құрлық көпірі, яғни, азия – ... ... бар ... Азия – ... құрлығының жалпы ұзындығы 11 мың
300 шақырымнан астам болып, қытай шекарасы ішіндегі ұзындығы 4134 шақырым
келеді, тасымал ... азия – ... ... ... ... қарағанда
1000 шақырым қысқарған, шығыстағы бас бекеті Лианюунгаң портының жабылатын
мезгілі жоқ болғандықтан, төрт маусымда ... ... ... ... ... көп ... ерекшелігі де бар, порттар бекеттері арасындағы
тасымал мөлшерін өзара сәйкестіруге болады, шығыс – ... ... ... және ... ... райондар мен байланыс ... де ... зат ... ... ... кең. Азия – Еуропа құрлығы
екінші ... ... және ... жүргізуі байырғы «жібек жолын»
қайтадан гүлдендіріп, Азия мен Еуропаның бірлесіп тасымал жүгізуіне қолайлы
даңғыл арна ... бұл ... ... ... ... ... сауданы, тасымал кәсібін дамытуына пайдалы ... ... ... жағалауындағы аймақтардың сыртқа есік ашу қадамын ... ашық ... ... ... ... бүкіл Шыжаңның
экономикасы мен дамуын жеделдетті.
ΙV. ШЫҢЖАҢ ҰЙҒЫР АВТОНОМИЯЛЫ РАЙОНЫНЫҢ ... Arc Gis ... ... Gis ... ESRI компаниясының программалық өнімі, бүгінгі
таңда рыноктың 70%құрай отырып алдыңғы қатарлы бағдарламалар тобына
жатады.Әлемде Arc Gis толық католог түрінде беріледі.Мұнда ... ... ... ... мүмкіндіктер бар құралдар жинағы.
Arc Gis үш қосымшадан ... Map, Arc Catolog, Arc ... Map Arc Gis тың ... ... ... барлық картографияның
тапсырмалар орындалады. Картаны отырғызу, редакциялау, картаны цифрлау,
анализ жасау, қағаз бетіне шақыру.
Arc Ctolog ... ГАЖ ... ... ... ... ... ... сақтайды Arc Map қа ұқсас бірақ ерекшелігі оған
кіретін құралдар ГАЖ мәліметтерді іздеуге ... ғана ... ... ... редакцияланбайды.Бірақ Arc Catolog-та
ГАЖ мәліметтері құрылады. Экспорт және импорт жасалады.
Arc Toolbox инструменттер жинағы барлық ... ... ... ... ... ... ... дамыған сайын Arc
Toolbox қосымшасында құралдар мен толықтырылып отырады.
Arc Gis бағдарламасында тақырыптық карта құрастыру.
Кезкелген тақырыптық карта ... үшін ... ... ... ... сай ... ... негізіне гидрографиялық тор(өзендер, каналдар, т.б.)
ә)
Шыңжаң Ұйғыр автономиялы картасын құрастыруда ең бірінші географиялық
мәліметін кеңестікте орналастырамыз.Географиялық мәліметін кеңестікте
орналастыру үшін ең ... ... ... ... және ... ... ... jpag форматына барып тышқанның сол жағын басамыз.
Ашылған ... ... ... ... ... терезеден
Пространственная ... ... ... ... ... жабылған соң→ОК басамыз. 2)Arc Map –тан ... ... ... (╬) Jpag ... ... ... сұрайды,
келісеміз.
3)Interface→Пространственная превязка иниструментін шақырамыз.
4)Картаның сол жақ бұрышынан бастап, сағат тілі бағытымен 4 ... ... (X,Y ... ... ... ... интерфейске
шақырамыз.Карта дұрыс отырған ... ... ... ... наборға
сақтаймыз→Файл→Сохранить→сақтауға тиісті папкаға сақтаймыз→ОК.
Arc Gis бағдарламасында тақырыптық қабат ашу.
Географиялық кеңестік объектілер геометриялық:нүкте,сызық, полигон
белгілерімен белгіленеді.Олардың ... жеке ... ... ... ... ашу Arc ... ... асырылады.Нүктелік қабат
ашу үшін Arc Catalog-та ... ... ... оң жағын
басамыз→Новый→shapfile→ашылған терезеде жаңа қабатқа латын ... ... ... ... ... ... координат жүйесін
анықтаймыз. Редактировать→Выбрать немесе импорт→Projected ... ... ... ... ... ... районының картасына нұсқаймыз→ОК. Осы әдіс пен ... ... ... ... Добавить данны арқылы Arc
Map-қа шақырамыз.Карта бетінде осы қабатта салынатын объектілерге анализ
жасаймыз және ... ... ... ... ... бетіне салғанда
атрибуттар кестесіне мәліметтер толтырамыз.Атрибуттар кестесі дегеніміз
әрбір енгізілген географиялық ... ... ... және
сақтайтын база.
Атрибуттар кестесінен баған ашу
Бірінші белгілі бір қабатқа барып тышқанның оң жағын басамыз.Открыт
таблица атрибутов→Опций→Добавить поле ... ат ... ... түрін таңдаймыз→ОК.
Поляның түрлері:
1)Shot intage
2)Long intage
3)Text
4)Double
5)Date
мәтінді енгізуге ... ... ... ... ... ... ... Полигоналді
қабат құру полигоналді объектілерді классификациялау Arc Catalog
қосымшасында ... ... ... ... ашу үшін нүктелік қабат
ашу әдісін қолданамыз, тек айырмашылығы объект ... ... ... ... ... ... ат ... құрылған
қабатты Arc Map қосымшасын шақырамыз.Начать редактирование→создать новый
объект командасын ... ... ... ... ... полигоналді қабат ашамыз.
Шыңжаң Ұйғыр автономиялы районының территориясының облыстар шекарасын
полигонды шекарасына ... қиып шығу ... ... ... ... ... үшін ... кестесіне баған ашамыз.
1)КАТО-облыстың реттік нөмері.
2)NAME-облыс атын жазамыз.
16 облыс және ... ... бояу үшін КАТО ... қолданамыз.
Объектілерді классификациялау.
КАТО бағанындағы классификацияға сәйкес 16 категория бар, 16 полигонды 16
түспен бояу керек.
Полигоналді ... ... ... оң ... категорий→уникальний значение→поле
значечение өзімізге ... ... ... поле ... ... ... бөлініп түсі сақталған Layers
қабатына ... үшін Arc Map-та сол ... ... ... оң ... как файл ... ... өзімізге қажетті Layers форматына
барамыз.
Полигоналді қабатпен жұмыс істеу.
Полигон қию үшін Начать редактирование→задачи ... ... ... ... ... скеч құралын
алып полигон шекарасының сыртынан ... ... ... ... ... екінші
шетіне шығамыз, тышқанды екі рет басамыз.Қиылған ... ... ... ... ... ... Начать редактирование→бір объектіні shift
клавишасын басып тұрып екінші объект түрін белгілейміз.Редактор→слияние қай
объектіге қосу керек сол объектіні нұсқаймыз→ок.Полигональді ... ... ... ... ... ... ... векторлық қабатты экспорт
операция арқылы екінші қабат алуға болады мысалы полигоннан ... ... ... алуға болады Өзімізге қажетті қабатқа барып, тышқанның оң
жағын басамыз Данные→экспорт данных ашылған терезеде екі ... ... ... ... ... қажетті қай папкаға қандай
атпен сақтайтынын көрсетеміз→ок.Экспорт жасалған қабатты Arc ... ... ... қабат алу Arc Gis бағдарламасындағы
автоматтандырылған ... бірі ... ... ... ... ... объектіден полигональді объектілер алу
мүмкіндігі бұл операциялардың барлығы Arc Toolbox ... ... ... ... ... tools→пространственный
объект→полигон линию→ашылған терезеде екі баған бар:
1)сызыққа айналдыратын полигональді қабат(ходный объекты)
2)выходной объекты қай папкаға сақтауды көрсетеміз.Өзімізге ... ... ... жаңа ... ... ... объектіден полигональді объект алу.
Сызықтық қабаттан полигональді қабат алу үшін осы қабаттарға сызықтық
объектілерді белгі немесе ауданды ... ... ... ... ... ... ... tools→пространственный
объекты→объекты полигон ашылған терезеде полигон жасайтын ... ... ... ... ... ... қай ... қандай атпен
сақтайтынын көрсетеміз.
Полигональді объектіден нүктелік объект алу.Кезкелген полигональдік
қабаттан нүктелік ... ... ... ... әрбір полигонның центріне
сәйкес келетін нүктелік объектілер алынады, яғни нүктелік полигональді
объектіні нүктеге ... ... ... ... ... ... яғни диаграммалар құрастыру үшін.
Arc Toolbox→Data managment tools→пространственный ... ... ... ... және қай ... қай атпен сақтауды
көрсетеміз→ок.Алынған нүктелік қабаттың атрибуттар кестесіне жаңа бағандар
қосып, сандық мәліметтер енгізіп ... ... ... объектілерді бірдей шрифт өлшемімен жазу.
2)Объектілерді категориясына қарай ... ... ... ... ... әдіс ... ... бірдей болған жағдайда
қолданылады.Мысалыға обылыстардың атын жазу, ... атын ... ... облыстарда халықтар санын көрсеткенде, геологиялық нөмірлер
бірінші өлшем бірліктерімен жазамыз.
Екінші мағыналы бір ... ... ... ... бір
қасиеттерге байланысты бір-бірінен ... ... ... ... ... ... байланысты объектілер мысалы,
мемлекеттер территориясына ... ... ... ... жасалады.
1 әдіс өзімізге қажетті қабаттарға барып тышқанның оң ... ... ... мәліметті карта бетіне ... ... ... ... ... түсін
таңдаймыз→терезенің сол жақ бұрышын таңдап надписатъ этого слой ... ... ... ... ... бірден шрйфт өлшемдерімен
жазылады. Arc Giz 9.1 9.11 , верцияларында Map Lex ... ... ... ... ... ... және формасын таңдауға болады.
2 әдіс бойынша объектілерді жазу жолы өзімізге ... ... ... оң жағын басамыз Свойство→надписи→методы бағанынан→определить
класса объекты ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... ат береміз, мысалы:ірі өзендер→ок→SQL запрос ашылған
терезеде ... ... жазу ... формула арқылы
жетеміз.КАТО=1→ОК категорияға, класқа, шрифт өлшемін түсін таңдаймыз→класс
бағанынан пол умолчание сөзін удалить етеміз→надписать ... ... ... әдіс ... ... категорияға кластар құрып әртүрлі
шрифт өлшемдерін таңдап объектілерді жазып шығарамыз.
КІРІСПЕ
«Шыңжаңның саясм - әкімшілік картасында», Шыңжаңның ... ... ... ... аудандар бейнеленген. Шыңжаңның басты Геосаяси
жағдайы, төңірегіндегі ... ... мен ... ... бұл
дипыломдық жұмысымда Шыңжаңның саяси - әкімшілік ортасы жөніндегі негіздік
білімдер, негіздік жағдайлары, мәтериалдарын ... ... ... саяси - әкімшілік картасында», Шыжаңның жалпы жер ауданы 1 мил.
600 мың шаршы километр болып ... ... ... ... бір бөлігін
ұстайды. Қазіргі кезде орта азия мемлекеттерімен Шыңжаң арасындағы саяси,
экономикалық, барыс – келіс күн ... ... ... ... келе ... ... Шыңжаңның жалпы жағдайын түсіну үшін осы дипломдық жұмысты ... ... ... ... ... ұлттарын, саяси істерін,
шаруашылық, мәдениет жағдайы таныстырыла келіп, Шыңжаңның тарихи дамуы мен
қазіргі ... ... ... ...... ... ... реформа жасап есік ашқаннан бергі нарықтық ... ... ... ... шыт жаңа ... ... ... Мұның
өзі көрші мемлекеттердің Шыңжаңды ұғып – білуіне, түсінуіне көп ... ... ... мен бұл ... ... жазу ... ... типтік әрі сенімді, ... ... ... ... қойылған фактілер мен алынған сандық мәліметтер қатаң тексеріліп
салыстырылып алынды, ... ... ... ... ... - ... ... нақтылы жағдайды бейнелеуге барынша ... ... ... ... жаңа ... жаңа жағдайлар, жаңа
табыстар жан – жақтылы ... ... ... мен ... ... ... жағынан қоғамның барлық саласы қамтылды, осы
арқылы Шыңжаңның ... ... - ... ... ... ... ... жері кең, байлығы мол, қазынасы ұшан – теңіз, Шыңжаңның
даму болашағы зор екеннін көруге болады,
Бұл ... әл – ... ... ... Ұлттық Университетінің
география факултетіндегі Геоморфология және Картография кафедарасының
х.ғ.к., аға ... ... ... ... ғылыми жетекшілігімен
орындалды. Осы кафедараның оқытушылары мен ғылыми ... ... ... ... ... ... ... районының саяси - әкімшілік ... ... ... ... ... ірі ... карта жинағы,
сондай – ақ, көп ... сан – ... ... географиялық кеңестік
информация жүйесі инженериасы.
«Карта» ... бір ... ... жағдайға негізделу
принципі бойынша мәтериал таңдау, ақпарат жинақтау арқылы жинақталды, мұнда
интегралдық ARC GIS пен ... ... ... стол ... ... ... ... санды мәліметінен пайдаланып, қазіргі дүниедегі өлшеу – сызу
техникасы ... ... ... ... ... - әкімшілік
картасында» Шыңжаңның әр ... ... ... ... ... елді –
мекендердің барлығы көрсетілген. Картада Шыңжаңның әкімшілік елді – ... ... ... ішінде географиялық карта нұсқа және арнаулы
фактор сынды екі ... ... ... ... ... ... ... өңірлік нұсқа карта және жалпы нұсқа карта сынды 3 ... ... ... - ... картасы» Шыңжаңның карта баспасы бастырған
масштабы ... ... ... ... - ... картасын »
негіз етіп, қос өлшемді ендік сызықтарын тең ... ... ... бойынша құрастырылды. «Шыңжаң және төңірегіндегі ... ... ... ... масштабы 1: 12000000 қатынасындағы «Россия
картасын» негіз етіп, қос өлшемді ендік саызықтарының аралығын тең дәрежеге
бөлу конус праекциясынан ... әрі орта азиа ... ... ... ... ... жалпы беттік ... ... қос ... ... сызықтарын тең бұрышқа бөлу проекциясынан
пайдаланылды, әрі жаңа ... ... ... ... туралы сияқты
жаңа материалды қосымша ету арқылы масштабы 1:6 000 000 қатынасында ... ... ... саяси-әкімшілік картасы құрастырылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2000ж), 1 том.
2. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2001ж), 2 ... ... ... ... (Шыңжаң, 2002ж), 3том.
4. Шыңжаңның Ұлттық Энциклопедиясы, (Шыңжаң, 2003ж), ... ... ... ... ... 2004ж), 5том.
6. Шыңжаң ұйғыр автономиялы районы картасы, (Шыңжаң, ... ... ... ... ... ... ... Ұлттар баспасы,
1990ж).
8. «Жас түлек» журналы, (Шыңжаң, 2003/5).
1. Туристическое районирование Синьцзян-Уйгурского автономного района.
2. Карта туристского районирования Синьцзяна.
3. Программа ... ... ... составленных туристской
компанией «Шелковый путь» Синьцзянского университета.
4. Туристские экскурсии по территории Синьзяна и за его ... ... ... ... ... Синьцзянского
университета.
9. Қаусылхан Қозыбайұлы, «Шыңжаңның тарихи дерек келелі кеңес», (Шыңжаң
ғылым-техника баспасы, 1992ж).
10. Шыңжаңның демографиялық жағдайы, (Бейжиң Орталық Ұлттар баспасы,
2000ж).
11. ... ... ... ... 2000/7).
12. Асқар Татанайұлы, «Тарихи дерек, келелі кеңес», (Шыңжаң, 1995ж).
13. «Көрші» ... ... ... ... ... ... ... Шыңжаңның базар шаруашылығы, (Шыңжаң, 2005ж).

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытайдағы қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы52 бет
Орталық Азиядағы түркі халықтарының тарихы: Қырғыздар. Ұйғырлар. Өзбектер. Түркмендер. Қарақалпақтар13 бет
Шыңжан өлкесіндегі қазақтар43 бет
Қазақ АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысының қалыптасу тарихы (1924-1930 жж)38 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі26 бет
Ұйғыр ауданы5 бет
Ұйғыр жазуы8 бет
Ұйғыр қағанаты және Қарлұқ мемлекеті12 бет
Ұйғырлар17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь