Қылмыскер тұлғасының негізгі типтерінің криминологиялық сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 ҚЫЛМЫСКЕР ТҰЛҒАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ... ... ...8

1.1. Қылмыскер және қылмыскер тұлғасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2. Қылмыскер тұлғасының қылмыстық мотивациясының ерекшеліктері.13


2. КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ТАҒАЙЫНДАЛАТЫН ЖАЗА ТҮРЛЕРІ МЕН ШЕКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

2.1. Кәмелетке толмағандардың психикалық жағдайы мен жас ерекшеліктеріне байланысты оларға тағайындалатын жаза түрлері ... ... ... ...20
2.2. Кәмелетке толмағандарды қылмыстыќ жауаптылыќтан және жазадан босату ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
2.3. Қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.4. Қылмыстық жауаптылықты ауырлататын жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ...32

3. ҚЫЛМЫСКЕР ТҰЛҒАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..37

3.1 Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті мінез.құлық психологиясының ерекшелігін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
3.2 Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмысқа баруының себептері және оған әсер ететін жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.3 Қылмысқа барған жасөспірімдердің болашақ өмір бейнесінің қалыптасуын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..88
Таќырыптың өзектілігі. Соңғы жылдары қылмыскерлердің ішінде қылмыстың өсуі, оның ішінде ауыр ќылмыс жасаушылар санының өсіп отырғандыѓы белгілі. Бұл құбылыстар ќоғамдағы өмір жағдайы, жалпы түрде айқындап, жасөспірімді оќытуда, тәрбиелеуде, олардың арасында тәртіп бұзушылыќтың алдын алу, саќтандыру жұмыстарында өзіндік өзгешеліктер саны аймағына орай болатынын көрсетеді.
Қылмыскерлердің тұлғасы күрделі әрі ұзаққа созылатын құбылыстар оларды әлеуметтік бақылауға алуға қиындықтар мен олардың бойындағы кертартпалық, мойындамаушылық тіптен қылмыстық тәртіп бұзушылыққа осы ортада дағдылана алады. Конститутцияның 1 –бабында айтылғандай: “Қазаќстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады және оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтарын құрметтеп қорғайды”. Осы негізгі қағидаларды іске асыра бастау арқасында біз Біріккен Ұлттар Ұйымының толыќ мүшесі болып, басќа да ертеден белгілі өркениетті халыќтар қатарындаѓы терезесі тең ел есебінде танылдық.
Мемлекет тарихында әлі де болса, құқықтық мемлекет идеялары ұзақ уақыттар бойы бір-бірімен арпалыста өтуі әбден мүмкін.
Әрине, егемендік пен тәуелсіздікті іс жүзінде толыќ та тиянақты орнату процесі оңайлыќќа түспей отыр.Осының салдарынан тек идеология саласында ғана емес, сонымен бірге ең маңызды экономика саласында да дағдарыс тудырды.[1].
Жалпы қылмыстылыќтың өсіп келе жатќаны жастарға аса ќауіпті әсерін тигізетіні ақиқат.Кәмелетке жасы толмағандар арасындағы қылмыстылыќтың ең бір қауіпті де айқын ерекшілігі оны, ұйымдасқан немесе топтасқан жағдайларда жасалынуында. Тағы бір баса назар аударар жай – әсіресе соңғы кезеңде етек ала бастаѓан ересек қылмыскерлердің ыќпалымен қылмыс жасап жасалатын жасы кәмелетке толмағандар жиі кездеседі.
Қылмыстылықпен күресуде жасалған қылмысты заңға сәйкес дәрежелеу ғана емес, соған сәйкес қылмыскерге жазаны әділ түрде тағайындаудың маңызы зор. Өйткені ќылмыскер өз жазасының дұрыс тағайындалғанына көзі жетіп, соны тағайындаса, оны әділ деп тапса, жазаның ойдағыдай өтелуіне ғана емес, сонымен қатар қылмыскердің қайталап қылмыс жасаумауына үлкен әсер етеді.
Біздің қоғамымыздың соңғы кездерде кезіккен проблемаларының бірі адамдардың құқықтық санасы мен дәрежесінің төмендігі болып отыр.Құқық бұзушылықтың айтарлықтай жасарып келе жатқаны өкінішті – ақ.Бұның бәрі алаңдаушылық тудырмай қоймайды. Қоғамымызды қылмыс жайлап, мемлекетімізді құрдымға жетелемеймін десек, болашаќ жас ұрпаққа сапалы да саналы тәрбие беруде ұлттық дәстүрге баулу, олардың бойына ізгі сезімдер мен отанға деген сүйіспеншілік сияќты асыл қасиетттерді дарыту қажет.
1.1991 жылдың 16 желтоқсанындағы «Қазақстан Республикасының мемлкеттік тәуелсіздігі туралы» заңы. Қазақстан Республикасының заңдар жинағы. Алматы, 1992.с 56.
2.Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасы Құқықтық
статистика және арнайы есеп Комитеті Архивінің материалдары. – Астана, 2012. – 15 б.
3. Каиржанов Е.И. Уголовное право РК Общая часть.-Алматы,1998, с.149.
4.Павлов И.П. Шығармашылық толық жинағы., 3 том 2 кітабы, 103б.
5.Ишанбай Қарақұлов. Қырық сұрақ. Алматы, 1983, 48б.
6. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. 1998, 380.
7. Н.Назарбаев Жалпыға бірдей құқықтық білім беру туралы. Құжат. 280 с.
8. Қ.Жарықбаев.Психология. Алматы, 1993, 250б.
9.Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза. Алматы, 1999, 120 б.
10.М.М.Бабаев Индивидуализация наказания несовершеннолетних. – М.,1968, - с.135.
11. Утанов М.А. Проблемы борьбы с хулиганством. – Алматы, 1998 с.271
12. Әл-Фараби.Философиялық трактаттар.Алматы, 1973, 153б.
13. Ж.Аймауытов.Психология Ќызылорда-Ташкент, 1926, 358 б.
14.Джекебаев У.С. , Рахимов Т.Г., Судакова Р.Н. Мотивация преступления и уголовная ответственность.Изд-во наука Каз.ССР.Алма-Ата, 1987, с 250.
15. Насиновская Е.Е. Методы изучения мотивации личности.Изд-во МГУ, 1988, с. 245.
16.Якобсон П.М. Психологические проблемы мотивации поведения человека. М. 245.
17.Асеев В.Г. Особенности строения человеческой мотивации. М.1970, с156.
18.Игошев К.Е. Типология личности преступника и мотивация преступного поведения. Горький, 1974 , с.560.
19.Филоновский И.Г. Мотивы и цели преступлений.Соц.зак. 1968 г. с.10.
20.Лукашева Е.А. Мотивы и поведение человека в правовой сфере. Советское
государство и право, 1972г. 8 с.24
21. Тузов А.П. Мотивация противоправного поведения несовершеннолетних.Киев, изд-во Виша школа, 1982, с. 564.
22. Қайыржанов Е.І. Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындау ерекшелігі.Алматы. 154б.
23. Познышев С.В. Основные начала науки уголовного права.М., 1907, с.252
24. Мамытов А.Советтік ќылмыстыќ право.Алматы, 1971, 380б.
25. Жунисов Б.Ж. Проблемы уголовно-исполнительной политики. Алматы,1995, с.9
26.Чукмаитов Д.С. Теоретические основы системы исполнения наказаний по законодательству Республики Казахстан.Алматы.1999г. с 22.
27. Нарикбаев М.С. Уголовная ответственность несовершеннолетних. Журнал Правовая инициатива, 1998, 1 с.12
28.Бегалиев К.А. Предупреждение безнадзорности и правонарушений несовершеннолетних.Алматы, 1980 , с.198
29.Петрунек В.П., Таран Л.Н. Возраст тревог.Москва.,Знание 1973, с.7
30.Бабаев М.М., Индивидуализация наказания несовершеннолетних. Москва., Юрид.лит.1968,с 215.
31.Чокморова А. Борьба с вовлечением несовершеннолетних в преступную деятельность. Автореферат канд.дисс. Алматы, 1998, с.19
32.С.В.Полубинская. Цели уголовного наказания. Москсва, Наука. 1990, с.48
33.Кругликов Л.Л. Смягчающие и отягчающие обстоятельства в советском уголовном праве. Ярославль, 1977, с.180.
34.Пономарев Н.П. Способ совершения преступления как отягчающее обстоятельство.-Вестник МГУ, Право, 1969, 6, с.60
35.Малков В.П. Повторность преступлений.Понятие и уголовно-правовое значение. Казань.1970.с.151-152.
применения нового уголовного и уголовно-процессуального законодательства РК. Астана, 1999, с.115.
37. ҚР Қылмыстық кодексі. Алматы. Юрист. 2012 ж.-152б.
38. Социология преступности. М., 1968 г. с 250.
39. Спиридонов. Л.И. Социология преступления. Москва. 1978 г. с 320.
40. Овчинников В.Д. Вопросы теории криминологии. Ленинград. 1982 г. с 385.
41. Вермеш. М. Основные проблемы криминологии. М., 1978 г. с 265.
42. Криминология. Под ред. А.А. Герцензона, И.И. Карпеца, В.Н. Кудрявцева. Москва. 1966 г. с 658.
43. Шнайдер. Г.И. Криминология. М., 1994 г. с 710.
44. Осипов. Г.В., Андреев Э.П. Методы измерения в социологии. М., 1977 г. с 430.
45. Блувштвейн Ю.Д. Добрынин. А.В. Основания криминологии. Опыт логико-философского исследования. Минск., 1990 г. с 430.
46. Косоплечев. Н.П. Методы криминологического исследования. М., 1983 г. с 548.
47. Сабитов. Р.А. Посткриминальное поведение. Томск. 1985 г. с 478.
48. Ратинов. А.Р., Ефремова Г.Х. Психологическая защита и самооправдание в генезисе преступного поведения. М, 1979 г. с 460.
49. Кудрявцев. В.Н. Причины правонарушений. М., 1976 г. с 540.
50. Криминология. Под ред. Н.Ф. Кузнецовой, Г.М. Миньковского.М., 1994 г. с 640.
51. Криминология. Под ред. В.Н. Кудрявцева, В.Е. Эминова. М., 1995 с 754.
55.Стручков Н.А. Преступность как социальное явление. Л. 1979 г. с 268.
56.Квашис В.Е. Преступная неосторожность. Социально-правовые т криминологические проблемы. – Владиво¬сток, 1987. с 345.
57.Криминальная мотивация. – М., 1986.с 435.
58Криминология: Учебник. Общая часть /Под ред. В.В Орехова. СПб., 1992.с 564.
59.Криминология: Учебник /Под ред. Н.Ф. Кузнецовой, Р.М. Миньковского. – М., 1998. с 650.
60.Криминология: Учебник /Под ред. В.Е. Эминова. – М., 1998. с 560.
61.Крылов А.А. Социально-криминологические проблемы нейтрализации криминальной экономики. – М., 1992. с 540.
62.Кудрявцев В.Н. 1) Право и поведение: норма и патология. – М., 1982; 2) Генезис преступления. Опыт криминоло¬гического моделирования. – М., 1998. С 350.
63.Кузнецова Н.Ф. Проблемы криминологической детерминации. – М., 1984.с 430.
64.Курс советской криминологии. Предмет. Методология. Преступность и ее причины. Преступник. – М., 1985. с 650.
65.Курс советской криминологии. Предупреждение преступности. – М., 1986. с 750.
66.Лазарев Ю.Ф.. Дюков В.В. Шляхтин В.П. Проституция: исторические, криминологические и правовые ас¬пекты. – Рига, 1989. с 430.
67.Лапаева В.В Конкретно-социологические исследования в праве. – М., 1987. С 246.
68.Лунеев В.В. Мотивация преступного поведения. – М., 1991.с 350.
Лунеев В.В. Преступность ХХ века. Мировые региональные и российские тенденции. М. «Норма, 1997 г. с 210.
69 Кудрявцев В.Н. Генезис преступления. Опыт криминологического моделирования. М., 1998 г.с 145.
70.Забрянский Г.И. Социология преступности несовершеннолетних, Минск, 1997 г. с 320.
71.Долгова А.И. Преступность и общество. М., 1992 г. с 356.
72.Лунеев В.В. Тенденции преступности: мировые, региональные, российские // Государство и право, 1993 г., № 4, с. 78-81.
73.Лунеев В.В. Контроль над преступностью: наде6жны ли показатели // Государство и право. 1995 г., № 7, с. 89-102
74.Дубинин Н.П., Карпец И.И., Кудрявцев В.Н. Генетика. Поведение. Ответственность. 2-е изд. М., 1989 г. с 245.
75.Лунеев В.В. Мотивация преступного поведения. М., 1991 г. с 210.
76.Антонян Ю.М. Преступность пожилых людей // Сов. государство и право, 1991 г., № 11, с. 67-73.
77.Рахимов Т.Г., Аубакиров Е.Х. Мотивация преступления и коррекция преступного поведения // Убеждение и принуждение в борьбе с преступностью. Алма-Ата, 1989 г., с 256..
78.Ткачев Н. Видео: эротика или порнография // Соц. Законность, 1991 г., № 6, с. 19.
79.Антонян Ю.М. Преступная жестокость. М., 1994 г. с 216.
80.Ходжамбердыев Ш. И др. Опасные преступники. Ашхабад, 1991 г.с 210.
81. Модель региональной программы борьбы с преступностью / Под ред. А.А. Алексеева. М., 1993 г. с 215.
82.Абдиров Н.М. Ранее выявление несовершеннолетних с антиобщественным поведением – основа эффективной профилактики правонарушений. Караганда, 1989 г. с 120.
83.Тирский В.В. и др. Предупреждение рецидива преступлений. Томск, 1990 г. с 214.
84.Мишин Г.К. Коррупция: понятие, сущность, меры ограничения. М., 1991 г. с 165.
85.Плешаков А.М. Уголовно-правовая борьба с экологическим преступлением. Учебное пособие. М., 1993 г. с 320.
86. Плешаков А.М. Экологические преступления: понятие и классификация. М., 1994 г. с 231.
87.. Нуртаев Р.Т. Борьба с неосторожными видами преступлений. Проблемы эффективности. Алма-Ата, 1990 г.с 324.
88. Нуртаев Р.Т. О виктимологических аспектах неосторожной преступности // Современные проблемы уголовного права и криминологии. Владивосток, 1991 г., с. 140-143
89. Михайлов В.И. Противодействие легализации доходов от преступной деятельности: правовое регулирование, уголовная ответственность, оперативно-розыскные мероприятия и международное сотрудинчество. СПб.: Юридический центр Пресс, 2002г. с 356.
90.Иншаков С.М. Зарубежная криминология. М., Инфра. М. – «Нормаң, 1997 г. с 560.
91.И.И. Карпец. Преступность: иллюзии и реальность. М., 1992 г. с 210.
92.Сухарев А.Я., Алексеев А.И., Журавлев М.П. Основы государственной политики борьбы с преступностью в России. Теоретическая модель. М., 1997 г. с 125.
93.Насильственная преступность / Под ред. В.Н. Кудрявцева и А.В. Наумова, М., 1997 г. с 245.
94.Криминология: Учебник для юридических вузов / Под ред. В.Н. Кудрявцева, В.Е. Эминова, М., 1995 г. с 155.
95.Клочков В., Пристанская О. Что такое преступность? // Юридическая газета, 1995 г., № 24. С 56.
96.Клочков В., Пристанская О. Структура преступности // Юридическая газета, 1995 г. № 28. с 38.
97.Антонян Ю.М., Голубев В.П., Кудряков Ю.Н. Изнасилования: причины и предупреждение. М., 1990 г. с 245.
98.Антонян Ю.М., Еникеев М.И., Эминов В.Е. Психология преступника и расследование преступлений. М., 1996 г. с 213.
99.Бородин С.В. Борьба с преступностью: теоретическая модель комплексной программы. М., 1990 г. с 215.
100.Токарев А.Ф. Криминологическое прогнозирование и планирование предупреждения преступлений. М., 1990 г. с 234.
        
        Қосымбетов Қайрат. АГТУ 2 курс  магистранты.  Қылмыскер  тұлғасының  негізгі
типтерінің криминологиялық сипаттамасы.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................4
1 ҚЫЛМЫСКЕР ТҰЛҒАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ………..8
1.1. ... және ... ... тұлғасының қылмыстық мотивациясының ерекшеліктері.13
2. КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ТАҒАЙЫНДАЛАТЫН ЖАЗА ТҮРЛЕРІ МЕН
ШЕКТЕРІ.....................................................................
..............20
2.1. Кәмелетке толмағандардың психикалық ... мен жас ... ... тағайындалатын жаза түрлері...............20
2.2. Кәмелетке толмағандарды қылмыстыќ жауаптылыќтан және жазадан
босату......................................................................
...............................................22
2.3. Қылмыстық ... ... ... жауаптылықты ауырлататын
жағдайлар...............................32
3. ҚЫЛМЫСКЕР ТҰЛҒАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ..................................37
3.1 ... ... ... ... ... ерекшелігін
анықтау.............................................................37
3.2 Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмысқа баруының себептері және оған
әсер ететін
жағдайлар...................................................................
.................47
3.3 ... ... ... болашақ өмір бейнесінің қалыптасуын
анықтау.....................................................................
.......................66
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................81
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................88
КІРІСПЕ
Таќырыптың өзектілігі. Соңғы жылдары ... ... ... оның ... ауыр ... жасаушылар санының өсіп отырғандыѓы
белгілі. Бұл құбылыстар ќоғамдағы өмір ... ... ... ... ... тәрбиелеуде, олардың арасында тәртіп бұзушылыќтың
алдын алу, саќтандыру жұмыстарында өзіндік ... саны ... ... ... тұлғасы күрделі әрі ұзаққа созылатын ... ... ... ... ... мен олардың ... ... ... ... ... ... осы
ортада дағдылана алады. Конститутцияның 1 –бабында айтылғандай: “Қазаќстан
Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретінде ... және оның ең ... ... – адам және ... өмірі,
құқықтары мен бостандықтарын құрметтеп қорғайды”. Осы негізгі қағидаларды
іске асыра бастау арқасында біз ... ... ... ... ... ... да ертеден белгілі өркениетті халыќтар қатарындаѓы терезесі
тең ел есебінде ... ... әлі де ... ... ... идеялары ұзақ
уақыттар бойы бір-бірімен арпалыста өтуі әбден ... ... пен ... іс ... ... та ... ... оңайлыќќа түспей отыр.Осының ... тек ... ғана ... ... ... ең ... экономика саласында да
дағдарыс тудырды.[1].
Жалпы қылмыстылыќтың өсіп келе жатќаны ... аса ... ... ... жасы ... арасындағы қылмыстылыќтың ең
бір қауіпті де айқын ерекшілігі оны, ... ... ... ... Тағы бір баса назар аударар жай – әсіресе ... етек ала ... ... ... ... ... ... жасы кәмелетке толмағандар жиі кездеседі.
Қылмыстылықпен күресуде жасалған қылмысты ... ... ... ... ... ... қылмыскерге жазаны әділ түрде тағайындаудың маңызы зор.
Өйткені ќылмыскер өз жазасының дұрыс ... көзі ... ... оны әділ деп тапса, жазаның ойдағыдай өтелуіне ғана ... ... ... ... ... ... үлкен әсер етеді.
Біздің қоғамымыздың соңғы кездерде кезіккен проблемаларының бірі
адамдардың ... ... мен ... ... ... ... ... жасарып келе жатқаны өкінішті – ақ.Бұның бәрі
алаңдаушылық тудырмай қоймайды. Қоғамымызды ... ... ... ... ... ... жас ... сапалы да саналы тәрбие
беруде ұлттық дәстүрге баулу, олардың бойына ізгі сезімдер мен отанға деген
сүйіспеншілік сияќты асыл ... ... ... ұл-қыздарына ќол ұшын бүгін берсе, ертең олар оны ұмытпай,
болашақта мемлекеттің көркеюіне үлес ќосуға тырысары сөзсіз.
Кез ... адам өз ... ... етуге, өзін -өзі реттеуге,
тәрбиелеуге қабілетті, өзін-өзі ұйымдастырушы жүйе ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен бірге ... ... Бұл ... ... күресу үшін, ең алдымен отбасы, оќу
орындары, ... ... ... ... тиімді пайдалануына
баќылауды барынша күшейту керек. Сол сияқты жасөспірімдер ... ... ... ... ... ... арнаулы
тәрбиелік функцияларды іске асыруына жағдай туғызу керек.Клубтарда спорт,
демалыс оќу орындарында, ... ... ... ... ... ... Жасөспірімдер арасындағы құқықтық
білім беру, құқықтық тәрбиені күшейту қажет, Жас қылмыс ... ... ... ... ... ... ... жататынын
жете түсіну керек. Ол үшін ... ... ... ... тәрбиені
бастауыш мектептен бастап оқу пәні ретінде ... ... ... ... қалған, жетім ќалған жасөспірімдерді қылмысқа ... ... ... ... ... ... ... мекемелерін өркениетті
елдердегідей қайта құру қажет.
Жастарды қылмысқа тартатын, ... ... ... ... ... күшейту қажет. Оќу-тәрбие мекемелерінің бұл ... мен ... өмір ... сай ... ... оларға ерекше
мән беру керек.Тәуелсіз еліміз іргесінің берік болуы – білімді мамандардың
ғана емес, алдымен отаншыл, ... ... ... ... азаматтардың
қолында. Осы тұрғыда ұлы ұстаз Әл-Фараби: “Адамѓа ең бірінші білім емес,
тәрбие керек.Тәрбиесіз берілген білім ... қас ...... болатын.
Ел боламыз десек, осыны естен шығармауымыз керек.
Мемлекетіміздің алға қарай қарышты ... ... ... ету ... ... Стратегиясын белгілегені баршаға аян. ... ... ... қол ... ... жас ... ... отыр. Демек, жастар мен жасөспірімдердің міндеті
мемлекетті дамытып, гүлдендіру, ел мәртебесін ... және ... ... ... мен ... ... ... да мемлекеттің ерекше қамқорлық көрсету ...... ... ... олар өмір ... ... ортаны жақсартып,
жастарды, маскүнемдік, нашақорлыќ, жезөкшелік сияқты теріс құбылыстарға ... үшін ... ... жұмысын үздіксіз жұргізіп отыру ќажет.
Десек те, ... мен ... ... ... және ... ... деңгейде көңіл бөлінбей отыр. Бұған дәлел – жастар
мен жасөспірімдер ... ... ... кері құбылыстың етек алуы.
Жасы кәмелетке толмағандардың қылмысына жасы 14-пен 18-дің арасындағы
адамдардың ... ... ... ... ... ... жылдан-жылға өсе түсуде. Еліміз бойынша орта ... ... ... ... ... ... оның ішінде 14-15 жастағы жастардың
қылмыстық көрсеткіші 16-17 жастағы ... ... ... белсенділікті байқатады.
Зерттеудің нысаны. Зерттеу нысаны – қылмыскер тұлғасының негізгі
типтері, соның ішінде кәмелетке толмағандардың ... ... ... қатынастар болып табылады.
Зерттеу пәнін – қылмыскер тұлғасын анықтауға ... әр ... ... және сот – ... ... ... істері
құрайды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты ... ... ... ... ... ... және
қолданбалы мәселелерін кешенді зерттеу ... ... ... заң нормаларын тиімді қолдануды жетілдіруге ... ... ... ... мына ... шешу қажет:
1.Қылмыскердің тұлғасының типтерін ғылыми көзқарас тұрғысынан зерделеу
және анықтау.
2.Қылмыскердің тұлғасын өзара ажыратуда ұқсастығын және айырмашылығын
анықтауға байланысты даулы ... шешу ... ... ... ... ... байланысты криминолгиялық және
психологиялық тұрғыда ұсыныстарды қалыптастыру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... ... кеткен және анықталған.
Қылмыскер тұлғасын ажыратуда туындайтын ... ... ... ... ... ... ... қылымскердің
типтерін топтастыру ұсынылған.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
1. Қылмыскердің тұлғасын саралау барысында тәжірибеде ... ... ... шешу үшін ... ... ... бар екендігін айта кету қажет.
2. Алдын алу шараларының жалпы нәтижесі ... ... ... ... жолдары жүргізілуі тиіс.
Зерттеудің әдістемелік негізі болып қылмыскердің тұлғасын топтастыруға
байланысты мәселелерді қарастыратын танымдылықтың ғылыми-диалектикалық
әдісі ... ... ... ... ... ... ... жалпы
жүйелік-құрылымдық, тарихи-құқықтық, әлеуметтік-психологиялық, салыстырмалы-
құқықтық әдістер қолданылды.
Диссертациялық зерттеудің ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының әртүрлі
деңгейіндегі соттарының 2007-2011 жылдары аралығында жасалған ... ... ... қамтыды. Атап айтқанда, 2007 ж. ... 2008 ж. – 118485, 2009 ж. – 105600, 2010 ж. – 120145, 2011 ж. ... [2]. ... ... ... ... Тараз, Алматы қалалары,
Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарындағы ... 4 ... ... ... астам қылмыстық істердің материалдары Қазақстан ... ... ... ... және ... ... ... арқылы зерттелді.
Диссертацияның ғылыми-теориялық маңызы. Зерттеу ... ... оның ... ... тұлғасын топтастырудағы ғылыми
көзқарастарды жаңаша түсіндіреді.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы зерттеудің ... ... ... типтерін криминологиялық сипатталуымен әспеттеледі.
Еңбек қорытындысының тәжірибелік мәні ретінде: 1) ... ... және ... органдарының қылмысқа қарсы күрес жүргізуді қолдану тәжірибесінде;
2) соттардың жазаны әділетті тағайындау барысындағы жұмысының тиімділігін
арттыруда; 3) ... ... ... атқару құқығы, криминология
пәндерінің оқу үдерісінде; 4) әдістемелік құралдарды дайындау, ... және ... ... ... ... жазу ... ... болады.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Зерттеудің басты ғылыми ... ... ... ... ... ... талқыланған.
Жұмыстың ќұрылымы мен көлемі.
Жұмыс құрылымы негізгі мақсатқа сай келеді, және кіріспеден, үш
тараудан, қорытындыдан, ... ... ... мен ... тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеу таќырыбының өзектілігі, тиісті мәселенің бүгінгі
таңдағы зерттелу деңгейі, жұмыстың, ... мен ... ... ... және ... ... ... мен қорытындылары
көрсетілген.
1. ҚЫЛМЫСКЕР ТҰЛҒАСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
1.1.Қылмыскер және қылмыскердің тұлғасы.
Бірде бір криминолог, қандай мектептен өтпесін, ... ... ... ... айналып өте алмайды. Адам ... ... және ... мәні ... ажырамас бірлікте қарастырылады.
Қылмыскер тұлғасы өзіне тән ғана ... бар. ... ... біз адамның бойында қандай да бір ... ... бар ... емес, оның қылмыс жасағандық фактісін
ескереміз. Қылмыстылықтың әлеуметтік ... үш ... ... ... жеке басты белгілі бір ... ... ... оған ... ... не ... ... сипаттағы міндететулер беру
арқылы, ... жеке ... ... ... ... ... және оны ... ситуацияда қалдыру арқылы. Қандай болса
да сол қалпында адам қылмыс ... ... ... та, ... ... ... қылмыстылық детерминациясына қатысады. Сондықтан да
қылмыстық сот ісін жүргізгенде сот психологиялық, сот ... ... және өзге де ... ... ... және оның
детерминациясын зерделегенде пәнаралық және кешенді ... ... ... объектілері мыналар: 1) қылмыс жасаушы
жекелеген адамдар ... ... ... зерттегенде), 2)
қылмыскерлердің әр түрлі контингенттері: кәмелетке ... т.б. 3) ... әр ... криминологиялық типтері.
Қылмыскерлерді топтастыру деп белгілі бір топтарға белгілі ... ... ... бөлу ... топтастыруды түсінеміз.
Осындай топтастырудың негізінде, қылмыскердің контингенті емес, ... ... ... кең ... топтастыру ретінде біз
мыналарды негізге аламыз:
а) Демографиялық сипаттары жынысы және жасы. Қылмыстық статистикада
кәмелетке толмағандар (он төрт және он бес жас және он алты мен он жеті ... ... Жас ... (он ... және ... төрт жас); Ересек жастағы
тұлғалар (отыз және одан жоғары).
б) бірқатар әлеуметтік-экономикалық критерилер: білімі, айналысатын
жұмысы, ... ... ... ... және ... ... ... жерде тұрмайтындар және жұмыс істемейтіндер).
в) азаматтар (ҚР азаматы, шет ел азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар).
г) қылмыс жасау кезіндегі ... ... ... ... ... есірткі тұтыну жағдайы ескеріледі.
д) қылмыстық мінез-құлықтың сипаты: қасақаналық немесе абайсыздық;
зорлық, мүліктік (пайдакүнемдік) және т.б. ... ... ... ... тобы ... қолдану және қылмыскерлер сипаттамасының онымен
бірдей жағдайда өмір сүріп, әрекет етуші ... ... ... ... қылмыскерлермен қатар, қылмыс ... ... ... ... ... ... мәндеті,
олардан арнайы білім талап ... ал ... ... мен биологтар да анықтайды. Қылмысқа жақын себептік ... мен ... ... ... ... психологиялық
және этико-құқықтық зерттеулермен шектелуге болады.
Қылмыскерлердің жеке басын криминологтар екі ... бір ... бір ... ... ... мен ... объектісі
ретінде, екінші жағынан мақсатты бағыты бар, өзгертететін белсенді әрекетке
қабілетті субъект ретінде. Мынадай жеке бастық сипаттамалар криминологиялық
зерделеу ... ... ... 1) ... ... ... мен рөлдер жеке бастың әрекеті; 2) субъективтік : ... ... ... ... ... ... әлеуметтік позициялар мен жеке бастың
рөлдерінің ерекшеліктерін, оның ... ... ... рөлдің нормативтік ұғымына сүйенген жөн. Әлеуметтік позиция
дегеніміз ... ... ... ... қатынастар түйіні.Адам бір
уақытта бірнеше әлеуметтік позиция ұстанады. Әрбір әлеуметтік ... үш тобы ... ... ... сценарий сәйкес келеді: 1)
мемлекет жасаған және ресми міндеттеулер (заңдар, заңға тәуелді актілер)
жүйесінде ... ... 2) ... ... және ... қабылдаған және
қоғамдық пікір қолдаған іс-қимыл нормалары: моральдық, эстетикалық, діни
және ... ... ... 3) ... құрылымдар (отбасы, бірге
демалатын топтар, әріптестер тобы) жасаған және ... ... ... оның ... ... ... тобында өз іс-қимыл нормаларымен және әлеуметтік
тосу нысанымен қылмыстық ... да ... ... ... ... ... 1) осы ұстанымға сәйкес келетін нормативтік міндеттеулердің
жиынтығы ретіндегі рөлді; 2) адамның өзінен не ... ... ... ... және нені ... келетіндігін;
3) орын мен уақыттың нақты жағдайларында ... ... ... ... ол ... ... ... ақ жеке бастың қалыптасып
қойған сипаттамаларына байланысты.
Балалар мен ... ... ... олардың адамгершілік және әлеуметтік дамуы жағынан дара
ерекшеліктер мен ... ... ... жағдаяттар мен өмір
жағдайларына және іс-әрекеттеріне қарай әртүрлі ... ... ... ... бір рет ... жүйелі түрде әсер ... ... ... және шарттарымен негізделеді. ... нақ осы ... ... ... алып ... ... біртіндеп тойтарыс беруді, қарсы шығуды, кетіп ... ... ... Бұл реакциялардың көрінуі ... ... ... ... Олар ... ... қоса бұл да жоғалады. Бірақ,
ондай жағдайлар жиі ... ... ... бірі ... ... реакциялар беки түседі және басқа типтегі ... ... ... ... психологиялық кешендер туындайды. .[4, 35б].
Жасөспірімдердің мінезіндегі ауытқушылықтың ... ... ... ... ... ... себебінен қажетті білімдердің,
біліктердің, дағдылардың жоқтығы, мінез-құлқындағы ... ... ... жеткіншектің өзін
дұрыс ұстамайтындығынан ... ... ... отбасылық өзара қарым-қатынастар, ... ... ... ... ... ... ... өзара ... ... ... ... ... емес (әділетсіз, дөрекі, қатал)
қатынастарынан ... ... ... ... ... және физикалық денсаулығы мен дамуы жағдайындағы
ауытқушылықтар, жас ... ... ... және басқа да физиологиялық, психоневрологиялық
ерекшеліктер себептері;
- ішкі және ... ... ... көріністеріне, өзін-
өзі көрсетуіне жағдай ... ... ... ... ... және ... сондай-ақ, жеке ... ... ... болмауы;
- қараусыз қалумен, қоршаған ортаның кері ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және жеке ... ... ... және ... ... .[5, ... мен балаларға қоршаған адамдардың ... ... ... ... ... бақылаусыздық
бұл тізбектегі ерекше рөл мен ... ие. ... ... қалғандық, ... ... ... ... ... ... мен ... өз
бетінше ұйымға, кооперацияға, ... ... ... ... .[6, ... ... ... жүрген ортасы қолайлы емес.
Өйткені, бала ... ... әр ... ... ... ... да, аула мен ... орындарында да, тіпті үйде де
көреді. Дәстүрлі ... ... ... ... ата-ананың,
әсіресе, отбасындағы әке беделінің ... ... ... мен ... ... ... әлеуметтік бақылаудың
босаңсуы жасөспірімдер ортасындағы ауытқушы және өзін-өзі жоюға ... ... ... етеді. .[7, 40б].
Балалалар мен жасөспірімдердің дамуы мен ... кері ... ... ... ... ... болады:
Қоғамдағы өтіп жатқан үрдістер:
- қоғамдық құндылықтар иреархиясын өзгертуге ... ... ... идеологияның жоқтығы;
- заңдардың және құқық ... ... ... жазаланбауы;
- жұмыссыздық (нақты және жасырын);
- экономикалық тұрмысы төмен ... ... ... және ... ... жоқтығы;
- өскелең ұпақтың әлеуметтенуінің ... ... мен ... ... бұқаралық ақпарат құралдары арқылы зорлық-зомбылық және
қатігездікті насихаттау;
- балалардың ... және ... ... ... ... ... ... сәйкес көмек ... ... ... ... ... ішімдікке, нашақорлық заттарға жолдың ашықтығы.
Отбасының жағдайы және оның ахуалы:
- толық емес ... ... ... ... ... ... ... деңгейі;
- отбасындағы тәрбие стилі (балаға ... ... ... ... ... ... және
баланың құқықсыздығы);
- ата-аналардың ішімдікті, нашқорлық заттарды теріс пайдалануы;
- ата-аналардың балалардың психоактивті заттарды қолдануына ... ... ... ұйымдастырылуы:
- оқу және тәрбие ... ... ... ... ... ... ... етілуінің
нашарлығы; қоғам арқылы балаларымен айналыспайтын ата-аналарға
ықпал ететін ... және ... ... отбасыларымен
жүйелі байланысының ... ... ... ... жиі ... қалуы; сабақтан тыс
жұмыстардың қанағаттандырғысыз ұйымдастырлуы; мектепте балалар
ұйымдарының болмауы;
- ... бала және жас ... ... ... ... ... төмендігі; «оқушы-
мұғалім» жүйесіндегі өзара қарым-қатынастарының автолитарлық
немесе бетімен кетушілік деңгейінде ... ... жаңа оқу ... ... ... өзгеруі және соның негізінде «нені және қалай
оқыту?» мәселесінің ... ... ... ... ... және оқу ... .[8, ... түрлі себептермен ... ... ... ... ... ... қалуының айтарлықтай жиілеп кетуі оны
психиатрға қаратуға себеп болады. ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі көріністе болып келуі мүмкін:
ата-анасының шешімімен кішкентай інісін ... ... ... ... үйде ... немесе баланың өз бетімен лағып ... ... ... ... ... бас ... сиықты келтірілген
сылтаулардың барлығы оның ... ... ... ... ... ... осы ... себеп болуы мүмкін.
.[9, 25б].Мектепке барудан бас ... – оның ... ... өз ... әр ... механизмдердің ықпалы себеп болуы
да мүмкін. Бұл жағдайлардың бір-бірінен қандай айырмашылықтары бар екенін
көрейік. .[10, 45б]. ... ... ... ... ... ... мен ... өрге бастырар жас жеткіншектер екені
белгілі. ... ... ... ... алдағы атќаратын іс-
әрекеттерінің түп-тамыры бүгінгі күнмен тығыз байланысты.
Қылмыстық Кодексте кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы ... ... ... ... әділеттік және ізгілік принциптерін басшылыққа ала
отырып, кәмелетке толмағандардың жас жағынан және ... ... ... ескере отырып, оларды арнаулы қамқорлыққа алуының көрінісі
болып табылады. .[11, ... орай ... заң ... ересектермен бірдей талап қоймайды. Кәмелетке толмағандардың
психологиясын ескере ... оған ... ... ... ... ... ... мақсаттарына жетудің бірден-бір
оңтайлы жолы болып табылады. ... ... ... жеке ... анықтау қылмысты тергеу ... ... ... ... үшін өте ... да ... жасы толмағандарға
қылмыстық заң жаза болып табылмайтын ... ... ... ... ... ... .[12, 76 б].
Қылмыстық кодекстің 78-бабының 1-бөлігіне ... ... деп ... ... кезге қарай жасы он төртке толған, бірақ он
сегізге толмаған адамдар танылады. Яғни, қылмыстық жауаптылыққа тартылатын
ең төменгі жас 14-ке ... ... ... адам Қылмыстық Кодексте көзделген ... ... ... бұзылуына байланысты емес психикалық ... ... ... ... ... ... ... ауырлықтағы қылмысты
жасау кезіндегі өзінің іс-әрекетінің /әрекетсіздігінің/ іс ... ... ... ... ... көлемінде түсіне алмаса не оған ие ... ... ... ... ... емес /15-бап, 3-бөлігі/.
Егер кәмелетке толмаған адамның /14,16 жас/ есінің дұрыстығын жоққа
шығармайтын психикасының бұзылуы оларды қылмыстық ... ... бұл ... сот жаза ... ... ... мән-жай
ретінде ескереді және ол Қылмыстық заңда көзделген медициналық сипаттағы
мәжбүрлеу шараларын тағайындау үшін негіз ... ... ... ... ... кезде 18-ге толған адам кәмелетке толмаған деген атаққа
ие бола алмайды. Бірақ та ... ... ... ... сәйкес он
сегіз бен жиырма жас аралығындағы қылмыс жасаған ... ... ... және жеке ... ... ... сот ерекше жағдайларда
оларға кәмелетке толмағандарға арналған арнайы тәрбие ... ... ... ... ... осы ... ережелерін
қолдана алады. Мұндай ретте қоғамға қауіпті істелген іс-әрекеттің мәні 18
бен 20 жас аралығындағы ... жас ... ... және ... ... ... қажет.[13, 67б].
1.2.Кәмелетке толмағандардың қылмыстық мотивациясының ерекшеліктері.
Біздің қоғамымызда жастардың адамгершілік келбетіне қоятын талаптардың
өсуіне байланысты оларды ... ... ... баса ... ... ... жоқ, ұзақ жылдар бойы бізде ... ... ... ... ... ережелерін бұзушылыққа
төзбеушілік рухында баулу біраз орын алды. Ал қазіргі жаңа ... ... ... ... құқықтық тәртіпке немқұрайлы
қарайтын, ұрлық, зорлық, бұзақылық, т.б. қылмыстық ... ... ... мен ... ... түсіретін жастар жиі
кездеседі.
Сондықтан жастар арасында құқық бұзушылық көріністердің ... ... ... ... жатқан қомақты жұмыстар, бір жағынан, өскелең
жаңа буынды дұрыс тәрбиелеудің, екінші ... ... ... ... алғы ... бірі болып табылады [14, 56б].
Әрбір кәмелетке жасы ... ... ... жеке ... оның ... ... келетін мінез-құлықтарын, қоғамға жат
әрекеттерін жан-жақты білуде ... бір ... жету ісі ... ... бағытта зерттелуіне, сондай-ақ бірнеше түбірлес ғылым
жетістіктерін пайдалануға байланысты. Бұл ... ... ... ... негізгі сәтін дөп басып, оның ішкі және сыртқы
факторларын бір жерге ... ... ... ... ... ... өте ... де күрделі құбылыс. Қылмыстық құқық
теориясы және ... ... бұл ... ... психология ілімінің
негізгі қағидаларына сүйенеді.
Адам – белгілі бір қоғамның мүшесі, ол қандай ... бір ... оның ... ... ... ... тән өзгешеліктері
болады. Осы айтылғандардың жиынтығы оны жеке адам ... ... ... ... адам деп ... толық болады, бірақ әлі де жеке адам емес.
Өйткені, онда ... ... ... тәжірибе, білім, іс-әрекет,
т.б. жоқ. Жеке ... ... ... ... ... мұратынан, бағытынан, қабілет, қызығуынан жақсы байқалады. Жеке
адам – тарихи-әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол ... ... ... ... ғана қалыптасады. К.Маркстің айтуынша, жеке адам –
«барлық қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... оның өмір сүретін
ортасына қоғамдық қатынастардың ... ... т.т.) ... ... қалыптасып отырады. Жеке адамның психикалық қасиеттері бір
сыдырғы ... және ... ... ... ... Жеке ... тұрақты да, тұрлаулы ерекшеліктері өмір ... ... ... өзгеруі қиын немесе бұл ерекшеліктер өзгермейді деу
де қате. ... ... ... ... дүние үнемі өзгеріп
отыратындықтан, осымен бірге оның ... ... де ... ... ... қасиеттер адам өмірге келісімен пайда ... ... ... өсу, ... ... дамиды.
Адамның психикалық өмірінің жан-жақты ... ... ... байланысты болады. Адам өмір сүру барысында өз психикасын түрлі
жолмен ... ... ... ... ... дейінгі бала өз
психологиясын ойын арқылы білдірсе, ересек адам өзіне тән ... ... сан ... ... көрсетеді. Әрекет дегеніміз түрлі
қажеттерді ... ... ... ... ... ... процесс.
«Әрекетіміз дұрыс болу үшін,-дейді Әл-Фараби,- біздің соған ... ... болу ... ... ... алуға тиіспіз». Адам - іс-әрекеті-күрделі
процесс. Оның құрамына жеке ... мен ... ... жүйесі
кіреді. Іс-әрекет ұғымынан әрекет ұғымын ажырату қажет. Өйткені, мұның
біріншісінің ауқымы аса кең, ал ... ... ... ... іс-
әрекеттің шағын бөлігі, единицасы. Ол жеке ... ... ... ... ... деп ... Адам ... белгілі түрімен айналысу арқылы ғана сыртқы ... ... ... ... оны ... ... отырады. [15, 68б].
Адам іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор.Іс-әрекеттің
саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең ... ... алда ... ... ... яғни ... ... бір нәтиже
шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады.Адамның сана-сезімі
өскен сайын оның ... де жаңа ... ие ... ... ... ... іс-әрекеттің шешуші орнымен қатар, біз сананың да
күрделене түсуіне ықпал жасайтынын еске алуымыз қажет.Сөйтіп сана мен ... ... ... ... ... ... жайлы мәселе
психологияның басты принциптері болып табылады.Адам әрекеті сан-алуан. Оның
негізгі түрлері: ... оқу, ... әр ... белгілі бір мақсат,
міндеттерге ... ... жеке ... өмір ... көрсететін компоненттер аз
емес.Олардың ең бастыларын психология мына ... ... ... ... пен ... ... мен ... мұрат пен талғам.
Адамды әрбір қимыл әрекетке бағыттайтын, қажетін өтеуге ... ... ... Бұл ... ... ... деп ... Қандай болмасын
объектінің себебін білмей тұрып, адамның бір мақсатқа жетем деген ойын
қалайша тоқтата ... және оның ... ... мән-жайын толық түсіну
қиын болады.
Түрлі жағдайлардың әсер етуіне қарай адам психологиясы ... ... ... ... орай оның ... де, ... жету ... шаралары да өзгеріске түседі. Түрткінің өзгеруі ... әсер ... ... мәні ... түрткі іс-әрекет
нәтижесіне ерекше әсер ... ... ... болмасын әрекетке итермелейтін негізгі ... – оның ... ... яғни бір ... ... Адамның
қажеттері қоғамдық еңбекте, еңбек ету процесінде ... ... ... ... ... өмір ... үшін ең алдымен ерекше маңыз
алған материалдық /тамақ,баспана,киім, еңбек ... т.б. ... ... ... даму ... ... ... әрекеті еңбек құралдарымен
пайдалану секілді негізгі ... ... ... дами келе,
қажеттердің жаңа тобын – рухани қажеттерді білім, ... т.б. ... ... ...... ... қанағаттандырылуына
байланысты. Адам қажеттерінің дамуы – тарихи дамудың елеулі бір кезеңі.
Олар адамның алдына әр ... ... ... отыруына себепші болатын
негізгі түрткілер.
Адамды әрекетке итермелейтін ... ... – оның ... ... өз ... байланысты алдына түрлі мақсаттар қояды. Ол мақсаттарды
орындау үшін түрлі әдіс-амалдар қарастырады. Өйткені адам ... ... мен ... тек танып, не оған өзінің қатынасын білдіріп, қана
қоймайды, сонымен бірге, оны ... орай ... ... үшін ... ... ... отырады. Адамда ... көп. ... ... екі ... бөлуге болады. Оның бірін еріксіз
қозғалыстар яғни ... ... ... ... ... түшкіру т.б., екіншісін ерікті қозғалыстар деп ... ... ... ... ... ... алу қозғалыстың соңғы түріне
жатады. Кез келген ... ... ... ... өзгертуге, оған ықпал
жасауға болмайды. Бұл үшін мақсатқа бағытталған қимыл-қозғалыстар ... ... ... алға ... ... ... ететін, түрлі
кедергілерді жеңе білуден көрінетін қимыл-қозғалыстарды психологияда ерік
амалдары немесе ерік деп ... ... ерік ... адамның өз мінез-
құлқын меңгере алу қабілеті. «Қайрат дегеніміз өмір ... ... ... ... белді бекем буып, қайыспай, кідірмей амал етуге ұмтылу» ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов.
Қылмыстық мотивация жүйесі адам әрекетінің терең тамырларына еніп, сол
әрекеттің ... ... ... ... оған адамгершілік және
құқықтық өлшемдермен ықпал етуге мүмкіндік береді . [16, 78б].
Алайда аталмыш ... ... мен ... ... ... ... ұғымы мен оның мәні төңірегінде ... ... ... көбеюде. Мәселен, кейбір ... ... ... мәнсіздіктен жойылып кетеді десе,
психологтардың қайсыбірі оны ... ... ... мәселесі деп
қарап, оны адамның іс-әрекетін танудың басты кілті ретінде түсінеді. [17,
85б] .Мен де осы ... ... ... ... аталып кеткендей мотивация адам әрекетінің пайда
болуына, оның дамып белгілі бір қалыпқа келуіне, ... ... ... ... оның динамикасының түпкі нәтижесінің жеке адам үшін
маңыздылығына қатысы бар адам қызметіндегі ... ... ... барлық құбылыстар бір-бірімен заңды түрде ... ... ... қамтиды.
«Мотивация» сөзін тар мағынада алып қарасақ, ол адам қызметінің нақты
түрлері мен мінез-құлықтың сыртқы ... ... ... [18, 45б]. Сондықтан психологиялық зерттеулерде мотивацияның
негізгі екі ... атап ... оның ... және ... ... ... ... кең мағынада алып қарасақ, ол
адамның жалпы мінез-құлқын анықтайтын психологиялық сәттердің жиынтығы [19,
43б].
Мотивацияны «іс-әрекеттерді қозғаушы күштердің жүйесі» ретінде ... осы ... ... ... ... [20, ... қылмыстық заңның бұзылуына сәйкес жауапкершілік шараларын
алдын-ала ... ... ... ... ... жеке адамның
іс-әрекеті. Мотив ұғымы бұл жерде қылмыс құрамына ... ... ... ... ... ... тұр. Заң нормаларында мотив барлық жағдайда
көрсетіле бермейтіні мәлім. Қылмыстың қоғам үшін аса ... ... не ... ... ... ... ерекшелігі белгілі
бағытпен байланысты болған жағдайда ғана заң тікелей мотивке жүгінеді.
Заң шығарушы ... ... ... кезде мән берілмесе де ... ... ... ... құрамның субъективтік жақтарын
анықтауда мотивтің маңызы өте зор [21, ... ... ...... ... ... бір ... яғни
әрекеттің мақсатын, құрамын, мотиві мен құндылығын жобалайтын ерікті акт
[22, 34б]. Бұл ... ол ... ... ... жеке ... ... мінездеме береді.Мұнда субъекті мен оның қызметі
арасындағы өзара байланыстың бір түрі өзіндік орын ... ... ... ... ... ... ... механизмін зерттеуге ерекше ынталылық байқалуда. ... ... ... ... ... әлеуметтік психология,
криминология және қылмыстық құқық салаларының жетістіктерін кіріктіру
арқылы ғылыми ... ... ... ... [23, 15б].
Мұндай жұмыстар қатарына әсіресе адамның қоғамға жат әрекетінің мотиві
мен басқа әлеуметтік және ... ... ... ... ... пен сезімді, [24, 15б]. Жеке адам кінәсінің
ерекшелігін, мотиві мен ... ... ... ... ... ... Онда қылмыс жасаған кінәлінің жеке ... ... ... мотивтері және бағалау қарым-қатынасы, [26,
15б]. Жеке адам ... мен ... ... ... ... ... ... Соның ішінде адам белсенділігі, жеке адам әрекетіндегі мотивтердің
бастапқы ниеті жөніндегі психологтар ... ... ... Олардың басым көпшілігі адам қызметіндегі әдепкі итергіш ниет
адамның өмірлік ... ... ... ... Көптеген
психологтар адам белсенділігінің ... көзі ... ... идеал мен сенімді, дүниеге көзқарасты мойындайды. Ал кейбір
психологтар адам ниетін оның қажеттілігі мен ... ... ... деп біледі. Олардың қайсыбіреулері мотивті қажеттілікпен
немесе сезіммен ұштастырса, кейбіреулері оны ниет және ... ... ... ... ... байланыстырады.
Алайда баса көрсететін жай ... ... аяда ... ... ... ... да, ... зерттеушілердің
пікірінше, мотив қылмысқа итеретін қозғаушы күш және оның ішкі қайнар көзі
ретінде танылады. Ал жасалған қылмыс ... ... ... ... ... боп ... ... мотивациялық ая қылмыстық құқық
нормалар дәрежесінің көрсеткіші, сонымен ... ... ... ... ... шынайы себептерін түсінуге мүмкіндік беретін маңызды
белгі болып табылады [28, 25б].
Қорыта айтқанда, мотивация ұғымы мотивтің ... ... ... екендігі белгілі.
Мотивация мазмұны адам белсенділігінің алғашқы итергіш күші мен жеке
адамның психологиялық ... ... ... орындауға дайындығын
ғана емес, сонымен бірге қылмыстық әрекеттерді бағыттап, ... ... ... ... ықпал ету арқылы олардың әдепкі ... ... ... [29, ... ... ... ... күштердің жиынтығын өзіне қамти
отырып, адамның құрылымдық қалыптасуына негіз болады, нәтижесінде ... ... ... бар іс-әрекеті негізінде көрінеді.
Бұл ретте мотивацияны адам іс-әрекетінің субъективтік детерминациясы
және рухани әлемі ... ... ... ... болады[30, 11б]. Сондықтан да
қазіргі қолданылып жүрген заңдық құжаттарда әрбір қылмысты дәрежелеуде және
кінәліге жаза ... ... бар ... мәселелеріне басты назар
аударылған.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің бірқатар баптарында
қылмыс құрамына тікелей қатысты ... ... ... ... мотиві, пайдакүнемдік, кек алу, қызығу мен құнығу т.б.
көрсеткіштер аталған. Алдын ала айта кететін жағдай, жастарға тән ... ... ... алдында мақтана масаттану, бұзақылық, кек
алу т.б. мотивтері.
Осы арқылы ... тек ... ... ... ... ... қылмыстық
әрекетке себепші болатын бастапқы ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық кодекстің баптарына
қылмысқа қатысы жоқ нақты мотивтерді ендіру әлі ... ... ... заң ... ... шешілуді қажет етеді. [31, 10 б].
Мұндай жол басқа да көптеген мәселелерді ойдағыдай зерттеуге мүмкіндік
берер еді. Мәселен, заңгерлер арасында ... ... ... ... ... ... ... болмай отыр. Жасөспірімдер мен ересектер
арасындағы қылмыстардың мотивін салыстырып қарағанда ... ... ... ... жасына, әлеуметтік жағдайына және қоғамдық
институттардағы орнына байланысты ... атау ... ... 14-17 ... ... үшін бір ... ... дамып, қалыптастыру
процесі жүретін кезең. Екінші жағынан, алдағы міндеттердің күрделілігінен
/еңбек қызметінде дайындық/ ол ... ... ... адам ретінде
жоғары дәрежеде қалыптастыратын маңызды қоғамдық қатынастар ... ... ... бір емес бірнеше ... ... ... қылмысты
әрекеттер баршылық. Олар да өзінің сапалық көрсеткіші мен ... ... ... ... ал ... ... ... мотивтер болып
келеді. Мұнда әрине, жетекші мотивке аса жоғары орын берген жөн.
Кәмелетке толмаған құқық бұзушылар іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... қала
алмайтындығынан күрделене береді. Алайда, бұл ... да ... ... ... тұрақты ниет, итергіш ... ... ... ... көз ... өмір ... кеңи түседі.
Егер жастық кезеңнің алғашқы шағында жасөспірімнің ... ... ... түрде жинақталған ішкі әуестігіне, екіншіден,
кездейсоқ сыртқы жағдайларға байланысты сипатталса, әрі қарай бұл жағдай
өзгеріске ұшырайды [32, ... ... ... ... ... ... айналғанда қалайда
қанағаттандыруды талап етеді. Жасөспірімдер қажеттілік ниетін тиып ... оны ... ... /ысырап тұру/ қабілеті жетілмегендіктен, өз
қажеттілігін ұрлық жасау арқылы қамтамасыз етудің жеке бас пен ... ... ... ... де өзін ... алмайды.
Жасы кәмелетке толмағандардың арасында қылмыстық кәсіпті, қылмыстық
нормалар мен дәстүрлерді жете ... ... ... ... ... ... ... жат теріс қылықтары, әке
мен бала арасындағы өзара кикілжің, түрлі діни ... кері әсер ... ... ... ... ... заттардың, қатыгездік,
күш қолданудың таралуы, жасөспірімдер қылмысының күшеюіне себеп болып отыр.
Көптеген жасөспірім қылмыскерлердің күнделікті іс-әрекетіне ... ... ... ұжымы тарапынан ешқандай бақылау болмағандықтан, соны
қылмыстық ... ... ... ... отыр. [33, 5б].
2. КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ТАҒАЙЫНДАЛАТЫН ЖАЗА ТҮРЛЕРІ МЕН ... ... ... ... жағдайы мен жас ерекшеліктеріне
байланысты оларға тағайындалатын жаза ... жеке ... ... ... біз жаза ... мен оның
негізгі мақсаттарына қысќаша тоқталуымыз ќажет. Қылмыстан ... ... - ... және ... ... ... ие ... сөзсіз[34, 25б].
Жазаның мақсаты – қылмыстылыќтың алдын алу, барлыќ ќалғандары:
мәжбүрлеу /қорқыту/ және сендіру /тәрбиелеу/ - бұл ... ... ... ... ... ... ... саясатының белгілі бір ќажетті
түрі бола тұрып, жан-жаќты шараларды, әсіресе қылмыстық ... ... ... ... ... ... шараларды қамтиды, мұны
қылмысты болдырмау саясаты деп атауѓа болады.Қылмыстық құқық теориясында,
жалпы басќа да арнаулы ... ... ... ... бастап, ќазіргі
кезге дейін жазаның мақсаты төңірегінде әртүрлі пікірлер туғаны белгілі.Бұл
пікірлер ... жаза ... ... қатысты туса, бірде ондай
пікірдің тууына жаза маќсатының саны ... ... ... орыс заңгер
– ғалымы С.В.Познышев: «жазада тек ќана бір маќсат болу ... ... [35, 10б]. ... ... заңгер профессор Р.Т.Нұртаев жазаның
маќсатын үш бірлік» деп атайды.Профессор А.Мамытов жазаның алдына ... ... ... істеген адамды ќайта тәрбиелеу, арқылы қылмыс
істеген адамды қайтадан қылмыс ... бет ... ... қалыпқа
түсіру, қылмыс істеген адамны, сазайын тарттыру арқылы ... ... ... ... бас ... ықпал жасау» [36, 75б] .
Кәмелетке толмағандардың психикалық жағдайы мен жас ... ... ... жаза түрлері де ересектерге қарағанда жеңіл
болып белгіленген. ... ... ... ... ... /өлім
жазасы, өмір бойы бас бостандығынан айыру жазалары/ тағайындалмайды.
Кәмелетке жасы ... ... ... ... ... бір ... ... құқығынан айыру; мүлікті тәркілеу; бас
бостандығынан ... ... ... ... ... ... Төменде Қылмыстық кодекстің 79-бабын келтіріп отырмын:
1. Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері:
а) айыппұл;
б) ... бір ... ... ... ... ... ... тарту;
г)түзеу жұмыстары;;
д)бас бостандығынан айыру болып табылады.
2. Айыппұл кәмелетке толмай сотталған адамның дербес табысы ... ... ... ... ... жағдайда ғана тағайындалады. Айыппұл оннан бес
жүз ... ... ... ... ... ... ... толмаған
адамның жалақысының немесе өзге табысының екі аптадан алты айға ... ... ... ... ... ... бір ... айналысу құқығынан айыру
бір жылдан екі жылға ... ... ... Қоғамдық жұмыстарға тарту қырық сағаттан жүз ... ... ... ... ол кәмелетке толмаған адамның қолынан келетін
жұмысты орындауы ... ... және ол оны ... ... негізгі жұмысынан
бос уақытында атқарады. Он алты жасқа толмаған ... бұл жаза ... ... ... екі ... ал он алтыдан он ... ... ... үшін ... үш сағаттан аспауы керек.
5. Түзеу жұмыстары сот үкімін ... ... он алты ... ... ... сотталған адамдарға бір жылға дейінгі мерзімге тағайындалады.
6.Қамау сот үкім ... ... он алты ... жеткен кәмелетке толмай
сотталған адамдарға бір айдан төрт айға ... ... ... ... ... ... бас ... айыру он жылдан, ал
ауырлататын мән-жайларда кісі өлтіргені үшін – он екі ... ... ... ... Он төрт жастан он алты жасқа дейін кішігірім
ауырлықтағы қылмысты бірінші рет жасаған адамдарға бас ... ... ... ... ... адамдар бас бостандығынан айыруды:
а) бас бостандығынан айыруға ... рет ... ... ... ... ... әйел жынысты кәмелетке толмағандар – жалпы режимдегі
тәрбиелеу колонияларында;
б) бұрын бас ... ... ... ... ... ... ... – күшейтілген режимдегі тәрбиелеу колонияларында өтейді.
9. Қоғамдық қауіптілік сипатына және дәрежсіне кінәлі адамның жеке ... ... да ... ... сот ... ... ... көрсете
отырып, еркек жынысты кәмелетке толмай сотталған адамның бас бостандығынан
айыруды жалпы режимдегі тәрбиелеу колониясында өтеуін ... ... ... орындаушы органға кәмелетке толмай сотталған адаммен қарым-
қатынас кезінде оның жеке басының белгілі бір ... ... ... ... ... ... жасы ... толмағанның психикалық
өзгешелігі: денсаулығының нашарлығы, белгілі бір ... ... бір ... ... ... жатады. Қылмыстық кодекстің 79-
бабында жазаны өтеуден қасақана жалтарған ретте жазаның бұл ... ... ... ... ... ... жасы
толмағандарға мұндай ретте жазаны ауыстыру жалпы негізде ... ... ... жүзеге асырылады. Кәмелетке толмаған
адамдарға жаза тағайындаудың ерекшеліктері Қылмыстық кодекстің 80-бабында
көзделген. ... ... ... жаза ... ... осы ... ... мән-жайлардан басқа, оның өмірі мен тәрбиесінің
жағдайлары, ... даму ... жеке ... өзге де ... оған жасы ... адамдардың ықпалы ескеріледі.
Кәмелетке толмаған жас жеңілдететін мән-жай ретінде ... ... және ... мән-жайлармен жиынтықта ескеріледі. Кәмелетке
толмаған адамға тағайындалған жаза әділ болуы керек. Әділ жаза ... ... ... ... әсер ... жазаны айтамыз.
2.2. Кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан және жазадан
босату.
Кәмелетке толмағандарды ... ... және ... ... және ... ... нормалар арқылы жүзеге асырылады.
Қылмыстық құқықтың жалпы нормасы бойынша кәмелетке ... шын ... ... ... ... ... кезде /66-бап/,
жәбірленушімен татуласуына байланысты /67-бап/, жағдайдың өзгеруіне
байланысты ... ... ... ... байланысты /69-бап/ қылмыстық
жауаптылықтан босатылады. Қылмыстық кодекстің 89-бабына сәйкес Қылмыстық
кодекстің 69 және 75 ... ... ... ... кәмелетке
толмағандар қылмыстық жауаптылықтан немесе оның ... ... ... тең ... ... кодекстің 69-бабының 5-бөлігіне сәйкес жасаған қылмысы үшін
осы кодекс бойынша өлім жазасының тағайындалуы мүмкін адамға ескіру ... ... сот ... Бұл ... жасы ... ... ... заң бойынша мұндай адамдарға өлім жазасы немесе өмір
бойына бас бостандығынан айыру жазасы қолданылмайды. Қылмыстық кодекстің 69-
бабының ... жасы ... ... ... өйткені
бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігіне қарсы қылмыстар үшін ... ... ... ... Жасы ... ... ... кодекстің 85-бабында көрсетілген қысқартылған ескіру
мерзімдері ҚК-ң 87-бабында көрсетілген ... ... 18 бен 20 ... ... да ... Он сегіз бен жиырма жас аралығындағы
қылмыс жасаған адамдарға жасаған әрекетінің сипатын және жеке басын ескере
отырып, сот ... ... ... ... ... арналған
арнаулы тәрбие немесе емдеу-тәрбиелеу мекемесіне орналастыруды қоспағанда,
осы бөлімнің ережелерін қолдана алады. Жасы ... ... ... ... ...... норманың негізінде шартты түрде
соттау /63-64 баптар/; жазаны өтеуден мерзімінен бұрын шартты ... ... ... ... ... неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру
/71-бап/ ауруға шалдығуына ... ... ... ... ... және жас ... бар ... жаза өтеуін кейінге қалдыру /72-
бап/ айыптау үкімінің ескіру мерзімі өтуіне ... ... ... ... ... 84-бабы кәмелетке толмағандарды жазаны
өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың ... ... ... ... ... ... ... және
жазадан босатудың негіздерімен бірге олар жайында қылмыстық заңда мынадай
арнаулы негіздер де бар:
1) ... ... ... ... ... ... ... /81-бап/;
2/) тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы жазадан ... жасы ... ... ... немесе емдеу-тәрбиелеу
мекемесіне орналастыру арқылы жазадан босату /83-бап/, /6-бөлігі/. ҚК-ң 81-
бабына ... ... рет ... ... ... ... ... үшін сотталған кәмелетке толмаған адам, егер оны түзеуге осы
Кодекстің 82-бабында көзделген ... ... бар ... ... ... қол ... болады ғой деп танылса, сот оны ... ... ... ... ... ... қолданған дұрыс болады.
1.Сот кәмелетке толмаған адамға тәрбиелік ... бар ... ... тағайындауы мүмкін:
а)ескерту;
б)ата-аналарының немесе олардың орнындағы адамдардың не мамандандырылѓан
мемлекеттік органның қадағалауына беру;
в) келтірілген зиянды ќалпына келтіру ... ... бос ... ... және ... ... ... жүріс-тұрысына ерекше
талаптар белгілеу;
д)кәмелетке толмағандарға арналған арнаулы тәрбие немесе емдеу-тәрбиелеу
мекемесіне ... ... ... ... бір ... ... ... бар бірнеше
тәрбиелеу шаралары тағайындалуы мүмкін».
Кәмелетке толмағандарѓа жер аудару, абақтыға қамау, бостандығынан
айыру т.б. ... ... ... ... ... ... қылмыскерге қылмыстыќ жазаны емес, тәрбиелік сипаттағы
шараларды ... ... ... ... ... ... ... арналған арнайы нормалардың
қажеттілігі адамгершілік жєне ... ... ... ... кәмелетке толмағандарға жаза тағайындалуы мүмкін не оларѓа
тәрбиелік әсері бар ... ... ... мүмкін. Бұл бөлімде
оларға тағайындалатын жазалардың түрлері де көрсетілген.
14 жастан бастап қылмыстық жауапкершілікке тартылатын ... ... ... ... маңызды орын алады. Әрекеттің жан-жақты зерттеліп,
ашылуы – ... ... ... ... ... шаралардың
жүзеге асуына жол ашады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық істері ... ... ... ... ... 1 ... 2 ... сәйкес міндетті.
Егер кәмелетке толмаған сезікті, айыпталушы не олардың заңды өкілдері
адвокатпен келісім жасаспаса, ... ... сот іс ... ... ... етуі ... ... сезіктінің, айыпталушының ата-анасы немесе ... ... ... ... кезде олардың іске ќатысуы міндетті.Олар болмаған
жағдайда ... және ... ... ... ... ... ... ,айыпталушы кәмелетке толмағандарға бұлтартпау шаралары
ретінде ешќайда кетпеу және өзін ... ... ... қол қойдыру, жеке
кепілдік беру, қарауѓа беру, кепіл болу, үйде қамауда ұстау қолданылады[34,
26б].
Бұлтартпау шарасы ретінде қамау, сондай-ақ ... ... ... ... 132, ... ... негіздер ауыр немесе аса ауыр
ќылмыс жасаған кезде ғана ерекше жағдайларда қолданылуы мүмкін.
Сондай-аќ, қадағалаушы прокурорлар ... ала ... ... толмағанды қамауда ұстаудың мерзімі алты айдан жоғары мерзімге
ұзартылмауы және олардың бөлек ұсталуы тиістігін есте ... ... ... кәмелетке толмаған сотталушының ата-аналары немесе
өзге де заңды өкілдері шақырылуы тиіс.
Ал, ... ... ... ... бас ... ... он
жылдан, ауырлататын мән-жайларда кісі өлтіргені үшін он екі жылдан аспайтын
мерзімге ... ... Он төрт ... он екі ... ... ... ... бірінші рет жасаған адамдарға бас бостандығынан ... ... ... ... бас ... ... ... ЌК-тіњ 39-бабының 2 – бөлімінде ќаралған қосымша жазалар мүлкін
тәркілеу және т.б. қолданылмайды.
Қазаќстан Республикасының Қылмыстық кодексі ... ... ... адамдардың бас бостандыѓынан айыру жазасын өтеуінің біршама
өзгешеліктері бар. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... мөлшеріне қарамастан, бас бостандығынан ... рет ... ... ... ... толмағандар саны жалпы
режимдегі тәрбиелеу колонияларында өтейді. Ал, бұрын бас ... ... ... ... ... ... толмағандар күшейтілген
режимдегі тәрбиелеу колонияларында, жалпы алғанда, кәмелетке толмаған
адамға жаза ... ... оның ... мен тәрбиесінің жағдайлары,
психикалық даму деңгейі, жеке ... өзге де ... ... ... ... ықпалы, кәмелетке толмаған жас жеңілдететін мән-жай
ретінде басқа да жеңілдетілген және ... ... ... та
ескеріледі.
Бірінші рет кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін
сотталған кәмелетке толмаған ... егер оны ... ... ... ... ... ... жолымен қол жеткізуге болады деп танылса, сот
оны қылмыстық жауаптан босатуы мүмкін, қылмыстық жауаптылыќтан жоғарыдағы
негіздермен ... ... ... бұрын тек іс
материалдарын жасы толмағандардың істері жөніндегі комиссияның ... ... ... ... жаңа ... ... ... тәрбиелік
әсері бар мәжбүрлеу шаралары атты тұтас бір бап арналған. 182-бапќа ... ... ... адамға тәрбиелік әсері мынадай мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... орнындағы
адамдардың, не мамандандырылған мемлекеттік органның, ... ... ... қалпына келтіру міндетін жүктеу, бос уақытын шектеу және
кәмелетке толмаған адамныњ жүріс-тұрысына ... ... ... ... ... ... тәрбие немесе емдеу-тәрбилеу
мекемесіне орналастыру. Атап өтетін ... ... ... ... ... тәрбиелік әсері бар бірнеше тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... мерзімінен бұрын
босатуға да біршама өзгешеліктер енгізіліп, ... ... ... ... ... немесе орта ауырлықтағы қылмысы үшін сот
таѓайындаѓан жаза ... ... ... ... ауыр қылмысы үшін
жартысын, ал аса ауыр қылмыс үшін үштен екісін өтегеннен кейін шартты түрде
мерзімінен бұрын босатылуы ... ... ... ... жеңілдететін жағдайлар.
Заң талаптарына сәйкес кінәлі адамға жаза ... ... ... ... ... ... ... Оларды ескеру
соттарға жасаған қылмысы үшін кінәлі адамға жазаны жеке даралауға мүмкіндік
береді және үкімнің жаза тағайындауға ... ... ... ... ... сот ... ... жеңілдетеді.
Жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың тізімі Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің 53 бабында көрсетілген.Бұл баптағы тізімді ... ... ... жағдайлардың жасалған қылмысқа ғана емес,
сонымен бірге кінәлінің жеке ... ... ... және оны ... ... ... Қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін
жағдайларға - қылмыстық ... ... жеке ... тікелей
немесе жанама қатысты қоғамға қауіптілікті азайтатын және соған сәйкес
жауаптылық пен жазаға ықпал ... ... ... ... және оның
шегінен тыс жағдайлар жатады.
Заңда қарастырылып жауаптылықты жеңілдететін жағдайлар ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Бір
авторлар қарастырылып отырған жағдайларды қылмыстың құрамының элементтеріне
қарай бөлсе, ал басқалары оларды:
1) қылмыстық әрекетті сипаттайтын, яғни оның ... және ... ... ... қылмыскердің жеке басының сипатына қатысты жағдайлар, - деп екі ... ... ... ... ... ... топтарға бөлуді қарастыра отырып, біз оларды ... ... ... ... тек ... өзін ғана ... ... кінәлінің жеке басын ғана сипаттайтын жағдайлар;
3)қылмысты және кінәлінің жеке ... ... ... ... ... жеңілдететін жағдайларды жан-жақты ескерудің маңыздылығы
мен қажеттілігі жөнінде тек заң әдебиеттерінде емес, ... ... сот ... ... да ... рет көрсетілген. Жасы
кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... өздерінің мазмұны мен сипатына қарай ерекше болып келеді.
Көп жағдайларда нақты жағдайлардың қайсысы ... ... ... ... қылмыстық істерінде маңыздылығы жағынан әртүрлі
роль ойнайды, демек олар сотталушының ... ... әсер ... ... сот әрқашанда жазаны Жалпы бөлімнің ережелерін
ескере ... ... ... бөлігінде көрсетілген баптағы санкциясы
шегінде ғана ... ... де, тек бұл ... ... қана
жаза тағайындау әрине жеткіліксіз. Міне, сондықтан да Қылмыстық кодекстің
53-бабында заңшығарушы қылмыс құрамының шегінен ... ... да ... ... Бұл жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың бірден бір
ерекшелігі. [41, 55б].
Кәмелетке жасы ... ... мен ... жеке ... ... ескеретін жеңілдететін жағдайларының шеңбері кең ... Бұл ... ... ... және ескеру сотқа жасалған
қылмыс жөнінде және кінәлінің жеке басы жөнінде толық ... ... ... ... мақсатқа лайықты қылмыстық-құқықтық әсер ету
шарасын таңдауға көмектеседі. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... бағалануы және көрсетілуі тиіс
екенін көрсете кету маңызды. Сондықтан іс ... бар ... ... ... ... ... ... барлық
зардаптармен қоса заңның бұзылғандығы ретінде ... ... ... ... сот тәжірибесінде үнемі орындала бермейтіні белгілі.
Сонымен жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың әуелі жасы кәмелетке
толмағандарға тікелей /толықтай/ қатысы барларына ... ... ... ... «а» ... ... жауаптылықты
жеңілдететін жағдай ретінде - өмірлік мән-жайлардың кездейсоқ ... ... ... ... рет ... қылмысты айтады.
Қазіргі заң талаптарына сай адам бұрын ешқандай қылмыс жасамаса
неемесе ... ... ... үшін жауаптылыққа тартудың заңда көзделген
мерзімдері өтсе ... ... ... не ... ... ол адам ... қылмысы үшін жауаптылықтан босатылған болса мұндай жағдайда ол адам
қылмысты бірінші рет жасаған деп ... Ал ... ... ... ... ... ... жасауға алдын-ала дайындықтың
болмауы, қылмысты табан ... ... ... ... ... ... дегеніміз айыпкер үшін ... ... ... оның ... әсер еткен жайлар. Оларға, біздіңше, жақын адамының өлімі, ... ... ... дүние-мүлкінен, үй жайынан айырылып қалу, ... да ... ... ... ... 76б].
Қылмыстық кодекстің 10 бабына сәйкес, кішігірім ауырлықтағы қылмыстар
жасалғаны үшін заңда көзделген ең ауыр жаза екі ... бас ... ... қасақана жасалған қылмыстық әрекет, сондай-ақ қылмыс
жасағаны үшін заңда көзделген ең ауыр жаза бес ... бас ... ... ... ... әрекеттер жатады.
Жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың бұл түрінің ... ... ... қатыстылығы жоғары екенін біздің ... ... ... жасы ... ... жауаптылығының ерекшелігінің
бірі ретінде дәл осы жағдайды айтуға болады. Өйткені, заңда ... рет ... ... ... ... қылмыс жасағаны үшін сотталған
кәмелетке толмаған адам, егер оны түзеуге заңда көрсетілген ... ... ... ... қолдану жолымен қол жеткізуге болады деп ... оны ... ... ... мүмкін. Бірінші рет кішігірім
ауырлықтағы ... ... ... толмағандар үшін ... ... ... оларға басқа да ықпал ету шараларын қолдану
арқылы қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болады.Қылмыстық кодекстің 53
бабының «б» ... ... ... ...... ... ... жасауын жатқызады.
Аталған жағдайды жеңілдететін жағдай ретінде қарастыруды, біздіңше
мынадай себептермен ... ... ... кәмелетке жасы
толмағандар өздерінің физикалық және психологиялық даму ... ... ... ... ... ... ие ... Сондықтан да өздерінің жасаған әрекеттерінің салдарынан толығымен
ұғына бермейді. Олар көбінесе ... ... мен ... ... ... ... түсетінін біз жоғарыда атап өттік.
Екіншіден, кәмелетке жасы толмағандар жаза қолдануға байланысты мұқтаждықты
өте ауыр ... ... олар ... мен ... тез ... ... жағдай әрине, әрбір үкімде өзінен-өзі нақтыланып
дәлелденуі тиіс.
14-17 жас – жеке ... ... жаңа ... ... жылы ... бір саты болып табылатын, төрт жылды қамтитын ұзақ
мерзім. Сондықтан да кейбір тергеу және сот ... жасы 16-ға ... ... ... ... және ... ... жағдай
ретінде қабылдауы дұрыс-ақ. Мұндай жағдайларда үкімде тек қылмыскердің
кәмелетке толмағаны ғана ... ... ... оның ... жасы ... 14 жас ... 15 жасарлығы есепке алынуы тиіс.
Қылмыстық істерді талдау кезінде 53 баптың «б» ... ... ... ... ... ... және басқа да қылмыстық-
құқықтық шараларға байланысты әртүрлі ескеретінін көрсетті. Тағы бір назар
аударатын жәй ... жасы ... ... ... ... оның
кәмелетке толмағандығы жеңілдететін жағдай ретінде соғұрлым аз ескеріледі
екен. Бұл көрініс соттарға міндетті ... ... ... ... ... 53 ... «б» тармағын ескерудің қажеттілігін көрсетеді.
Қылмыстық кодекстің 53 бабының «д» тармағы жауаптылықты жеңілдететін
жағдайлардың ... үш ... ... ... жасағаннан кейін зардап шегушіге тікелей медициналық және өзге де
көмек көрсету;
б) ... ... ... мүліктік залал мен моральдық зиянның орнын
өз еркімен толтыру;
в) қылмыс арқылы келтірілген ... ... ... ... ... ... ... болатыны белгілі. Мысалы, абайсызда
адамды қағып кеткен көлік ... ... дер ... ... ... алып қалады. Осындай көмектің арқасында қылмыс зардабының
едәуір жеңілдейтіні рас. Соны ... ... ... жағдайды
жауаптылықты жеңілдететін жағдай деп табады және оны есептеуге міндеттейді.
Келтірілген зиянның ... өз ... ... деп – ... өз ... ... ... түрде келтірілген мүліктік және
моральдық зиянның ... ... ... ... ... ... ... немесе құнын төлеуі, жәбірленушіні қорлаған жағдайда одан ... ... тағы сол ... ... ... ... мен ... қарастырылып отырылған жеңілдететін
жағдайдың әсер ету ... ... ... өз ... ... ... қажет. Соның ішінде, өз әрекеттерінің құқыққа қайшы ... шын ... ... және өз ... ... ... ... арқылы кінәсін жууға тырысқан адамдарға әділ ... ... ... ... ... ... ... әсер ету дәрежесі туралы сөз болғанда, екі ... ... ... ... ... ... ... зардаптың басталуын алдын алу,
зардаптың орнын толтыру немесе ... ... ... шешу ... ... алатын мотивтері. Әрине, жазаны анықтау ... ... ... ... анықтау барысында өз әрекетін мойындап
отырған, жәбірленуші немесе оның жақындарына ауыр ... ... ... ... ынта ... ... сот адамгершілік қағидасын басшылыққа
алда отырып жаза тағайындауы тиіс.
Соттың шешімімен елеулі ... ... ... ... ... және ... ... қашу ниетімен жасалған әрекеттер аз ғана кешірім
жасауға тұрарлық.
Кінәлінің жауаптылығына әсер ететін екінші фактор, бұл ... ... ... және ... ... мен оның дәрежесі.
Кәмелетке жасы толмағандардың осы тұрғыдағы әрекеттерін қарау кезінде, бір
жағынан, жалпы ережелерді ... ... Яғни ... ... қоғамға
қауіптілігі толық жойылған сайын қылмыскердің тағдыры соғұрлым ... ... ... ... толмаған құқықбұзушылар көп жағдайларда
өз жалақыларының жоқтығынан, еңбек тәжірибелері мен ... ... ... ... ... ... ... түрде
түснбеуінен – келтірілген зиянды жою немесе оны болдырмау үшін ... ... ... ... жасауға әрқашанда қабілетті
емес.[44, 75б].
Сондықтан да, қылмыстың зиянды зардаптарының ... ... ... ... толық толтырылмауына нендей жағдайлар ... соны ... ... ... ... Бұл ... ... кәмелетке жасы
толмағанның субъективтік көзқарасын ескермей кетуге болмайды. Егер
жасөспірім ... ... ... ... зардабының қоғамға
қауіптілігінің болуын алдын алуға немесе бұл ... ... ... ... ... жасағаны анықталған болса, бұл жағдайлар жеңілдететін
жағдайда әрекет етті деп ... ... ... ... ... «и» ... ... жеңілдететін жағдайға – Қылмыс жасау үшін
түрткі болған жәбірленушінің заңға қайшы ... ... ... ... жан ... үстінде қылмыс жасауды жатқызады.Кейде
жәбірленушінің заңға қайшы немесе адамгершілікке жатпайтын ... ... ... ... ал кей ... ... жан күйзелісін
тудырып, осы себепті ол ашумен қылмыс жасайды. Бірақ жан ... ... ... жату үшін ол ... ... ... салдарынан /күш көрсету, қатты қорлау не болмаса басқа да
заңсыз әрекеттерінен/, екіншіден, жан ... ... ... жасалуы керек.ҚК-тің 53-бабының «е» тармағы жауаптылықты
жеңілдететін ... ... – Жеке ... ... ... өзге де ... ... салдарынан не жаны ашығандық себебімен қылмыс
жасауды қарастырады.
Отбасының жағымсыз жағдайлары ... бір ... ... жасы ... ... ... және ... сәйкес жазаның төмендеуіне де әсер
етеді.
6) ҚК-тің 53-бабының «к» тармағы жауаптылықты ... ... ... ... ... ... айыбын моындап келу, қылмысты ашуға, қылмысқа басқа
қатысушыларды әшкерелеуге және қылмыс жасау нәтижесінде ... ... ... ... жағдайын қарастырады. Шын жүректен өкінуге
қылмыс жасаған адамның ағынан жарылып өзінің ... ... ... ... шын жүректен талпыну ... ... ... ... шын ... өкінуді айыпкердің түзелуге деген алғашқы
қадамы ретінде әділ қарастырады.
Кінәсін мойындап келу деп ... ... ... ... ... ... органдарына жасаған қылмысы туралы шындыққа ... ... ... ... ... үшін тиісті жазаны өтеуге әзір екенін
білдіруін айтамыз.
7) ... ... 53 ... «ж» ... ... ... ретніде – Күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу ... ... ... ... өзге де ... ... ... жасауды
жатқызады.
Бұл жағдайлардың жауаптылықты жеңілдететіндердің қатарына жатқызылу
себебі, мұндай жағдайларда қылмыс жасаған адам еріксіз, ... ... ... ... ... ... оған материалдық басқа да
тәуелді болу себепті өз ойын емес басқа біреудің ойын іске ... ... ... ... сыртқы факторлардың ықпал етуімен жасайды.
Өйткені, кәмелетке ... ... ... ... ... қиындығына көну
дәрежесі жас ерекшелігіне, психикасына байланысты ... ... ... ... ... 53 ... «3» тармағы бойынша жауаптылықты
жеңілдететін жағдайға – ... ... қол ... ... ... қорғанудың құқықтық дұрыстығының шартын бұзу жағдайында
қылмыс жасауды жатқызады.
Алайда, аталған жауаптылықты жеңілдететін жағдайды іс ... ... ... кездегі шабуылдың сипаты мен қауіптілігіне қорғанудың
анық, сөзсіз сәйкессіздігі орын алған кезде ғана ... ... ... ... қылмыстары туралы істерді қарау ... ... ... барысында кенет туындаған жан күйзелу жағдайында
шабуылшының қауіп сипатын әрдайым дәл болжап, соған сәйкес ... ... ... ... ... ескерілуі тиіс.
9)Қылмыстық кодекстің 53 бабының «в» ... ... ... болмаса да, бірқатар ережелерді сақтай отырып қолдануды қажет ... ... ... бұл ... барлық жасы толмаған жасөспірімдерге
емес, тек әйел жынысты жасы толмағандарға қатысты қолданылатын жеңілдететін
жағдай.
Кәмелетке жасы ... ... ... ... бойынша
жауаптылықты жеңілдететін жағдайлардың бұл түрі іс жүзінде аз қолданылады.
Жүкті қыз балалардың ... ... ... ... ... де, ол ... салыстырғанда аса жеңілдік етуге ... ... ... 18-ге ... қыз ... әсіресе психикалық жағдайы жасы ... ... бала ... әйелдермен анағұрлым қиын болады.
10) Қылмыстық кодекстің 53 бабының «г» тармағы жауаптылықты жеңілдететін
жағдайдың бірі ретінде – ... жас ... ... ... жас ... ... да жеңілдететін жағдайға жатады, бұл да
қылмыстық заңның адамгершілік қағидасынан туындайды. Егер сотталушының өз
балаларына шынымен ... ... ... онда оған ... ... ... тәрбиесіне және олардың өсіп ... ... ... ... жас ... деп 14 ... ... саналады.
Егер айыпкер ата-ана құқығынан айырылған болса, балаларын
тәрбиелеумен ... және ... ... ... ... балаларына қатыгез немесе оларға қарсы бұрын қылмыс жасаған болса
жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... сипаттайтын белгілерге байланысты ... ... ... ... жағдайларды мынадай түрлерге бөлуге болады:1)
қылмыстың ... ... ... ... бұл ... ... ... деп аталатын топқа біріктіруге болады. Мұнда
жәбірленушінің құқыққа қарсы әрекеті мен оның теріс ... ... ... ... ... ... объективтік жағына жататын жағдайлар жатады. Мұнда қылмысты
жасау тәсілімен байланысты, сонымен бірге ... ... ... ... алынады.
3) қылмыстың субъектісін сипаттайтын жағдайлар мұнда айыпкердің денсаулық
жағдайы, жасы, оның сот органдарына қылмысты ашуға ... ... ... ... субъективтік жағын сипаттайтын жағдайлар, яғни жәбірленушінің
тәртібіне айыпкердің реакциясын көрсететін факторлар құрауы тиіс.[45, 72б].
Жауаптылықты жеңілдететін осы ... ... ... ... заң ... ... басқа да мән-жайларды жауаптылықты жеңілдететін
жағдайларға жатқызуға құқық береді.
2.4. Қылмыстық жауаптылықты ... ... ... ... жауаптылықты ауырлататын жағдайлардың маңызы
аз емес. Теорияда және сот ... ... ... ... ... ... ... туғызады. Соның ішінде жазаны жеке
даралау кезіндегі заңда көрсетілмеген жауаптылықты ауырлататын жағдайлардың
рөлі жөніндегі мәселе болып отыр: ... ... ... ... ... мәселелері де даулы болып табылады. Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселе де шешімін таппаған.
Қылмыстық құқық теориясында жазаны ауырлататын ... ... ... де ... тудырған.
Осы мәселе жөнінде жазылған ... ... ... ... және ... ауырлататын жағдайларды үш түрге бөлуді дұрыс ... тек қана ... ... ... ... ... тек қана ... жеке тұлғасын сипаттайтын жауаптылықты ауырлатушы
жағдайлар;
3) қылмысты және қылмыскердің жеке тұлғасын қатар сипаттайтын ... ... ... ... тек қылмыстың өзін ғана сипаттайтын жауаптылықты
ауырлататын жағдайларға мыналар жатады:
1) Қылмыс арқылы ауыр зардаптар келтіру /ЌР ЌК-њ 54 ... б ... ... бойынша, “ жауаптылықты ауырлататын жағдай ретіндегі”
ауыр зардап деп – аталған ... ... ... ... келтірген зиянының біршама ірі жєне ерекше зиянды ... ... ... өзін ғана ... жауаптылықты ауырлататын жағдайдың
келесі түрі – Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 54 бабының «л»
тармағы бойынша төтенше жағдайды, ... ... өзге де ... нәубат
жағдайларын пайдаланып, сондай-ақ жаппай тәртіп бұзушылық ... ... ... өзін ғана ... ... ... ... түріне – белгілі бір адамның өзінің қызметтік, кәсіби
немесе ... ... ... ... оған ... оның ... қылмыс жасауды жатқызуға болады. Бұл жағдай Қылмыстық ... ... «3» ... ... ... ќауіпті єдісті ќолданып ќылмыс-жасау-ќылмысты жүзеге
асыру кезінде кєнілі адам тек ќана ќылмыстыњ ... ... ... ... көптеген басќа объектілергі ќауіпті әдісті ќолданып ќылмыс
жасауы. Мұндай жалпыға ќауіпті әдістер болып жарылыс, өрт ќою, су ... ... ... ... ... ... пайдаланып
ќылмыс жасау танылады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 54 бабының «п» тармағы тек
қылмыстың өзін ғана ... ... ... - өкімет өкілінің
нысанды киімін немесе құжатын пайдаланып қылмыс ... ... ... ... немесе құжатын пайдалану қылмыс істеуге зор
мүмкіндіктер ауырлатуға негіз болады. ... жеке ... ... жағдайларға көшетін болсақ: айыпкердің жеке тұлғасын
сипаттайтын ... ... ... Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің 54 бабының «а» тармағында қарастырылған – ... ... ... рет ... ... жатады.
Бұл жағдайдың түсінігі Қылмыстық кодекстің 11 бабында ... ... ... ... жасаған адамның қылмыс жасауы, егер ... ... ... ... ... ... тарту мерзімі өтіп
кетсе, немесе заңмен белгіленген тәртіп бойынша қылмыстық жауаптылықтан
босатылған болса, не ... ... ... ... үшін ... ... ... болса жауаптылықты және жазаны ауырлататын жағдай ... ... ... көп ... ... В.П. Малков, болған
қылмысты, егер ол ... ... ал ... ... қасақана жасалса;
бұрынғы қылмыс кейінгі қылмыспен кінәсі жағынан бірдей, ... ... ... мен ... ... ... ... егер бұрынғы қылмыс
кейінгі қылмыспен кінәсі жағынан, қылмыс объектісі және ... ... ... ... ... қоғамға қауіптілігі мен сипаты жағынан
ерекшеленген жағдайда ауырлататын ... ... ... ... ... ... бұл жерде бұрын қандай да бір қылмыс жасаған адамның
қайталап жасаған қылмысы заң бойынша ... ... ... ... ... ... адам ... де қылмысты қайталап отыр. Ал
белгілі жағдайлар кінәлінің соңғы жасаған қылмысын ... ... ... жасы ... ... ... ... баға бергенде сот
бір-бірімен келісілген жағдайлардың кең шеңберін ескеруі тиіс. Мәселені
дұрыс баяндай отырып, М.М.Бабаев ... ... ... деп мыналарды
есептейді:
1)Алғашқы қылмыстың ауырлығы, оны жасауға ықпал еткен себептер мен
жағдайлар, ... ... ... ... мен кінәсінің сипаты. Осы
жағдайлардың барлығын екінші ... ... ... салыстыру қажет.
2) Алғашқы қылмысы бойынша жазаның түрі мен шегі; жазаның ... ... ... әсер ету мүмкіндігі және шын ... ... ... бұл ... ... ... және ... алғашқы қылмысынан
кейін онымен қандай тәрбиелік жұмыстар жүргізілді;
3) Бұрынғы қылмыстық әрекет кейінгісімен қандай ... ... ... ... ... қандай; ол кездейсоқ тық ... ма. [48, ... ... ... аса ... қылмыстың қайталануы туралы
мәселені шешкенде, егер қылмыскер бұрынғы ауыр қылмысты 18-ге ... ... ... оның бұрынғы сотталғандығы ескерілмейді. Заңның бұл
жағдайдағы мәні, қылмыстық кодекстің ... «а» ... тек ... ғана ... ал 18 ... дейінгі кәмелетке толмаған
қылмыскерлерге қолданылуға жатпайтынын түсіндіреді.
Тек қылмыскердің жеке тұлғасын ... ... ... ... ... ... ... кедексінің 54-бабының «м» тармағы –
Алкогольдік, есірткілік немесе уытқулық еліту ... ... ... ... ... ... ... Адамның алкогольдік,
есірткілік немесе уытқулық еліту жағдайында болып қылмыс ... ... ... сау ... қарағанда едәуір зор болатындығы,
сонымен ... оның ... ... де ... екендігін көрсетеді. Сот
жасалған қылмыстың сипатына қарай бұл ... ... ... деп ... да ... Бұл ... шешу ... соттар
кінәлінің мастығының жасалған қылмыстық әрекетке қатысын, сондай-ақ ... ... алып ... ... да ... ... ... Ал кәмелетке
жасы толмаған адамның қылмыс ... ... мас ... егер оны ... ... есірткі немесе басқа да есеңгірететін заттарды пайдалану арқылы жасы
ересек қылмысқа ... ... ... ... үшін ... жазаны ауырлататын жағдай деп есептелінбейді. Заң әдебиеттерінде де осы
айтылған ойдың ... деп ... ... ... ... ... ... жағдайда соттың осындай нақтылы шешімі үкімде міндетті ... ... [49, ... ... қылмыстық кодексінің 54 бабының «г» тармағы –
Қылмыс жасағанда айрықша белсенді рөл атқаруды жауаптылықты ... ... Бұл ... да тек қылмыскердің жеке басын сипаттайтын
ауырлататын жағдайға жатқызуға болады. ... ... ... ... ... рөл атқаруы тек оның жеке ... ... ... асыруы мүмкін.
Аталған жағдай қылмысты тек бір адам немесе топқа қатысып жасағанда
ескерілуі ... ... ... ... ... рөл ... дегенде қылмыс
жасау кезінде оған қатысушы адамдардың ерекше ынта білдіріп белсенділік
танытуын түсіну ... Бұл ... ... кез ... ... ... мүмкін.
Қылмысқа дайындық кезінде аса белсенді рөл атқару, мысалы қылмыстық топты
ұйымдастыру, оған қатысатын адамдарды іріктеп алу, ... ... беру ... ... қылмыс топ арқылы жасалса, онда топқа қатысушылардың әрқайсысының
айрықша рөлі жаза ... ... ... ... ... жеке ... ... жауаптылықты ауырлататын
жағдайлардың келесі түрлеріне – адамның өзі қабылдаған антын немесе кәсіби
антын бұза отырып ... ... ... Бұл ... ... ... ... да жазаны ауырлатудың негізі. Өйткені, ... ... ... ... бұза отырып, өзіне берілген сенімге қиянат жасап алдау
жолына түседі. Мысалы, антты бұзып, мемлекеттік құпияны ... ... ... ... банк қызметкерлері кәсіби антын бұзып салушылардың
қаржылардың қаржыларын өзі ... ... және т.б. ... [50,
77б].
Қылмыстық жауаптылықты ауырлататын ... ... ... және кінәлінің жеке басын қатар сипаттайтын жауаптылықты
ауырлататын жағдайларға мыналар ... ... 54 ... «в» ... ... ... ... ала сөз байласқан адамдар тобының, ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық
қауымдастықтың құрамында қылмыс жасау.
Бірнеше адамдардың бірлескен қылмыстық әрееттері мемлекетке, қоғамдық
ұйымдарға ... жеке ... бір ... ... ... ... біршама ауыр зиян келтіреді.
Ұйымдасқан қылмыстық топқа бірнеше қылмыс жасамақшы оймен алдын ... екі ... одан да көп ... ... ... топ жатады деп
түсіну керек.
Ал қылмыстық қауымдастыққа бір басшылықпен қылмыстық әрекет ... үшін ... ... ... ... деп түсінген жөн.Оның
ұйымдасқан қылмыстық топтан айырмашылығы сол, қылмыстық қауымдастықтың
құрылымында екі немесе одан да көп ... топ ... ... және кінәлінің жеке басын қатар сипаттайтын ... ... ... бір түрі ... ... 54 бабының «ж»
тармағы бойынша – жүктілік жағдайы айыпкерге алдын ала белгілі ... ... жас ... басқа да қорғансыз немесе дәрменсіз адамға,
не ... ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Жас балаға, кәрі немесе дәрменсіз халдегі адамдарға я біле тұра ... ... ... ... ... ... ... жат және
қатыгездік мінездердің болуын көрсетеді. Қылмыстық құқық бойынша жас бала
деп – жасы 14-ке толмағандарды айтады. Кәрі ... мен ... ... ... ... ... қылмыскерге қарсылық көрсетуге қауқары
жоқ адамдарды айтады. Ал ... ... ... деп ... ... ... ... ақыл-есінен айырылған, дене бітімінің кемдігіне
байланысты қылмыскерге қарсылық көрсетуге ... жоқ ... ... ... 54 ... «д» ... ... жауаптылықты
ауырлататын жағдай ретінде – Айыпкер үшін алдын ала белгілі ... ауыр ... ... ... ... ... ... жасына толмаған адамдарды қылмыс жасауға тартуды қарастырады.
Қылмыстық кодекстің 54 бабының «и» ... ... ... ... боп – аса қатыгездікпен, садизммен, қорлаумен, сондай-ақ
жәбірленушіні ... ... ... ... жатады.
Ерекше қаталдық деп айыптының жәбірленушіні қинап қылмыс жасау жағдайы
жатады. Ерекше ќаталдықтың белгілеріне ... ... ... ... ... ... ... уды пайдалану, тірідей өртеу, көп ... ... ... ... ... ... ... ерекше күйзеліспен қайғы-қасірет әкеліп қорлаған болса, ол да
ерекше қаталдық ... ... ... және ... жеке ... қатар сипаттайтын ауырлатушы
жағдайға – Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 54 бабының ... ... - ... ... және діни ... ... араздыќ
себебі бойынша, басқа адамдардың заңды іс-әрекеті үшін кектенушіліктен,
сондай-ақ басқа қылмысты жасыру ... оны ... ... ... ... ... ... ТҰЛҒАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті мінез-құлық
психологиясының ... ... ... барған жасөспірімдердің мінез-құлқы ерекше мәнге
ие. Соның ішінде біз қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті ... ... ... ... ... жасөспірімнің делинквенттілігі –
бұл заңның немесе қоғамдық нормалардың ... ... ... кең ... үшін ... емес түсінік болып табылады. Ол
әлеуметтану, ... ... және заң ... ... Мәселен заң саласында қылмысқа ... ... – бұл ... ... ... адамдардың қылмыстық кодексті
бұзатын мінез-құлқы ретінде қарастырылады.
Делинквенттіліктің әлеуметтік және психологиялық анықтамалары мәнді
шамада бір-бірлеріне сәйкес ... ... бұл ... ... де ... ... Әлеуметтік тұрғыдан қарастырғанда,
делинквенттіліктің құрамына жол беруге ... ... әр ... ... мінез-құлқы, қыдырулар, кішігірім ұрлық, немесе есірткі
қолдану сияқты әрекеттері енеді. ... ... ... ... ... мен ... мінез-
құлықтар кіреді. Мінез-құлықтың бұзылуы – бұл әдетке айналған дұрыс емес
қылықтармен ... ... ... ... ... үшін ... диагностикалық ұғым. Әдетке айналған дұрыс емес
қылықтарға: ұрлық, өрт қою, үйден кету, мектептен қашулар, ... мен ... ... ... ... және ... ... өтірік
айту сияқты қасиеттер жатады.[52, 91б].
Осы қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті ... ... ... зерттеген. Солардың бірі психолог А.Я.
Колодная делинквентті мінез-құлық ... бар ... ... үш
топқа жіктеген болатын, олар:
1) ата - ... ... ... ... ... ... ... кез болған, психикалық және физикалық дендері сау
жасөспірімдер;
2) жүйке жүйесінде ... бар, оңай ... ... ... ... және жанұясы мен мектептен тиісті тәрбие алмаған жасөспірімдер;
3) психикалық жүйке ауруларына шалдықпаған, алайда ... ... ... есептеле алмайтын, шекаралық күйдегі жасөспірімдер.
Бұл жердегі қылмысқа барған жасөспірімдердің А.Я. Колодная бойынша
ұсынылған жіктелуі өте жалпы ... ... Оның ... ... ... медициналық, медико-педагогикалық және тәрбиелеудің
күшпен жасалынатын шараларын қолдану мүмкіндігіне бағдарланған ( егер жауап
беруге қабілеттілік шегіндегі психикалық ... бар ... ... ). Бұл жерде құқықтық аспект айқын анықталмаған, және қылмысқа
барған жасөспірімдердің тұлғалық ерекшеліктері ашылмаған.
Қылмысқа ... ... тағы бір ... жасаған П.П.
Бельский болатын. Ол өз кезегінде қылмыс жасаған жасөспірімдердің ... ... ... ... ала ... ... ... қылмысқа барған жасөспірімдерді мынадай топтарға бөлген:
1) қарапайым және ... ... ... ... ... ... және ... әлсіздігінен арбауларға оңай берілетін
жасөспірімдер;
3) арманшыл жасөспірімдер;
4) ... ... ... ... ... ... ... моральдық және ақыл-ойлық дефектілері бар жасөспірімдер.
Осы П.П. Бельскийдің тұжырымдамасын ... ... Г.Г. ... ... ... үш ... бөліп көрсеткен, олар:
«өкінетіндер», «конфликтілі ... ... ... бұл жіктеуі
айыпты адамның жасаған қылмысын бағалауына ... және ... оның ... ... ... .[53, ... ... негізінде Г.М. Миньковский қылмыс жасаған
жасөспірімдерді төрт ... ... ... олар үшін ... ... ... ... жалпы бағыттылығына қарама-қайшы болып
табылатындар; б) ... ... ... ... ... жасау жағдайы тұрғысынан жағдайлық болып табылатындар; в) ... ... ... ... болып табылатындар; г) ... ... ... ... бағалаулар мен қатынастар жүйесі)
болып табылатындар.
Жасөспірімнің қылмысқа алып баратын жолы әдетте ... ... ... ... ол ... ...... қылмыстық
әрекет – қылмыс деп бөлінеді. Қылмыс, айтылып ... - ... ... факторлардың күрделі байланысының нәтижесі. Біздің пікіріміз
бойынша, олардың мәнін ашу үшін мыналар біршама маңызды болып ... анти ... ... ... ... жасөспірімнің
әлеуметтенуі және оның ... ... ... ... талдау;
2) қылмыс жасаған жасөспірімнің ... ... ... ... мен ... құрылымын зерттеу;
3) жиі жағдайларда жасөспірімге шешуші әсер ететін және тұлғаның ... ... ... тұлғасының қалыптасу процессін аяқтайтын
топтық қылмыстық мінез-құлықтың мазмұнын ашу.[54, 60б].
Жасөсіпірімнің қылмыстық жолға түсуі ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімдердің дамудағы ауытқулары ең алдымен өнегелі сананың
деформациясында ... ... ... ... мен ... құқықтық, өнегелік және моральдық тыйым ... ... ... ... ... ... қылмысқа барған
жасөспірімдерде оларды түсіну тереңдігі көп төмен болып ... ... Олар ... қатар өздерінің және қоршаған адамдардың
өнегелік, моральдық қасиеттерін мәнді шамада примитивті ... ... ... ... ... құбылыстардың мазмұнын ашпастан және
жиі жағдайларда олардың ... ... ... ненің «жаман»,
ненің «жақсы» екендіктерін атаумен ғана ... ... ... ... да, ... танымал адамдарды констатациялауда да
қылмысқа барған жаөспірімдерге – әдетте белгілі-бір «үлкендікті» ... ... ... ... ... тән. Бұл ... ... әсерінен
олардың тұрмыстық саналары қалыптасқан антиқоғамдық мінез-құлықтың белгілі-
бір тәжірибесі мен микроортаның жағымсыз әсері білінеді деп ... ... ... ... ... өздерінің жеке мінез-құлықтарын –
«барлығы осылай жасайды», «бұл үшін жазаламайды», ... ... ... ... және т.б. деп ... және ... ... [55, 62б].
Сана бағыттылығының бұрмалануы олардың ұсынылған ... ... ... ... негативті жақтары, оның ішінде криминалды
жоспар қылмысқа барған жасөспірімдердің кейбіреулері үшін жалпы қабылданған
моральдық және өнегелі талаптарға қарағанда, ... ... және ... ... Бұл ... қоршаған адамдардың мінз-құлықтарын жағымсыз бағалау,
негізінен, өзінің қажеттіліктері мен ... ... ... бұл ... шақтан бастап спирттік ішімдіктерді
қолдануда, ерте жыныстық өмірде, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... сұраныстары, әдетте,
аса кедей болып келеді. Олар көбінесе бастысы көңіл ... ... ... Бұл ... ... қызығушылықтар бірінші орынға
шығады. Бұндай жасөспірімдердің қызығушылықтары интеллектуалды және өнегелі
примитивизммен ерекшеленеді.
Қылмысты ... ... ... ... ... ... ... асуына сенімділік береді және ... ... үшін олар ... ... мен ... ... ала
алмаған қауымдастық сезімінің арқасында тартымды болып табылады. Сонымен
бірге кәмелет жасқа толмаған жасөспірімнің ... ... ... ... ... ... ... Бұндай позиция ұсталып қалудан және
жасалынған қылмыс үшін жауапкершілікке тартылу мүмкіндігінен ... ... ... ... ... ... да ие болуы мүмкін. Қалыптасқан
қылмыстық топтағы шеңберлік сипаттың болуы жасөспірімнің арнайы ... ... ... одан ары ... және оның әлеуметтік нашар
халін күшейте түседі. Бұл жерде қылмыстық топтан кетудің ... ... ... ... ... ... қорыққандықтан қиын
болады, бұл жиі жағдайларда орын алады. Егер жас өспірімде ... ... және ол ... ... ... көрінсе, арнайы шаралармен
бұзылған жасөспірімнің ... ... тез ... қайтадан қалпына
келуі мүмкін. [57, 62б].
Антиқоғамдық ... ... ... және ... ... кіру ... болмайды. Бұл топ сол топтың әрбір мүшесінің ... ... ... ... ... ... ... әсіресе қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмыстық іс-
әрекетке тарту психологиясы туралы сұраққа баса назар аударған жөн. Соттық
практикалық ... ... ... ... ... ... 25
%-тен астамын үлкендердің қатысуымен, олардың тікелей әсер ... ... ... ... ... жас ... ... тарту бірнеше факторлармен жүзеге ... ... ... өзбетінше өмір сүре алатындықтарын дәлелдей отырып,
үлкендерге деген ... ... ие ... Осы ... тартылу
олардың бойындағы құрдастарымен қарым-қатынасқа деген қажеттіліктерін еш
күрделендірмейді, керісінше оны толықтырып отырады. Жасөспірім ... ... ... және әр ... ... ... туындағанда кеңес алатын
ұстазды қажет етеді де осының ... ... ... ... жас ... ... ... еліктеуге бейім болып келеді.
И.П. Павловтың пікірінше, «еліктеу рефлексінің (үлкендердің мінез-құлықтары
мен әрекеттерін механикалық дерлік көшіру) көмегімен біздің ... ... ... ... жеке ... және ... ... қалыптастырамыз, дейді». [58, 92б].
Жасөспірімдер еліктеу объектісінің тек сыртқы ғана емес, сондай-ақ ішкі
де психологиялық қасиеттеріне еліктейді: мінез, ерік, дүниетаным және ... ... кіші ... ... ... ... Ал ... үлкен
жастағы жасөспірімде бірінші орынға бірте-бірте таңдалып алынған ... ... ... мен жетілу элементі пайда болады. ... ... оған тән деп ... ... мүлде ие емес адам алынуы
мүмкін, яғни идеал жалған болып ... ... ... ... ... ... тәртіптік пайымдаулардың жоқтығы
жасөспірімдерде түпнегіздік идеалды ... ... ... ... ... ... сферасындағы жағымды идеал мүлдем жоқ
немесе жалған болғандықтан, ол ... ... ... ... толмаған жасөспірімнің, ол үшін ... ... ... жатуы әлеуметтік пайдалы байланыстар мен қатынастардың
толығымен ажырауына алып ... ... ... ... жасаған
жасөспірімдердің қылмыс жасауларының ... ... ... ... нашар жағдайлары, жанұя мен қоғамның бақылауынан тыс ... ... ... ... ... ... ... бар
адамдардың белсенді әсері екендігі көрінеді. [59, 90б].
Қылмыс жасаған жасөспірімдерде қоғамдық пайдалы еңбекке деген ... ... ... ... ... ... алмасып кетеді.
Қылмыс жасаған жасөспірімдердің қылмысқа бару себептерін қарастыруда
әлеуметтік пен биологиялықтың арақатынасы мәселесі ерекше қатаң ... ие ... ... ... себептіліктің үнемі тек объективті ғана
емес, сонымен қатар ... де ... ие ... мәлім. Бұл қылмыс
жасауға да – ... ... ... және жеке ... ... ... ... тәуелділіктің өзіндік заңдылықтары ... ... да ... ... түрде бар болып табылатын
идеологиялық, моральдық, өнегелік және құқықтық ұстанымдар мен ... ... ... орын ... ... ... ... немесе жоққа шығарылады. [60, 18б].
Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмыстық әрекетке баруына ... ... ... жасөспірім тұлғасының нашар өнегелік қалыптасуын,
жанұядағы және мектептегі ... - ... ... ... болудың, иелігін қорғаудың басқарулық кемшіліктерін және ... ... Бұл ... ... барған жасөспірімдердің әлеуметтік
жағынан шартталғанын көрсетеді. Өсіп келе жатқан ... ... ... ... да ... ... фактордың да әсері
зор болатындығын ұмытпаған жөн.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмыс ... ... ... және ... факторлармен байланыстыра отырып толық және
арнайы деп ... ... ... ... ... қылмыс
жасауының толық себебі - ... ... ... және шарттандырушы
байланыста болатын әлеуметтік құбылыстардың бүкіл жиынтығын білдіреді. Ал
арнайы себеп ... ... ... ... ... және т.б. ... мен ... жататын әр түрлі жағымсыз
құбылыстармен байланысты себептер. ... бір ғана ... ... ... тура алып ... барлық аталған себептердің жиынтығы
тұлғаға әсер етудің нәтижесінде ғана қылмыстық әрекет немесе қылмыс ... ... ... ... Карпецтің ойынша, зерттелініп отырған мәселелерді дұрыс шешу үшін
қылмыс жасаудың себептерін жалпы және нақтыларға, бірінші және екінші ретті
себептерге, ... ... шек ... ... ... жасауға жағдай жасайтын шарттарды бөлудің мәні бар ... ... ол ... ... экономикалық және басқа да факторлардың әсерлерін
анықтаудың аса терең ... ... ... атап ... ... бірінші ретті басты себептер ретінде мыналарды атайды: әлеуметтік
құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... әрекет етуі (бұл адамдардың санасы мен ... ... ... ... ... өзінің нақты көрінісін табады).[61,
75б].
Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмысқа бару ... В.Н. ... ... ... ... ... ... жасады, олар:
1) құрамында антиқоғамдық мінез-құлықтардың объективті ... ... ... ... ... ... ... адамдардың өзара қатынастарының объективті заңдылықтары ... ... ... мен кіші ... емес) топтар;
3) субъектінің белгілі-бір мінез-құлқының психологиялық ... ... жеке ... ... [62, ... ... ... бойынша, қылмыс - жеке индивидуалды-тұлғалық
қажеттіліктерді заңмен қорғалынатын қоғамның қызығушылықтарына ... жеке ... ... ... адамдардың жеке индивидуалисттік
психологиясының көрінуі болып табылады.[63, 86б].
Өткен өмір ... ... ... ... ... жасаудың себептері
ретінде нақтылауға тырыса отырып криминологтардың біреулері (И.И. ... ... жеке ... ... сананың бұрмалануы (құқықтық
сананың үзілістілігі және құқықтық инфантилизм) жайлы айтады. Басқалары
(Н.И. ... ... ... себептеріне тек бастан өткерулерді ғана
емес, сонымен бірге дұрыс емес көзқарастар мен түсініктерді де ... ... (Д.В. ... қылмыс жасаудың себептерін жеке
адамуализмнен, карьеризмнен, ... ... ... ұқыпсыз
қатынастардан және басқа да құбылыстардан қарастыра отырып, оларды адамның
қоғамдық өмірдің әр түрлі қырларына ... ... ... ... төртінші біреулері (С.С. Остроумов) осындай себеп ретінде ... ... ... ... ... (Г.Г. Зуйков) өткен
шақтағы бастан өткерулерді тұлғаның анти қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен жеке
адамтің санасына ... ... да бір ... ... ... ... алайда бұл жерде күрделі әлеуметтік және биологиялық
тіршілік иесі болып табылатын ... оны ... ... қалыптастыратын
көптеген әлеуметтік факторлардың әсерінде жүретіндігі ескерілмеген.
Шеттетіліп алынған тұлғаның ... ... ... ... ... ... айқын.[64, 77б].
Қылмыс жасаудың әлеуметтік табиғатын талдау, ... ... ... ... ... ең алдымен ортаға және тұлғаның ... тән ... ... ... ... ... ойға алып ... орайда Е.А. Копыстынский қылмысқа барған жасөспірімдердің үлкен тобын
зерттеген. Бұл зерттеу авторға ... ... ... бес ... бөліп
көрсетуге мүмкіндік берді, олар:
1) Интеллектуалды қабілеттіліктері жақсы және тұлғасының этикалық ... ... ... ... ... ... нәтижесінде кездейсоқ
реформаториумға кез болғандар. Қылмысқа барған жасөспірімдердің бұл тобы
10%-ды құраған.
2) Нашар микроортаның ... ... ... ... салыну,
жанұялық жанжалдар, ұрлық, аштық, ішімдікке салынулар және т.б.) әсерінен
көшедегі өмірдің ... ... ... ... ... бұзушылар.
Балалардың бұл тобы өздерінің күәліктегі жастарына қарағанда 2 – 3 ... ... ... ... ... бұл орталық жүйке
жүйесінің органикалық өзгерістерімен емес, «ақыл-ойлық қабілеттіліктердің
жаттығуларының жоқтығымен, жанұяның ... ... аз ... сезімімен шарттандырылған». Бұл топтағы құқық бұзушылар 53%-ды
құраған.
3) Туа берілген және жүре ... ерте ... ... біршама айқын
көрінетін интеллектуалды дефективтілігі бар, орталық жүйке жүйесінің айқын
көрінетін ... ... бар ... ... Бұл жағдайда
дебильділіктің, тұлғалық ерекшеліктердің ұзақ ... ... ... энцефалопатияның және басқа да аномалиялардың әр
түрлі нұсқалары туралы айтылуда. Аталған топтағы балалар мен ... ... ... ... ... шамадағы церебральды, эндокриндік, сөздік
және соматикалық түзелмейтін ... ... ... ... ... ... ... тобы. Бұл топ 4%-ды құрады.
5) Генінде психопатиялық даму ... аса ... ... және ... жатқан жасөспірім құқық
бұзушылар. Олар 16%-ды құрады.[65, 67б].
Негізінен қылмыстық заңда,қылмысқа ... ... әр ... ... ... ... жасөспірім», «қылмысты тұлға»,
«айыпкер» т.б. Қалайша, неге осы жасөспірім қылмыс ... ... бір ... ... жасөспірім қандай жауапкершілік арту керек? Оның
қайта ... ... ... болу ... ... ... ... үшін
қандай ескертулер болу керек? Деген сұрақтарға жауап алу үшін ... ... ... ... ... керек.
Заң шығарушы қылмыс барысында жасөспірімнің байқалынған ерекшеліктерін
айқындап алуы ... ... ... ... құрастыруда, жаза мен
қылмыстық жауапкершілігін жекелеуінде де қылмыс ... ... жеке ... ерекшеліктері еске алынады.
Қылмыскер жасөспірімді сипаттау – жеке адамның ... ...... ... зерттеу дегенді білдіреді.
Жасөспірімнің ... ... – ол сол ... ... ... ... жеке адамның типологиялық қасиеттерінің жиынтығы болып табылады.
Қылмыс негізінен жеке адам қылмысқа тигіштігінен, дұрыс өмір сүру ... ... ... ... түсіне алғысы келмегендіктен емес, әлеуметтік
шындықтың нақты бір жағына қатысты шартталынған адамның ой ... ... іске ... ... ... ... тұлғасын
бағалай отырып, оның мінез-құлқының жалпы ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... алуымыз керек.
Негізінен адамның мінез-құлқы ... ... ... ... ... жету үшін ... таңдау субъектінің
өзіндік сана сезімімен байланысты. Тұлғаның жетекші жүйелендіруші фактор
ретіндегі механизмі оның ... ... ... ... әр ... тұлғалық құндылық бағалайды. Қылмысқа барған жасөспірімдердің
құндылықты мінез-құлқында бір жетіспеушілік ... ... ... ... емес баға ... Өзінің антиәлеуметтілігін өз бетінше
бағалай отырып, өзінің қылмыстық мақсатына ... ... ... ... ... ... қорғауға жүйе құрады. Жасөспірімдер
қылмыстық мінез-құлық ... ... ... ... ... ... сыртқы қоршаған ортадан көреді. Әдетте олардың
өзіндік бағалауы жоғары болады, ал бұл ... ... емес ... құндылық аясының бұзылуын көрсетеді. Қылмыстың мотивациясы
қылмысқа барған жасөспірімнің жағымсыз, яғни ... ... ... қате ... ... ... ... Қылмысқа барған жасөспірімнің мативационді-қажеттілік сферасында
терең қозғалыстар байқалады, олардың әрекеттері ... ... ... ... ... ... мотивациясы жасырын болып,
«мотивсіз»қылмыс деген жалған көрініс береді. Ал олардың қажеттіліктері бір
жақтылығы мен ... ... ... қажеттілік түрлерінің
дамымай қалғандығымен, төменгі деңгейдегі қажеттіліктердің тым ... ... [66, ... ... ... ... алдын-ала бейнелеудің
қалыптаспағандығы, өзіндік ... ... ...... негізгі айрықша ерекшелігі.Қылмыс жасаған жасөспірімнің
мінез-құлық механизмдерін түсіну үшін «тұлғаның ... ... ... ... ... ... тип ... – бағыттылық, мінез-құлықтың жалпы
әдістерімен сипатталынатын ... ... ... ... ... оның ... өмірлік қатынастардың
жүйелері, мотивациялық-құндылық бағдары болса, онда осы ... ... ... ... ... ... ... типтік
критериі, яғни асоциалды, антиәлеуметтік деформация мөлшері, ... ... ... оның ... қауіпсіздік дәрежесі болып
табылады. [67, 87б].
Жалпы әрекет қылмыс жасаған адамның субъективті жақтарын ... ... ... ... ұсақ ... әр ... психологиялық факторлармен
негізделеді. Қылмыскер жасөспірімнің ...... ... ең ... ... итермелеуші күші,
мотивтары, қалыпты мақсаттары, қылмыс жасаудың амалдары, ... ... ... ... сипаты жатыр.
Жасөспірім қылмысының сипаты келесі белгілер жиынтығымен анықталынады:
1) қылмыстың түрімен–объект, ... ... ... ... ... формасы, қылмыстың мақсаты мен мотиві;
3) қылмыс жасаудың амалы немесе әдісі;
4. ... ... ... жұмсарту жағдайының бар болуы;
6) қылмысқа жасөспірімнің қатынасы, жасалынған қылмыстан ... ... [68, ... ... ... ... ... жасаған жасөспірімнің 2-
типі бөлініп шығарылынады: бірінші, ... тип, яғни ... ... ... ... ... ... рет қылмысқа барғандар.
Өзіндік реттеу кемшілігі бар қылмыскер жасөспірімді ... ... ... ... ... ... өзіне тым сенімшілдік нәтижесінде қылмысқа барғандар;
б) қатты жан толқуларын сезініп, басқалардың ... ... ... барғандар;
в) тым жоғарғы дезадаптация жағдайының әсерінен қылмысқа барғандар.
Құндылыққа бағдарланған бағыт ... ... ... ... ... бөледі:
1) антиәлеуметтік – пайдақорлыққа бағытталған, олар әсіресе ... қол ... ... антиқоғамдық пайдақор-зорлау бағытындағы .
3) антигуманды-агрессивті бағыттағы .
Айтылып ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтық қасиеттер
бағыты өзіндік «тұлға үлгісіне» ие. [69, ... ... ... ... ... мекемелерінде өзіндік бір
психологиялық ерекшеліктерге ие болады.
Адамды еркінен айыру, оны әлеуметтен оңашалау-адамның мінез-құлқының
күшті ... ... ... табылады. Бұл факторға әр адамның
психологиясы әр ... ... ... Дегенмен, мұндай қысымдағы, ал кейде
стрестік жағдайда адам ... ... ... ... ... болады. Түрме, колонния – ... ... ... ... ... жақындардан ажырауы, қиын ... ... ... ... - ... деген қиындықтың жоғарылауын көрсетеді: жиі
тұлға аралық конфликттер, келіспеушілік, ... ... ... ... субмәдениет, персонал жағынан криминалды
топтық, ... ... ... ... болуы және т.б. болып табылады.
Осындай жағдайда түзету мекемесіндегі жасөспірімдердің тұлғалық ... ... ... ... алғашқы адаптация кезеңі деп аталады.Ол
сотталғандардың ... ... ... ... ... ... құндылығы қайта бағдарланып, микроортаның
құндылықтарын, нормаларын қабылдап, жаңа жағдайға ... ... ... ... Барлық жаза өтеушілер өзіндік бағаны қайтаруды
армандайды. Түрмеде, колонияда адам ... ... өз ... ... ... ... ... өмірі түзету мекемесінің режимінің типімен
анықталады. Түзету мекемесінің әкімшілігі жағында күштеп әсер етуге құқығы
бар. Түзету мекемесінің ... ... ... ... ... ... ... тәртіпте болады, ол жаза өтеудің құралы, түзету,
қайта тәрбиелеу амалдары болып табылады. Түзету мекемесінің режимі ... ... ... ... ... ... мекемесі іс-әрекетінің психологиялық негіздерін қарастыруда
олардың іс-әрекетінің екі негізгі ... ... ... ... құқықтық жазаны орындау,екіншісі, сотталған тұлғаны –қайта түзеу-
қоғамға қажетті бейімделгіш мінез-құлықтың қасиеттерін қалыптастыру болып
табылады. [70, 85б].
Түзету ... ... ... іс-әрекетінің ерекшелігі- жауапқа
тартылғандарды тәрбиелеу ... ... ... ... қайта
тәрбиелеу үшін түзету мекемесіндегі ... әр ... ... ... білу ... Бұл ... қиын әрі көп ... болып
келеді. Оны орындау арнайы психологиялық білімді, ... ... ... ... әсер ету ... ... етеді. Түзету
мекемесінде әсер ету жүйелері жеке индивидуалды ... ... ... ... ... Жеке ... ... жұмыстың
табыстылығы тәрбиешінің педагогикалық- психологиялық компитенттілігіне
байланысты. Түзету ... ... ... негізгі мәселелеріне
шолу жасайтын болсақ, ондағы тұлға туралы мәліметтерді алу көзі ... ... ... ... табылады.
1) Жеке ісінің және басқа құжаттармен танысуы;
2) Объективті қосылған бақылау;
3) Зерттеулі ... ... ... Медициналық зерттеу мәліметтерін талдау;
5) Тұлғаның психологиялық ерекшеліктері туралы мәліметтерді талдау;
6) Әр түрлі тәрбиелік әсердің нәтижелерін талдау.
Сонымен, ... ... біз ... барған жасөспірімдердің
делинквентті мінез-құлық ерекшелігін қарастыра отырып, мынадай ... ... ... ... ... – бұл ... ... нормалардың бұзылуында жүзеге асырылатын әрекеттердің кең ауқымы
үшін нақты емес ... ... ... ... ... А.Я. Колодная, А.Б. Сахарова, В.Н. Кудрявцев, В.Л. ... т.б. осы ... ... ... қарастырып, өз үлестерін қосқан
болатын.
3.2. Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмысқа баруының
себептерi және оған әсер ... ... ... ... арасында әртүрлі қылмыстың ... ... ... да, ... ... Құқықтық мемлекетке қадам
басқан ... ... ... адам ... ... ... бірі болатын болса, ол міндетті іске асыруға басты мақсат
жасөспірімді жаңа ... жаңа ... ... ... көрінеді.
Бесіктен белі шықпай жатып, әрбір оғаш қадамына селт етпей сергек
қараған жасөспірімдердің ... ... ... ... ... не?
Кім кінәлі? Қоршаған орта ма? Әлде мектеп пе? Әлде жүре түзеліп ... ... ... ... баласының әрекетіне немқұрайлы қарайтын
ата-ана ... ... мен ... ... ... ... адамның
осы сұраққа жауап іздеуі белгілі.
Қылмысқа барған жасөспірімдердiң есейе келе, ... ... ... үшiн ... ... ... ... көп болып тұрады.
Қылмысқа барған ... ... ... өмірде болып жатқан
нақты жағдайларына тікелей байланысты емес. Ол белгілі бір ортаға кездейсоқ
немесе ... ... ... ... қылмыстық
әрекеттерді көбінесе қалада жасауы, әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... өзіне, қоғамда пайдалы іспен
айналыспауынан уақыттың көптігі, ауылдық ... ... күні ... бос
сандалыс, көше кезулер, қылмыстық әрекеттің алғы шарты бола ... ... ... себептер жасөспірімнің таңғажайып оқиға жасауға ұмтылуына,
керемет көрінуге, ... ... ... ... жоспар құруына
немесе топтасып қылмыс істеуге жол ашады. Көбінесе жасөспірімдер бойынан,
санасынан ... орын ... ... ойша ... ... іске асыратын не
асыруға асығатын жасөспірімдер айналасындағыларды таң қалдыратындай етiп
істеуге талпынады. [71, ... ... ... шұғылданбауы немесе жан-жағындағы қоршаған
ортасының, айналасындағы достарының немесе біреудің қорқытуы, үрейлетуінің
итермелеуі ... ... ... ... ... ... көп болып жатады.
Осыған орай қазiргi кезде ... ... ... азып тозбау үшiн
қазақ отбасындағы мәдени құндылықтар дамуының мазмұнына аса ... ... ... ... ... экономикалық әлеуметтiк жағдайлар отбасы
жағдайына үлкен ықпал етiп отыр. Қоғамдағы ... күн ... ... ... ... ... ... отыр.
Жанұядағы тәрбие жұмыстарынан кеткен ... ... ... ... ... ... байланысып,
жасөспірімдердің тәртібін одан әрі шиленістіре береді. Жасөспірімнің қылмыс
жасауын болдырмау үшiн қазақ ... тән ... ... ... ... ... арасындағы iзгiлiк қатынастар; үлкенге деген құрмет;
кiшiге деген ... ... ... дамуына олардың ... ... ... ... ... дәстүрдi үлгi ету
арқылы бала қасиетiн аша бiлу; күнделiктi ... ... ... [72, 16б].
Қылмыс жасаған жасөспірімдер ісі жөніндегі комиссия мен милиция
орындарында тәрбиені ... ... ... дер кезінде анықтап,
тәртіпке шақырмаушылық көптеп кездесіп ... ... ... ... ... ... ... психологтар
жасөспірімдердің психологиялық ерекшеліктерін ескере білулері қажет.
Себебі, қандай да бір ... ... ... олар ... ... ... сабақтасып жатуы тиіс.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмыс ... ... ... ... ... да, жалпы қылмыстың өсіп отырғанын
осымен байланыстырамыз.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің қылмыстық әрекетке қадам ... ... ... ... әсер ... Адамның қоғамдық
белсенділігі оқуға, спортқа, көркем өнерге деген қызығушылықтарын күннен-
күнге арттырады. Ал ... ... ... айналыспайтын жасөспірімдер
қылмыстық істерге жақын жүреді. Қоғамнан, ... ... қызу ... ... ... ... жасөспірімдердің қылмысқа баруының бірден-бір
себебі болып табылады.
Қылмысқа ... ... ... ... ... ... өз ... табуда. Қазіргі кезде әлеуметтік-
психолог және құқық қорғау ... ... ... ... ... ... 7,8 пайызды, ал жеке ... ... 49,4 ... ... және ... мүлкін ұрлау 1,7 пайызды,
тонау мен шабуыл 11,2 пайызды көрсетіп, қылмыс санының көбеюіне әсер ... [73, ... ... ... топ ... топ ... әрекет ету тән.
Осындай жасөспірімдер ересек кiсiлермен салыстырғанда жалғыз өзі ... өте ... ... ... тұрғыдан дәлелденген. Бұдан
олардың өз-өзіне сенбеуі ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... бағытқа ие болуына қарамастан, осындай достыққа ұмтылуын
да байқауға болады.
Мысалға, ... ... ... жасөспірімдер тобында
қызғушылық пен еліктеудің ... ... топ ... өз дегеніне
көндіруі, көңілкүйдің өзгеруі, қылмыстық акт барысында өзге топ ... ... ... ... ... ... да мөлшер
болатыны бәрімізге белгілі. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... (ерік, ақыл-ой) әр түрлі болуымен түсіндіріледі.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің психикасының жас балалар мен ... ... ... бар. ... ... ... әсерленгіштік, қызбалыққа тез түсушілік, көңілкүйінің тұрақсыздығы,
өз-өзіне сенімсіздік ... өз ... ... жиі ... ... ... ... психикалық қасиетер мәселен, мақсаттылық
пен табандылыққа, тұрақсыздық пен өзiн-өзі сыйламаушылыққа, сенімсіздік пен
жабырқаушылыққа жиі алмасып ... ... ... осы ... ... ... Бұл ... құбылмалы,тұрақсыз психикалық
қасиеттер-қылмысқа барған жасөспірімдердің ... ... оңай ... өз ... ... қоймайды. Бұл оның айқын дәлелі. Кез келген
жасөспірім өз бетінше ... ... ... ... ... Ол ... ... жүйе ретінде таныла отырып, дамытудың тек объектісі ғана
емес, сонымен ... ... ... ... Көптеген жағдайларда
жасөспірімдер сыныптастарының өзіне деген нашар ... ... ... күйзеліске түсуі де ... ... ... қанағаттанбағандықтан, көптеген жасөспірімдер қоғамға жат
әрекеттерге барады. Көп ... ... ... ... ... қылмыстық әрекеттерге баруының себепшісі бола алады.
Осыған байланысты ... ... ... жақтары туындайды.
Жекеленген жасөспірімді сыныпта ешкім жақсы көрмейді, ешкім достасқысы
келмейді, бұл ... ... бiр ... ... ... ... жеке басында көптеген кері әрекеттері
бар жағдайлардың көп болуы тәртібінің өзгере бастауынан көрінеді. ... ... ... ... ... барған жасөспірімдер санын
толықтырады. Жекешеленіп, шеттетіліп ... ... ... ... тағы да ... ... іздейтіндіктен, қоғамда жолыққан кездейсоқ
достарының да өзі сияқты болатындығы белгілі. [74, 46б].
Қылмыстық ... ... ...... ... ... ... жоғарғыда айтып кеткендей, оның бос сандалыстан көп
өкінішті жағдайларға ұрындырып жататыны айтпаса да ... Осы ... ... ... ... ... ... затты мықтап ұстай
бастағаннан бастап-ақ ... ... ... ...... ... ... Белгілі іспен айналысатын жасөспірімнің қылмыстық әрекетке
тек қана кездейсоқ жолмен баратыны да ... ... тыс ... ... ... қатысу, көркем өнерпаздар үйірмесіне қатысу, не ... ... ... ...... ... жасөспірімдердің
әрекетінен қалып бара жатқан құбылыс, әрине бұл ... бір ... ... ... ... бос ... күй ... деген жаңсақ пікірді
айтпайды.
Дегенмен де, қылмысқа барған жасөспірімдердің ... ... ... ... ... ... тәжірбиелер дәлелдеген болатын. Әр түрлі
заман талабына сай ойын ... ойын ... ... ... ... ақша ... егер ойын автоматтарынан ұтылса,
үйінен ақша ұрлау, не болмаса өзінен кіші балаларды ұру, ... ... ... ... ... ... ... түскенін білмей де қалады.
Олар ата–анасын алдап ақша сұрау, үйдегі заттарды ұрлап сатуды кәсіп қылуы
мүмкін, ал ... ... ... ... ... ... қадамын білдіреді. [75, 60 б].
Қылмысқа барған жасөспірімдерге қоғамдық өмірде болып ... ... не ... ... да ... ұмтылуы, қызығу-
талпынуларының өте төмендігі тән ... ... ... ... ... ... тарту арқылы, көркем өнер мен
мәдениеттілікке қызығушылығын дамыту ... ... ... ... ... арқылы қайта тәрбиелеп, қылмысқа ... ... ... ... ... да ықпалын тигізуге
болады.
Көп жағдайда тасыған күштері ... ... ... ... ... өз ... ... бейім келетін жасөспірімдерді
жинап, топтасып қылмыс істеуге, бұзақылыққа әуес болады. ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке
тартылмауынан болады. Қазіргі кезде Республикада кәмелетке жасы ... ... 18,3 ... құрайды. 1991 -1995 жыл аралығындағы
статистикалық ... ... ... ... ... ... ... сәл бәсеңдегенін айтса. Ал 1996 жылмен салыстырсақ, екі есе
өскендігі айтылады. Ал, қазіргі ... бұл ... ... ... Осыған байланысты ... ... Н. ... ... қорғау органдарының басшылары мен аудандық
әкімдерінің қатысуымен ... ... ... елімізді-әлеуметтік
экономикалық қайта құру демократиялық мемлекет құруға қадам басқан ... ... ... ... Бұл – шын ... ... қоғамдық тұрақтылық пен азаматтың өміріне ерекше қауіп төндіреді
деп көрсеткен болатын». [76, 71 б].
Жасөспірімдік шақ ... сана ... ... ... ... өзгеріп, үлкен өмірге дайындығының ... ... ... ... ... ... оның ... көп
өзгерістер әкелері хақ. Сондықтан да осы өтпелі кезеңінде жасөспірімдердің
«қиын жасөспірім» болып қалыптасуы болады,ал бұл ... ... ... ... ... жасөспірімнің өтпелі кезеңін бірнеше топқа бөлуге
болады:
1) Талап, тілек.
2) Қызығушылық.
3) Өмірге жоспар мен көзқарастар.
4) ... ... ... ... ... ... ... жақсыға ұмтылу,
ұқсағысы келетіні, қайталағысы келетіні белгілі. Өтпелі ... ... ... ... толы ... ... өміріне қауіп төндірері де
сондықтан. Жасөспірімдердің ... ... ... ... қызғушылығының әсерінен «қылмыс» істеуі, көбінесе осы шақта жүзеге
асады .
Жасөспірімнің алып-ұшпа саналатын өтпелі кезеңінде не ... ... ... жан –жақты зерттеген ғалым Т.М. Якобсон болатын.Ол бұл
жаста жасөспірімдердің қылмыстық әрекетке тез еріп ... оның ... ... деп ... ... ... қылмыскер жасөспірімдер қоршаған
әлеуметтік ортамен тығыз байланыста болады. А.И.Долгова және В.Д. Ерланова
секілді ғалымдардың ... ... ... ... үшін ... өте зор ... деп ... [77, 51 б].
Жасөспірімдердің қылмыстық жолға түсуінің тағы бір ... ... әуес ... ... ... ... ішімдікке әуестік жасөспірімді
дұрыс жолдан ... ... ... ... 13-14 жастағы
жасөспірімдердің басым көпшілігінің талап - ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осыған байланысты
А.Вайсберг – қылмыс істеп айыпталған жасөспірімдерді зерттей ... ... мас ... істеген деген тұжырым жасайды. Осы
көрсеткіште ... ... ... ... күннен-күнге ұлғаюын
және олардың қылмыстық әрекеттерге көп жағдайда мас күйінде ... ... ... ... ... ... қылмыстың
жауапкершілікті баспалдағын аттауға мәжбүр ететіні қылмыстан белгілі.
Жасөспірімдер қолымен іске ... ... ... ... ... ... ол болашақтағы ересектердің жалпы қылмысымен күресуге бағытталған
бірден-бір дұрыс жол екені сөзсіз. Кәмелеттік жасқа ... ... ... ... үшін ... ... құқықтық шаралармен әсер
ету арқылы, оның тиімді нәтижесін күту –жасөспірімдердің өмір ... ... адам ... қалыптасуына өз әсерін тигізсе керек. Қылмысқа барған
жасөспірімдер қылмыстық жағдайының ... ... үшін ең ... ... ... анықтау басты орын алады.
Қазақстан Республикасы территориясында кәмелетке жасы ... ... ... ... санақ олардың қылмысы азаймай
отырғанын хабардар ... ... ... талдаулар жасы толмаған
жасөспірімдер қылмысының криминогендік жақтарын ашуға көмектеседі. [78, ... ... ... ... Кеңес үкіметі құрамында
болған кезде де, жылдар бойы статистикалық бақылау ... ... кез ... жасы толмағандар қылмысының өсуі жоғарылығымен ерекшеленеді,
оның өсуі бір бес жылда орташа 14-17 ... ... ... 1995 жылдан бастап, жасы толмаған жасөспірімдер қылмысының
өсуі бір жерде азайғанын ... ... ... көбейгенін дәлелдей
түскендей.
Үшіншіден, жасы толмаған жасөспірімдер қылмысы бір ... ... ауыр ... ... асып түсті.
Төртіншіден, жасы толмаған жасөспірімдер қылмысы көбінесе, толық
есепке ... ... ... баға ... қарағанда көптеген
қылмыстар ашылмайды немесе ... ... ... ... ... ... қарап, келесі қылмысқа оп оңай қадам
басады [79, 19 б].
Қазақстан Республикасында ... ... ... барған
жасөспірімдердің қолымен іске аспаса да, орын алып өсіп ... ... ... ... ... ... келгенде, кәмелетке жасы толмаған
жасөспірімдердің көптеген қылмыстары құқық ... ... ... ... ... әрекеттердің әсерінен көптеген қылмыстық
әрекеттер жазалаудан шет қалып, ... ... ... азаюына алып
келеді.
Кәмелетке жасы толмағандардың қылмысын салалық жағынан талдау маңызды
орын алады. Осы тұрғыдан ... жасы ... ... ... ... қылмыстарына кісі өлтіру, ұрып-соғу, зорлау, қорқытып алу, ... ... ... алу, ... мүлікті ұрлау жатататыны белгілі.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің қолымен іске ... ... ... кісі ... ... ... зиян ... зорлау
сияқты ауыр қылмыстар өткен жылдары бірен-саран кездесетін болса, қазіргі
кездерде оның өсе түскендігі белгілі. ... алу ... ... ... ... кездеспесе, қазіргі кезде оның да бас ... ... ... отыр. Қазіргі кезде кәмелетке жасы толмаған жасөспірімдер
арасында көп тараған ... ... ... бас ... ... ... ... десек қателеспеген болар едік. Олай ... ... ... бас ... ойлап, жасалған қылмыстың түрлеріне жататыны
ұрлық, ... ... ... ... ... иемденіп алу, күш
көрсетпей тартып алу, күш ... аса ... ... ... сеніміне
кірумен немесе алдаумен адамның мүлкіне зиян ... ... ... ... іске ... ... жасөспірімдер қылмысты жалғыз өзі белсенді түрде істеп ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл әрине, біріншіден, болашақта ... ... ... көрсететін болса, екіншіден, құқық орындары
мен психологтардың жекелей жұмыс жасауын талап етеді. Көптеген ... ... ... ... ... ... заттары
көбінесе ұсақ-түйек заттар болып келеді. Кейде олар ұрлаған ... ... ... ... ... алады. Кәмелетке жасы толмаған
жасөспірімдердің көп жасайтын ұрлық сияқты қылмысына ... ... ... ... ... көп ... тағы бір түрі – бұзақылық болып отыр.
Қандай да болмасын, болмашы нәрсеге кектенген баладан өшін алу, ... ... ... ... ашу ... ... болса да кездесетін жайт,
ауыл-ауыл болып төбелесу, өтіп бара жатқан ... ... ... ... жасы ... ... ... жататын қалыптасқан
құбылыс. [80, 69 б].
Жалпы ... ... ... жай ... ... ... ... Топ болып қылмыс жасаған кәмелетке жасы толмаған
жасөспірімдер қылмыстық ... ... ... үшін ... Екі немесе бірнеше рет қылмысқа барған жасөспірімдердің қатысуымен
жасалатын қылмыс ... ... ... ... ... белгілі. Топ
құрамындағылардың бір-біріне қолдау көрсетуі-қылмыс жасауға тез шешім
қабылдауын нығайтып, күш пен ... ... ... Бұл заңмен
қорғалатын кез келген нәрсеге үлкен зиян келтіруге мүмкіндік туғызады. Бір
көңіл аударарлық жай, қылмыстық ... ... ... ... ... ... мен, ... ерекшеленеді. Олардың
қылмыстық әрекеттерді бірлесе отырып жасауы, ... ... ... ұйытқы болады. Қылмыс істеуге тарту, азғыру, өтініш, ұсыныс түрінде
болғандықтан жасөспірімдер оған тез көндігеді.
Қазіргі таңда қылмыстық ... ... ... ... қылмыстық әрекеттердің көбеюі, қылмыстың алдын-алу шараларын
қолдануды талап етеді.
Осыған байланысты ... ... ... әрекет ету
нормасынан ауытқуының, сондай-ақ қылмыстық әрекетінің алдын алу дегеніміз
– олардың ... ... жол ... оны ... ретінде жағымды етіп
қалыптастыруға мүмкіндік беретін тәсілдерді анықтау, сонымен бірге қылмысқа
барған жасөспірімдердің заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастарға қол ... үшін ... және ... ... ... сияқты
негізгі мақсаттардан тұратын ұйымдасқан процесс.
Қылмысқа барған жасөспірімдер қылмысының алдын алу барысында қылмысқа
барған жасөспірімдердің биологиялық және ... ... әлі де ... ... ескеруіміз қажет. Осыған орай, кәмелетке толмаған
қылмыскер ... ... ... атап ... жас ... әлеуметтік және өнегелік, әлеуметтік-демографиялық және
құқықтық ерекшеліктеріне, сондай-ақ олардың тәрбиелік деңгейіне, біліміне,
қажеттіліктеріне, ... ... ... ... көңіл бөлуіміз
қажет. [81, 55 б].
Қылмысқа барған жасөспірімдер тұлғасының ... ... ... алу барысында ескеру алдын алу жұмысының тиімді ... ... ... түрде өз септігін тигізеді. Қылмысқа барған
жасөспірім тұлғасына тән ерекшеліктердің бірі ретінде олардың құқықтық ... ... ... ... оңай ... ... ... санасы бұрмаланған жағдайда оның ... ... ... ... деген көзқарасы, өнегелік
позициясы, адамгершілік бейнесі мен сана-сезімі өзгеріске ұшырап, теріс
сипатқа ие ... Ал ... ... ... қылмысқа барған
жасөспірімдердің көптеген қылмысты жасауына, заң талаптарына өз ... әкеп ... Бұл ... ... ... барған
жасөспірімдердің дұрыс жолдан тайып, қылмыс жасауының ... ... ... Осыған орай, жасөспірімдердің қылмыстылығының алдын алу
үшін ең ... ... және ... ... ... ... беру қажет.
Жасөспірімдердің құқықтық санасын анықтау үшін Қазақстанның әртүрлі
аумағындағы жзасөспірімдерге жүргізілген әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... кезеңдегі бүгінгі қоғамда
жасөспірімдердің құқықтық санасы ... ... ... ... қоғау органдарына қатысты болуға ... ... ... ... ... ... заңды бұлжытпай орындау сияқты
қасиеттерді ... ... ... ... және құқықтық
–психологиялық білім берудің қажеттілігін ... ... [82, 54 ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасында жалпыға міндетті құқықтық білім берудегі ... ... ... ... ... ... үш ... алға
қойылған:
- адамның жоғарғы азаматтығын, оның жалпы құқықтық мәдениетін және
әлеуметтік белсенділігін ... ... ... ... әрекетіне дайындық процесінде жастардың арнаулы
құқықтық білім алуын қамтамасыз ... ... ... ... алу ... шешу. [83, 64 б].
Жасөспірімдердің құқықтық білімін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... болады. Алайда мұндай білім беру
барысында ... жас ... ... ... мен
мүмкіндіктерін ескеру қажет, әрі мұндай жұмыс белгілі бір шыдамдылық ... ... ... ... ... өз міндеттерін саналы түрде орындауға
тәрбиелеу, олардың бойына жеке жауапты болу сезімін сіңдіру қылмыстың алдын
алу ... және ... ... аса маңызды болып саналады. Бұл
сипаттағы алдын алу шараларын жүзеге асыру барысында, яғни ... ... ... мен ... үшін жауапты болу сезіміне тәрбиелеу үшін
олардың арасында психолог, педагог, құқық қорғау қызметкерлері белсенділік
танытуы қажет. ... ... ... ... келтіру, тіпті бұрын
сотталып, қазір түзелу жолына ... ... ... ... ... олардың өз аузымен баяндауы, және де қылмысты жасамандар
деп айтқан, ақыл-кеңестері ... сана ... ... ... ... ... жолға түсуіне бөгет болуы мүмкін.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің ... ... ... өмірде кездесіп отыратын қолайсыз жағдайларға тап бола отырып,
қиындықтар алдында әлсіздік ... ... ... оңай ... ... ... жолға түсуі де оңай ... Осы ... ... ... толмағандардың қылмыстық жолға түсуіне жол
бермес үшін ... ... ... ... өз ... шешім қабылдау
қабілеттілiгіне, оларды кез-келген қиындықтарға төтеп беруге шынықтыруымыз
қажет. Өз ... ... ... ... ... жалпы ісіне,
әсіресе өзінің жеке әрекетінде жауап беруге дайын тұруына дағдыландыру
керек. [84, 79 ... ... ... ... тұрақты идеялық нанымы,
адамгершілік принципі болмаса, ол жат қылықтарға,яғни қылмыстық әрекеттерге
төтеп беруге ... ішкі ... ... ... ... жағынан
тез әлсіз болып, қылмыстық әрекеттерге тез ... ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыс
жасауына себепші болып табылатын шешуші жағдайларды ғана емес, сонымен
бірге өзге ... да ... ... не тым ... тежемейді де.
Сондықтан бүгінгі таңда бүкіл азаматтардың бойында, оның ... ... ... жауаптылық көзқарасын қалыптастыру және де оларды
идеялық нанымға тәрбиелеу аса ... ... ... ... және ... ... ... деген оң
көзқарасын жас күнінен қалыптастыру қылмысқа барған жасөспірімнің ақыл ойы
мен өнегелік пісіп-жетілуі деңгейін, олардың өз ... ... ... ... ... өзін-өзі басқара білуін қамтамасыз етеді.
Қылмыстың жасалуына себепші ... ... ... ... онымен
күрес жүргізудің маңыздылығына қарамастан, кәмелетке ... ... ... ... маңызды құралы ретінде қылмысқа барған
жасөспірімдердің бойында ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие болып табылады. Ал, жасөспірім
бойында ... ... ... ... және ... ... жағымды
дүниетанымды қалыптастыру ісіндегі жетістіктерге психологтың комплексті
әрекеті негізінде қол ... ... [85, ... ... ... ... ... арасында педагогикалық
тұрғыдан қараусыздық, жасөспірім бойында ... ... ... ... борыш, абырой сияқты түсініктерінің бұрмалануына
себепші болады. Олардың енді ... келе ... ... эстетикалық
және танымдық қажеттіліктері деформациялана бастайды.
Оның үстіне психологиялық және педагогикалық тұрғыдан қараусыз қалған
жасөспірiмдер қылмыскер жасөспірімдердің негізгі ... ... ... Ішкі ... бойынша психологиялық және педагогикалық тұрғыдан
қараусыз қалған жасөспірімдерді мынадай 4 топқа бөлуге болады:
1) тентек немесе ерке жасөспірімдер;
2) отбасы тарапынан ... ... ... ... ... ... ... жат әрекеттердің тұрақты ықпалындағы және ересектердің құқыққа қарсы
талаптарының әсеріндегі ... ... ... масштабта мемлекеттерге қарсы ұйым
ретінде пайда болды. Олар тек мемлекетке ғана шығып ... ... ... шықты. Терроршылар суда ... ... ... ... ... өтетіндей жағдайға қол жеткізді. Және олар жай
үйлерді жарып қана қоймай – ... ... ... ... да
жарып жібереді.
1986 жылы БҰҰ барлық террорлық акт қылмыс деп ... ... ... ... ... ... бұл резолюцияның
басты қателігі – “терроризм” мен “терролық ... ... ... ұғымдарының анықтамасын жасау өте қиын. Оның ... ... ... ... философтар,
әлеуметтанушылар өздерінің ғылымдарына сай ... ... ... ... ... ... ... астам ұғымы бар, бірақ олардың
ешқайсысы ортақ қабылданған деңгейге жеткен жоқ. ... ... осы ... ... ... ... ... халықаралық деңгейдегі субъективті факторлар әсер етеді. [86, 55б].
Терроризм мәселесімен айналысатын зерттеулер көрсеткендей, ұғымдарды
анықтауда негізгі үш ұғым ... ... ... ... ... айырмашылықтарын анықтау ... ... ... ... акт” сөздері ағылшын тілінен болған
калькаларды білдіреді (terrorism, terrorist, act of ... Олар ... ... ... қорқыту саясатымен байланысты. Сондықтан олардың
айырмашылықтарын білу ... ... ... ретінде көп жағдайда
терроршы емес, алдарына нақты саяси ... ... ... ... ... бір ... – террорлық акттен қоғамда резонанстың тууы.
Қоғамдақ резонанс терроршыларға ... ... ... ... бұқара психологиясына айтарлықтай әсер етеді.
Ғалымдар арасында да ... ... ... ... ... ... жоқ. Бір ... айтуынша (С.А. Эфиров, А.В.
Наумов), терроризмнің ... ... ... ... ... ... жасау тиімді болса, екіншілерінің айтуынша (А.Э.
Жалинский), терроризмнің құқықтық ... ... осы ... белгілі
нәтижелерге қол жеткіздіреді. Ал, шетелдің кейбір зерттеушілері (мысалы, В.
Малиссон, С. Малиссон) өз еңбектерінде террор мен ... ... ... [87, ... - бір адамға немесе қоғамға бағытталған ... ... ... ... онда ... ... ... қорқыныш, қысым көрсету
жағдайы жасалынады, мұның мақсаты - терроршыларға тиімді ... ... ... ... ... 233 тармағының 1 бабында терроризмге
төмендегідей анықтама берілген: терроризм – ... ... ... ҚР ... ... ... ... халықаралық ұйымдар
қабылдайтын шешімдерге қарсы ниетте адамдардың өміріне қатер ... ... зиян ... ... ... өрт т.б. ... ұғымын анықтаудың тағы бір жолы - оның сипатын ... ... ... – оны ... және ... ... ... және ішкі мазмұнын ашатын әмбебап белгілер мен өзіндік
ерешеліктерінің жиынтығы [5, 33 б]. ... ... заң ... қылмыстық әрекет ретінде анықтайтын мынадай белгілерін
көрсетеді:
- біріншіден, терроризмнің басты ... ол ... ... ... ол ... ... әрекеттер нәтижесінде туындайды;
- екіншіден, терроризмнің жариялануы, қарапайым қылмыстық әрекетте ... ... ... ал ... ... теңсіздік тудыру үшін
алдын-ала жарияланып отырады;
- үшіншіден, терроризм жағдайында саналы түрде үрейлі, ... ... жол ... Бұл ... осы ... индивидуалды немесе кіші топ
деңгейінде болмайды, ол әлеуметтік деңгейде ... ... ... факторға айналады. Осы жерде қоғамда қорқыныш жағдайын
тудыру басты мақсат болмайды, басқа мақсатқа қол жеткізудегі ... ... ... ... ... ... қауіпті қысым көрсету бір адамдарға
бағытталса, психологиялық әсер ету басқа ... ... ... ... ... формасын талап етеді.
Терроризм сипатының ерекшеліктерін көрсетуде кейбір қиындықтар
туындайды. Г.В. Овчинникованың ... ... ... ... ... ... оны ... тұрғыда рәсімдеуге кедергі ... ... оның тым ... жақтан қарастырылуы кері әсерін ... 26б]. ... ... жасаудағы келесі бір мәселе - терроризмді
террор ұғымымен бірге ... яғни ... ... ретінде қарастырылуы.
Кейбір авторлар терроризмді – қылмыс, террорды – кез-келген
субъекттің (мемлекет, ұйым, жеке ... ... ... ... ... ... қарастырады. В.П. Емельянов террорды “агрессия”, “геноцид”,
“соғыс” ұғымдарымен салыстыра қарастырып, “террор - билік ... ... ... қысым көрсету” деді. В.П. Емельяновтың
пікірінше, терроризм мен террорлық акт ... ... ... ... акт терроризмнің барлық белгілерін қамтиды, тек бұл ... ... саты ... ... ... ... қоспаса да болады.
Қарастырылып отырған құбылыстардың негізін “террорлау” ... ... ... ...... қорқыныш қалпында ұстап
отыра, қысым көрсету, қорқыту ... ... ... ... ... ... ... ретінде мына белгілер тән:
- біріншіден, әрекет етушінің қысым көрсету ... ... ... ... ... ол ... ... қол жеткізу үшін пайдаланылады;
- екіншіден, қорқыныш жағдайы әрекет ... ... ... оның
қызығушылықтарына сай келетін шарттарды орындату үшін ұйымдастырылады;
- үшіншіден, соңғы нәтижеге қол жеткізу әрекет етушінің іс-қимылынан ... ... ... ... ... ... заң ... терроризм экстремизмнің ақтық фазасы
ретінде ... Ал ... ... мына ... ... ... құрылымды, мемлекет тұтастығын, ұлт қауіпсіздігін т.б.
жоспарлайтын, ұйымдастыратын, дайындайтын жеке ... мен ... ... ... ... нацистік және соған ұқсас символика, атрибутикаларға насихат жүргізу;
- аталған әрекеттерге бұқаралық қолдау көрсетуді талап ету;
- аталған әрекеттерді ... [90, ... ... зор ... ие ... ... пікір де өзіндік
әсер етеді. “Терроризмнің күштілігі саны мен сапасында емес, ... – бұны ... ... ... ... ... Ян ... болатын. Оның айтуынша, терроризм көп кешенді құбылыс,
оның артында әрқашан кекшілдік, үміт, ... ... ... ... ... айна сияқты, бірақ оны үстемелейтін бір фактор бар. Ол – масс-
медиа. Газеттер мен ... ... ... ... 20 ғасырдың өте қорқынышты құбылысы бүкіләлемдік шоуға айналды.
Терроршыларға да бұл қол ... ... ... олар бір ... сүре ... ... ... ұғымдарға жасалған талдауды осылай
көрсетуге болады. Енді терроризммен қатар ... ... ... қарастырсақ, кеңестік энциклопедиялық сөздікте ... ... ... ... Росса жартыаралында орналасқан... және
экспедициялық кеме атына қойылған”[91, 66б]. деп ... ... ... көріп отырғанымыздай, біздің зерттеуге еш қатысы жоқ.
Ожеговтың сөздігінде террорға “саяси қарсыластарға қарсы тәни қысым
көрсету” деп анықтама берілген ”[92, 86б]. ... де, ... ... ма? ... ... ... терроризм психологиясын зерттеп жүрген Д.В.
Ольшанский “террордың психологиялық және экономикалық түрлері де болады”
деп бұл ... ... ”.[93, 26б]. Осы ... “террорлау”, ”терроршы”
сөздеріне де анықтама берілген:
Терроршы – индивидуалды террор актіне қатысушы немесе жақтаушы.
Ольшанский бұл ... де өз ... ... ... түрі ғана
емес, бұқаралық түрі де болады деп білдіреді.
Отандық ... ... ... орыс ... ... ... “жанкешті” деп аударып жүр. Мен зерттеу жұмысын жасағанда
бұл сөзге балама ретінде 1981 ... ... ... ... ... таңдап алдым ”[94, 66б].
Ал, әскери сөздікте былай делінген: “Террор – қорқыту саясаты ... ... ... ... ... ... ... бұл әрекет
тіпті физикалық жоюға дейін барады”.
Осындай бірнеше ұғымдардан ортақ ұғым ... қиын ... ... деген сөз қайдан шықты?” деген заңды сауал туындайды. “Террор”
латынның “terror” – ... ... ... ... ... басында К.Э. Изард әр түрлі мемлекет ... ... ... ... Франция, Греция, Жапония) эмоцияға қатысты
көзқарастарын зерттеген болатын. ... ... ... ... деген
сұрақтың көпшілігінде қорқу айтылған болатын. Осы қорқу сезімінен адамдарда
қорқыныш туындайды. Қорқыныш – ... ... ... ол ... ... қайталана беруінен туындайды.
Қорқыныш - өте күшті эмоция, сондықтан адамдар бұл ... ... ... Изард сұрастырған адамдар қорқу сезімінен гөрі ұялу, қайғыру,
жиіркену сезімдері туралы көп сөз ... ... ... ... ... қорқынышпен ойлайтын эмоция. Ол ... ... ... ... ... ... ... Ольшанскиийдің
көзқарасында да, террор – бір әрекеттерден адамның қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ”[95, 46б].
Террор террорлық акттерден – жеке буындардан, компоненттерден,
тәсілдерден, құралдардан қалыптасады. Бұл туралы В. ... ... ... таңдалуға байланысты теракт нақты бір адамдарға қарсы да, бұған
қатысы жоқ, бірақ жолы ... ... ... ... да ... ұшақтарды айдап әкету немесе жарып жіберу, ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – қоғамдағы
жағдайды күрделендіру, адамдарда ... ... ... ... ... ... ... құрбаны қарапайым адамдар болады.
Терроршылар осы әрекеттері ... ... ... ... ... ... құқық қорғау органдарының шарасыздығын айыптайды. Қауымдастықты
қорқыныш пен сенімсіздікте ...... ... ... ... ... актті терроршылар жүзеге асырады, олар ... және ... ... бөлінеді. Ғылыми емес негізде
терроршылар деп орындаушыларды келтіреді. ... ... ... ... ... мен ... жүзеге асыру әдістері. Ол террордың түріне
байланысты, өз кезегінде террордың түрлерін саяси, физикалық, идеологиялық,
экономикалық, психологиялық деп ... ... ... ... ... ... ойынша айтсақ, терроризм –
жалпыланған, кешенді құбылыс, мұнда қорқу да, қорқыныш та, ... ... ... ... ... ... нәтижесі түгелдей қарастырылады [97, 76б].
Терроризм объектісі мәселесін қарастырсақ, ... ... бұл ... ... ... олар терроризм объектісі – қоғамдық қауіпсіздік
деп қарастырады. Осы ойды ... ... ... В.В. Мальцева, А.В.
Попов, В.С. Комиссаров, А.И. Коробеев, В.П. ... және ... ... ... ... ... ... Д.В.Ольшанский ұсынған нұсқа маңыздырақ. Ол терроризмнің саяси,
информациялық, экономикалық, әлеуметтік (тұрмыстық) деген негізгі түрлерін
бөліп ... ... ... ... ... ... – бұл террорлық әрекеттердің мақсаты - саяси
лидерлерге, билікке, олардың ... әсер ету. Кей ... ... ... саяси жағдайды өзгерту үшін ... ... ... ... қоғамда саясатқа қарсы жасақталған жүздеген террорлық топтар
бар, олардың әрекеті қоғамдағы саяси жағдайды ... ... ... Таяу ... ... ... испандық ЭТА ... ... ... ...... ... бір ... тудыру
мақсатында олардың санасы мен ... ... әсер ету. ... ... ... қорқу мен қорқынышты тудыратын түрлі
информацияларды ... ... өзі ... ... тудырады. Мысалы, бір
террорлық топтың белгілі бір күнде ... бір ... ... ... ... туралы мәліметтер газет-журнал, теледидар, ... ... ... ... өзі сол ... ... етіп отырған билік пен
қоғамда қорқу сезімін туындатады. Бұл терроршылар үшін ... пен ... ... ... ... бірі.
Экономикалық терроризм – экономикалық бәсекелестерге немесе белгілі
бір мемлекеттерге қарсы экономикалық жетістікке жету жолында ... ... ... арасында тауарларға қатысты, импортқа
байланысты түрлі кедергілерді қалыптастыру ... ... ... ... ... ... деп куба ұлты
американдықтардың Ф.Кастроның билікке келуімен ... ... ... кезінде осындай ұғым КСРО-да АҚШ-тың Джексон-Вэник заңының
дүниеге келуімен пайда болды, ол ... Ақ үй ... ... ... ... ... тоқтатқан болатын.
Әлеуметтік (тұрмыстық) терроризм – бұл ... бір ... ... мақсаты болмайды. Тұрмыстық терроризм – көшеде, үйде т.б.
жерде қорқытудан көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... бірігуі, басбұзарлардың (рэкетир) сауда
орындарына қысым көрсетуі т.б. сияқты құбылыстар ... ... ... аты ... ... ... бір-
бірімен өзара байланысты және бір террорлық акт болған жерде терроризмнің
бірнеше түрін көрсетуге болады. ... ... де ... ... болып, қалғандары оны толықтыратын болып қабылданады.
Заң әдебиеттерінде суицидті терроризм деген ұғым бар, ... ... ... қол ... ... өзін құрбан қылуға дайындығы
туралы сөз қозғалады.
К.Н. Салимов ... ... ... ... ... ... ... бұл түрі қылмыстық топтардың әрекетінен туындайды,
олар бір сфераға ... ... ... ... ... ... ... бұл іс-қимыл көп жағдайда халық шоғырланған жерде жүзеге асып,
қоғамда қорқыныш қалпының туындауына алып ... ... ... ... мынадай түрлерін көрсетеді:
психикалық және қылмыстық (Дж. ... ... ... және
репрессивті (П. Уилкинсон, Р. Шульц), ядерлік, экономикалық, технологиялық,
экономикалық және ... ... ... терроризмнің мынадай түрлерін қарастыруға
болады: территориялық белгілері бойынша – халықаралық, ... ... ...... діни, ұлттық және экономикалық.
Психологиялық терроризмнің де өзіндік ерекшеліктері бар. Терроршылар
адамдарды құрбан қыла ... ... ... осыны жүзеге асыра алатын
қару бар деп ... ... ... ... ... туындатады.
Соңғы кездері құқық қорғау органы қызметкерлерін кибертерроризм
(электронды, компьютерлік терроризм) деген терроризмнің жаңа бір түрі ... Оны ... ... ... мемлекет құрылымына зиян
келтіретін мәлімет, ... ... жүйе ... жүзеге
асырады. Кибертерроршылар бағдарлама ретінде вирустық ... ... ... ... ... ... өз ... жағдайлар жиі кездесуде.
Соңғы кездері еліміздің саясаттанушылары да терроризмнің ... өз ... ... бастады. Мысалы, Досым Сәтбаевтің
айтуынша терроризмнің саяси, діни, криминалды деген түрлері бар . ... ... 3 ... ... ... оның ... ... терроризмнің
әлеуметтік, ұлттық және діни деген түрлері ... Ал, ... ... және ұлттық деген түрлерін бөліп шығарды.
Терроризмнің осындай көп ... ... ... оның ... бар деп ... ... ол – жұртшылықта қорқыныш, үрейлену,
қорғансыздық ... ... ... ... пен ... ... ... қылу.
Ресей саясаттанушысы Л.Я. Гозманның көзқарасы ... ... ... үкіметке сенімсіздік тудырады, биліктің өзгеруіне әкеледі,
қоғамда дестабилизация тудырады”.
Терроризмнің осындай ... ... ... ... те,
Ольшанскиий теориясына сүйенсек, терроризм негізі – қысым көрсету ... ... Ол ... ... ...... ... адамдарды
кепілдікке алудан басталып, көше криминалына дейін жалғасады.
Терроризм ... ... ... ... ... мен
“агрессия” ұғымдарын да қарастыру орынды.
Агрессия туралы Б.Г. ... В.П. ... ... ... сөздікте мынадай анықтама келтірілген: “Агрессия-
(латынша agressio - шабуыл) мотивтелген деструктивті жүріс-тұрыс, ол қоғам
мен адамдарда қалыптасқан нормаларға қарсы ... ... ... ... ... ... ... әкеліп, психологиялық дискомфорт
тудырады.”
Агрессияның келесі түрлері болады:
1)физикалық – басқа адам мен объектке қарсы физикалық ... ...... ... форма арқылы (ұрсысу, айғайлау) және
вербалды реакциялар ... ... ... – бір ... пен ... тікелей бағытталады;
4)жанама – басқа адамға жанама формада (өсек, қалжың) бағытталады;
5)құралдық ... – бір ... жету үшін ... - ... қорлауда көрінеді, мұнда адам ... ... ... алушылық – агрессия объектісіне шығын келтіру негізінде бағытталған
агрессия;
8)альтуристикалық – басқа ... ... ... ... ... ... қарастырғанда, терроршыға тән агрессивті жүріс-
тұрыс ұғымын қарастырғанның да маңызы бар. ... ... ... және физикалық тұрғыдан жағымсыз өмірлік ситуацияларға зейін
бөлудің бір формасы. Агрессивті жүріс-тұрыс келесі мақсаттарда ... ... қол ... ширау тәсілі ретінде;
3)өзін жүзеге асыру мен өзін мойындату қажеттілігін қанағаттандыруға ... [98, ... ... ... ... ... ... болатын – мотив
ұғымына да анықтама берілген. Соны да қарастыратын ... ... ... ... – 1. материалды немесе идеалды “зат”, соған байланысты іс-
әрекет ... және ... ... ... ... ... 2. ... “заттың” психикалық образы.
Терроризм психологиясын қарастырғанда “қысым көрсету” ұғымынының
синонимі ретінде “зорлық-зомбылық” сөзін де ... ... ... ... ... ...... әсерінен пайда болатын қорқыныш
күйі. Террорлық акттер – зорлық акттері. Жалпы зорлықты ... ... ... ... ... ... ... сияқты құбылыстарды тудырады.
Қарапайым тұрғыда қысым көрсетуді ... ... ... ... ... А.А. Деркач пен Л.Г.
Лаптевтің логикасына ... ол ... ... мен ... өмірі көптеген
заңдар мен шарттарға негізделеді. Осындай регламентациялар саяси ... де әсер ... ... ... ... ... ... береді. Қысым көрсету кез-келген қоғамға тән болмақ және
бола ... ... ... ... де, ... ... де ... қандай
түрде қалыптасқанына қарамастан зорлық жасаудың негізгі төрт түрін бөліп
көрсетеміз:
1)бұқаралық ... ... ...... ... мен полиция сияқты
арнайы адамдарға ұйымдастырылған институттарды айтуға болады, ... бұл түрі ... ... қолданылса, мемлекетте
мемлекеттік терроризм пайда ... ... ... көрсету – аяқ астынан пайда болып мемлекетке
қарсы ... ... ... ... ... ... ... атасақ, шырқау шегі ретінде мемлекетте төңкеріліс ... ... ... ...... өмірде бұл құқық
реттеушінің айыпталушыға қатысты қысымынан көрінеді;
4)индивидуалды стихиялық – көбінесе тұрмыстық жағдайда пайда болады.
Осылай терроризм ... ... ... ... қысқаша
тоқталдық. Жалпылай айтсақ “террор”, ... ... ... ... және ... деп ... болады немесе “терроршы –
террорлық акт - террор” тізбегі ... ... ... ... деп ой ... жасауға болады.
Жалпы бір мәселені ғылыми тұрғыда зерттегенде оның тарихи ... көз ... ... ... ... ... ... терроризмнің
бастауы сонау “Ұлы Француз революциясынан” басталады. 1793 жылы ... ... ... ... ... ... бұза ... деген
сөздің болуы бұқара арасында толқу ... Лион мен ... ... революция көтерілді. Бұл туралы Карл Маркс те өз ... ... Оның ... ... ... – буржуазия жауларымен
күресудің, абсолютизмнің, феодализмнің бір тәсілі болатын”.
Ресейде алғашқы террорлық топ ... ... ... ... оның негізін П. Шевырев пен А. Ульянов құрды және терролық
фракция “Халық қалауы” деп ... Олар 1887 жылы 1 ... ... ... ... қастандық жасады, осыдан кейін патша бұйрығымен бұл топ
жойылды.
Сонымен қатар Ресейде 1917 жылы ... қос ... ... ... ... ... Одан бері жылжыйтын болсақ, атақты
Гитлер мен Муссолинидің фашистік саясаты мен ... ... ... және ... ... лақап атқа ие болды.
Жалпы, XX ғасырдағы терроризмнің даму тарихын ғалымдар бірнеше сатыда
көрсетуге тырысты. 60-70 жылдардың түйіскен шағында ... ... ... ... бола ... олар ... ... “экономикалық керемет”
болған мемелекеттер Италия, Германия, ... өріс ... ... ... ... мен ... ... үлгере алмауынан “Қызыл бригада”, “Қызыл Әскер фракциясы”,
“Жапондық ... ... ... елдегі саяси жағдайды шиеленістіретін іс-
әрекеттер орындаған болатын.
1979 жылғы Ислам революциясынан кейін ... ... кең етек жая ... Қазіргі кездегі батыс саясаткерлері ... ... ... ... терроризмі” деп атауына
да осы ... ... кең ... ... ислам қозғалыстарының
әрекеті өз әсерін тигізді.
Қазіргі кездегі террорлық акттерге демократиялық рең ... ... ... мен ... Ауғанстан мен Палестинада болып жатқан
террорлар тиісінше Ресей мен ... ... ... алуға
бағытталған.
Жалпы, террор әлемдік қауымдастықта 2001 жылғы қыркүйекке дейін
еленбей келді, тек ... ... апат ... ... жауына деген
көзқарасты түбегейлі өзгертті.
Тентек жасөспірімдер, олар жасаған әрекеттерінде ерекше ... ... ... бала ... ... өмір ... жақсы
көретін болып өседі. Ал, кейбіреулерi ашынған, жабырқау күйде болады. ... ... ... ... ... ... жасөспірімдер тұлғасы эстетикалық тұрғыдан ... ... ... кейде олардың қылмыстық жолға түсуіне
себепші болуы мүмкін. Қылмысқа барған ... ... ... ... екенін естен шығармаған жөн. Демалу уақытының пассивті түрде өтуі,
әдетте, жиналған ... ... ... ... ... ... ... жартысына жуығы өздерінің бос уақыт ішінде, өзінің
қарқынды энергиясын жүзеге асырады және де ол ... ... ... ... оны жұмсау объектісін сол жасөспірімнің өзі таңдайды.
Көшенің ... үшін ... ... да ... ... Өйткені,
жасөспірім өзінің қарқынды энергиясын күш көрсету ... ... ... ал ... пен ... мұндай жасөспірімдердің қоғамға қарсы
психологиясының қалыптасуында үлкен роль атқарады.
Жасөспірім бойында ... ... ... ... ... ... ие. ... кез-келген жасөспірімді ең әуелі отбасы, ... ... және ... жағдайда еңбек тәрбиелейді. Еңбек ету қажеттілігі
болған жерде тәртіптің бұзылуы және ... ... ... ... кездеседі.
Қылмысқа барған жасөспірімдер өздерінің психофизиолгиялық қасиеттерінің
толық деңгейде ... және ... ... ... де ... ... органдар мен ұйымдардың белсенді, мақсатты және
қатаң түрде жүргізілетін қайта түзеу ... өз ... ... әрекетіндегі кемшіліктерді өз бетінше шеше алмайды.
Сондықтан да, ... мен ... ... ... ... оның ... ... көмек орталықтарын,
наркологиялық қызметтер, жасы кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға ... ... ... ... ... беру және ... жер-жерлерде көптеп құру көптеген тиімді нәтижелерді береді.
Қылмысқа барған жасөспірімдердің ... жас ... ... де психикасынан өзгеше. Олар үшін ... ... ... тез түсу, көңіл-күйінің тұрақсыздығы, өз-өзіне
сенімсіздігі, өз әрекетінің дұрыстығына жиі күмәндануі тән екендігін ... ... ... ... Бұл ... ... психологиялық қасиеттер -
жасөспірімдердің қылмыстық жолға оңай түсуіне себепші болады.
Жасөспірімдерді жамандықтан үнемі қорғаштап отыру, ... ... ... жөнінде сөз қозғамау, олардан жекелеген адамдар
тарапынан жасалатын ... және ... ... ... пен ... ... ... құбылыстар кездескен жағдайда
оған төтеп беріп, қажет болған жерлерде шыдамдылық білдіруге, ... ... ... ... олардың тұлғасының әлсіздігіне,
қиындыққа шыдай алмай теріс жолға оңай түрде түсуіне қиындықпен ... ... ... ... өмірден түңілу сезімі ... мен ... ... әкеп ... барған жасөспірімің стихиялы түрде өзін-өзі тәрбиелеуі, сана-
сезімнің төмендеуін тудырады, сөйтіп ... бір ... ... ... ... ... және оны түзеуге бөгет жасайды.
Ал,қылмысқа барған жасөспірімнің саналы позитивті түрде ... ... - ... алға ... ... қол ... әрі жоғары
деңгейде әрекет етуге дайын болу қабілеттігі мен ... ... ... ... ... ... үшін ерікті, белсенді түрде
әрекет ету процесі болып табылады.
3.3 Қылмысқа барған жасөспірімдердің ... өмір ... ... барған жасөспірімдердің болашақ өмір бейнесінің қалыптасуын
анықтауда біз өмірлік жоспарлар, өмірлік ... өмір ... ... ... құндылықтарының ерекшелігі және жалпы өмірлік стратегиясы
секілді критерилерді анықтауға тырысамыз.
Жалпы адам өмірі, әсіресе индивидуалды жеке өмір өте ... бірі ... ... ... адам ... ... үш
негізгі белгіге ие. Біріншісі, адам үшін маңызды бағытты, өмір тәсілдерін,
оның негізгі мақсаттарын анықтау және олардың жетістігіне ... ... ... ... ететін ниеттері мен оған өмірдің ... көп ... ... ... ... да , ... екінші белгісі бұл оның өмір мақсаттары мен ... асуы және өмір ... ... ... ... ... үшінші белгісі - бұл ... өз ... ... және өз ... өз ... біріктіруден
құралады. Қызығушылықтан, құштарлықтан ... ... ... - жеке ... өмір ... ... бір өмір тәсілінің
жемісі болып табылады. Әр жасөспірімде әр ... өзін жеке ... ... ... қарама-қайшылықтарын жеңуге және өз өмірін өзгерту үшін
өзіндегі күшті табуға мүмкіндігі болуы керек. Сондықтан да ... ... ... әр ... ... өзіндік жүзеге асыру тәсілінің
әмбебап заңдылығы болып табылады.
Жалпы жасөспірімде өз өміріне қанағаттану жән қанағаттанбаушылық ... Бұл ... және ... яғни дұрыс құрылмаған өмірден туындайтын
жалпыланған қыйын сезім. Қанағаттану бұл ... ... ... ... ... иннициативамыздың негізі, берілгендік
және дұрыстық сезімі ... ... ... ... өз ... ... дұрыс жолды таңдауымызға өз өмірімізді толығымен
өзгертуімізге қабілетті болып келеді. Жасөспірімнің жеке өмірі әлемге ... ... ... және танымдық, эстетикалық және этикалық қатынасын
білдреді. Адам ... ең ... рет ... ... Ш. ... ... Ол жеке ... өмірі индивидуалды тарих деп ... ... ... индивидуалды өмірді жеке адамның ... деп ... ... өмір ... ... бөліп көрсеткен. Бірінші
аспект сыртқы жағдайлар; екіншісі қайғырулар мен құндылықтар адамның ... ... ... ... үшінші аспект адамның іс-
әрекетінің нәтижесі.
Өмір сүру бейнесі әлеуметтік топтар мен жеке ... ... ... осы ... ... дәл қалай
өтетіндігін және жүзеге асырылатындығын ... ... ... ... ... – бұл адамның өз мәнін ... ... ... ... ... пен бос уақытында қайта өңдеп ... ... ... ... ... табылады.
Өмір сүру бейнесі – бұл ең алдымен сол қоғамның, класстың немесе топтың
ішінде объективті қалыптасатын белгілі-бір өмір сүру ... ... ... ... мазмұны мен мағынасы индивидуалды немесе топтық сана ... ... ... ... Өмір сүру ... ... тұрмыс және бос уақыт сфераларындағы ... ... ... және ... ... ерекшеліктерін
сипаттайтын, сақталып қалған, тарихи нақты әлеуметтік ... ... ... ... және ... өмірлік іс-әрекеттерінің
формалары ретінде анықтауға болады.
Л. Пулккинен пікірі бойынша: «Өмір сүру бейнесі» ... ... ... өмірін сипаттайтын іс-әрекеттер жүйесі ретінде
анықталады. Өмір сүру ... ... және ... ... ... қатынастармен, қажеттіліктермен және іс-әрекеттің
әр түрлі түрлерімен байланысты күрделі жүйе болып табылады. [99, 14б].
С.Л. Рубинштейн ... ... ... ... бағытты
қалыптастырды. Ол тұлғаның өмірлік жолын зерттеудегі кеңестік психологияның
негізгі әдіснамалық ұстанымдарын қалыптастырды. Оның ... ... ... ... ... тұжырымдамасы тек тұлғаның ... ғана ... ... ... ... тәуелділігін де
қарастырады: өмірлік кезеңдер, оқиғалар, ... ... ... ... ... шәкірттері субъектінің өмірлік іс-әрекеттерінің
динамикалық және сапалық сипаттамаларын синтездеуді жүзеге асырды, ... мен ... ... өзінің белсенділігімен байланыстыра
бастады. Олар тұлғаны өмірдің субъектісі ретінде қарастыра отырып, біз ... ... ... ... ... ... ескеріп қана
қоймаймыз, сонымен қатар олардың өмірдегі іске асу тәсілін, ... ... де ... деп көрсеткен.
Біз өмірлік жолдың үш құрылымын бөлеміз: өмірлік позиция, өмірлік сызық
және өмірдің мағынасы. ... ... оның ... ... ... позицияны қалыптастырады, оны уақыт бойынша ... ... ұзақ ... ... ... және ... мағынасының негізінде
өмірлік позиция мен өмір сызығын құндылықты анықтайды. Өмірлік позиция –
бұл тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... асыру тәсілі, бұл өмір жағдайларымен өзара әрекеттестіктің
негізінде тұлғаның жасаған, оның ... ... ... ... ретінде шығатын екінші реттік қалыптасу.
Жеке адамның өмір жолы ... ... ... ... ... ... зор. Ол жеке адамның өмір жолын түсіндіруде,
жеке ... ... ... ... ... жеке адамға тәуелділігін
көрсетеді. Жеке тұлға өзінің өмірін қалыптастырады, оның ... және ... ... ... ... оны іске ... дейді [100,
15б].
Өмірдің қарама-қайшылығын және осы қарама-қайшылықты жеңу қажеттілігін
түсіну жасөспірім үшін өмірді ... Жеке ... ... өту барысын бағыттайды және өмірлік позицияны қалыптастырады.
Жалпы, жасөспірім өмірінің ... оның ... ... ... және ... бағытты таңдауына тәуелді болады.
Өмірді ұйымдастырытын және оның ... ... ... ... ... ... біз өмірлік позициялар деп
атаймыз. Өмірде жеке тұлғаның өзіндік анықталуының оның өмірлік құндылықтар
негізінде жалпыланған және жеке ... ... ... ... ... ... ... деп атауға болады.
Өмірлік позиция - бұл жасөспірімнің өз өмірі мен өзара әрекеттесуінің
нәтижесі ... ... Олай ... ... ... жеке тұлғаның келесі
өмірлік бағыттарын анықтайды. Жалпы, жасөспірімнің өмірлік позициялары бұл
оның өмірге деген қатынасының жиынтығы. ... ... бұл тек ... ғана ... ... ... жеке ... құндылықтары мен
қажеттіліктеріне жауап беретін және қатынастарды ретке келтіретін тәсіл.
Өмірлік позиция - бұл ... ... ... ... ... жиынтығы және олардың ... ... ... Жеке ... ... ... мақсатты-
бағыттылығымен сипатталады. Егер негізгі қатынастар бір-бірімен байланыста
болмаса, ал олардың жүзеге асырылу тәсілі ... ... ... ... ... ... анықталмаған деп, ал жасөспірімді өз-өзіне
сенімсіз деп ... ... ... ... өмірлік өзгерістерге,
келеңсіз оқиғаларға, өмірлік қиындықтарға дайын болмайды.
Жалпы, өмірлік позициялардың өмірлік жағдайларда ... ... өмір жолы деп ... ... Өмір ... ... ... позициясын жүзеге асырудағы анықталған жүйелілік (немесе
жүйесіздік), ... ... ... және ... принциптері мен
қатынастарына сенушілік дегенді білдіреді. Өмір жолы әр ... ... ... мысалы, бір жасөспірімдердің өмір жолы жүйелі,
бірізді болады, бұл олардың өмірлік позициясын нығайта ... ал ... ол ... ... ал ... бір ... өмір ... қалады, бұл жасөспірім тұлғасын регресске әкеледі.
Жасөспірімнің өмір жолы бұл тек сызықтық қана емес, ... ... ... ... ... яғни ... үлкен құрылымға ие болуы. Бұл
жасөспірімнің тек болашағын елестетуге ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... да ... Өмір
ағымында жасөспірімнің негізгі өмірлік ... ... ... өмір ... ... ... жетілмеу) анықтайды. Ал
өмірлік ... ... ... ... қарама-қарсылықтарды
жеңуде және өз өмір жолын қолдауда көрінеді.
Жасөспірімнің өмірлік қарама-қайшылықтарды шешуге қабілетсіздігі «қашу»
және жауапкершілікті басқаға ... ... Жеке ... ... оның ... қиындықтардан қашуға тырысатын симптомын білдіреді.
Алғашқы кезде «қашу» формасы жаңа өмірлік позицияларды іздестіруде, ... мен өмір ... ... жеке тұлғаның белсенділігінің көрінуі
ретінде қабылдануы мүмкін, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... орындау үшін күштерінің
жеткіліксіздігін немесе жоқтығын ... ... ... ... ... Бұл ... қашу кезінде көрінеді
және жасөспірімнің «мен» ролі мен ... ... ... ... бейімсіздігі жасөспірімнің өзінің өмірге ... ... мен ... ... ... ... ... ұмтылуда көрінеді. Мұндай күй көбінесе жастарда
өмірінің қандайда бір жақтарын ... ... ... ... ... белсенділік танытуға ұмтылмаудан көрінеді. Жасерекшеліктік
қарама-қайшылықтар өмірлік позиция, өмір жолы, ... ... ... ... шиеленіседі. Тәрбиеленуі қиын
жасөспірімдер өмірінің ең қиын кезеңі-бұл колониялық өмір ... ... ... өту ... ... ... ... колонияда қайта
тәрбиелеуден өтіп, жаңа өмірге белсенді бейімделуі керек. Бірақ олар ... ... ... ... жұмысына қанағаттанбаушылықпен қарап,
өзіне жақын топты іздеуге тырысады. Бұл ... ... ... ... ... ішкі ... шешімін таппағандығын
көрсетеді.
Жалпы, жасөспірімдердің өмірлік жоспарларының өзінде де, ... ... бір ... өз болашағын әлеуметтік
жетістіктер сферасында көретін болса, ... ... ... жеке
тәсілінде, ал үшіншілері, өз ... ... ... ... ең маңызды жағы- бұл рухани, мәдени, және өнегелі құндылықтардың
құрылуы, таңдалуы және ... ... ... Осы ... олардың адам өмірінің принциптеріне айналуы және олардың
құрылуындағы ... өмір ... ... ... ... ... мүмкін.
Жалпы, өмір мағынасы жасөспірімнің өмірлік концепциясын, өмірінің
саналы және жалпыланған принциптерін, оның өмірлік ... ... ... ... үшін ... әрекет, ішкі жағдай,
мотивацияланған индивидуалды ... деп атау ... ... бір ... жасағанда оны не үшін жасайтынын түсінеді ... ал бұл оның ... ... ... Кең ... ... ... құндылық және оны құру процесіндегі адамның сол құндылықты сезінуі.
Өмір мазмұны- іс-әрекет, еңбек және ... ... ... өз өмірінде осы қажеттіліктерді нақты түрде біріктіреді және
олардың қанағаттануының тәсілін бөліп ... ... ... мағынасы қалыптасады. Өмір мағынасы бір жағынан жасөспірімнің
талаптануын, оның ұмтылыстары мен қажеттіліктерін білдірсе, екінші ... ... ... өмір ... өзін ... ... асуы болып табылады. Сондықтан да, өмір мағынасы
бұл тек жасөспірімнің болашағы ғана емес, сонымен қатар, оның ... ... жету ... ... ... жазаның мақсаттары бір емес бірнеше болуы мүмкін. Жазаның
мақсаттары бір-бірімен тығыз байланысты.
Әр жазаның мақсатқа жету ... ... ... өлім жазасында адамды
түзеу мақсатында жету мүмкін емес.
2)Жазаның мақсаттарын негізінен екі ... ... ... оның ... ... жақын мақсаттары - әлеуметтік ... ... және ... адамды түзеу;
Жазаның ақырғы, түпкі мақсаты – қылмыстан сақтандыру немесе қылмыстың
алдын-алу.Осыған сәйкес Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... ұсынылады: Қылмыстық жазаның
қарапайым /жақын/ мақсаттары - әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру
және сотталған адамды ... ... ... / ... ... ... ... сақтандыру».Қылмыстық жазаны жасы толмағандарға қатысты
қолданудың ерекшеліктері бар. Олар екі ... ... ... ... ... ... түрлерін жасы кәмелетке толмаған
қылмыскерлерге ... ... . ... жасы ... ... қолдануға болатын жазалардың өзіндік ерекшеліктері бар. Бұл
ерекшеліктердің негізгі көрсеткіші – ... ... ... ... ... қылмыскерлерге жаза тағайындағанда негізгі
мынадай шешуші жағдайларға мән ... ... жас ... ... ... сипаттайтын
жағдайларды жатқызуға болады:
а)жасалған қылмыстың сипаты мен қоғамға қауіптілік дәрежесі;
б)қылмыскердің қылмыстық мотивациясының ... ... ... ... ... басқа да қылмыскерлерге қатысты
жағдайларды ... жөн. ... ... ... және жазаны жеңілдететін жағдайлар;
б)қылмыстық жауапатылық пен жазаны ауырлататын жағдайлар; ... ауыр ... ... ... ... ... сөз байласқан
адамдар тобының, ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қауымдастықтың
құрамында ... ... ... ... ... ... рол ... үшін психикасының бұзылуының ауыр түрінен зардап шегетіні алдын-ала
белгілі адамдарды не қылмыстық жауаптылық жасына толмаған ... ... ... ... ... және діни ... немесе араздық себебі
бойынша, басқа адамдардың заңды іс-әрекеті үшін кектенушіліктен, сондай-ақ
басқа қылмысты ... ... оны ... ... ... ... ... жағдайы айыпекр үшін алдын-ала белгілі әйелге қатысты, сондай-ақ
жас балаға, ... ... ... ... ... не ... тәуелді
адамға қатысты қылмыс жасау;т.б.
Алайда әдебиеттерде, біріншіден, бұл жағдайлар осылай қаралмайды.
Екіншіден, негізгі ...... ... мен оның ... дәрежесі көп жағдайларда ескерілмейді.
Жалпы адамды әрбір қимыл әрекетке ... ... ... бір ... ... Бұл ... біздіңше мотив деп атауға
болады. Қандай да ... ... ... білмей тұрып, адамныңбір
мақсатқа жетем деген ойын қалайша тоқтата алатынын және оның ... ... ... ... соғады. Ал мотивация ұғымы осы адам
әрекетінің ... ... оның ... ... бір қалыпқа келуіне, соның
арқасында қойылған мақсатқа жетуіне, оның динамикасының түпкі нәтижесінің
жеке адам үшін ... ... бар адам ... детерминанттарды
кеңінен қамтиды.
Меніңше, жасы кәмелетке толмағандардың ... ... ... үш ... ... ... ... ішімдіктерді, темекіні, улы заттарды пайдалану, жаңа
үлгідегі киімдерді киюге әуесқойлыққа бағытталған ... ... ... ... кек алу, жұрт алдында өзін көрсетіп мойындау ниетінде
жасалған «ерлік», жалған жолдастық сенім, ... ... ... ... ... ... итермелеуінен қылмыстық әрекет жасауға
әкеп соғатын мотивтерді жатқызуға болады.
3)Кәмелетке толмаған қылмыстарының үшінші топтағы мотивтерін ... ... ... ... құрайды. Олардың жалпы мотивтер
құрылымындағы үлес салмағы 40% артық.Қылмыс ... ... ... жасы мен психологиялық ерекшелігін оның жеке ... ... ... белгілердің тобы құрайды.
Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындау кезінде осы ... ... ... ... керек. Сонымен қатар сот жас қылмыскерге
жазаның түрі мен мөлшерін ... ... ... шешу кезінде оны
әртүрлі қасиеттердің динамикалық тұрғысынан нақты тұлға ретінде ... ... ... «в» ... жауаптылықты
ауырлататын жағдай ретінде – ... ... ... сөз ... ... ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық ... ... ... ... ... жасы кәмелетке толмағандардың қылмысты топтасып жасайтын кездерінде
қылмысты ұйымдастырушының өзі ... жасы ... ... ... осы ... ... ... және жазасын тағайындаған
кезде жауаптылықты ауырлататын жағдай деп ... ... ... ... ... бұзушылықтың және балалардың
қадағалаусыз, ата-анасының қарауынсыз ... ... алу ... ... ... бір ... ... беру саласыңдағы заңнаманы
жетілдіру, оның дәл және біркелкі қолданылуына тиісті ... ... ... ... ету ... табылады. Білім беру қызметіне
қатысты нормативтік құқықтық актілер кешенінде ... ... ... ... ескерілмеген көптеген проблемаға назар аударылуы
тиіс. Біріншіден, заңнамада ... ... ... ... ... мемлекетіміздің қоғамдық құндылықтарына, адамның құқықтары мен
негізгі бостандықтарына сыйлаушылықпен қарауға баулитын шаралар ... ... оқу ... ... ... ... және басқа да көмек көрсетіп, атап ... ... ... немесе қатыгездік құрбаны болған, ата-анасының ... ... ... мен ... ... ... ... қол ұшын беретін
базалық және анықтама орталықтарына ... ... ... ... қатысы бар нормативтік ... ... ... ... ... аз ... ... кәмелетке толмағандардың
проблемаларды анықтауға және шешуге ықпалдасатын оқу және ... ... мен ... ... ... дәрежеде
қамтылмаған; Төртіншіден. Оқу орыңдарының кәмелетке толмағандардың құқық
бұзушылығының алдын алу ... ... ... ... бақылау мен оған
баға беру міндеті еліміздің заңнамасы толық ... ... ... ... ... ... бару ... сақтау қиынға соғатын,
сондай-ақ мектепті тастап кететін кәмелетке толмағандарға арнайы ... ... ... Және ... ... беру заңнамасында жастар
арасындағы қылмыстың және кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... ... қатысты ғылыми-зерттеу жүргізуде білім ... ... ... ... ... ... ... осындай зерттеулердің кең таралуын және бағасын алуын көздеуге
тиіс. Осындай ... ... ... ... ... кәмелетке
толмағандарда заңға сәйкес мінез-құлық ... ... мен ... ... ... ... беру мекемелерінің
жұмыс тәжірибесіне енгізуі керек.
Жасөспірімдер арасындағы заңға қайшы мінез-құлықтың алдын алудың
неғүрлым тиімді ... ... ... ... кәмелетке
толмағандарды, әсіресе қоғамға қарсы бағдарланған жасөспірімдер топтарының
лидерлерін дер кезінде анықтауға және олардың айналадағы ... ... ... жол ... ... табылады. Тәжірибе көрсетіп отырғандай.
Осындай ... ... ... ... ... болғанда бұл жұмыстың пәрменділігі артады. Осының өзі құқық
бұзушылықтың ... ... ... ... ... адамдардың
тарапынан болатын теріс әсерден оқшаулауға мүмкіндік береді. Соңғы үш ... ... ... ... жүйелі түрде қоғамға қарсы әрекет ... ... ... жеті арнайы білім беру ұйымын ашқан және
олар қазір де жұмыс ... ... ... ... ... мекемелерінің
қызметін регламенттейтін нормативтік құқықтық акті әліге дейін қабылданған
жоқ.
Кәмелетке толмағандардың арасында құқық бұзушылықтың және балалардың
қадағалаусыз қалуының ... алу ... ... ... тағы бір
бағыты әр түрлі қоғамдық ұйымдардың, бірлестіктердің, клубтардың және т.б.
қызметін реттейтін заңнаманы жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... алу көбіне жасөспірімдердің бос
уақытын ... әр ... ... ... сапасына байланысты. Осы
орайда заңнамада жастарға әр ... ... және ... ... ... ұйымдарға қаржылай және басқа да ... ... және ... ... ... тиіс. Бұдан басқа жастар
ұйымдарын құру және ... ... ... және ... ... ... ... қоғам істерін басқаруға, ... ... ... қол ұшын ... ... ... басқаруға қатыса алатындай
болу керек. Заңнамада ... ... ... және ... ... ... ... тұрған кәмелетке толмағандарды көркемөнер,
техникалық ... және т.б. ... ... ... ... тарту,
отандық және дүниежүзілік мәдениет құндылықтарына баулу ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары зор
рөл аткарады. Бірақ бұл істе айтарлықтай кемшіліктер бар. Теледидар арқылы
адам ... ... ... ... ... секс жиі
көрсетіледі, мұның өзі өскелең ұрпаққа зиян ... Осы ... ... ... ... заңда жастарға арналған тиісті
қызметтер мен мүмкіндіктерді БАҚ-тар арқылы тарату қажеттігі туралы норма
императивті түрде ... ... ... ... ... ... ... байланысты материалдар көрсетуді мейлінше азайтуға.
Сондай-ақ зорлық пен қанауды жағымсыз жағынан көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... өз бағдарламаларын
дер кезінде тузетуі аса қажет, ... ... ... ... ... кемітпей, қатыгез етпей, дұрыс бағдар беруі тиіс.
Сонымен қатар есірткі мен ... ... ... ... ... ... ... акпаратты барлық деңгейде таратудағы рөлі мен
жауапкершілігін заң жүзінде анықтаған ... ... ... ... ... ... ... аталатын бірінші бөлімшеде адамның биологиялық тұрғыдан қалыптасу және
оның тарихы мен пайда болуына әсер ететін ... ... мен ... ... адам ... ... ... әсері және ортамен өзара
байланысы қарастырылған.
Адамның тәні туғаннан бастап қартайғанға ... ... ... ... мінез-құлық та ешуақытта қандай да бір тиянақты деңгейге жетіп
тоқтамайды. Мінез-құлық пен тән ... ... ... ... және ... кезеңдері біріне-бірі едәуір сәйкес келеді. Сондықтан, адамның мінез-
құлқына табиғат пен орта бірлесіп ықпал етеді – адамның ... да ... ... ... бар ... ол ортаның әсерінен не артады, не
кемиді деген ұғым орынды, – деп есептейміз. Яғни, адам дамуының ... ... қилы ... ... және ... ... араласады, ой мен
сезім айқасады, ішкі сенім мен сыртқы ықпал бірігеді. Бұл ... ... ... ... зор, ... ... оның әр адам үшін ... сипаты
бар. Осы арқылы даму процесі жүзеге асырылады. Ал, ... ... және ...... ортада да, адамның өз басында да
бар көптеген факторлар әсер ететін күрделі, ұзақ және ... ... ... ... ретінде санадағы, мінез-құлықтағы, қызметтегі,
оның қоршаған әлемге көзқарасындағы сапалық ...... ал ... өзгерісін – адамның қалыптасуы деп атауға болатындығын көрсетті.
Сонымен қатар, зерттеу жұмысында адам дамуындағы және оның ... ... ... ролі мен орны және ... ... қылмыс жасауға итермелейтін негізгі ... ... да ... өмiр бойы ... кешiретiн
өзгерістерін, биологиялық, психологиялық, ... ... ... ... жиынтықтарынан туындаған ықпалының нәтижесі және
сол ықпалдар нығайған ... ғана ... арта ... – деп ... ... ... ... бойынша адамның қылмыстық
мінез-құлқының тетігінде биологиялық қасиеттер мынадай түрде көрініс тапты:
а) қылмыскердің ... ... ... ... ... оның ... ... етеді; ә) қылмыскердің жан-тәнінің, яғни бойға біткен қасиетінің
дамуын ... ... ... ... ... ... әсер ... табиғи даму процесін тек ғана тездетеді, не баяулатады. ... ... әсер ... ... 1) адам ... ... ... келеді, содан кейін өз ортасының, төңірегіндегі өзі қатысатын
топтардың әсерінен ... ... 2) орта – ... ... ... 3) тәрбие орта ықпалының сипатына түзету енгізуге тиіс; 4)
даму деңгейі неғұрлым төмен болса, ... ... ... ... ... ... ... тектің жамандығы», физиологиялық немесе психикалық
ауытқулар, қылмыстылықтың дамуында шешуші рөл атқармайды, себебі ... ... ... ... ал ... ... ... әлеуметтік негіздерінің туындысы ғана болады.
Сонымен қатар, адамның дұрыс өсіп, дұрыс қалыптасуына азаматтық
тәрбиенің орны өте ... ... ... аталып көрсетілген. Азаматтық
тәрбиенің, әр адамның қоғамдағы ... ... ... ... ролі сөз ... ... ... көтерудің арқасында төмендегідей
жетістіктерге қол жеткізуге ... ... ... ... кейіп жағдайлары жасалады; азаматтар өз ... ... ... тату өмір ... дағдыланады; өз
талаптарында, әрекет-қылықтарында, әдеттері мен әрекеттерінде, ниеттері мен
қалауларында да ... ... ... ... ... ... ... сезінетін болады; қоғамдағы ... ... ... пен ... ... үшін қажет азаматтық
ортақтасудың басты шарты ... ... мен ... ... ... пайда болуы, оның әсерінен пайда болған қылмысқа
итермелейтін себеп-салдардың ... ... ... адам ... ... ... ... жіктеледі. Криминологиядағы
биоәлеуметтік тұжырымдаманың, адамның құқық ... ... ... мен психикалық өзгерістердің (ынта мен құмарлықтың) сыртқы
жағдайлармен өзара ... бар ... ... дәлелденеді: 1) адамның
құқық бұзуға бейім мінез-құлқын ... ... ... ... болашағы зор әлеуметтік биология ғылымының жетістіктерін
де пайдаланған жөн; 2) адамның құқық бұзуға бейім мінез-құлық көрсетуіне,
негізінен, ... ... ... ... ... сондай-
ақ кейбір криминологтардың пікірінше) себеп болады, олардың ең ... ... ал ол ... ... ... теріс салдарға алып келмейді. Бірақ
адамның бұл психикалық қасиеті ... ... ... ушығуы мүмкін. Мысалы, жұмыссыздық, мұқтаждық, ешқайда ... ... ... ... тіршілік деңгейінің төмендеуі, қауіпсіздікке
кепілдіктің болмауы адамдардың психикасына теріс әсер етеді, ... ... ... 3) ... ... агрессивтік мінез-
құлықтың асқындауына оларға ата-ана тарапынан көрсетілген ... ... ... өзара түсініспеушілік, төңірегіндегілердің басқа
адамдарға агрессивтік мінез көрсетуі, өмір ... ... ... ... әсер ... 4) ... ... деңгейінің төмендеуі
әлеуметтік факторлармен тікелей ... ... да ... саясатқа көбірек назар аударып, халықтың тұрмыстық
деңгейін ұдайы көтеріп отыруы керек. Жас ұрпақты ... ... ... ... жүзеге асыру қажет, тәрбиелеу, ... ... ... құю, тамаша эстетикалық және этикалық сезімдерге
баулу – ... ... ... бір жолы; 5) этология ғылымының
тұжырымына сүйенсек, жануарлар өздерінің агрессивтік әрекетін ... ... ... ... Өзіне қажеттіден артық ешнәрсе өлтірмейді.
Ал, адам ... ... ... ... ол оның ... ... болар.
Сол ақыл оған өз қажеттілігін қандай жағдайда толығырақ қанағаттандыруға
болатындығын көрсететін болу ... 6) ... ... табиғи жағдайларда
өмір сүрудің ішкі талаптары мен сыртқы жағдайлары ... ... яғни оның ішкі ... ... ... ортамен қандай да бір
үйлесімде болады. Ал ... ... ... оның ... ... ... ... барлық атрибуттарды қамтамасыз етіп, туыстарынан ... өз ... ... ... ... ... береді. Бұл мән-жай
адамның генетикалық деңгейде ... ... ... осы және басқа
да мән-жайлардың жиынтығы арқылы ... ... ... мінез-құлқына
түсініктеме беруге болатындығын көрсетті.
«Құқық бұзуға бейім мінез-құлыққа ықпал ететін әлеуметтік ... ... ... ... бірінші бөлімінің екінші
бөлімшесінде қаралады. Бұл бөлімшеде, әр адам үшін, әлеуметтік ... аса ... ... ... ... ... адамда қандай да
бір із қалдыруға, бір қасиетті дамытып, ал ... бір ... ... ... ... егер ... толмағанның қалыптасуы, негізінен, бейресми
демалу топтарының арасында жүзеге асырылса, онда оның ... ... үшін ... ... ... Ол ... тез сөз
табысады, олардың ... ... ... ... және т.б. ... ... ... ұжымында бағаланатын қасиеттер: ... ... және ... да әсер ... 1) жеке бастың айналасындағылардың
құқыққа қарсы және бейморальдық іс-қимылдары ... ... ... 2) бұрындары биморальдық іс-әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... ... шараларын қабылдағаннан
кейін де қайталануын қоймаған; 3) ... ... ... 4) өз ... ... көну, өзін-өзі қорғаудың әлеуметтік-психологиялық
тетіктерін пайдалану; ... ... ... ... ... қылмыс жасау және т.б.
Сонымен қатар, бұл жерде ... ... ... ... аша
келе, криминология ғылымында бөлінген дәйекті-криминогендік, ситуациялық-
криминогендік, ситуациялық типтермен байланыстыра отырып, әлеуметтік жағдай
мен адамның жеке ... ... ... ... осы ... тип
тармақтарын бөліп алудағы негізгі критерийлер болып табылатындығын ашық
айтады. Мысалы, дәйекті-криминогендік тип ... ... және ... ... ... микроортада қалыптасатындығын, қылмыс іс-қимылдың
дағдылы мәнерінен туындайды және оған субъектінің тұрақты ... ... ... ... ... себепші болатындығын; мұндай адамдар
қылмыс жасау жағдайында ... ... бұл ... ... ортаны өз мүдделеріне қарай өзгерте алатындығын.
Ситуациялық-криминогендік тип ... ... ... ... қылмыстық сипатта емес құқық бұзушылық жасаумен, қоғамға ... ... ... ... ... ... ... және әрекет ететіндігін; қылмыс едәуір шамада оны
жасаудың қолайсыз әлеуметтік-экономикалық, ... және ... ... ... ... болу, басқа адамдармен қақтығыс,
т.б.) екендігін; бұл жерде адамның жеке басының ... мен ... ... ... ... ... шешуші болып табылатындығын;
Мұндай адамды қылмыстылыққа оның микроортасы, соған дейінгі өмір салты ... ал ... ... оның заңды жалғасы болып саналатындығын.
Ситуациялық тип тармағының, адамның санасы мен ... ... ... ... егер бола ... ... ... ғана болатындығын; әлеуметтік орта мен адамның жеке басының күрделі
ситуацияда, оның ішінде адамның оған ... ... ... ... де ... маңызды рөл атқаратындығын; бұл тип ... ... сол ... ... ... ол ... ... жасайтындығын; аталған адамның (кездейсоқ қылмыскерге қарағанда)
бұл ситуацияларда өзінің және басқа адамның ... ... ... ... ... ... жұмыста тағы да нақтылап атап өтті.
Жұмыста, сонымен қатар бұрынғы кәмелетке толмаған қылмыскерлерге 10-20
жылдан ... ... ... ... ... ... тип ... өкілдерінің 72% рецидивистер санатына,
қалғандары – азғындаған адамдар ... ... ... ... ... ... немесе шешесі тарапынан жасалған
қатаң бақылау нәтижесінде қылмысқа бармағандар енжар ... ал ... ... ... ... – тез ... адамдар қатарына
жататындығы, соңғылар, әдетте, кездейсоқ қылмыскер болғандығы ... ... ... ... бейім мінез-құлыққа әсер ететін келеңсіз
әлеуметтік жағдайларды экономикалық, ... ... ... ... ... ... саласында көруге болады.
Мысалы, экономика саласында ол: жұмыссыздық, дағдарыс, өндіру мен ... ... ... ... ... және жағдайлары арасындағы
айырмашылықтар, материалдық қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... ... ... пен басқару жүйесіндегі
қайшылықтар; демократияның деңгейі мен оны ... ... ... пен құқық тәртібін қамтамасыз етудегі қайшылықтар және т.б.
Әлеуметтік қатынастар саласында: отбасы табыстарының әртүрлілігі; ... ... ... ... ... ... еңбекке толық
қамтылмауы; әртүрлі елді мекендердегі (қала-ауыл, орталық-шалғай) тұрмыс
жағдайының бірдей еместігі және ... ... ... беру және ... ... ... қоғамдық сана мен жеке адам санасы арасындағы
қайшылықтар; қоғам мүшелерінде өнеге деңгейінің төмендігі; ... ... ... және ... ... ... ғылымның, кәсіби іскерліктің
беделінің түсуі; құндылық бағдарының өзгеруі; мемлекеттен қолдау таппаған
мәдениеттің, ... ... ... ... әрекетке,
маскүнемдікке, нашақорлыққа, жезөкшелікке тарту, кейде оларға жағдай
тудыру; ... ... үшін ... ... ... ұятқа санамау
және т.б.
Осы аталғандарға орай бүгінгі жағдайға автор бүгінгі жағдайға тоқтала
келе, елдің экономикалық ... ... ... ... ... ... және экономикалық сипаттағы келеңсіз процестер орын
алды, әлеуметтік ... ... ... ... ... босады,
балалардың өмірі мен денсаулығына дұрыс қамқорлық болмағандығы, реформа
кезінде Қазақстан халқының өмір деңгейі 30%-қа ... ... да ... емес еді), ... ең ... ... мөлшерінен аз отбасылар саны
көбейді. Қазіргі кезде балалардың 10%-на ... ... ... айтылады. Бұл мән-жайлар жасөспірімдердің мінез-құлқының дұрыс
қалыптаспауына, ақыл-естерінің ... ... ... әсер етіп ... ... ... Денсаулық сақтау министрлігінің
мәліметтеріне қарасақ, 2006 жылдың өзінде жүйке-психикалық ауру ... ... 45% ... ... Ал, ... жағдайдың нашарлауынан
отбасыларына әлеуметтік қызмет көрсетудің көлемі ұдайы азаюда. ... ... ... ... ... ... түсті. Жұпыны
отбасыларының балалары (олар көпшілік) өздері қызығатын клубтарға, спорт
секцияларына бару, сауықтыру ... ... ... ... ... айырылды. Нәтижесінде олардың қолы бос ... ... ала ... ... ... әдебиетте «бос
уақыттағы қылмыстылық» термині пайда болды. Криминологиялық зерттеулерге
сүйенсек, барлық «бос уақыттағы» құқық ... ... ... 16 ... 24 сағат аралығында жасалады екен. Ата-ананың әлеуметтік қауқарсыздығы,
әдепсіз өмір ... ... ... ... ішімдікке салынуы
балалардың қауіпті ортаға түсу мүмкіндігін арттырды. Соттар жылына ата-ана
құқығынан айыру ... 23 ... іс ... ... ... ... ... іс түседі. Қазақстан Республикасы ІІМ есебіне жүгінсек, соңғы 6
жыл көлемінде Республика аумағында қылмыстың 42%-ын ... ... ... ... ... ... мекемелерде, оқу
орындарында, балалар үйлері мен интернаттарда, жабық арнайы ... ... ... көрсету, ар-намысын таптау, психикалық
және тәндік зорлық-зомбылық жасау жиі кездеседі (барлық балалар ... ... ... ... Қатыгездікке шыдай алмай жылына 2 мыңдай
бала өзіне өзі қол жұмсаған, 30 мыңға ... өз ... 6 ... ... және мектеп-интернаттардан кетіп қалады. Шамамен 5-7 мың жасөспірім
қылмыстық озбырлықтың құрбанына ... Ішкі ... ... жыл ... ... аса балаға іздеу жариялайды. Балалардың жүріс-тұрысын ... ... өз ... ... нені ... ... білмеу және т.б. немқұрайдылық педагогика тұрғысынан алғанда
«қиын» баланың қалыптасуына жағдай тудырады, ол ... ... ... ... ... есірткінің дәмін тату, ұрлық және т.б.), кейін
елеулі құқық ... ... Ішкі ... ... ... ... ... қылмыстылықтың алдын алу міндеті жүктелген бөлімшелердің
жұмысындағы кемшіліктер мен ... Бұл, ең ... ішкі ... ... ... істері жөніндегі бөлімшелердің құқық
бұзушы жасөспірімдерді, қолайсыз отбасыларын дер кезінде анықтау жұмыстарын
ұйымдастырудағы кемшіліктер; криминалдық полицияның ... ... ... ... тез ашып, жастардың қылмыстық тобын ыдырату
жөніндегі жұмысында орын алып ... ... ... толмағандардың
құқық бұзушылығын ерте бастан болдырмауға бағытталған іс-шараларды
жоспарлаудағы ... ішкі ... ... мемлекеттік органдармен
және қоғамдық ұйымдармен өзара байланысының ... ... ... ... ... ... ұмтылу, олардың өмір салтына қызығу
кәмелетке толмағандардың мінез-құлқына ... ... ... ... ашық ... ... статистика бойынша кәмелетке толмағандар арасында қылмыс
ауылды жерге қарағанда қалалық жерлерде 2 есе көп ... ... ... ... әсер ... ... 1) ... байланыстың
нашарлауы, күнұзақ жұмыста болғандықтан ата-аналардың баланың жүріс-тұрысын
бақылай алмауы; 2) қылмыстық элементтердің қалаларда шоғырлануы, ал ... ...... ... ... ... 3) ... мінез-құлқы
қоғамға жат адамдардың өзара байланысу, топқа бірігу мүмкіндіктері зор; 4)
кәмелетке толмағандардың ересектердің ... таса ... ... ... ... 5) ... жерді тез ауыстырып, сол қала аумағында басқа
жерге оңай ... салу ... 6) ... жері мен бос ... өткізетін
жер аралығының алшақтығы, мұндай жағдай әсіресе отбасылар бір жерден екінші
орынға жаппай көшкенде болады, балалар бос ... ... ... жерде
өткізуге ұмтылады; 7) қалада материалдық қаражатты ... ... ... ... ... өзіне тартатын «бұзылған» жерлер жеткілікті;
9) ауыл жастары сияқты табиғатқа жақын ... ... ... ... ... ... қалыптаспайды; 10) ауылдағы сияқты емес,
төңірегіндегілердің пікірімен онша ... ... ... ... ... бос ... өткізуі көп шығынды керек етеді және
жастарға арналған демалу орындарының болмауы ... ... ... алып келеді.
Осыған байланысты, бүгінгі таңда елімізде әлеуметтік жағдайды арттыру
басты мақсат екендігі, қоғам өміріндегі келеңсіз әлеуметтік ... ... жеке ... әлеуметтік жағдайы (жұмыссыздық, кедейшілік және т.б.)
психикаға тікелей әсер етеді (ашу, ыза, кек пайда болады). Бұл ... ... ... ... ... еткенмен, қылмысқа себеп ... ... ... ... жеке ... ... байланыстылығы
дәлелденген.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қылмыскерлерді топтастыру деп белгілі бір ... ... ... ... ... бөлу ... ... түсінеміз.
Осындай топтастырудың негізінде, қылмыскердің ... ... ... ... Неғұрлым кең тараған топтастыру ретінде біз
мыналарды негізге аламыз:
а) Демографиялық сипаттары жынысы және ... ... ... ... (он төрт және он бес жас және он алты мен он жеті ... ... Жас ... (он тоғыз және жиырма төрт жас); Ересек жастағы
тұлғалар (отыз және одан жоғары).
б) бірқатар әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... орнының болуы және айналысатын қызметінің болуы.
(еш жерде тұрмайтындар және ... ... ... (ҚР ... шет ел азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар).
г) қылмыс жасау кезіндегі тұлғаның жағдайы ескеріледі, ... ... ... ... ... ескеріледі.
д) қылмыстық мінез-құлықтың сипаты: қасақаналық немесе абайсыздық;
зорлық, мүліктік ... және т.б. ... ... ... ... қатар, қылмысты жасаудағы қылмыскердің мінез құлқын да жетік
талдап өту аса қажет. Қылмыскердің жас ерекшелігіне, оның ... ... ... ... Олар ... өзін ересек етіп көрсету үшін жұрт
көзінше темекі шегіп, ... ... ... ... ... дайын.
Ондай балалардың көпшілігі ата-аналарымен бірлесіп шешетін мәселелерді өз
бетінше, үлкендердің келісімінсіз шешуге тырысады (мектепті ... ... бір ... ... ... жеке ... сатып жіберу немесе басқа зат
сатып алу). Ал, жасөспірімдік кезеңнің табалдырығын аттаған 11 жастағы бала
мен бозбалалық кезеңге ... ... 15 ... ... ... психикалық жағынан, ал соған байланысты әлеуметтік сана тұрғысынан
ерекшеленетінін, аңғаруға болады. Кіші ... ... ... ... шақтан ересек шаққа көшу мерзімінде бала ағзасының мінез-құлық,
әрекетіне белгілі бір дәрежеде әсерін ... ... ... ... Бұл жас ... бала ... көріне бастайтын
өзгерістерге байланысты дисгармония (үйлесімсіздік) кезең деп ... Міне ... ... ... ... алдын алуда үлкен
жетістіктерге жетуге болатындығы көрсетіледі.
Этика (грек. ethika, ethos – әдеп, өнегелік мінез) – ... ... ... ... ... ... этиканы және мораль теориясын қамтиды.
Біріншісі игілік, ізгілік, қастандық және т.б. ... ... ... ... ... тудырады, неге ұмтылу
керектігін, қандай мінез-құлықтың жақсы екендігін, өмірде ... мән ... ... Этика бағыттары арқылы қылмысты болдырмауға және
азайтуға үлкен мүмкіндіктер ... Оның бір ... – дін ... ... ... бар жерде дін болады, ... ... ... сол ... дамуына, сол халықтың адами тәрбиесінде бірден
дұрыс әсер ете алмайды. Бүгінгі таңда Қазақстан ... ... ... діни ... ... істеуде. Олар біздің жастарымызды қандай
жолға бағыттайтыны белгісіз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... бағыты ол діни сауаттылықта. Қазақстанның
әрбір жас ... діни ... ... болса, қылмысқа, құқық бұзуға
бармайды. Ол үшін жастармен тікелей ... ... ... мен ... діни ... ... шарт. Мысалы, дінге мысал ретінде «ислам» діні
көрсетіледі. Себебі, қоғамда ... ... ... мен ... ... ... ... жандануы және мемлекет заңдарын
сақтау рухани-өнегелілігі жоғары адамды ... оң ... ... ... өз ... ... және өнегесіздік туралы ұғымдар мен
түсініктерден, моральдық нормалардың жиынтығынан ... ... ол ... ... ... Ол, ... ... өнегелік және сана-сезімдік
мәселелерін дін ғана біржола шеше алады, ол ... ... ... ... ... қасиеттерді баулиды, адамды қоғам мен
мемлекеттің ешқашан толық ... ... және оның ... ... үйретеді. Ислам этикасының нормалары ұтымды ақыл-оймен
және адам интеллектісімен сәйкес ... Егер ... ... болмаса,
бұл өмірде ойға келгеннің бәрін ... ... ... деп ... ... алып келеді. Сондықтан да этикалық тәрбие мәселесі әруақытта
мәңгілік әмбебап ... ... ... керек, содан ғана ... ... дәні өсіп ... Исламдық этика мұсылман ... ... үшін ... ... болып табылады.
Бұл бөлімшеде, автор криминология ғылымының этика ғылымымен ғана ... де ... тиіс ... ... ... ... және сол ... ғылымдар қылмыстық заңды бұзушы адамдарды азайту
үшін не істеу керек? деген сұраққа жауап бере ... ... ... ... ғылымдардың қылмыстық мінез-құлықтың генезисін
толық аша алмайтындығын, оны тек гуманитарлық ғылым, оның ішінде педагогика
ғылым ғана бере ... ... ...... ... ... сөз аударғанда – «баланы жетектеу» деген мағына ... ... ... ... және оқытудың заңдылықтары туралы ғылым ретінде
ұзақ және ... ... ... ол ... ... ... жүйесіне
айналды, ал тәжірибе көптеген ұрпақтарды тәрбиелеп және оқытып нағыз өнерге
айналды. «Ежелгі Грецияда өз ... ... ... жетектеп алып
барып, сабақ кезінде және одан тысқары жерде балаға қызмет ... ... деп ... ... ... сайын педагогтың рөлі едәуір өзгеріп, ... ... ие ... ол ... оқытудың, жан-жақты тәрбиелеудің өзінше
дербес өнеріне айналды».
Құқықтық тәрбиеде қолданатын, ескеретін жай қазақ үшін заң – әдет, салт-
дәстүрінің өзі ... ... ... өмір сүрген. Сондықтан болашақ
заңгерлер, ... ... оның ... ... мен ... ... өз халқының ғасырлар бойы жинаған құқықтық мәдениетін бойына
сіңіре, оны бүгінгі талапқа сай ... ... ... ... ... арта түседі. Бұл – жастарды құқыққа қарсы мінез-құлықтың
қалыптасуындағы ... ... ... ... ... ғылым ретінде, адамның өнегелі, дұрыс мінез-құлық
көрсетуі үшін біз не ... ... ... ... ... онда
криминология ғылымы жасалып жатқан қылмыстардың саны азаю үшін не ... ... ... ... және құқық бұзушының жеке басқа ықпал
етудің ... ... ... әдістері мен амалдары қарастырылады.
Қылмыстылықтың алдын алу дегеніміз – бұл мемлекеттің, қоғамның, жеке
және заңды тұлғалардың ... жаңа ... ... ... іс-әрекеттердің жасалуына, қоғамдық ... ары ... жол ... ... қылмыстылықтың детерминация және
себептілік процесіне мақсатты ықпал ... ... ... ... ... ... ықпал етудің
негізгі педагогикалық әдістері мен тәсілдерін қарастырыла келе, оны ... ... ... істер жөніндегі бөлім қызметкерлерімен
бірге ... ... ... көмегі керек
екендігі айтылады. Бұл жұмыстың ұтымдылығын ... үшін ... ... ... ... дамуында қандай да бір ауытқушылық барлардың,
ал ... ... ... ... тұратындары аз емес, жеке ... ... жаңа ... ... ... ... сөз болады.
Балалар мен жасөспірімдердің өздерінің тұратын жерлеріндегі демалысын
ұйымдастырудың ... ... ... Сол ... ... ... тұрмыстық-коммуналдық мекемелерге жан-жақты
көмектесуі тиіс. Бұл іс-шараға бизнесті де тарту мәселесін қарастырған жөн.
Криминологиялық ... ... ... ... ... ... ғана табысты дами алады, себебі оларды ортақ мәселе – ... ... ... ... тұр. Желікпеліктің (маниакальность)
қандай кейпі криминогендік мінез-құлықтың: агрессияның, қатыгездіктің, іш
тарлықтың, сараңдықтың және т.б. ... ... Бұл ... ... ... бір қолайсыз әлеуметтік жағдайларда үдеп, керісінше,
тәрбиелеу, оқыту, моральдық-өнегелік құндылықтарға ... ... ... ... ... ... ... мінез көрсетуінің басты себептері, ... ... ... олар ... ... ... Адамның
бұл психикалық қасиеттері қоғамның әлеуметтік-экономикалық ахуалынан, ата-
ананың балаға ... ... ... ... сондай-
ақ жасөспірімнің төңірегіндегі адамдардың оған ... ... ... ... адамда (қоғамда да) агрессивтік, қатыгездік және желікпеліктің
басқа түрлері артатындай ... ... онда ... ... ... төмендететін де мүмкіндік бар. Ондай мүмкіндік тәрбиелеуде, оқытуда,
этикалық және эстетикалық құндылықтарға баулуда ... ... ... ... агрессивтіктің ерекше түрін –
«криминалдық агрессияны» бөліп алуға болады, бұл ... ... ... Себебі әлеуметтік биология және этология ғылымдары
агрессияны адам бойында ... ... ... ... деп есептейді.
Қоғам өміріндегі әлеуметтік-экономикалық келеңсіз ... ... ... өндірістегі қиындықтар, ... ... ... ... мінез-құлықтың себептері бола
алмайды, олар тек адамның ... ... ... оның ... ... ... ... ғана.
Әртүрлі жас санаттарының жалпы құқыққа қарсы мінез-құлқына сипат
беретін ортақ әлеуметтік жағдайлармен ... ... ... ... ... деңгейдегілер де бар. Мысалы, ... ... ... ... деңгейіне жасөспірімді әлеуметтендіретін мән-жайлар
және қалада бар барлық ерекше ... ... ... ... ... ... ... тән психикалық ауытқулар түрі үшінші деңгейді
құрайды (бірлі-жарым ... ... ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Адам болмысының күрделі жаратылысы
генетикалық ... ... ... дамуын қарастырған ... ... ... оны ең ... ...... және ... санаттар. Бұл аталғандар, адамда бойында
бірімен-бірі тығыз ... ... ... ... мінез-құлықтары
сияқты, рухсыздық пен өнегесіздік, ... ... ... ... ... ал онсыз адам да, қоғам да жетіле алмайды.
Руханилық пен имандылықтың қайта жандануы елдегі ... ... ... ... ... біртіндеп жинақталуы қоғамның,
әсіресе зиялылардың ... ... ... тапты. Мұны қылмыстық
статистика талдамасы, автордың зерттеулері көрсетіп отыр. Мысалы, руханилық
деңгейді ... және ... ... ... ... ... – студенттердің 13,7%-ы әдептілік, өнегелік дегенді
ұмытып, өте анайы, дөрекі сөздермен жауап ... ... ... ... ... ... керек екендігін ашық айтқан.
Ұлттық рухани және имандылық қасиеттерінің қайта жандануы исламдық
этикаға негізделуі тиіс, оның ... ... ... ... ... өз ... алуы ... тәрбиедегі басты мәселелердің бірі – еркін тәрбие мен мәжбүрлеп
тәрбиелеудің ... ... ... адам бостандығының дәрежесіне
қарай тәрбие процесінде ... және ... ... бөлініп
алынады. Гуманистік бағыт адамды қоғамдық дамудың жоғарғы мақсаты ... деп ... ал ... керісінше, адамды оның қоғамға
қосқан үлесіне қарай ... ... ... ... ... ... ... ұстауы тиіс. Мысалы, авторитарлық бағыт, кәмелетке толмаған
құқық бұзушылар арасында және олар үшін ... ... ... ... ... ... еді.
Сендіру әдісі шегінде авторитарлық педагогиканың тәрбиелік ықпалының
әртүрлі тәсілдері, ... және ... ... ... ... ... мен ... иелерін әшкерелеу; жақын немесе
әйгілі адамдарға еліктеуге болатындай келбет ... ... да бір ... ... ... ... оның ... және өнегеге жат
жақтарын көрсету.
Ықпал ету өрісіне байланысты (мысалы, ... ... ... ... ... де, ... да, тәсілдері де өзгереді. Басқа
сөзбен айтқанда, негізінен, құқықтық пікірлерді, білімді, ... ... оң ... ... және т.б. ... ... бар. ... сананы қалыптастыру әдістері дейді. Және де әдеттерді,
таптаурын мінез-құлықты, бір типті ... ... ... де бар. ... мінез-құлықты қалыптастыру әдістері деп атайды.
Кейде қосымша деп аталатын, оң мінездің қалыптасуына біршама ... ... ... да ... бар ... жазалау, жарысу және
т.б.). Автор, бірінші топтың әдістерінің көмегімен кәмелетке ... ... ... ... ... оң ... нормалары
туралы, әлеуметтік құндылықтар туралы ұғым қалыптастыра алады деп ... топ ... ... ... ... жөніндегі бөлім
қызметінде тәрбиені қолдануды іске ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі бөлім қызметкері тиісті
ықпал арқылы құқық бұзушының мінез-құлқын, іс-әрекетін реттей алады, себебі
ресми құптау немесе құптамау ... әсер ... ... қылық
бекітіліп қалады, құптау таппаған іс-әрекет тежеледі. Бақылау және өзін-өзі
бақылау әдістері жеке-дара сақтандыру ықпалының нәтижелерін ... ... ... олар ... оң ... ... жанама әсер
етеді.
Жеке-дара сақтандыру ықпалының ... мен ... ... ... нысандарына келесілер жатады: ... ... ... ... ... ... талқылау, жасы
толмағандарды қоғамға пайдалы жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандар істері ... ... ... полиция, сот-тергеу органдарының
жұмысындағы кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... шаралары көзделу керек. Біріншіден.
Кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... арттыру
үшін барлық құқық қорғау, мемлекеттік басқару органдарының, балалар мен
жасөспірімдер ... ... ... және ... ... ... ... ықпалдасуын, қызметін үйлестіру жөніндегі ... ... ... Осы ... ... ... балалар мен
жасөспірімдер құқық бұзушылығының алдын ... ... ... жүзеге
асыру кезінде жинақталатын ақпарат, тәжірибе, біліммен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... істері жөніндегі комиссиялар, білім басқару
органдары, қамқоршылық және ... ... ... істері, денсаулық
басқару, ішкі істер органдары бірінші кезекте мына жағдайды ескеруі тиіс;
балалар мен жасөспірімдердің жалпы әлеуметтік ... мен ... ... ... көп жағдайда есею процесімен байланысты болады
және есейген сайын ... ... ... Ал ... құқық бұзушы немесе бастап келе жатқан құқық бұзушы деп анықтау көп
жағдайда ... ... ... ... ... ... әсер ... тағайындау кезінде жауаптылықты ауырлататын жағдайлардың маңызы
аз емес. Теорияда және сот тәжірибесінде ауырлататын жағдайларды қолданумен
байланысты ... ... ... ... ... ... жазаны жеке
даралау кезіндегі заңда көрсетілмеген жауаптылықты ауырлататын жағдайлардың
рөлі ... ... ... ... ... ... жағдайлардың жеке
түрлерін бағалау мәселелері де даулы болып ... ... ... ... ... ... жағдайларды қолданудың
өзіндік ерекшеліктері туралы мәселе де шешімін таппаған.
Қылмыстық құқық теориясында жазаны ауырлататын жағдайлардың табиғаты
мен ... де ... ... ... жөнінде жазылған еңбектерді талдап ... ... және ... ... ... үш түрге бөлуді дұрыс деп
есептейміз:
1) тек қана қылмыстық ... ... ... ... тек қана қылмыскердің жеке тұлғасын сипаттайтын ... ... ... және қылмыскердің жеке тұлғасын қатар сипаттайтын жауаптылықты
ауырлатушы жағдайлар.
Осыған байланысты тек қылмыстың өзін ғана ... ... ... ... ... ... арқылы ауыр зардаптар келтіру /ЌР ЌК-њ 54 бабы, б тармағы/.
Г.А.Кригердің айтуы бойынша, “ жауаптылықты ... ... ... ... деп – ... ... ... жасалған қылмыстармен
салыстырғанда келтірген зиянының ... ірі жєне ... ... ... ... қылмыстың өзін ғана сипаттайтын жауаптылықты ауырлататын жағдайдың
келесі түрі – Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 54 ... ... ... ... ... ... немесе өзге де қоғамдық нәубат
жағдайларын пайдаланып, сондай-ақ жаппай тәртіп ... ... ... қылмыстың өзін ғана сипаттайтын жауаптылықты ... ... ... – белгілі бір адамның өзінің қызметтік, ... ... ... ... ... оған ... оның туыстарына
қатысты қылмыс жасауды жатқызуға болады. Бұл ... ... ... 54
бабының «3» тармағында қарастырылған.
Негізінде жалпыѓа ќауіпті єдісті ќолданып ќылмыс-жасау-ќылмысты жүзеге
асыру кезінде кєнілі адам тек ќана ... ... ... ... ... ... басќа объектілергі ќауіпті әдісті ќолданып ... ... ... ... әдістер болып жарылыс, өрт ќою, су астында
ќалдыру, қопарылыс жасайтын ... ... ... ... ... ... ... Қылмыстық кодексінің 54 бабының «п» тармағы тек
қылмыстың өзін ғана сипаттайтын ауырлататын жағдайға - өкімет ... ... ... ... ... ... ... жатқызады.
Адамдардың нысанды киімін ... ... ... ... ... зор
мүмкіндіктер ауырлатуға негіз болады. Айыпкердің жеке тұлғасын сипаттайтын
ауырлататын ... ... ... ... жеке ... жауаптылықты ауырлататын жағдайларға Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің 54 бабының «а» ... ...... ... ... рет ... ... жатады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.1991 жылдың 16 ... ... ... ... туралы» заңы. Қазақстан Республикасының заңдар жинағы. ... ... ... Бас Прокуратурасы Құқықтық
статистика және арнайы есеп Комитеті Архивінің материалдары. – Астана,
2012. – 15 ... ... Е.И. ... ... РК Общая часть.-Алматы,1998, с.149.
4.Павлов И.П. Шығармашылық толық жинағы., 3 том 2 ... ... ... ... ... Алматы, 1983, 48б.
6. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. 1998, 380.
7. Н.Назарбаев Жалпыға бірдей құқықтық білім беру ... ... 280 ... ... ... 1993, 250б.
9.Е.Алауханов, С.М.Рахметов. Жаза. Алматы, 1999, 120 б.
10.М.М.Бабаев Индивидуализация наказания несовершеннолетних. – М.,1968, -
с.135.
11. Утанов М.А. ... ... с ...... 1998 ... Әл-Фараби.Философиялық трактаттар.Алматы, 1973, 153б.
13. Ж.Аймауытов.Психология Ќызылорда-Ташкент, 1926, 358 б.
14.Джекебаев У.С. , Рахимов Т.Г., ... Р.Н. ... ... уголовная ответственность.Изд-во наука Каз.ССР.Алма-Ата, 1987, с 250.
15. Насиновская Е.Е. ... ... ... ... МГУ, ... ... П.М. Психологические проблемы мотивации поведения человека. М.
245.
17.Асеев В.Г. Особенности ... ... ... М.1970, ... К.Е. ... личности преступника и мотивация ... ... 1974 , ... И.Г. ... и цели преступлений.Соц.зак. 1968 г. с.10.
20.Лукашева Е.А. Мотивы и ... ... в ... ... ... и ... 1972г. 8 ... Тузов А.П. Мотивация противоправного поведения несовершеннолетних.Киев,
изд-во Виша школа, 1982, с. ... ... Е.І. ... ... қылмыскерлерге жаза тағайындау
ерекшелігі.Алматы. 154б.
23. Познышев С.В. Основные начала науки уголовного права.М., 1907, ... ... ... ... ... 1971, ... Жунисов Б.Ж. Проблемы уголовно-исполнительной политики. ... Д.С. ... ... ... ... ... ... Республики Казахстан.Алматы.1999г. с 22.
27. Нарикбаев М.С. Уголовная ответственность несовершеннолетних. Журнал
Правовая инициатива, 1998, 1 ... К.А. ... ... и ... 1980 , ... В.П., Таран Л.Н. Возраст тревог.Москва.,Знание 1973, с.7
30.Бабаев М.М., Индивидуализация наказания несовершеннолетних. ... ... А. ... с вовлечением несовершеннолетних в преступную
деятельность. Автореферат канд.дисс. Алматы, 1998, ... Цели ... ... ... ... 1990, ... Л.Л. Смягчающие и отягчающие обстоятельства в советском
уголовном праве. Ярославль, 1977, с.180.
34.Пономарев Н.П. ... ... ... как ... МГУ, ... 1969, 6, ... В.П. Повторность преступлений.Понятие и уголовно-правовое
значение. Казань.1970.с.151-152.
применения нового уголовного и ... ... ... 1999, ... ҚР Қылмыстық кодексі. Алматы. Юрист. 2012 ж.-152б.
38. ... ... М., 1968 г. с ... ... Л.И. ... преступления. Москва. 1978 г. с 320.
40. Овчинников В.Д. Вопросы теории криминологии. Ленинград. 1982 г. с ... ... М. ... ... ... М., 1978 г. с 265.
42. Криминология. Под ред. А.А. Герцензона, И.И. Карпеца, В.Н. Кудрявцева.
Москва. 1966 г. с ... ... Г.И. ... М., 1994 г. с ... ... Г.В., ... Э.П. Методы измерения в социологии. М., 1977 г. с
430.
45. Блувштвейн Ю.Д. Добрынин. А.В. ... ... Опыт ... ... ... 1990 г. с ... ... Н.П. Методы криминологического исследования. М., 1983 г. с
548.
47. ... Р.А. ... ... ... 1985 г. с ... Ратинов. А.Р., Ефремова Г.Х. Психологическая защита и самооправдание ... ... ... М, 1979 г. с ... Кудрявцев. В.Н. Причины правонарушений. М., 1976 г. с 540.
50. Криминология. Под ред. Н.Ф. Кузнецовой, Г.М. ... 1994 г. ... ... Под ред. В.Н. ... В.Е. ... М., 1995 с ... Н.А. Преступность как социальное явление. Л. 1979 г. с ... В.Е. ... ... ... ... ...... 1987. с 345.
57.Криминальная мотивация. – М., 1986.с 435.
58Криминология: Учебник. Общая часть /Под ред. В.В Орехова. СПб., ... ... /Под ред. Н.Ф. ... Р.М. ... ... 1998. с 650.
60.Криминология: Учебник /Под ред. В.Е. Эминова. – М., 1998. с ... А.А. ... ... ... ... – М., 1992. с 540.
62.Кудрявцев В.Н. 1) Право и поведение: норма и патология. – М., 1982; ... ... Опыт ... ... – М., 1998. С
350.
63.Кузнецова Н.Ф. Проблемы криминологической детерминации. – М., 1984.с
430.
64.Курс советской криминологии. Предмет. Методология. Преступность и ее
причины. ... – М., 1985. с ... ... ... ... преступности. – М., 1986. с
750.
66.Лазарев Ю.Ф.. Дюков В.В. ... В.П. ... ... и правовые ас¬пекты. – Рига, 1989. с 430.
67.Лапаева В.В Конкретно-социологические исследования в праве. – М., 1987.
С 246.
68.Лунеев В.В. ... ... ... – М., 1991.с ... В.В. Преступность ХХ века. Мировые ... и ... М. ... 1997 г. с 210.
69 Кудрявцев В.Н. ... ... Опыт ... М., 1998 г.с ... Г.И. ... ... несовершеннолетних, Минск, 1997
г. с 320.
71.Долгова А.И. Преступность и общество. М., 1992 г. с 356.
72.Лунеев В.В. ... ... ... ... ... //
Государство и право, 1993 г., № 4, с. 78-81.
73.Лунеев В.В. ... над ... ... ли ... ... и ... 1995 г., № 7, с. 89-102
74.Дубинин Н.П., Карпец И.И., ... В.Н. ... ... 2-е изд. М., 1989 г. с 245.
75.Лунеев В.В. Мотивация преступного поведения. М., 1991 г. с ... Ю.М. ... ... ... // Сов. ... и ... г., № 11, с. 67-73.
77.Рахимов Т.Г., Аубакиров Е.Х. Мотивация преступления и ... ... // ... и ... в ... с ... 1989 г., с ... Н. Видео: эротика или порнография // Соц. Законность, 1991 г., №
6, с. 19.
79.Антонян Ю.М. ... ... М., 1994 г. с ... Ш. И др. ... ... ... 1991 г.с ... Модель региональной программы борьбы с преступностью / Под ред. А.А.
Алексеева. М., 1993 г. с 215.
82.Абдиров Н.М. ... ... ... с ...... ... ... правонарушений. Караганда,
1989 г. с 120.
83.Тирский В.В. и др. Предупреждение рецидива преступлений. ... 1990 ... ... Г.К. ... ... ... меры ограничения. М., 1991 г. с
165.
85.Плешаков А.М. Уголовно-правовая борьба с экологическим ... ... М., 1993 г. с ... ... А.М. ... ... ... и классификация. М.,
1994 г. с 231.
87.. ... Р.Т. ... с ... видами преступлений. Проблемы
эффективности. Алма-Ата, 1990 г.с 324.
88. Нуртаев Р.Т. О ... ... ... ... //
Современные проблемы уголовного права и криминологии. Владивосток, 1991 г.,
с. 140-143
89. Михайлов В.И. ... ... ... от ... ... ... ... ответственность, оперативно-
розыскные мероприятия и международное сотрудинчество. СПб.: ... ... 2002г. с ... С.М. ... ... М., ... М. – ... 1997 г. с
560.
91.И.И. Карпец. Преступность: иллюзии и реальность. М., 1992 г. с 210.
92.Сухарев А.Я., ... А.И., ... М.П. ... ... ... с преступностью в России. Теоретическая модель. М., 1997 г.
с ... ... / Под ред. В.Н. ... и А.В. ... 1997 г. с 245.
94.Криминология: Учебник для юридических вузов / Под ред. В.Н. ... ... М., 1995 г. с ... В., ... О. Что ... ... // ... 1995 г., № 24. С 56.
96.Клочков В., Пристанская О. Структура преступности // Юридическая ... г. № 28. с ... Ю.М., ... В.П., ... Ю.Н. ... ... ... М., 1990 г. с 245.
98.Антонян Ю.М., Еникеев М.И., Эминов В.Е. Психология ... ... ... М., 1996 г. с ... С.В. ... с ... ... модель комплексной
программы. М., 1990 г. с 215.
100.Токарев А.Ф. Криминологическое прогнозирование и ... ... М., 1990 г. с 234.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшаның айналысының заңы ақша массасы16 бет
Ақшаның айналысының заңы ақша масссасы25 бет
Абайсызда жасалатын қылмыстар52 бет
Қазақстан Республикасы қылмыстық құқығы бойынша қорқыту мен күш қолданушылық үшін жауаптылық203 бет
Криминологияның даму тарихы мен қалыптасуы14 бет
Қылмыскер тұлғасының ұғымы11 бет
Қылмыскердің жеке тұлғасы18 бет
Қылмыскердің тұлғасының ұғымы және қылмыстық мінез – құлықтың ерекшеліктері49 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Бандитизм қылмысының криминологиялық сипаттамасы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь