Жапон тіліндегі кірме сөздер және олардың қолданылу ерекшеліктері


Кіріспе.

I. Гайрайгоның қалыптасуының алғышарттары
I.I Гайрайгоның жапон тіліне ену тарихы
I.II Гайрайгоның жапон тіліне енуіне әсер еткен ішкі және сыртқы факторлар.

II. Гайрайгоның семантикалық . фонетикалық тұрғыдан жіктелуі.
II.I. Гайрайгоның құрылымы бойынша классификациясы.
II.II. Гайрайгоның фонетикалық ерекшеліктері.

III. Жапониядағы қазіргі таңдағы тілдік жағдай.
III.I. Мемлекеттің тілге қатысты жүргізіп отырған тілдік саясаты.
III.II. Гайрайгоның қоғамда туғызып отырған қиындықтары мен артықшылықтары.

Қорытынды.
Әлем тілдерінің ішінде лексикасы тек өзіндік сөздермен шектелген тілдер болуы мүмкін емес. Тіл де тірі ағза сияқты тоқтаусыз даму барысында болып, сөздік қорын басқа тілдерден сөздер алу есебінен толықтырып отырады. Бұл құбылыс әртүрлі халықтардың бір-бірімен саяси, cауда- экономикалық байланысқа түсулерінің нәтижесінде жүріп отырады.
Жалпы алғанда, кірме сөздер әрбір тілдің лексикасының белгілі бір үлесін алады. Олардың кейбіреулері өзінің ұлттық бояуын жоғалтып,жаңа тілге жат болып сезілмей, сол тілге сіңіп кетеді де, қалғандары фонетикалық, грамматикалық немесе семантикалық ерекшеліктерін жоғалтып, оқшауланып, бөтендігі сезіліп тұрады.
Әдетте, көп тілдердің лексикасы екі қабаттан тұрады: өз сөздері және басқа тілден енген сөздер.Бірақ жапон тілінде лексиканың осындай үш қабаты қалыптасқан: жапон тілінің төл сөздері, қытай тілінен енген сөздер және соңғы ғасырларда әртүрлі тілдерден, басым бөлігі еуропа тілдерінен енген сөздер. Әр қабаттың шекарасы басқа тілдерге қарағанда айқын сезіліп тұрады: қатардағы жапондық көпшілік сөздердің қай топқа жататынын еш қиындықсыз атап бере алады.
Кангоның негізгі бөлігі жапон тіліне VII-XIIIғғ. келген еді, бірақ осы топқа жататын лексикалық бірліктердің көбі қытайлық түбірлерден Жапонияның өзінде біршама кейінгі уақытта қалыптасты. Ал ең алғашқы гайрайго жапон тілінен XVI-XVIIғғ. португалдық және испандық миссионерлермен, сондай-ақ XVII-XIXғғ. голландтық саудагерлермен қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде пайда болды, бірақ бұл топтағы сөздердің көпшілігі басқа батыс тілдерінен, ең алдымен ағылшын тілінен соңғы 150 жыл ішінде енді. Дегенмен де жапон тілі қазір де белсенді түрде жаңа гайрайго сөздерді бірінен соң бірі қабылдауда.
Ваго – бұл жапондық лексиканың ең негізгі компоненті, жалпы алғанда осы сөздер жиі қолданылуымен ерекшеленеді де барлық стиль және жанр үлгілерінде кездеседі, бірақ ауызекі тілде олардың алатын үлесі ең жоғары. Бұл топқа «hi» (күн), «tsuki» (ай), «ookii» (үлкен), «manabu» (үйрену) сөздері мысал бола алады.
Канго болса, ең алдымен жазбаша стильге тән: дәл осы сөздер Жапониядағы өткен ғасырдың екінші жартысында қарқынды түрде жүрген қазіргі жаратылыстану және гуманитарлы ғылымдардың терминологиялық жүйесінің қалыптасуына негізгі қор болды. Канго мысалдары ретінде «taiyo:» (күн, астрономиялық атау ретінде),«ichigatsu» (қаңтар), «nigatsu» (ақпан), «sangatsu» (наурыз), «daigaku» (университет) лексемаларын атап өтуге болады. Егер жапон тілінің негізгі сөздік қорында сандық жағынан ваго басым болса, жалпы сөздік қорда (сирек қолданылатын сөздер мен арнайы сөздерді қоса алғанда) алғашқы орынды канго алады: үлкен сөздіктерде олардың алатын үлесі 50%-дан кем емес. Гайрайгоға келетін болсақ бұл топтың лексикасы ең алдымен модернизация құбылысымен байланысты; гайрайго арасында ғылыми-техникалық терминдар көп (kompyu:ta - компьютер, purinta - принтер, sofuto – программалық жабдықтау), бірақ бұл сөздердің ең көп қамтитын салалары - спорт, ойын-сауық (ge:mu - ойын, әсіресе компьютерлік ойындарға көп қолданылады; tare:nto – атақты телебағдарлама жүргізушісі), сонымен қатар гайрайго экспрессивті ауызекі лексикада да қолданылады (okke, жазылуы OK; bi:efu, дос жігіт мағынасында, жазылуы BF)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Жапон тіліндегі кірме сөздер және олардың қолданылу ерекшеліктері
Кіріспе.

I. Гайрайгоның қалыптасуының алғышарттары
I.I Гайрайгоның жапон тіліне ену тарихы
I.II Гайрайгоның жапон тіліне енуіне әсер еткен ішкі және сыртқы
факторлар.

II. Гайрайгоның семантикалық – фонетикалық тұрғыдан жіктелуі.
II.I. Гайрайгоның құрылымы бойынша классификациясы.
II.II. Гайрайгоның фонетикалық ерекшеліктері.

III. Жапониядағы қазіргі таңдағы тілдік жағдай.
III.I. Мемлекеттің тілге қатысты жүргізіп отырған тілдік саясаты.
III.II. Гайрайгоның қоғамда туғызып отырған қиындықтары мен
артықшылықтары.

Қорытынды.
Кіріспе
Әлем тілдерінің ішінде лексикасы тек өзіндік сөздермен шектелген тілдер
болуы мүмкін емес. Тіл де тірі ағза сияқты тоқтаусыз даму барысында болып,
сөздік қорын басқа тілдерден сөздер алу есебінен толықтырып отырады. Бұл
құбылыс әртүрлі халықтардың бір-бірімен саяси, cауда- экономикалық
байланысқа түсулерінің нәтижесінде жүріп отырады.
Жалпы алғанда, кірме сөздер әрбір тілдің лексикасының белгілі бір үлесін
алады. Олардың кейбіреулері өзінің ұлттық бояуын жоғалтып,жаңа тілге жат
болып сезілмей, сол тілге сіңіп кетеді де, қалғандары фонетикалық,
грамматикалық немесе семантикалық ерекшеліктерін жоғалтып, оқшауланып,
бөтендігі сезіліп тұрады.
Әдетте, көп тілдердің лексикасы екі қабаттан тұрады: өз сөздері және басқа
тілден енген сөздер.Бірақ жапон тілінде лексиканың осындай үш қабаты
қалыптасқан: жапон тілінің төл сөздері, қытай тілінен енген сөздер және
соңғы ғасырларда әртүрлі тілдерден, басым бөлігі еуропа тілдерінен енген
сөздер. Әр қабаттың шекарасы басқа тілдерге қарағанда айқын сезіліп тұрады:
қатардағы жапондық көпшілік сөздердің қай топқа жататынын еш қиындықсыз
атап бере алады.
Кангоның негізгі бөлігі жапон тіліне VII-XIIIғғ. келген еді, бірақ осы
топқа жататын лексикалық бірліктердің көбі қытайлық түбірлерден Жапонияның
өзінде біршама кейінгі уақытта қалыптасты. Ал ең алғашқы гайрайго жапон
тілінен XVI-XVIIғғ. португалдық және испандық миссионерлермен, сондай-ақ
XVII-XIXғғ. голландтық саудагерлермен қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде
пайда болды, бірақ бұл топтағы сөздердің көпшілігі басқа батыс тілдерінен,
ең алдымен ағылшын тілінен соңғы 150 жыл ішінде енді. Дегенмен де жапон
тілі қазір де белсенді түрде жаңа гайрайго сөздерді бірінен соң бірі
қабылдауда.
Ваго – бұл жапондық лексиканың ең негізгі компоненті, жалпы алғанда осы
сөздер жиі қолданылуымен ерекшеленеді де барлық стиль және жанр
үлгілерінде кездеседі, бірақ ауызекі тілде олардың алатын үлесі ең жоғары.
Бұл топқа hi (күн), tsuki (ай), ookii (үлкен), manabu (үйрену)
сөздері мысал бола алады.
Канго болса, ең алдымен жазбаша стильге тән: дәл осы сөздер Жапониядағы
өткен ғасырдың екінші жартысында қарқынды түрде жүрген қазіргі
жаратылыстану және гуманитарлы ғылымдардың терминологиялық жүйесінің
қалыптасуына негізгі қор болды. Канго мысалдары ретінде taiyo: (күн,
астрономиялық атау ретінде),ichigatsu (қаңтар), nigatsu (ақпан),
sangatsu (наурыз), daigaku (университет) лексемаларын атап өтуге
болады. Егер жапон тілінің негізгі сөздік қорында сандық жағынан ваго
басым болса, жалпы сөздік қорда (сирек қолданылатын сөздер мен арнайы
сөздерді қоса алғанда) алғашқы орынды канго алады: үлкен сөздіктерде
олардың алатын үлесі 50%-дан кем емес. Гайрайгоға келетін болсақ бұл
топтың лексикасы ең алдымен модернизация құбылысымен байланысты; гайрайго
арасында ғылыми-техникалық терминдар көп (kompyu:ta - компьютер, purinta -
принтер, sofuto – программалық жабдықтау), бірақ бұл сөздердің ең көп
қамтитын салалары - спорт, ойын-сауық (ge:mu - ойын, әсіресе компьютерлік
ойындарға көп қолданылады; tare:nto – атақты телебағдарлама жүргізушісі),
сонымен қатар гайрайго экспрессивті ауызекі лексикада да қолданылады
(okke, жазылуы OK; bi:efu, дос жігіт мағынасында, жазылуы BF)

Зерттеу жұмысының өзектілігі

Міне, XXI- ғасыр табалдырығын аттағалы жеті жылдай уақыт өтті.Өткен
ғасыр технологиялар мен ғылымның жоғары қарқынмен дамып, ғылыми- техникалық
төңкерістің орын алуымен ерекшеленді.Сонымен қатар өткен ғасырда әлемнің
азулы мемлекеттері өздерінің позизицияларын айқындап, халықаралық аренада
манызды саяси, экономикалық жетістіктерге жетті.
Осындай мемлекеттердің бірі- Азия құрлығының көшбасшы елі Жапония
мемлекеті.Ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейін экономикасы құлдырап шықса
да, одан кейінгі 40-50 жыл ішінде өз күшімен әлемдегі алдыңғы қатарлы
мемлекеттер санатына қосылып, өзінің күштілігін дәлелдеп берді. Бұл
мемлекеттің даму ерекшелігі даму барысында батыстық технология мен ғылым
жетістіктерін пайдалана отырып, оларды әрі қарай дамытып, соған қарамастан
өз мәдениетін қазіргі ұрпаққа сол күйі жеткізгендігінде.Оның ғасырлар бойы
жинаған мәдениеті, әдебиеті, өнері, тілі кімді болса да бей-жай
қалдырмайды. Жапон тілі БҰҰ ресми алты тілінің қатарына енбесе де, оны
үйренуге қызығушылық танытып отырған адамдар саны күн санап өсуде, бұл
жағдай осы елмен арадағы байланыстарды нығайту, оның халқының мәдениетін,
рухани болмысын, психологиясын танып білуге деген құштарлықтан туындап
отыр. Мен өз басым 4 жыл жапон тілін оқысам да, оның қыр-сырына толық қанып
біттім деп айта алмаймын. Жапон тілін үйрену барысында мен өзім үшін
көптеген жаңалықтар аштым.Бұл тілдің ерекшңліктерін түсіну үшін оның
қалыптасу тарихымен танысқан абзал деп ойлаймын. Жалпы, жапон тілінің
қандай тілдер тобына жататындығы әлі анықталып болған жоқ.Көпке дейін ол
тілдердің генеалогиялық классификациясында оқшаулаңған күйі тұрып, бізге
белгілі тілдік топтардың ешқайсысына да жатқызылған жоқ. Бірақ соңғы
онжылдықтардағы зерттеулер нәтижесінде жапон тілі корей тілінің туысы
екендігі және олардың құрамына түркі, моңғол және тұңғыс-маньчжур тілдері
кіретін алтайлық тілдер тобына жататындығын айқындай түскендей. Яғни, жапон
тілі Жапон аралдарына біздің заманымызға дейін көп жылдар бұрын Азия
құрлығынан қоныс аударған тұрғындардың тілі негізінде қалыптасты деп айтуға
толық негіз бар. Бірақ, кейбір белгілерімен жапон тілі Жапонияның жоғарыда
аталған қоныс аудурушылардан да бұрын мекен еткен тұрғындар сөйлеген
австронезиялық(басқаша айтқанда малайлық-полинезиялық ) тілдер тобының
біріне жақын болып келеді.
Көп ғасырлар бойы жапон тілі қытай тілінің ықпалымен дамып отырды. Бірақ,
осыған қарамастан бұл екі тіл туыс болып табылмайды.
Этимологиялық көзқарас тұрғысынан жапон тілінің лексикасы үш үлкен топқа
бөлінеді: wago, яғни жапон тілінің төл сөздері, kango- қытай тілінен енген
сөздер және үшінші топ gairaigo- басқа тілдерден енген сөздер.Бұл сөздер,
әсіресе олардың ішіндегі американизмдер жапондық лексиканың едәуір бөлігін
қамтып отыр. Олар көп жағдайда басқаша аталуы мүмкін емес реалияларды атау
үшін қолданылады. Бірақ соңғы онжылдықтарда жапондық газеттер, журналдар
және лингвистикалық басылымдарда жапон тілінде гайрайгоның алатын үлесінің
өсіп келе жатқандығы, әсіресе мүлдем қажет емес американизмдердің
мөлшерден тыс артып кеткендігіне байланысты арыздар көбейе түсуде. Яғни,
басқаша айтқанда осы жұмыстың тақырыбына арқау болып отырған гайрайго
айналасында қазіргі таңда Жапон қоғамында көптеген дау-дамайлар өрбіп
отыр. Олардың негізі бар ма? Осындай пікірді ұстанатын адамдарды осылай
ойлауға не итермелеп отыр?
Міне, осындай тәрізді мәселелерге байланысты бұл тақырыпты зерттеудің
маңыздылығы арта түседі.

Зерттеу жұмысының мақсаты

Гайрагоның жапон тіліне қаншалықты дәрежеде қажет екенін анықтау, оның
тудырып отырған алаңдатушылықтарының негізінде жатқан себептерді анықтаумен
қатар осы топтағы сөздердің артықшылықтарын қарастыру
Жапониядағы қазіргі тілдік жағдайға сараптама жасап, оған баға беру

Жұмысты зерттеудің міндеттері

Жоғарыда аталған мақсаттарға жету үшін мынандай міндеттерді шешу көзделіп
отыр:
Жапон тілінің лексикасының қалыптасуының алғышарттары мен оның даму
барысына тоқталу
Жапон тілінің өткені мен болашағына талдау жасау

Зерттеу жұмысының нысаны
Жапон тіліндегі сөздік қордың шамамен 10% құрап отырған кірме сөздер тобы-
гайрайгон және олардың қолданылу ерекшеліктері

Зерттеу әдісі мен дереккөздері
Бітіру жұмысының теориялық негіздерін орыс, жапон және ағылшын тіліндегі
еңбектер құрады. Атап айтсам, жазу барысында маған В.М.Алпатовтың
Япония:язык и общество деген еңбегінің тигізген септігі зор болды.Одан
алынған мәліметтер осы жұмыстың барлық тарауларында кездеседі десек те
болады.Сонымен қатар атамай кетуге болмайтын тағы да бір әдебиет- Оосима
Кимие деген ғалымның Gairaigo usage in Japan: From Cultural Controversy
to a New Analitical Framework атты ағылшын тіліндегі еңбегі. Бұл кітап
жеңіл, ұғымды тілмен жазылғандықтан,ондағы мәліметтерді I-тараудың II-
тараушасын, II-тараудың I-тараушасын және III-тараудың II-тараушасын жазуда
пайдаландым. Статистикалық мәліметтер алуда Мемлекеттік ана тілін зерттеу
институтының айтулы ғалымдары Амано Юукити, Торикаи Кумико, Митиура
Тосихико мен Сугито Сэйдзю бастаған топтынжүргізіп отырған зерттеулері
нәтижесінде жинақталған жапон тіліндегі Gairaigo to gendai shyakai
еңбегін пайдаландым,
Сондай-ақ қосымша дерек көздері ретінде интернеттегі www.wikipedia.org,
www.kokken.go.jp сайттарын пйдаландым.

Ғылыми жаңалықтары мен практикалық маңыздылығы.

Жапон тілін үйрену, игеру барысында студенттер кірме сөздерге арналған
жапон алфавиті – катаканамен танысқаннан бастап оқу процесінде үнемі
гайрайгомен кездесіп отырады. Ол жайлы мәліметтер қазақ тілінде жоқтың қасы
десе де болады. Осы жағдай бұл жұмыстың практикалық маңыздылығын арттыра
түседі.

Зерттеу жұмысының құрылымы

Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері берілген жұмыстың құрылымын анықтады.
Бітіру жұмысы кіріспеден, әрқайсысы екі тараушадан тұратын үш бөлімнен,
қорытындыдан, қосымша мәліметтерден,сілтемелерден және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады. Өз кезегінде бірінші бөлімде жапон тіліне
негізінен алғанда батыс тілдерінен енген сөздер тобы – гайрайгоның өз
алдына жеке лексикалық топ болып қалыптасуының алғышарттары қарастырылса,
екінші бөлімге арқау болған мәселе – лингвистикалық тұрғыда гайрайгоның
семантикалық және фонетикалық жағынан жіктелуі. Соңғы, үшінші бөлімде
Жапониядағы қазіргі тілдік жағдай мен соған байланысты мемлекет жүргізіп
отырған тілдік саясаттың негізгі бағыттары қарастырылған.

Негізгі бөлім

Гайрайгоны басқа жапон сөздерінен ең алдымен ерекшелендіріп тұратыны –
олардың катаканамен жазылуы. Ауызекі тілде гайрайго қатарындағы сөздердің
көпшілігі әдеттегі жапон сөздеріне тән емес ерекше фонетикалық қалпымен
ерекшеленіп, назар аудартады. Жапонияда бұл сөздерді басқа сөздерден
ажырата білуге балабақша кезінен үйретеді, алдымен оларға катаканамен
жазылатын сөздер ретінде ғана түсіндірме беріліп, орта мектепте ғана
олардың пайда болу тарихынан мағлұмат берілеі.

Енді осы мәселеге, яғни гайрайгоның тарихына көз жүгіртсек, бұл топтағы
сөздер пайда болу уақыты және жапон тіліндегі үлесі бойынша үш топқа
бөлінеді. Алғашқы топ – жапондықтардың еуропалықтармен қарым-қатынасы
орнаған кезеңі XVI-XVIII ғғ. енген лексемалар. Бұл сөздердің үш топтың
ішінде алатын үлесі ең төмен. Негізінен олар - голланд және португал
тілінен енген сөздер. Жапония тарихынан білетініміздей XVI ғ. соңы –

XVII ғ.басында португалдық миссионерлермен және саудагерлермен тығыз қарым-
қатынаста болған Жапонияның “жабық есік” саясаты орнағаннан кейін
еуропалық елдердің ішінен тек Голландиямен ғана кішігірім байланыстары
болған. Бұл кезеңде енген лексикаға сипаттама берер болсақ, ол – Жапонияда
бұрын-соңды белгісіз болған материалдық мәдениет заттарының атаулары:
португалдық пан (нан), табако (табак) сөздері және т.б; голландтық
би:ру (сыра), ко:хи (кофе), гарасу (әйнек) сөздері жіне т.б. Бұл
сөздердің шет тілдік сөздер екені катаканамен жазылатындығы болмаса
минималды дәрежеде сезіледі. Тіпті кейбір сөздердің катаканамен жазылуы
міндетті емес: “табако” (темекі) сөзінің иероглифтермен берілуі үйреншікті
жайт (мағынасы бойынша сәйкестендіріліп таңдалынған “түтінді шот”),
хираганамен ажзылуы да кездеседі; “ко:хи” (кофе) фонетикалық жағынан
сәйкестендіріліп атңдалынған иероглифтармен берілуі де – кең таралған
жағдай. Бірақ бұл жазылулар ескірген болып саналады. Дегенмен де кейбір
кафелердің меню (мәзір) және жарнамаларында екі екі иероглиф та минимумға
енбесе де, кофе сөзінің кандзимен берілуі кең таралған. Осындай сияқты
реалиялар жапон тұрмысының ажырамас бөлігіне айналғалы біраз уақыт өтті.
Оларды жазба тілде ------------------- басқа амалдары жоқ, тіпті нағыз
туристердің өздері де бұл сөздерді тілдік қордан алып тастау деген мәселені
көтермеген болатын. Кейбір жағдайларда бұндай гайрайго спецификалық
жапондық реалияларды білдіреді: тэмпура - жапондық тағам атауы (әдетте
иероглифтармен беріледі), бірақ түп негізі португал тілінің tempero сөзінде
жатыр.

Сол кезеңнен енген гайрайго ішіндегі лексиканың екі класы ғана нақтылы
лексика шеңберіне енбейді: негізінен христиандыққа тыйым салынған XVII ғ.
кейін жойылып кеткен христиандық лексика мен XVIII ғ.-XIX ғ. басы
аралығында голланд тілінен енген кейбір медициналық терминдер (медицина
батыс кітаптарының оқылуына рұқсат берілген аздаған саланың бірі болатын):
корэра (холера) және т.б.

Бірақ медициналық терминдердің көпшілігі жапон тіліне тән аударылып отырды.

Гайрайгоның екінші тобын 1867-1868 жж. Буржуазиялық революциядан кейін
енген сөздер құрайды (көпшілігі XIX ғ. соңы – XX ғ. I ж). Бұл кезеңдегі
гайрайго саны күрт көбейіп кетті.Аракава Собэй деген ғалымның келтірген
мәліметі бойынша 1931 жылға қарай тек ағылшын тілінен ғана енген

30-40 жж. милитаристік Жапонияның басқарушы топтарыкірме сөздердің енуін
шектеу саясатын ұстанады да, ал соғыс жылдары неміс және итальян тілдерінен
басқа тілдерден кірме сөздердің енуіне тыйым салады.

XIX ғ. II ж - XX ғ. I ж. ерекшелігі – кірме сөздердің көптеген тілдерден
келуі. Басты орында ағылшын тілінің американдық үлгісі болса, жапон тілін
жаңа сөздермен толыөтыруда неміс, француз тілдері және ағылшын тілінің
британдық үлгісінде маңызды орын алды. Кейбір салаларда белгілі бір тілдің
ғана ықпалы байқалып отыратын еді. Мысалы, неміс тілі медицина саласында
үстем болды: осы күнге дейін немістің Typhus сөзінен шыққан тифусу (тиф)
сөзі, немістің Puls сөзінен пайда болған пурусу (пульс) сөздері
қолданылып келеді, неміс тілінен енген басқа да медициналық терминдерді
тқменг ікестеден көруге болады:

Жапонша (рāмадзу) Немісше Мағынасы
Adorenarin Adrenalin Адреналин
Arerugī Allergic Аллергия
Asupirin Aspirin Аспирин
Bīrusu Virus Вирус
Gipusu Gips Гипс
Herupesu Herpes Герпес (ұшық)
Horumon Hormon Гормон
Jipirisu Syphilis Сифилис
Kapuseru Kapsel Капсула
Kariesu Karies Кариес
Nicochin Nikotin Никотин
Ope Operation Операция
Rentogen Rőntgen Рентген
Ryūmachi Rheumatismus Ревматизм
Yōdo Iod Йод

Басқа да неміс сөздерін мысалға келтіретін болсақ, идэороги идеология
және мағынасы ауытқыған орубайто (уақытша қосымша жұмыс немесе осындай
жұмысты тақарып жүрген адам) сөзін, enerugī (энергия), tēma (топик,
тақырып) сөздерін жапондықтар жиі қолданады.

Жапон тіліне көп сөз сыйлаған тілдердің бірі – француз тілі. Бұл тілден
енген сөздер көп жағадйда сән саласын және тағам индустриясын қамтиды. Оған
біз төмендегі кестеге қарап көзіміз жетеді:

Жапонша дыбысталуы Французша Мағынасы
Akusesowarisuto Accessoiriste ---------
Butikku Boutique Бутик
Dekorute Decolletee Декольте
Jirē Gilet Жилет (күртеше)
Kuchurie Courturier Кутюрье
Zubon Jupon Шалбар
Rōpu Rope Көйлек
Potēju potage Пюре-суп

Ағылшын тілінің британдық үлгісінен енген сөздер қатарында posuto - почиа
жәшігі (post) , borē (ағылшынның volley) сияқты теннис термині (бір қызығы,
американдық үлгідегі воллейбол сөзі “bore” емес, “bare” деп басталады:
barēboru). Бұл терминдердің жапон тіліне американдық ағылшын тілінен емес,
британдық ағылшын тілінен келуінің себебі – теннис пен почта қызметі
құралының Жапонияға Америка емес, Англиядан келуінде.

Жалпы, соғысқа дейін енген гайрайго лексикалық тұрғыдан әртүрлі болып
келеді, негізіненоның ішінде мәдени лексика үлкен орын алады (нақтылы да,
абстрактылы да). Бірақ сол кездегі сөздік қордың гайрайгомен толықтырылып
отыруы жаңа ұғымдарды кангоға дәл аудару әдісімен бәсеке ретінде қатар
жүріп отырды. Алғашқы кездері соңғы аталған әдіс көп пайдаланылып жүрді.
Мысалы, Жапонияда газеттер пайда болғаннан кейін алғашында оларды газэтто
деп атаса, кейінірек бұл сөздің орнына канго тіліндегі симбун сөзі келді.
Ол әлі күнге дейін жапон лексикасында нық орнығып , кеңінен қолданылып
келеді.

Қоғамдық-саяси және ғылыми-техникалық лексика көбінесе жапон тіліне дәл
аудару әдісі арқылы жасалып отырды. Бірақ жапон тіліне енген сөздердің
барлығы бұл ережеге бағынып отырды дей алмаймыз: бейорганикалық химия
терминологиясы негізінен кангоға аударылып отырса, термин атауы заттың
эформуласымен тығыз байланыста болатын органикалық химияның арнайы
терминологиясы алғашқы кезден-ақ гайрайго болды.

Соғыстан кейін гайрайгоның енуіне жасалған жасанды тосқауылдар бұзылып,
американ оккупациясы жапон тілінде жаңа сөздердің көбеюіне қолайлы жағдай
туғызды. Міне, осы кезден бастап жапон тіліне енген сөздер гайрайгоның
үшінші тобын өұрайды. Соғыстан кейін енген бұл сөздердің үлесі жалпы
гайрайго ішінде өте жоғары. Бұл сөздер қатары көбеюде. Дегенмен, 70 –
жылдардан бастап гайрагоның қарқынды көбею процесі белгілі бір тұрақтылыққа
келді дейді кейбір бақылаушылар. 1975-1985 жж. Жапон тіліне қосылған
гайрайго саны алдыңғы онжылдыққа қарағанда аз дейді. Бірақ жалпы гайрайго
дәл санын анықтау қиынға соғады.

Соғыстан кейінгі кезеңде енген кірме сөздердің ерекшелігі – олардың
түгелдей дерлік ағылшын тілінің американдық үлгісінен келуі. Оларды ағылшын
тілінің британдық үлгісін ғана білетін адамдарға түсініксіз фонетикалық
ерекшеліктері осы жағдаймен түсіндіріледі. Тіпті үшінші әлем елдерінің
реалиялары мен американдық емес жалқы есімдер көп жағдайда ағылшын тілінен
келеді.

Соғыстан кейінгі жылдары американизмдер шығу тегі бөлек гайрайгоны
жеткілікті дәрежеде алмастырып, олардың қолданыстан шығуына себеп болды.
Мысалы кровать ? мағынасында соғысқа дейін bed сөзінен шыққан beddo сөзі
мен неміс тіліндегі bett сөзінен шыққан betto сөздері бірдей дәрежеде
қолданылып келсе, қазір тіпті сичдай деген канго сөзін де ығыстырып келе
жатқан (бұл сөз ауруханадағы жататын орын және вагондағы ұйықтайтын орын
мағыналарында ғана қолданылып жүр) beddo сөзі ғана қалды. Неміс тілінен
енген медициналық терминдердің көпшілігі ағылшын терминдеріне ауыстырылды.
Бірақ, дегенмен де неміс терминдері медицина қызметкерлерінің кәсіби жаргон
? лексикасында нық орнығып алды; қазіргі Жапонияда онша танымал емес неміс
тілі Еуропада латын тілі қандай рөл атқарса, сондай дәрежеге жетті: кейде
рецепттердің? Неміс тілінде жазылатын сөздері болған.

Американдық ағылшын тілінің гайрайго ішінде алатын үлесінің үлкен
екендігіне қарамастан, ағылшын тілінің британдық үлгісінен енген гайрайго
жоқ деуге негіз жоқ. Тұтыну саласында ағылшын тілін басып озбағанмен де,
белгілі бір дәрежеде француз тілі де сұранысқа ие. Мысалы, Токиодағы бір
әмбебап дүкенінің аты – Purentān француз тілінің printemps (көктем)
сөзінен. Гайрайго бізде жапон тіліне батыс тілдерінен, яғни Батыс Еуропа
және Американың ықпалымен сол елдер сөйлейтін тілдерден келген сөздер деген
ассоциациялар туғызады. Дегенмен де, аздаған мөлшерде болса да жапон тілі
азиялық мемлекеттер – Корея, Қытай, Индонезия мемлекеттерінің тілінен енген
реалиялардың атауларымен де толығып отыр. Қытай тілі демекші, бұл жерде
ескерте кетерлік бір жайт, бұл тілден енген жаңа сөздер иероглифтерге
қатыссыз, яғни канго емес, гайрайгоға жатады: ra:men қытайлық Pekin -
Пекин (бұл сөз иероглифтермен жазылса да, бойынша оқылмайды).

Жапон тіліндегі гайрайго қатарында орыс тілінен енген сөздердің де бар
екенін атап өткен жөн (олардың арасында соғысқа дейінгі кезеңде тілге
еніп, қолданыла бастағандары бар). Бұлар - негізінен кеңестік қоғамдық
құрылысқа қатысты реалия атаулары: sepieto - кеңес, koruno:dzu -
колхоз; орыс халқының тұрмыс ерекшеліктеріне байланысты сөздер: kuwa:su -
квас, piroshiki - пирожки (бұлар екеуі де Жапонияда жасалады), petika -
орыс пеші (Жапонияда сахнаға қойылған Печка и колеса пьесасы жапон тіліне
Pechika-monogatori (пеш жөніндегі хикая) деп аударылған болатын).

Сөз жапон тілінде қолданыла бастағаннан кейін кейде сөз жапон тіліне сәл
өзгеше мағынамен енуі байқалады: supu:toniku сөзіне келер болсақ, ол 1957-
1959 жж. Ұшырылған үш жер серігінің біоеуін білдіреді (ал жалпы мағынадағы
жер серігі кангамен беріледі – drinko:eisei ).

XIX ғасырдағы орыс әдебиеті жапон прозасының қалыптасуына үлкен әсерін
тигізеді. Сол себептен жапон тіліндегі орыс тілінен енген сөздер сол
кезеңнің әдебиетіндегі идеялар мен мақсаттарға, ұғымдарға тікелей қатысты.
Төменде келтірілген мысалдар осы күнге дейін жеткен орыс тілінен енген
кірме сөздердің мысалдары болып табылады:

Жапонша (ромадзи) Орысша Мағынасы
Borishichi Борщ Борщ
Burinui Блины Құймақ
Ikura Икра Уылдырық
Kombināto Комбинат Комбинат,өнеркәсіптік
кешен,көппрофильді
кәсіпорын(КСРО-да пайда
болған)
Matoryōshika Матрешка Матрешка,орыс қуыршағы
Pechika Печка Пеш
Piroshiki Пирожки Пирожки- тағам түрі
Votoka Водка Арақ

Міне, біз қысқаша Жапонияның Еуропа елдерімен және сәйкесінше сол елдердің
тілдерімен қарым-қатынасқа түскен үш тарихи кезеңінде пайда болған
гайрайгоға тоқталып өттік. Әсіресе, Жапония II дүниежүзілік соғыстан
жеңіліс тапқаннан кейін, Жапон үкіметі тегі ағылшындық кірме сөздердің тіл
қатарына енуіне қарсылық білдірмей, қайта құптағандықтан, бұл кезеңнен
бастап елге? Сырттан келген сөздер жалпы, гайрайго ішінде әжептәуір үлкен
орын алып отыр. Сол себептен біз бұл гайрайгоға қатымты тарихи 3 кезеңнің
соңғысына көбірек тоқталдық. Ал енді осы III топтағы гайрайгоның көпшілігі
американизмдер екенін ескерсек, оның себебі неді жатыр? деген заңды сұрақ
туады.

Тарихқа үңілетін болсақ, II Дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ
әскері Жапонияда 100-ден астам база құрып, әр аймақтағы жапондықтар
американдық әскерге қызмет етуге жұмысқа алынды. Осындай жағдайда
жапондықтар күнделікті қызмет барысында ағылшын тілінің ықпалына түсіп
отырды. Тіпті, американдықтар базалардан тыс жерлерде де болып, сол
аймаққа, жергілікті халыққа өз ықпалын тигізіп отырды. Сонымен қатар, сол
кезеңдегі халықаралыө келісімдерде жапон тіліне аударылмаған күйіндегі
ағылшын сөздері көптеп кездесетін еді.

Бұл мысалдар гайрайгоның көбеюіне, жалпы дамуына, жапон тілінің ажырағысыз
бөлшегі ретінде қалыптасуына әсер еткен себептердің бір-екеуі ғана. Ал
гайрайго сияқты жапон қоғамында салмағы бар өзекті мәселеге айналып отырған
құбылысты жете түсіну үшін онымен басқа адамдарды таныс қылу үшін бір-екі
мысалмен ғана шектеліп қалуға болмайды. Бұл жағдайды, яғни ағылшын
тіліндегі сөздердің жапон тіліне көптеп келіп, қабылданып, жапондануын
түсіну үшін, терең ұғыну үшін, өткен ғасырдың екінші жартысында орын алған
Жапонияға қатысты сыртқы және ішкі саяси, мәдени, әлеуметтік-экономикалық
факторларға жүгінген дұрыс сияқты. Осы факторларды бөлек емес, кешенді
түрде құрастыру арқылы ғана біз гайрайгоның қалыптасуына алғышарттар бола
білген құбылыстарды толық меңгеріп, түсіне аламыз. Енді алғашымен
экономикалық факторларға көз жүгіртейік:

I. Экономикалық өзгеріс

1950 ж. Айырбастау бағамы 360 йен (АҚШ доллары)

1955 ж. Жапония ТСЖК-ға қосылады (Тарифтер және сауда жөніндегі келісім)

1958 ж. жапония сыртқы сауда ұйымы құрылады

1960 ж. Айырбастау бағамы 360 йен (АҚШ доллары)

1961 ж. Жапония-АҚШ бизнес-конференциясы өткізіледі

1964 ж. Жапония ОЕСД құрамына қосылады

1970? ж. Айырбастау бағамы 360 йен (АҚШ доллары)

1980 ж. Айырбастау бағамы 204 йен (АҚШ доллары)

1986 ж. Айырбастау бағамы 161 йен (АҚШ доллары)

1955 ж. қол қойылған сауда келісімінен кейін бизнесмендер (іскери адамдар)
шетелдіктермен жұмыс бабы бойынша орналасуы күшейіп, өнімдер импорты
өсуімен бірге, шет тілдік сөздер импорты да өспей қоймайды.

1955 ж. жалпы экспорт 723.8 млрд. йен, ал импорт 889.7 млрд. йенді құраса,
1996 ж. бұл көрсеткіштер сәйкесінше 44731.3 млрд. йен және 37993.4 млрд.
йенді құрады. Осы көрсеткіштен Жапонияның халықаралық сауда көлемінің 40
жыл ішінде қалай өскенін көреміз. Сауданың дамуы, жаңа технологияның дамуы
жапон тіліне жаңа сөздер әкелді.

Экономикалық жануарлар деген атауға ие болған жапондықтардан құралған
жапон мемлекеті II Дүниежүзілік соғыстан кейінгі 50 жыл ішінде әлемдегі
алдыңғы қатарлы экономикалық державалардың біріне айналды. Орташа кіріс
1951 ж. 16.332 йеннен 579.461 йенге көтерілді. Бұл дегеніңіз жапондықтар
енді шетелдік тауарларды сатып алуға қабілетті болып, шетелге саяхатқа
шығуға қаржылық жағынан мол мүмкіндікке ие болды деген сөз.

Енді жапон тіліне әсерін тигізбей қоймаған білім саласындағы II
Дүниежүзілік соғыстан кейін орын алған оқиғаларға қысқаша шолу жасайық.
1946 ж. АҚШ білім жүйесінде реформалар өткізді (жаңашылдық саясат).

1960 ж. Орта және жоғары мектептерде ағылшын тілі оқытылуға міндетт іпәнге
айналды.

1986 ж. Жапондық алмасу және оқыту бағдарламасы енгізілді.

Соғыстан кейін Жапонияда ағылшын тілінің маңызы жөніндегі пікірталастар
орын алып, оны Жапонияның ресми тілі дәрежесіне көтеру ұсыныстары
талқыланды. Бірақ бұған жол берілмей, дегенмен де ағылшын тілі орта және
жоғары мектептерде оқытылатын міндетті пәндердің біріне айналды.

Білім министрлігі ағылшын тілін оқытуды жетілдіру үшін Жапондық алмасу және
оқыту ассоциациясын құрады (JET-Japan Exchange and Teaching). Бұл
бағдарлама бойынша еңбек етіп жатқан ұстаздардың көпшіліг АҚШ-тан еді.
Жапонияның Білім Министрлігі және Бастауыш және Орта Білім Агенттігінің
ұсынған мәліметтері бойынша, 1997 жылы Жапонияда ағылшын тілін үйрету ісіне
5000 шетелдік ұстаз жұмылдырылған болатын. Халықаралық сауда-экономикалық,
саяси қатынастардың дамуымен бірге шетелге іскерлік іс-сапармен барып
(жекелей немесе жанұясымен), сол жерде бірнеше жылға қалып қалған жапон
жанұялары көбейді. Олардың балаларын kikoku-shijo деп атайтын еді. Олар
Жапонияға қайтқан кезде екәі тілде еркін сөйлейтін болып қайтатын еді.Шет
жерде 1 жылдан 3 жылға дейін болған жапондық 7-18 жас аралығындағы оқушылар
мен студенттер саны 1980 ж. 7731 болды. Бұл көрсеткіш 1989 ж. 10177 адамды
құраса,1990 ж.-12737 және 1992 ж. 13219 адамға жетті (Білім Министрлігі,
Білімді Қолдау Агенттігі, 1998).

1980 жылдан кейін Жапония экономикасының күшеюіне байланысты шет елге,
негізінен ағылшын тілін оқу мақсатында кеткен студенттер саны өсті.

1983 жылы тіл үйреті, іскерлік қабілеттерін шыңдау, техноллогия саласындағы
білімін жетілдіру мақсаттарымен шетелдерде 17320 студент білім алып жатты.
Бұл көрсеткіш жылдпн-жылға өсіп, 1991 жылы 121035 адамға жетті. Олардың 63%
Солтүстік Америкада, 19% Еуропада, 13% Азияда, 5% Океания елдерінде (Тынық
Мұхит аймағы елдерінде) білім алып жатты. (Білім Министрлігі, Халықаралық
оқу агенттігі, 1994).

Ендігі кезекте жапон қоғамына әртүрлі өзгерістер алып келген, соның ішінде
ұлттың жаңа болып есептелетін жапон халқының тілі – жапон тіліне өзгерістер
алып келген, яғни гайрайгоның өсуіне алып келген мәдени факторларға көз
салайық:

1953 жылы NHK телевидениесі қызмет көрсетуді бастады

1960 жылы түрлі-түсті теледидар дүниеге келді

1963 жылы ODA құрылды (Official Development Assistance)

1964 жылы телевизиялық кабель арқылы АҚШ-тың телебағдарламаларын көруге
мүмкіндік туды

1972 жылы Саппоро олимпиадасы

1972 жылы нарита Халықаралық әуежайы ашылды

Осындай мәдени, саяси, әлеуметтік, экономикалық факторлардың әсерінен
Жапония әлемде жүріп жатқан жаһандану процесіне бойлай еніп, халықаралық
сахнада үстем болып тұрған ағылшын тілінің ықпалына ұшырап отырды. Ағылшын
тілінің (әсіресе оның американдық үлгісінің) әсері жапондықтар тұрмысының
кез-келген саласынан сезіліп отырды.

1947 жылы Асахи газеті алғаш рет американдық Blondy (Блонди)
мультфилмін оқырмандар назарына ұсынды. 1963 жылдан бастап шетел
жаңалықтары және телебағдарламалары, фильмдері, сериалдары қалың көпшілікке
ұсынылып отырды. 1964 жылы Токио Олимпиада ойындары Жапония жұртшылығына
өте үлкен дәрежеде өз әсерін тигізді. Әлемнің ең мықты спортшылары жапондық
медиа арқылы көпшілікке белгілі болды. Осы уақыттан жапон тілінің қоры
спорт саласындағы кірме сөздермен толыға бастайды. Адамдар жаңа сөздерді
жаңалықтардын естіп, құлақтары үйреніп, өздері де күнделікті өмірлерінде
оларды бірте-бірте пайдалана бастады. Мысалы, Americano senshyuga janpu
(jump) ga sugoi (Американдық спортшылар секіруге шебер) деген сияқты
сөйлемдер бәріне де түсінікті болып, қолданыла бастады.

Міне, осындай сияқты жаңа кірме сөздер жапондықтардың өмірінің әртүрлі
саласын қамтып, қалың көпшілікпен қабылданып, кеңінен пайдаланылып жүрді,
пайдаланылып жатыр, болашақта да гайрайго қатарына жаңа сөздер қосылып
тұратынына еш күмәнымыз жоқ. Олар жапон тіліне ену барысында көп жағдайда
мағынасы жағынан да, дыбысталуы жағынан да жапонданып отырады.

Ендігі кезекте осы мәселелер мен гайрайго туғызған әлеуметтік-
лингвистикалық жағдайды қарастырайық.

Гайрайго саны жылдан-жылға көбейіп келеді. Бұған дәлел ретінде жапон
сөздіктерінің ішіндегі ең сенімді сөздіктердің бірі Kojien-нің 1955 жылғы
және 1991 жылғы басылымдарын салыстырып көрейік. Бұл сөздіктегі сөздердің
жалпы саны 22000.

Профессор Оошима олардағы А әрпінен басталатын сөздердің санын анықтаған.
Оның А әрпін таңдауының себебі – бұл әріптен басталатын сөздердің жалпы
алып тұрған көлемі қалған 4 дауысты (i, u, e, o) дыбыстан басталатын
сөздердің көлемінен әлдеқайда үлкенірек.Зерттеу нәтижесінде 1955 жылғы
басылымда А әрпінен басталатын 737 гайрайго бар екені анықталып, олар А-дан
басталатын барлық сөздердің 12.7% құраған. 1991 жылы бұл көрсеткіш
сәйкесінше 979 сөз болып, А-дан бастап барлық сөздердің 16.7% құраған:

1955 жылғы Kojien сөздігі А-дан басталатын сөздер 5824 сөз 100%

гайрайго 737 сөз 12.7%

Енді профессор Оошима осы 737 сөз 100%

213 сөз 28.9%

475 сөз 64.5%

21 сөз 2.8%

28 сөз 3.8%

Енді 1991 жылғы басылымнан алынған мәліметтреге зер салайық:

Kojien, 1991 жылғы басылым

А-дан басталатын сөздер 5914 100%

гайрайго 979 16.6%

Категория бойынша:

Гайрайго 979 100%

Жалқы есімдер 266 27.2%

Жалпы есімдер 671 68.9%

Етістіктер 17 1.7%

Қалғандары 25 2.6%

Kojien-дағы гайрайго- айн,араб, қытай, голланд, ағылшын, француз, неміс,
грек, итальян және корей тілінен енген сөздер.

Санақ жүргізу кезінде айн, корей немесе қытай тілінен шыққан, бірақ
хираганамен немесе иероглифтармен берілетін сқздер есепке алынған жоқ.
Себебі олар әлдеқашан ассимиляцияға ұшырап, қазір оларды біз жапонның төл
сөздерінен еш ажырата алмаймыз.

Kojien сөздігінің 1991 жылғы нұсқасындағы гайрайгоның кейбір мысалдарына
көз салайық:

Жалқы есімдер: Irving Washington Einshtein Albert America Ireland
ILO (International Labor Organization) IBM (International Business
Machine) Athene Alaska Abroham Aristoteles

Жалпы есімдер: art iron ameba idea academy account after-care
avec amateur aebeit aluminium album ammonic ensemple antenna
idol apartment animal avenue alarm alcochol

Етістіктер: appcal apprreach attack accelerate achieve announce
arrange act assist

Басқалары: about abnormal up under untouchable unfair unlucky
at home after ahead a mode ? allegro uncut encove ambitious
attractive aventure

Гайрайго ішінде тарихи тұлғалар, жерлер, компаниялар, ұйымдар және өнімдер
атауы сияқты жалқы есімдер 27.2% құрап отыр. Гайрайгоға жататын жалқы
есімдер мен жалпы есімдер жапондықтарға жаңа технология өнімдерге, жаңа
ұғымдарға ат беру үшін қажет. Олар бұл сөздердің жапонның өз сөздерін
алмастыру үшін емес, жапон тілдік қорын толықтыру қабылдайды. Етістіктер
мен сын есімдердің гайрайго ішінде алатын үлесі кішекнтай. Енді екі
сөздіктен алынған мәліметтерге сараптама жасап көрсек, А-дан басталатын
сөздердің жалпы саны 190 сөзге өскен (1955 жылы – 5924 сөз, 1991 жылы –
5914 сөз), ал ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер
Қазақ говорларындағы кірме сөздер
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары
Қазақ тіліндегі араб әдеби кірме сөздері
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер емлесі
Көркем проза тіліндегі кейбір кірме сөздердің қолданылуы
Көне түркі тіліндегі есім сөздер
Термин сөздер мен кәсіби сөздердің қолданылу ерекшеліктерін оқыту
Трансформаторлар және олардың қолданылу аймақтары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь