Жылқы – халық медицинасында

Жылқы өнімдерін қазақ тұрмысында әртүрлі ауруларды емдеуге кеңінен пайдаланады. «Жылқының сүті мен еті жақпаған ауру адам, сауықпайды, өледі» деген сөз халық арасында кең тараған. Жылқы өнімдерінің ішінде емге қолданылуы жағынан бірінші орында әрине, қымыз тұрады. Себебі қандай науқас болсын қазақ қымыздың тікелей емдігі болмаса да, ауырған адамды әлдендіру үшін негізгі емімен қатар қымыз беріп отырған. «Қымыз қырық түрлі дертке ем» дейді қазақ мақалы. Негізінде қымызбен өкпе (туберкулез) ауруын емдеу кең етек алған. «Көксаумен ауырған адамға, қайнатылған сиырдың, жылқының майын балға қосып ішкізеді. Мейлінше көп қымыз береді. Өкпесі ауырған адам жүрек майын шикілей аз-аздап жеуі керек». (І) Қымыздан басқа осы уақытқа дейін зерттелмей келе жатқан халық медицинасындағы ел арасынан жинастырған материалдарға сүйене отырып жылқының басқа да емдік өнімдері қарастырылды. Белінен шойырылып жүре алмай қалған адамды ту биенің терісіне түсіреді. Алдымен жаңа сойылған жылқының терісінің ішіне ерменді қайнатып құяды, сонан соң екі адам терінің екі жағынан ұстап бұрайды, бір адам сол мезетте ағаш тоқпақпен теріні тоқпақтайды, сонда тері қызып, ысиды, ыстық теріге науқасты жалаңаш күйінде денесін, басын ғана шығарып орап тастайды. Алдымен адамның денесі 15-20 минут шамасында қалтырап, қалшылдап тоңады, соңынан денесі қызып терлейді, біртіндеп теріге үйрене бастайды. Өстіп науқас адам 1,5-2 сағат тері ішінде жату қажет. Осылай 7 күнде 3 рет түседі, емдеу 21 күнге созылады, науқас осы уақыт ішінде жылы үйден шықпауы керек. Теріге түсудің екінші түрі – үш жылғы ту биенің терісіне күнара небәрі үш рет түсуге болады, одан әрі тері кеуіп, не иістеніп кетеді. (XVІ.) Аса қатерлі ауруларды емдеу үшін бірнеше жылқы сойылатын болған.
        
        Жылқы – халық медицинасында (5 бөлім)
Жылқы өнімдерін қазақ ... ... ... ... ... «Жылқының сүті мен еті жақпаған ауру адам, сауықпайды, өледі»
деген сөз халық арасында кең ... ... ... ... ... ... бірінші орында әрине, қымыз тұрады. Себебі қандай ... ... ... тікелей емдігі болмаса да, ауырған адамды әлдендіру
үшін негізгі емімен қатар қымыз беріп отырған. «Қымыз қырық ... ... ... ... ... ... қымызбен өкпе (туберкулез) ауруын емдеу
кең етек алған. «Көксаумен ауырған адамға, қайнатылған ... ... ... ... ... ... көп қымыз береді. Өкпесі ауырған адам
жүрек майын шикілей ... жеуі ... (І) ... басқа осы уақытқа
дейін зерттелмей келе жатқан ... ... ел ... ... ... отырып жылқының басқа да емдік өнімдері қарастырылды.
Белінен шойырылып жүре ... ... ... ту биенің терісіне түсіреді.
Алдымен жаңа сойылған жылқының терісінің ішіне ерменді қайнатып ... соң екі адам ... екі ... ... ... бір адам сол ... тоқпақпен теріні тоқпақтайды, сонда тері қызып, ... ... ... ... күйінде денесін, басын ғана шығарып орап тастайды. Алдымен
адамның денесі 15-20 минут шамасында қалтырап, ... ... ... ... терлейді, біртіндеп теріге үйрене бастайды. Өстіп науқас адам
1,5-2 сағат тері ішінде жату қажет. Осылай 7 күнде 3 рет ... ... ... ... ... осы ... ... жылы үйден шықпауы керек. ... ... түрі – үш ... ту ... ... ... небәрі үш рет
түсуге болады, одан әрі тері кеуіп, не иістеніп ... (XVІ.) Аса ... ... үшін ... ... сойылатын болған.
Сүзек науқасты жаңа сойылған ... ... ... ... ... ... сойып жіберіп қайтадан орайды. [3.62-б.]
Теріге ерменді қайнатып құю себебі, теріні ысытудың және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері дәлелдейді.
Жалпы, ермен қазақтың халық ... жиі ... ... ... ер ... ... ... мақалы. Теріге түсу тек шойырылманы
емес, денедегі бүкіл жел-тұзды айдап ... ... ... ... жаңа сойылған жылқы терісіне орап толғағын жеңілдеткен. [2.] Бел
шойырылып, шаншу қадалып, суық ... ... ... ... де түседі.
Адамды астына көң төсеп, шалқасынан жатқызады да, басынан басқа денесін
көңмен жауып тастайды. Белі ... ... ... жас ... булау
әдісі де кең қолданылған. Жас тезекті езіп ... ... ... ... ағаш астауға салып, үстін бір қабат жеңіл шүберекпен жабады.
Оның үстіне адамды ... ... ... ... ... жауып қояды. Осы
процесті үш рет қайталайды. (XVІІ) Қатпа, мешел (рахит) баланы тұмса ... бие) ... ... ... ішінде, басы ғана көрініп жатқан ... ... ... ... соң, ... ... аша ... Шуға орау уақыты
2 сағаттан кем болмауы керек. Осылай күнара 4-5 рет ... онан ... өзі де ... ... ... ... ... қазақ отбасыларында жылқының тобығын ... ... ... ... ... ... үш ... кепкен тобықты екі жағынан тесіп,
табаға қыздырып, ішіндегі ... ... ... ... үлкен адамның жағы
іссе (свинка) тобықты ортасынан шағып, суға қайнатып, буымен булайды.(ХІХ)
Буынын сары су алып ... ... ... ... жеріне жаңа сойылған
жылқының тазқарнын тартады. Қарын ішіндегі құрттар дененің сарысуын ... ... ... ... ... да ... ... қарағанда майдың ондай шипасы болмайды.
Жылқының қылымен үш нәрсені емдейді. ... ... ... аузы ... ... ... отқа күйген жеріне себеді. [2.] Мұны жазба деректер
де дәлелдейді. Шыққан сүйелді жылқы ... ... ... ... ... ... ... қалады. [4.144-б.] Қышыма (чесотка) болған адам
биенің жаңа сауған сүтіне түседі, не жылқы сүйегін ... ... ... жағады. Әйелдер шашы түсе берсе қымызға жуады. Асқазан ... ... ... аттың терін сығып алып ішеді, сонымен бірге бүйрек
майын да ... ... ... ... адам жүрек майын шикідей аз-
аздап жейді. Тұмау болған адамға семіз құлын немесе тайдың ... ... ... аш ... ... Науқас жарты күндей ас-су татпауы қажет, бұдан
соң құсып, әлсірейді, жөтелі басылып, жеңіл сезінеді. [45.] ... ... ... қатты қыздырған жылқы майын жағып емдейтін болған. [45.]
Адамның үсіген дене мүшелеріне жылқының майын жаққан. Үсіген жерге ... ... Cуық ... ... ... ... үсік ... мүшесін
қоян, қаз, жылқының іш майымен сылайды. ... ... ... ... сулана
бастаған кезде, ашытқы шекер, болмаса қамыстың басындағы үлпілдегін сеуіп
біраздан соң жылқы ... ... ... [60.] ... ... ит ... жылқы ұстайтын құрықтың жерге сүйретілген жағын тістететін болған.
Жылан шағып алған жағдайда жылан шаққан адам үш жыл ... ... үш ... ... ... «ем бол» деп ... [61.] Бұл ... түріне жатады. Жылқының жүрегін желіккен, көтеріліп ауырған адамға
ем қылады. (LXXXIV.)
Жылқының сиген жеріне шөп шықпайды дейді мәлімет ... ... ... шуаш иісі бар ... жылқының несебімен 3-4 рет аяғын жуғанда
құлан-таза жазылады. (LXX) Аузына жылан кіріп ... ... ... ... ... ... ... іріп-іріп түседі. Халық медицинасында
жылқының тері ... ... және ... ... шипа ... ... сырқаттардан құтқаратын әмбебап ем – жылқы тері деп ... ... ... ... ... келген аттың тоқым-терін тырысқақ
(холера) болып ауырған адамға ем және басқа да іш ... ... ... бес ... ... ... аттың терлігімен безгек адамды да
қымтап, емдеуге ... ... ... ... ... ... қара ... болып терлеген аттың терін ағаш қырғышпен қырып
алып, жинап, қылтамақ болып ауырған адамға ішкізген. ... тер ... ... ... ... өткізіп, әрлі-берлі қимылдатады. Қамшымен жасайтын
бұл емді бірнеше рет ... Тер ... ... ... ... ... ... жағдайлары болған. (LXХХІ) Ал, ... ... ... ... ... бір ... ... алып байлап қойғанда
жазылып кеткенін көзімізбен ... ... ... ... мал жоқ, оның
бар нәрсесі ем ғой деп айтылуы тегін емес.
«Қояншық ... ... ... ... ... ... ... ұстап алып
науқасқа беріп, науқас бақсының алдында ... ... ... ... екі ... шыбықты, болмаса қамыстарды шаншып, оған ескі киімнің
қиқымдарын іліп, әлем-жәлем етіп қуыршақ жасайды. ... соң ... ... ... ... оған жіңішке қалдық жіптерден ... іліп ... ... атты ... ... ... ... немесе пышақ шаншып қойып,
қобыз тартып жындарын шақырып, анда-санда науқастың бетіне, ... ... ... ... А.Т.), ... алақанымен ұрады, құшақтап өзінің
алақандарымен оның екі алақанын үш реттен ұрады, қанжар ... ... ... ... ... ... ... алатындай, қарнын жарып
тастайтындай қимылдар жасайды. Таң ата ... ... ... қу ... ... ... қоянды құшақтаған ауру артынан ереді, екеуі ауылдан
біршама ұзап 1 км жол жүреді. Сол ... ... ... қу ... ... да, ... ... үш рет айналдырып қолына береді, арқасынан
үш рет ұрып «көш, көш!» – деп айтып қоянды қоя береді. Қоян ... ... ... ... онан әрі ... болады, сонан соң өзі ауылға
қашады. Қуыршақ пен бас қалады. Науқас үйден бақсы екеуі ... ... ... ... бастап киіммен бүркеулі болады. [ТГ. № 48.]
Автордың көтеріліп ауырған адамды бақсының емдеуін ... ... ... ... ... байқалады. Енді осыған сараптама
жасайтын болсақ, алдымен «қояншық» сөзінің түбірі «қояннан» шыққаны ... ... ... ... ... қоян ... бекер емес.
Қуыршақ – жын, жүгенделген қу бас – ... ат. ... ... ... де, қоян ... ... қуып кете ... Ауырған адам айығады.
Мұны ауруды «көшіру» дейді.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Малшаруашылығы өнімдеріне шығарудың экономикасы3 бет
«жұмыс аттарын азықтандыру»24 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Автолиздің ерте мерзімдегі жылқы және қой еті өнімдерінің технологиясын дайындау62 бет
Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы сипаттама51 бет
Айғырды азықтандыру27 бет
Алтайдағы сақ мәдениеті100 бет
Амазонкалар7 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь