Шешендік өнер және шешен таланты

Шешендік өнердің табиғаты күрделі. Шешендік өнер туындыларын С.Сейфуллин «Билер сөздері» [1, 263-296 бб.] деп атады. Шешендік өнердің ерекшелігін, шешен тұлғасының даралығын, шешен болудың асқан қиындығын М.Т.Цицерон (б.з.д. І ғасыр) өте орнықты сипаттады [2,75-252;]. Онда бірнеше ғылым мен өнер салаларының өрнектері бар. Шешен таланты да ерекше талант. Шешен өз сөзін сұлу, келісті, әсерлі айтып қана қоймайды, дәлелді, негізді айтады, әділін айтады. Оның әр сөзі белгілі міндетті әділ шешуді көздеп айтылады. Шешен сөзінің мәнді, мағыналы, мазмұнды болуы туралы талаптар жүйесін негіздеген Аристотель [6], Цицерон [2], әл-Фараби [4] қағидаларының ғылыми және практикалық маңызы күні бүгінге дейін жоғары. Қандай жағдайда қандай нақты міндетті шешуді көздеп айтқанда да, шешеннің алдында басты бір ғана мақсат тұрады: өзі пікір айтатын жағдайдың терең шындығына жету, әр істің ақиқатын айту. Осы шындыққа, осы ақиқатқа тыңдаушыларының көзін жеткізу, осы шындыққа, осы ақиқатқа оларды қайткенде де иландыру, сендіру, көндіру. Осыдан келіп, шешендік сөздік өзіне тән стильдік ерекшеліктері, шешеннің шығармашылық тұлғасының, талантының даралығы қалыптасады. Шешен болам деген кісі ел мен жердің арғы-бергі тарихын, халықтың дәстүрлі дүниетанымын, әдет заңының салалары мен баптарын, билер дауының қисындарын, рухани құндылықтарын, сөз жүйесін, ойлау шиырларын, ділелдеу әдістерін, философияны, шешен өнерінің үлгілі кестелерін жете білуі шарт. Әлеумет өміріндегі шиеленіскен даулы жайлардың түйінін бір ауыз сөзбен шешу, дауылдай бұрқаған дауласушыларды бір ауыз сөзбен тоқтату сөз білемін дегендердің бәрінің қолынан келе бермеген. Мұндай ірі іске шешендік өнердің нағыз майталманы, өрен жүйрігі ғана тәуекел ете алған. Осы тұрғыдан келгенде, шешендік сөз ғылым мен өнердің тоғысуынан туатын шығармашылық құбылыс болып табылады. Ал шешенді бойында өнер мен ғылымның негіздері тең ұштасқан шығармашылық тұлға деп тануымызға тура келеді. Осы ерекшелік шешеннің шығармашылық еңбегінің басты сатыларының бәрінде көрініс табады. Шешеннің шығармашылық еңбегінің басты сатыларын, шартты түрде, былай белгілеуге болады:
а) қалыптасқан жағдайды пайымдау; ә) қалыптасқан жағдайға қатысты айтар түйінді сөзін ойлап табу; б) қалыптасқан жағдайға қатысты айтар сөзін жұртқа жеткізудің жолы мен жөнін, сәтін анықтау, в) қалыптасқан жағдайға қатысты айтар сөзін жұртқа жеткізудің жүйесін, бірден-бір тиімді тілдік бейнелеу құралдарын таңдап алу; г) қалыптасқан жағдайға қатысты көңілде пісіп-жетілген ойды тыңдаушылардың ойын тербетіп, бойын балқытып айтып шығу.
Шешеннің шығармашылық еңбегінің осы сатыларының әрқайсысына тән талаптарды орындау шешеннен терең білімді, мол өмірлік тәжірибені, талантты талап етеді. Ж.Дәдебаевтың пікірі бойынша, шешен өз мақсатына жету үшін оған «тума талант, білім мен білік бірдей қажет» [5, 50 б]. Біздіңше, шешеннің шығармашылық тұлғасына тән қасиеттер қатарында мыналарды айрықша атап көрсеткен дұрыс: а) терең білім; ә) мол тәжірибе; б) табиғи талант; в) азаматтық ұстаным. Осылардың бірінен тайған жағдайда, шешеннің өнері өрге аспайды. Шешеннің азаматтық ұстанымы әділеттілікке негізделеді. Қандай қиындықта да ол хақ жолынан, әділеттіліктен таймауға тиісті. Осы орайда Едіге бидің мына сөзінде үлкен ғибрат бар деп қабылдауымызға болады: «Енді мен көпке бармаймын. Өмірімде бір ауыз сөз өтірік айтқан емес едім, мына ақсақал осы көптің алдында құры қайтса, тауы шағылып, ажары мұқалып қалады ғой деп айтып едім» [6, 72]. Едіге би бір дауда билік айтқанда, бұрыннан ұстанып келе жатқан азаматтық ұстанымынан осылай тайған екен. Айтқанындай, Едіге би осыдан көп ұзамай қайтыс болады.
Шығармашылық тұлғалар арасында өз еңбегінде шындықтан аттайтын авторлар болатыны рас. Бірақ олардың ақыры мұндай болып бітпейді. Ал шешендік өнерде олай емес. Шешеннің шығармашылық тұлғасына тән айрықша қасиеттің негізі әділеттілікке негізделеді деуіміздің себебі осында.
Айтылған жайлардан шешендік өнердің өзіне тән ерекшеліктері, шешеннің шығармашылық тұлғасына тән даралық сыры біршама айқындала түседі.
1 Сейфуллин С. Билер сөздері // Сейфуллин С. Шығармалары. Алты томдық. - ҮІ том. – Алматы: Жазушы, 1964. – 188-191 бб.
2 Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. – М.: Наука, 1972. – 472 c.
3 Аристотль. Риторика // Аристотель и античная литература. – М.: Наука, 1978. – С. 164-229.
4 Аль-Фараби. Риторика // Аль-Фараби. Логические трактаты. – Алма-Ата: Наука, 1975. – С. 439-526.
5 Дәдебаев Ж. Бөлтірік Әлменұлы және қазақ шешендік өнері. - Алматы: Қазақ университеті,1996. – 222 б.
6 Көпеев М.Ж. Екі томдық. ІІ том. Алматы: Ғылым, 1992. – 224 б.
7 Байтұрсынұлы А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. - 320 б.
8 Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. - Екінші том. Сөз өнері. - Алматы: Санат, 2003. – 528 б.
        
        С.М.ШОРМАҚОВА
ШЕШЕНДІК ӨНЕР ЖӘНЕ ШЕШЕН ТАЛАНТЫ
Шешендік өнердің табиғаты күрделі. Шешендік өнер туындыларын С.Сейфуллин
«Билер ... [1, 263-296 бб.] деп ... ... ... ... ... даралығын, шешен болудың асқан қиындығын М.Т.Цицерон
(б.з.д. І ... өте ... ... ... Онда ... ... мен
өнер салаларының өрнектері бар. Шешен таланты да ерекше талант. Шешен өз
сөзін сұлу, келісті, әсерлі айтып қана ... ... ... ... ... Оның әр сөзі белгілі міндетті әділ шешуді көздеп айтылады.
Шешен сөзінің мәнді, ... ... ... туралы талаптар жүйесін
негіздеген Аристотель [6], Цицерон [2], ... [4] ... ... практикалық маңызы күні бүгінге дейін жоғары. ... ... ... ... ... ... айтқанда да, шешеннің алдында басты бір ғана
мақсат тұрады: өзі ... ... ... ... ... жету, әр істің
ақиқатын айту. Осы шындыққа, осы ... ... ... жеткізу,
осы шындыққа, осы ақиқатқа оларды қайткенде де иландыру, сендіру, көндіру.
Осыдан келіп, шешендік сөздік өзіне тән ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Шешен болам деген
кісі ел мен жердің арғы-бергі тарихын, халықтың ... ... ... ... мен баптарын, билер дауының қисындарын, рухани
құндылықтарын, сөз ... ... ... ... ... ... ... үлгілі кестелерін жете білуі шарт. Әлеумет
өміріндегі шиеленіскен даулы жайлардың ... бір ауыз ... ... ... дауласушыларды бір ауыз сөзбен ... сөз ... ... ... келе ... Мұндай ірі іске шешендік өнердің
нағыз майталманы, өрен ... ғана ... ете ... Осы ... ... сөз ... мен ... тоғысуынан туатын шығармашылық
құбылыс болып табылады. Ал шешенді бойында өнер мен ғылымның негіздері тең
ұштасқан шығармашылық ... деп ... тура ... Осы ... ... ... ... сатыларының бәрінде көрініс табады.
Шешеннің шығармашылық ... ... ... ... ... ... болады:
а) қалыптасқан жағдайды пайымдау; ә) қалыптасқан жағдайға қатысты
айтар түйінді сөзін ойлап табу; б) ... ... ... ... ... ... жолы мен жөнін, сәтін анықтау, в) ... ... ... сөзін жұртқа жеткізудің жүйесін, бірден-бір тиімді ... ... ... алу; г) ... жағдайға қатысты көңілде
пісіп-жетілген ойды тыңдаушылардың ойын тербетіп, бойын балқытып айтып
шығу.
Шешеннің ... ... осы ... әрқайсысына тән
талаптарды орындау шешеннен терең ... мол ... ... ... ... Ж.Дәдебаевтың пікірі бойынша, шешен өз мақсатына жету үшін
оған «тума талант, білім мен білік ... ... [5, 50 б]. ... ... тұлғасына тән қасиеттер қатарында мыналарды айрықша
атап көрсеткен дұрыс: а) терең білім; ә) мол тәжірибе; б) ... ... ... ұстаным. Осылардың бірінен тайған жағдайда, шешеннің өнері ... ... ... ұстанымы әділеттілікке негізделеді. Қандай
қиындықта да ол хақ жолынан, әділеттіліктен таймауға тиісті. Осы ... ... мына ... ... ғибрат бар деп қабылдауымызға болады: «Енді
мен көпке ... ... бір ауыз сөз ... ... емес ... ... осы көптің алдында құры қайтса, тауы шағылып, ажары мұқалып ... деп ... ... [6, 72]. Едіге би бір дауда билік айтқанда, бұрыннан
ұстанып келе жатқан азаматтық ұстанымынан осылай ... ... ... би осыдан көп ұзамай қайтыс болады.
Шығармашылық тұлғалар арасында өз еңбегінде шындықтан аттайтын авторлар
болатыны рас. Бірақ олардың ақыры мұндай ... ... Ал ... ... емес. Шешеннің шығармашылық тұлғасына тән айрықша қасиеттің негізі
әділеттілікке негізделеді ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктері, шешеннің
шығармашылық тұлғасына тән ... сыры ... ... ... ... ... оның сөзі ... айшықталады. Ал сөздің жақсы
не жаман болмағы, орында не орынсыз ... ... не ... ... ... ... ... Тыңдаушы тараптар шешеннің сөзін «жақсы»,
«орынды», «дұрыс» деп тануына қол жеткізу ... үшін ... ... Ал ... ... не ... ... не орынсыз, дұрыс не бұрыс болмайды.
Сөздің жақсы, орынды, дұрыс болмағы ондағы ... ... ... ... Егер ... ой жаман, орынсыз, бұрыс болатын болса, онда сөз де
жақсы, орынды, дұрыс бола ... ... Осы ... шешендік өнердегі мазмұн
мен пішін туралы ой туады. Жоғарыдағы ойларды жинақтап ... ... ... ... ... ... оның ... мен пішінінің
арасындағы бірлік пен тұтастықтың ... ... ... ... ... ... мен болмысын танытатын факторлар қатарында ойдың
терең мағыналылығы, шешендік шешімнің негізділігі, дәлелділігі, әсерлілігі
ерекше ... ... ... оның тіл қолданысынан да көп сырды тануға
болады. Шешеннің тілінің қуаты, тапқырлығы болмаса, ол, ... ... ... ... ... ... жете ... Аристотель тілдік
көркемдеу құралдарына, тілді ажарлау тәсілдеріне ерекше көңіл ... ... сөз ... ... ... екі ... бар: оның бірі – тілдің
айқындығы, екіншісі – тілдің сәулеттілігі [3, 170]. Анық ... ... ... ... ... ... де, ... қойылатын талап осындай.
Аристотельдің айтып отырғаны жай, ауызекі сөйлеудегі айқындық емес, көркем
тілдің ... ... ... ... ... [7],
З.Қабдоловтың [8] пікірлері де осындай. Көркем поэтикалық тілмен мінсіз
сөйлеу ... ... келе ... ... ... тілдің айқындығы,
поэтикалық тілдің анықтығы туралы қағиданың негізінде көркем ... ... ... анықтығы туралы желілі ұстаным бар ... ... ... анық та ... ой айту – нағыз шешеннің
талантына бітетін ерекше ... ... ... ... ... шешеннің
шығармашылық болмысына тән стильдік ерекшеліктердің қырлары белгілі болады.
Шығармашылық барда көркемдік ойлау бар. ... ... ... ... қайдан болсын. Шешендер ... ... ... ... - ... биік ... Олай болса, көркемдікті шешендік
сөздердің бар болмысынан, барша күйінен, ... ... ... ... көркемдік болмаған жерде шығармашылық жоқ. Ал шығармашылық жоқ
жерде шешендік өнердің де ... ... ... ... өнер өресіне
көтеріліп, өнер туындысына айналуы үшін оған қан мен жан ... ... ... ... ... ... жарық, жарқын ойдан туу керек. Бұл
шешендік ... түрі мен ... ... ... ... ... ... шешендік сөз де, ондағы ой да ұйқас, ырғаққа, екпін,
интонацияға, ... ... ... атқан қуатқа оранып, құлпырып ... ... ... ... жолын тұтындың, үш ауыз ... ... ... ойға ... ... ... ... бүгінгі ғылыми ойларда да осындай ұстанымдар сілемі бар.
Шешендік сөздерде көп ретте мазмұнның өзі логикалық ... ... ... ... Ал ... логикалық образ жасау – ойды тура, төте
бермей, образға орап, ... ... ... ... – халық
даналығының тұнығына ... ... ... ... ... ... ... қолынан келеді. Шешендер сөздерінің әсерлі болуын ойдағы нысанасына
жетуін көздеген М.Цицеронның пайымдауынша, шешендік сөздің үш ... ... [2, 334-336 бб]. Бірі – ... тек. Бұл ... талаптары бойынша,
шешеннің сөзі орнымен, ойы жөнімен напа-нақ, тура ... Сол ... ... сендіреді. Шешендік сөздің бұл тегінің мақсаты –
осы, ... ... ... екінші тегі – ортаңғы тек. Ортаңғы тек ел-
жұртты сендіріп қана қоймай, адамдардың көңілін ерітіп, ... ... Бұл ... ... сабасына түсіретін, жылуы мол ... ... ... бейнелеу құралдарының мүмкіншіліктері осы текте барынша мол
көрініс таба алады. Шешендік өнердің жоғарғы тегі ... ... ... мәнді де сәнді, келіскен шешендік стиль осы ... ... ... сөз ... ... көндіріп, көңілін ерітіп, мейірін қандырып
қана қоймай, тыңдаушы біткеннің жанын ... ... ... ... ... ... қан ... қана қоймай, жанды
жалындай лаулататын, тіпті тас жаратын нағыз шешендік сөз ... ... ... ... үш ... тектің негізін түзуші басты фактор -
стиль. Сондықтан шешендік өнердің үш ... тегі ... ... ... сол үш ... ... негізін түзуші басты фактор ретінде стиль
тұрады. Сондықтан шешендік өнердің, шешеннің ... де үш ... ... ... абзал.
Нағыз мінсіз шешен өз сөзі арқылы үш-түрлі міндетті қатар атқарады:
тыңдаушыларының а) ақыл-ойын байытады; ә) ... ... ... ... ... ... б) өз дегеніне көндіреді. Шешен үшін бұл үш
қызметтің алғашқысы міндеті болса, екіншісі – даңққа бөленудің ... ...... ... ... ... ... М.Цицерон, әл-Фараби шешендердің тәжірибелерін сарапқа
салып, талдай отырып,. ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Ең алдымен шешен өзі сөз ететін
мәселенің жайын 1) жан-жақты терең ... ... 2) Сол ... өз ойында
талдап, талқылайды. 3) Сөзінің қай тұсына ерекше мән беру ... ... ... ... ... мынадай міндеттерді шешуге жұмылдырады: а)
тыңдаушының көңілін жаулап алу; ә) тыңдаушының ақыл-ойын өз ... ... өз ... ... ... ... тәжірибесіне сайғанда,
шешендік сөздің ... ... ... үш ... ... а) ... ә) ел-жұрттың ықыласын баурап алу; б) ел-жұрттың
ақыл-ойын өзі қалаған ... ... ... Алға ... мақсатқа жетудің
жолы – елдің көңілін балқытып, ... ... Бұл ... ... жеке
басының кішіпейілділік, әділеттілік қасиеттері маңызды. Шешен сөзінің бұл
сатысын зерттеуші ... ... ... деп атайды. Шешен
тыңдаушы әрі шешім қабылдаушы ел-жұрттың салқын көңілін баурап, балқытып
алған соң, ... ... ... оны ... ... күш ... етуші топтың жұмсарып, балқыған көңілінен сүйініш не күйініш, жақсы
көру не жек көру ... ... ... ... бұл ... ... ... деп атайды. Осының бәрі шешеннің жұртты өз ... ... ... ... ... ... ... оннан аса түрлерін көрсетеді [4, 476-487 бб].
Сонымен, Ж.Дәдебаевтың көрсетуінше, М.Цицеронның шешендік ... ... ... ... ... ... бар: 1) Бастама; 2)
Талқылама; 3) Дәлелдеме; 4) Балқытпа; 5) Толқытпа; 6) Қорытпа [21]. Ал ... ... ... ... ... жүйесін төртке бөледі: 1)
Бастама ... 2) ... ... 3) ... 4) ... (Заключение) [5]. Байқап қарасақ, бұл пікірлер
жоғарыдағы Цицеронның ойларымен үндесіп жатқанын көреміз. Бұның өзі ... ... да рет пен ... мазмұн мен пішін тұтастығының, басқаша
айтқанда, ... ... ... ... Ал ... ... А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқышта» шешендік сөздің
құрылым жүйесін беске бөліп қарайды: 1) ... 2) ... ... 4) ... 5) Қорытпасы [7]. Көріп отырғанымыздай,
Аристотель айтқан «дәлелдеменің» [3] орнына А.Байтұрсынов «мазмұндама» ... ... екі ... ... Шешендік өнердің тарихы мен
теориясы, шешен таланты, шешеннің шығармашылық тұлғасы туралы ... сөз ... ... ... бөліктер, сатылар жайындағы пікірлерді
жинақтай келгенде байқайтынымыз, кез келген әдеби туынды тәрізді шешендік
сөз де үш ... ... ... а) ... ә) ... б) ... Жоғарыда
айтылғандардың қай-қайсысы да осы үштіктің аясында болады. Мұны ... «үш ... ... ... ... деп ... [5, 24-31 ... үш таған жүйесіндегі өлшем мен ... жөн мен ... ... шешеннің шығармашылық тұлғасына тән шығармашылық ерекшеліктерді
шешендік өнердің көркемдік, поэтикалық әлемінде анықтауға негіз болады.
1 ... С. ... ... // ... С. ... Алты томдық. - ҮІ
том. – Алматы: Жазушы, 1964. – 188-191 бб.
2 Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. – М.: ... 1972. ... c.
3 ... ... // Аристотель и античная литература. – М.: ... – С. ... ... ... // Аль-Фараби. Логические трактаты. – ... 1975. – С. ... ... Ж. ... ... және ... шешендік өнері. - Алматы: Қазақ
университеті,1996. – 222 б.
6 Көпеев М.Ж. Екі томдық. ІІ том. Алматы: Ғылым, 1992. – 224 ... ... А. ...... ... 1989. - 320 ... Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. - Екінші том. Сөз ... - ... 2003. – 528 б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
Адвокаттың алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісі40 бет
Академиялық сөйлеу кезіндегі шешендік өнер. Көркем шығарма стилі. Оның түрлері, эстетикалық қызметі12 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Бастауыш сыныпта көркем шығармалардың түрлерін оқыту48 бет
Бастауыш сыныптарда шешендік өнерді оқыту маңызы15 бет
Би-шешендер13 бет
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь