М. Жұмабаев еңбектеріндегі жалпы психология мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 М. ЖҰМАБАЕВ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ
КӨРНЕКТІ ӨКІЛІ
1.1 XX ғ. басындағы қазақ еліндегі педагогикалық.психологиялық ой.
пікірлердің қалыптасу жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 М. Жұмабаевтың өмірі мен творчестволық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
І.3 М. Жұмабаев еңбектеріндегі жалпы психология мәселелері ... ... ... ... ... 26
І.4 М. Жұмабаев еңбектерііндегі педагогикалық психологияның өзекті
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39

2 М. ЖҰМАБАЕВ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЯ МӘСЕЛЕЛЕРІН
КОНТЕНТ АНАЛИЗДІК ЗЕРТТЕУ
2.1 М. Жұмабаев ұлттық психология терминдерін жүйелеушілердің бірі ... 51
2.2 М. Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегіндегі психологиялық ұғымдарды
контент . анализдік зерттеу мәліметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61
Жиырмасыншы ғасырдың бас кезіндегі қазақ қоғамындағы экономикалық-әлеуметтік жағдайлар үнемі көшіп-қонып жүрген қыр халқының қоғамдық санасына, оның рухани өміріне де елеулі әсер еткені жайлы аз жазылып жүрген жоқ. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында қазақ даласына келген осындай жаңалықтар жаңа тұрпаттағы мектеп құру ісіне, халық ағарту ісін жаңа бетбұрысқа түсіруге тәлім-тәрбие, педагогикалық, психологиялық ой-пікірлердің дамуына айтарлықтай ықпал етті.
Сөз болып отырған кезеңде қазақтың ұлттық тәлім-тәрбиесінің сан қырлы мәселелері бойынша қалам тартып, ой бөлушілердің қатары молайып еді. Ұлттық мінез-құлық – әлеуметтік-психологиялық категория. Ол халықтың шаруашы лығы мен тұрмысының өзгешелігі, қоғамдық құрылыс пен табиғат жағдайының, мәдениет пен нанымшылдықтың, басқа халықтармен қарым-қатынас формаларынан көрінеді. Ол адамның дағды, талғам, тәртібінде, дүниетаным байланысын да, сыртқы ортаның құбылыстарын ұғыну, халық өмірінің жан-жақты алғышартының себебінен адам психологиясының сезім-әрекеті сипатында көрінеді.
Олай болса тәрбие – мәңгілік категория. Соған қарамастан тәрбие әрдайым толықтырылып, жаңартып отыруды, тіпті басқа халықтардың тәжірбиелерін үйренуді, меңгеруді талап етеді. Ал оның ұлттық шеңберде қалып қоймай озық тәжірбиеге, ғылымға сүйеніп құру, жетілдіру маңызды міндеттердің бірі. Міне сол міндетті қазақ қоғамында алғашқылардың бірі болып түсінген, тек түсініп қана қоймай оны іске асыруға баға жетпес үлес қосқан Мағжан Жұмабаев болып табылады.
Ұлттық мінез биологиялық емес, әлеуметтік құбылыс, яғни, өмір жағдайымен, тарихи ортамен тығыз байланысты. Мәселен, қазақтың өткен заманындағы психологиясы мен осы кездегі мінезінде айырмашылық бар. Әсіресе, кеңес заманы салтанат құрып тұрғанда ұлттық психология көп өзгеріске ұшырады. Әрине, мұның пайдалы жақтары да, тиімсіз тұстары да кездеседі.
Ұлттық сана-cезімнің қалыптасуына рухани-мәдени шығармалар, ұлттық рухани мұралар үлкен рөл атқарады. Ондай шығармаларда халықтың сана-сезімінің дамуына ерекше әсер ететін көңіл-күй, эмоциялық сипаттар бейнеле неді. Мәдениеттің белгілі қайраткерлері өз халқының тарихы на үңіле отырып, ондай шығармаларды өздері дүниеге әкеледі.
Осы айтылғандарға орай ғалымдарымыз халқымыздың сан ғасырлық рухани мұрасын, әсіресе, оның тәлім-тәрбие, ұлттық психологиялық асыл қазыналарын ғылыми-теориялық биіктен талдап, зерделеп көрсете білуі тиіс. Туған халқы мен алпыс жылдан кейін қайта көрісіп, табысқан біртуар қазақ зиялыларының ішінде тәлім-тәрбие, оқу-ағарту мәселелері саласында сындарлы, терең мағыналы ғылыми еңбектерді өндіре жазған адамның бірі – Мағжан Жұмабаев.
1. Қазақ психологиясының тарихы. //ред.Қ.Б.Жарықбаев. А, 1996.-270б.
2. Қаленова Т.С. Жүсiпбек Аймауытовтың өмiрi мен қоғамдық-саяси қызметi (1889-1931 ж.ж.). К. дисс. автореф. Алматы. 2001.-25б.
3. Аймауытов Ж. Жан жүйесi және өнер таңдау. А., “Рауан”. 1995.-260б.
4. С.Қалиев, Қ.Б.Жарықбаев Қазақ тәлім тәрбиесі А, 1995.-310б.
5. Ш.Елеукенов «Мағжан, өмірі мен шығармагерлігі». А. «Санат», 1995.-157б.
6. А.Т. Ақажанова. М.Жұмабаев сәби тәрбиесі туралы 1993.-58б.
7. Ш.Елеукенов, «Жаңа жолдан әдеби портреттерді зерттеу». А., 1989.-45б.
8. Н. Елікбаев. «Ұлттық психология», А. 1992.205б.
9. Р.Бердібаев. «Ақын тағдыры», Бес арыс. А. 1992. -435б.
10. Н.Е.Дөкенова. Мағжан Жұмабаев шығармашылығын мектепте оқытудың ғылыми – әдістемелік негіздері (5 – 7, 11-сыныптар бойынша) Қазақстан Республикасы Алматы, 2006ж -150б.
11. Ш.Елеукенов «М.Жұмабаев», А. 1995.-230б.
12. Б.Қанарбаева М.Жұмабаев поэзиясындағы фольклорлық дәстүр. Канд.дисс. 2001ж. 185б
13. С.Негимов. «Өлең өмір». А. «Ғалым», 1980.-140б.
14. А.Тамаев "Мағжан Жұмабаев шығармаларын мектепте оқытудың мәселелері" Алматы, 2004ж
15. Қ.Қ.Қоянбаева. Мағжан Жұмабаевтың шығармаларындағы педагогикалық идеяларын жалпы білім беретін мектептің оқу-тәрбие процесіне пайдалану Қарағанды,2006ж-135б.
16. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. «Жазушы» , 1992.-250б
17. М.Жұмабаев. Үш томдық шығармалар жиынтығы. А, «Білім», 1995.-370б.
18. Бес арыс. Естелiктер, эсселер және зерттеу мақалалары. Алматы.Жалын. 1992.-435б.
19. М.Жұмабаев. Шығармалары. А. «Ғалым», 1988.-240б.
20. Аймауытов Ж. Тәрбие. Қазақстан мектебi. 1989. 2 наурыз
21. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. «Жазушы» , 1992.-250б
22. М.Жұмабаев. Педагогика. А, «Ана тілі», 1992-170б
23. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. «Жазушы» , 1992.-250б
24. М.Жұмабаев. Үш томдық шығармалар жиынтығы. А, 1995.-370б.
25. М.Жұмабаев. Шығармалары. А. «Ғалым», 1998.-240б.
26. М.Жұмабаев. Шығармалар жиынтығы. А, «Білім», 1995.-370б.
27. М.Жұмабаев. Педагогика. А, «Ана тілі», 1998-170б
28. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. «Жазушы» , 1982.-250б
29. «Мағжанның ақындығы туралы» Бес арыс. Алматы,1992.-24б.
30. Бес арыс. Алматы.Жалын. 1992.-435б.
31. М.Жұмабаев. Шығармалары. А. «Ғалым», 1998.-240б.
32. М.Жұмабаев. Педагогика. А, «Ана тілі», 1992-170б
33. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. «Жазушы» , 1992.-250б
34. Н.Е.Дөкенова. Мағжан Жұмабаев шығармашылығын мектепте оқытудың ғылыми – әдістемелік негіздері (5 – 7, 11-сыныптар бойынша) Қазақстан Республикасы Алматы, 2006ж -150б.
35. Қ.Б.Жарықбаев, С.Қалиев. «Қазақ тәлім тәрбиесі», А, 1995.320б.
36. Аймауытов Ж. Тәрбие. Қазақстан мектебi. 1989. 2 наурыз
37. М.Жұмабаев. Педагогика. А, «Ана тілі», 2002-170б
38. Қазақ халқының тәлім-тәрбиесі тарихынан. А, 1992.-312б.
39. Қазақтың тәлiмдiк ой-пiкiр антологиясы. //Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Алматы. Рауан 1990.-235б.
40. Әлімбаев М. Халық ғажап тәлімгер. Ана тілі. Алматы, 2005
41. Жарықбаев Қ., Табылдиев Ә. Әдеп және жантану, Атамұра, 2004
42. Жарықбаев Қ.Б. Перспектива развития этнопсихологических исследований в Казахстане //Нац. процессы в Казахстане. Алматы.1992.-40б.
43. Жарықбаев Қ.,Қалиев С. Қазақ тілінің тәрбиесі А. 2002
44. Қ.Қ.Қоянбаева. Мағжан Жұмабаевтың шығармаларындағы педагогикалық идеяларын жалпы білім беретін мектептің оқу-тәрбие процесіне пайдалану Қарағанды,2006ж-135б.
45. Ж.Аймауытов «Мағжанның ақындығы туралы» Бес арыс. Алматы,1992.-24б.
46. Ж.Базарбеков «Инабат» (оқу құралы). Алматы, 1995.-250б.
47. Табылдиев Ә. Ұлттық тәрбие – ұлағатты іс. //Бастауыш мектеп 2002, №1 –
48. Байтелиев А. Патриоттық тәрбие беру. //Қазақстан мектебі 1982. №3 27-29б.
49. Әбдіразақов Е. Адамгершілік, имандылық тәрбиесі, Шымкент,1994ж.
50. Бахтиярова Г.Р. Халық тағлымы – тәрбие қайнары. Алматы Ғылым. 2002
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.....................................3
1 М. Жұмабаев педагогикалық психология ғылымының
көрнекті өкілі
1.1 XX ғ. басындағы қазақ еліндегі педагогикалық-психологиялық ой-
пікірлердің қалыптасу
жағдайлары….............................................................5
1.2 М. Жұмабаевтың өмірі мен ... М. ... ... ... ... М. Жұмабаев еңбектерііндегі педагогикалық психологияның өзекті
мәселелері..................................................................
.............................................39
2 М. ... ... ... ... ... зерттеу
2.1 М. Жұмабаев ұлттық психология терминдерін жүйелеушілердің бірі....51
2.2 М. Жұмабаевтың ... ... ... ...... ... ... ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... ... ... ... ... қыр халқының қоғамдық
санасына, оның рухани өміріне де елеулі әсер еткені жайлы аз жазылып ... ... ... ... ... ... ... келген осындай
жаңалықтар жаңа тұрпаттағы мектеп құру ісіне, халық ... ісін ... ... ... педагогикалық, психологиялық ой-
пікірлердің дамуына айтарлықтай ықпал етті.
Сөз болып отырған кезеңде қазақтың ... ... сан ... ... қалам тартып, ой бөлушілердің қатары молайып еді. Ұлттық
мінез-құлық – әлеуметтік-психологиялық категория. Ол халықтың шаруашы ... ... ... ... құрылыс пен табиғат жағдайының,
мәдениет пен нанымшылдықтың, басқа халықтармен қарым-қатынас ... Ол ... ... ... тәртібінде, дүниетаным байланысын да,
сыртқы ортаның құбылыстарын ұғыну, халық ... ... ... адам психологиясының сезім-әрекеті сипатында көрінеді.
Олай болса тәрбие – мәңгілік категория. ... ... ... ... ... ... тіпті басқа халықтардың тәжірбиелерін
үйренуді, меңгеруді талап етеді. Ал оның ұлттық шеңберде ... ... ... ... сүйеніп құру, жетілдіру маңызды міндеттердің бірі. Міне
сол міндетті қазақ қоғамында алғашқылардың бірі болып түсінген, тек түсініп
қана қоймай оны іске ... баға ... үлес ... ... ... болып
табылады.
Ұлттық мінез биологиялық емес, әлеуметтік құбылыс, яғни, ... ... ... ... ... Мәселен, қазақтың өткен
заманындағы психологиясы мен осы кездегі ... ... ... кеңес заманы салтанат құрып тұрғанда ... ... ... ... Әрине, мұның пайдалы жақтары да, тиімсіз ... ... ... ... ... ... ... мұралар үлкен рөл атқарады. Ондай ... ... ... ... ... әсер ... көңіл-күй, эмоциялық сипаттар бейнеле
неді. Мәдениеттің белгілі қайраткерлері өз халқының тарихы на ... ... ... ... дүниеге әкеледі.
Осы айтылғандарға орай ғалымдарымыз халқымыздың сан ғасырлық рухани
мұрасын, әсіресе, оның тәлім-тәрбие, ұлттық психологиялық асыл ... ... ... ... ... ... ... Туған халқы
мен алпыс жылдан кейін қайта көрісіп, табысқан біртуар қазақ ... ... ... мәселелері саласында сындарлы, терең
мағыналы ғылыми еңбектерді өндіре жазған адамның бірі – ... ... өз ... ... мен ... ерекше мән береді, ол
тәрбиешінің, ата-ананың басты парызы баланың жан дүниесін ... ... мен ... ... білу деп ... Бұл орайда баланың бүкіл өсу
процесін ... ... нерв ... оның ... ... ... атқаратын қызметі мен алатын орнын жеткілікті талдайды.
Мағжан ... ... ... ... жігер, қайрат, ерік, күш-
қуат тағы сол сияқты құбылыстарды зерттеудің ... ... ... ... ... ... ар-намыс, көркемдік сөздері оның
өлеңдерінде асқан шеберлікпен берілгендіктен ... ... ... ... дәл әсер береді.
Бұл еңбегінде Мағжан Жұмабаев тәрбие – дене ... және ... ... дей ... ... туған күнінен бастап тәрбиелеуде
оның ... мен ... ... мәселеге тоқталады. Ұстаз
бұлардың барлығын қазақ халқының өмірі, тұрмыс-жағдайы, кейбір ата-ана бала
тәрбиесінде болған салғырттықпен байланыстырып, маңызды кеңестер ... ... ... ... ... ... талдау жасап, психология ғылымына қатысты термин, ... ... ... ... ... ... ... – 20
ғасырдың бас кезіндегі қазақ психологиялық ой-пікірлерінің даму деңгейін
анықтауға болады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаевтың педагогикалық психология саласындағы
көзқарастары және ой-пікірлері мен оның ұлттық психология ... ... ... ... ... тұрғыда жазылған педагогикалық-психологиялық
әдебиетке контент-талдау, өмірбаян әдістері арқылы ... М. ... ... ... ... ... ... XX ғ. басындағы қазақ педагогикалық-психологиялық ой-пікірлердің
қалыптасу ... ... бас ... ... қоғамындағы экономикалық-
әлеуметтік жағдайлар үнемі көшіп-қонып жүрген қыр ... ... оның ... ... де ... әсер ... жайлы аз жазылып жүрген
жоқ. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында қазақ даласына ... ... жаңа ... ... құру ... ... ағарту ісін жаңа
бетбұрысқа түсіруге тәлім-тәрбие, ... ... ... дамуына айтарлықтай ықпал етті.
Сөз болып отырған кезеңде қазақтың ұлттық ... сан ... ... ... ... ой ... ... молайып еді.
Бұлардың арасында Ш. Құдайбердіұлы, С. Торайғыров және т.б бар. Мәселен,
күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... ғылыми мәселелеріне байланысты құнды пікірлер кездеседі. Ол
сезім мүшесінің қызметі, жүрек пен жанның, жан мен мидың ... ... ... түс көру себептері, бала мен ата-ананың өзара қарым-
қатынасы, қыз баланы оқуға тарту ... ... да ... пікірлер
айтады.
Адамның ерік-жігер, қажыр-қайраты туралы айта ... еркі ... ... ... ... ... ештеңеден қайтпай, талабынан бас тартпай,
келешектен ешбір үміт ... ... ... ... ... дейді.
Жігері мен қадір-қайраты мол адам еш уақытта үйде отырып, ... өмір ... Оның ... ... ылғи да ... пен күреске толы.
Өйткені, оның бар арманы мақсатқа жету жолына бағышталады. Адамның мінезі
мен психологиясы туралы ... ... да ... ... ... ... психология ғылымының дамуына өлшеусіз үлес қосқан ғалым
қайраткер Қ.Б.Жарықбаев Қазақстандағы Кеңес үкіметінің алғашқы ... ... ... ... ... сөз
қозғағанда «Әліппе» (1924-жыл) авторы А. Байтұрсынұлын ерекше ілтипатпен
қазақтың ғылыми тәлім-тәрбиелік жүйесінің көш басшысы ... еске ... ... ... ... араб ... ... қазақ тіл
білімі мен сөз ... ... ... түзеп, халқымыздың ойлау
мүмкіндігімен сабақтастыра, олардың әрқайсысына таңба беріп, грамматикалық
категорияларының жүйесін жасағаны, әсіресе, ... ... сөз ... ... ... ... ... ғылымына қосылған баға
жетпес үлес екендігі даусыз ... ... ... аса көрнекті жазушысы, публицист, журналист, ақын,
қоғам қайраткері Міржақып Дулатұлының (1885 – 1935) күрескерлік жолы оның
1906-жылы ... ... атты ... ... ат ... 1922 – ... ... мұғалім болып жүріп, мектеп
оқушыларына арнап «Қирағат», кейіннен Қызылорда да «Есеп құралы» ... ... ... Осы ... тәлім-тәрбиелік,
дидактикалық әңгімелер, яғни, балаларды ... ... ... ... мен ... ... ... Оның
көшпелі қазақ елінің әдеп-ғұрпы, ... ... ... мен ... ... ... ... жас баланың ойына,
қанына, сүйегіне ұлт рухы сіңісіп, оның үйреніп, ... ... ... ... ... де аса зор маңызға ие [1].
1923 жылы сол кездегі Қазақ ... ... ... ... ... ... ... (1880 – 1967) жаңа ... ... рет ... кітабын шығарады. Бұл кітап сол кездегі ... пен ... ... ... дүр ... ... ... Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында ... ... ... болуы керек, және оны марксизмге негіздеп қалай жаңғырту керек деген
мәселе сол кездегі ғалымдардың алдында ... ... ... ... ... сол кезде жаңа құрыла бастаған мектептер үшін «Мұғалімнің
қолына түспейтін ... (1923) атты ... ... ... қазақ мектебінің
жаңа бағытта қаз-қаз басуына методикалық жағынан едәуір себебін тигізді.
Т.С. ... ... сай ... ... мен ... ... ... қайта
көрісіп, табысқан біртуар қазақ ... ... ... оқу-
ағарту мәселелері саласында сындарлы, терең мағыналы ... ... ... ... бірі – Жүсіпбек Аймауытұлы. Бас аяғы бес- алты жылдың
ішінде оның осы ... алты ... ... – бұл ... ... айғағы.
1924 жылы мектеп мұғалімдері мен педагогикалық оқу орындарында оқитындарға
арнап «Тәрбиеге жетекші» (Орынбор, Госиздат, 186-бет), ... екі ...... ... ... ... «Жан жүйесі және ... ... ... ... ... ... ... Қазгосиздат, 129-бет), мектеп оқушыларына арналған «Жаңа ауыл»
(бастауыш класқа арналған оқу кітабы, Алматы, 1929-1930ж.ж) «Сауатсыздықты
қалай жою ... т.б ... ... оның ... ... ... мен педагогиканың
психологиялық ғылыми астарлары, ұлт ... ... ... сөз ... ... төрт ... 29 параграфтан тұрады. Осы кітаптың
«Дидактика» бөлімінде оның психологиялық негіздері ... ... ... машықтану жолдары, оқытудағы көрнекілік, оқыту түрлері, т.б).
Жиырмасыншы жылдардағы қазақ мектептерінің өмірінен алынған нақтылы
мысалдар терең ... ... ... бөлімінде де педагогикалық
психологияның кейбір мәселелері сөз болды. ... ... бен ... ... ... ... мектебінің өзіндік ерекшеліктері
мұндағы еңбек тәрбиесі, т.б. Әрине, ... ... ... жекелеген
олқылықтары да жоқ емес. Ж.Аймауытұлының психологиялық мұрасы ... оның ... атты төл оқу ... ... ... ... ... - деп жазды автор осы кітаптың беташарында: терең ой, ... ... ... ... пән, өзге ... ... ... де, психология әлі тіреп, яғни нық ... жоқ. ... ... ... ... талай нәрселер психологияда қаралады. ... ... ... ... ... ... ерік беру ... де
болса керек-ті. Бұл кітапты алдымен бала оқушыларға ұсынамыз. Қала берсе,
кімде-кім әлеуметпен, қоғаммен қатынасып, қызмет ... ... оның ... ... ... ... деп ойлаймыз, хат танитын жәй қазақ, арындамай
оқи алса, едәуір білім алар деп сенеміз. Оқырманына ... ой сала ... ... нені ... ... ... ... осы
ғылымның екі жарым мың жылдық тарихынан біраз мағлұмат береді [3].
Жүсiпбек Аймауытұлының ... ... ... ... ортасымен және уақытымен тiкелей байланысты. ... сол ... ... ... ... әдет-ғұрпы мен табиғатынан
бөлiп қарауға болмайтыны автор еңбектерiнiң негiзгi қағидасы ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде болғанмен кейбiр оқиғаларда кейiпкерлердiң iс-әрекетiне
тiкелей үстемдiк ететiнiн байқауға болады. тағдырлары мен ... ... мен ... ортаға тiкелей байланысты екiншi қатардағы
кейiпкерлердi айтпағанның өзiнде басты кейiпкерлердiң жүрiс- тұрысы көп
ретте ... ... ... ... ... жатады. Кейiпкердiң тек
жүрiс-тұрысы мен iс-әрекетi ғана ... ... ... ... ... де ... ортаның әсерiнен бола алады. Бұл арада сыртқы орта
белгiлi бiр ... ... ғана ... ... ... ... жатқан қатынастардың күрделi жүйесiнiңде қызметiн
атқарады.
Алайда, Жүсiпбек Аймауытұлының ... ... ... ... ... ... сценарийден шықпайтын, сыртқы
ортаның “өкiлi” ғана емес, олар ... ... ... қысымына
қарсылық бiлдiредi. Өзiнiң әлеуметтiк жағдайына қарамастан, өз бақытына
ұмтылу, бостандық және тұлға ... ... ... ... ... әлеуметтiк тәуелдiлiгi жеке адам
бойындағы ортаның әсерiнсiз бола беретiн шабыт, құштарлық секiлдi табиғи
психологиялық қасиеттермен үйлесiп отырады.
Тұлға ... оның ... ... ... ... кейiпкер проблемасымен араластырмай отырып (себебi тұлға
концепциясы кейiпкер ... ... кең ... ... Ақбiлек
бейнелерi арқылы адам бойындағы әлеуметтiк ... ... асып түсе ... ... көрсеткенiн атап өткенiмiз
жөн. Мұндағы кейiпкерлер тек ... ... ... ғана өмiр
сүретiн адамдар емес, олар өз бойларынан жағдайдың, ортаның ... ... ... ... тапқан, сол арқылы адам мүмкiншiлiгiнiң шексiздiгiне
сенiмдi бiлдiрiп қана қоймайды. ... ... ... жан ... т.б. ... қасиеттердi сақтай отырып, кез-келген
жағдайда жол таба алатынына сенiмдi бiлдiредi.
Автордың ... ... ... де ... ... ... емес. Қоғам мен әлеуметтiк ортаның, жағдай үстемдiгiнiң бiрiншi
екенiн ... ... ... ... сөз ... мәселенiң екiншi жағы
адамның өз тағдырын өзгерте ... ... ... ... ... ортаны бiр деңгейден өзгермейтiн әлде бiр оқшау жағдай
деп қабылдайтын ұғымдарға қарсы шыққан алғашқы қазақ ... ... ... ұлттық психологияның терминдерінің алғаш жүйеге түсуі де
Ж.Аймауытұлы есімімен байланысты. Қай ... де ... ... ауыр ... ... ... ғылымның өзіндік ерекшелігін бажайлап көрсете
алуы абзал. Ғылыми ұғымдардың ана тілімізде ... ... ... ... ... ... да біз ... терминнің тұрақты орын
алуына, біртіндеп ширай түсуіне қамқор болғанымыз жөн. Осы айтылғандарға 20-
шы жылдардың ... ... ... ... ... құптарлық
жәйт.
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында өзінің тәлім-тәрбиелік ойларымен
қазақ әйелдерінің арасынан тұңғыш әлеумет ... ... ... ... ... ... ... Қ.Б.Жарықбаев сынды ғалымдарымыз Н. Құлжанованың ұстаздық,
тәлімгерлік тұлғасын таныта түсетін екі еңбегін айтады. Оның бірі ... ... ... ... ... ... «Ана мен ... Қазақ қоғамы жағдайында жас ... ... ... әлі де ... ... қоймаған кезде Н. Құлжанованың осынау тың
жатқан істі өзіне зор міндет етіп ... – оның бала ... ... ... көрсете алатын біліктілігінде еді.
Айтылған еңбегінде автор мектепке дейінгі балалар мекемелерінің тарихын,
олардың отандық және шетелдік үлгілерін сөз ... ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай, оның қоршаған ортасының ықпал-
әсерінен туындайтын ... ... ... ... ... қазан төңкерісінің қарсаңындағы көшпелі қазақ
елінің ... сол ... ауыл мен қала ... ... ... көріністер айқын байқалады [4].
Ш.Елеукенов пікірінше М. Жұмабаевтың ... ... ... ... әлі де ... ... талап етеді. «Бостандық туы»
газеті Омбыда шығып тұрғанда, ал 1921-жылы осы облыстық ... ... оның ... редакторы болып істеген. 1920–1927-жылдары М.
Жұмабаевтың шығармашылығы ең ... ... ... ... Қазанда, 1923-
жылы Тәшкенде ақынның өлеңдер жинағы жарық ... Ақын ... ... әңгіме, очерк, мектеп балалары үшін арнайы шығарма ... ... алып ... ... ең ... биік ... ... Баян». Бұнда көркем психологизмнің, алуан түрлері түзілген. ... ... ішкі жан ... ... ... өз ... жан әлемінде әлдебір өзгеріс, сілкініс туғызуы – осы формалардың
бәрі-бәрі ... ... ... ... ... ішкі ... ... арпалыс, тебіреніс, кейіпкер ойының қырлары, бір ойдың екінші
бір ойды теріске шығаруы, ішкі адамның бір мәмлеге келе ... ... ... адамдардың соңғы шешімге, әрекетке бой ұруы яғни
диалектикасы дейтініміз міне бұл кең өріс ... ... ... ... қызығына құрылатын жанр. Ол адамдардың ішкі
әлеміндегі құбылыстарды тікелей ... ... ... ... ... біз оның ... әрекетіне қарай бағалаймыз. Бар іші
сыртқа теуіп тұрады. Оқиға жетегінде жүріп ... ... ... ... ... әңгіме, өлеңдердің барлығы адам сезімі, өмірі, ... ... т.б ... Мағжан шығармалары көркемдігі жан-дүние, сезім, жігер,
қайрат, ерік, күш-қуат тағы сол сияқты ... ... ... қол ... ... ішінде адамгершілік, ар-намыс, көркемдік
сөздері оның өлеңдерінде асқан шеберлікпен берілгендіктен адамдардың жүрек
қылдарын дөп ... дәл әсер ... ... психология ғылымының негізін салушылардың еңбектері
бүгінгі таңда терең зерттеуді қажет етеді. М. ... ... ... ... келе жатқанын байқауға болады.
Ғалым-зерттеуші А.Т.Ақажанованың М.Жұмабаевтың ... ... ... даму және ... ... мәселелері туралы
көзқарастарын қарастырып, ғылыми ... ... ... өз мақаласында
жалпы психология ғылымындағы дағдарыстың Қазақстан психологиясына тигізген
әсері және репрессия құрбандарының осы саладағы еңбектерін зерттеуге ... ... келу ... ... [6].
Қазақстандағы ұлттық психология ғылымының негізін салушылардың еңбектері
бүгінгі таңда терең зерттеуді ... ... ... ғасырдың бас
кезіндегі қазақ қоғамындағы экономикалық-әлеуметтік жағдайлар ... ... ... қыр ... қоғамдық санасына, оның рухани өміріне де елеулі
әсер еткені ... аз ... ... жоқ. Кеңес өкіметінің алғашқы
жылдарында қазақ ... ... ... жаңалықтар жаңа тұрпаттағы мектеп
құру ісіне, ... ... ісін жаңа ... ... ... психологиялық ой-пікірлердің дамуына айтарлықтай ықпал етті.
Тұжырымдай келгенде, туған халқы мен алпыс жылдан кейін ... ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту
мәселелері саласында сындарлы, терең мағыналы ғылыми еңбектерді ... ... бірі – ... ... Мағжан өз еңбегінде педагогика мен
психологияға ерекше мән береді, ол ... ... ... ... жан ... ... оның дамуы мен өзгеруін жақсы білу деп
санады.
Бұл орайда баланың ... өсу ... ... ... ... оның дамуын, баланың сезім мүшелерінің атқаратын ... ... ... ... талдайды. Мағжан шығармалары көркемдігі жан-дүние,
сезім, ... ... ... күш-қуат тағы сол сияқты құбылыстарды
зерттеудің ... ... қол ... ... ішінде адамгершілік, ар-
намыс, көркемдік сөздері оның өлеңдерінде асқан шеберлікпен берілгендіктен
адамдардың жүрек қылдарын дөп басып, дәл әсер ... М. ... өмір жолы мен ... ... ... мағлұмат
М. Жұмабаев – қазақтың кемеңгер ұлы ақыны. Ұлтының бақыты үшін өз
бақытын құрбандыққа ... ... ... ... халқының
игілігіне не істеуге жұмсалса да даяр болған. «Мен ақынмын, көкте жүзуім
керек» демей, қазақты сөзбен ... ... ... ... ... қамын
жеген, қаршадайынан қазақ халқы қайтсе қатарға қосылар деп ... ... енді ... ... ... ... ... зерттеу еңбектері бойынша М. Жұмабаев ... ... ... ... ... ... «Молодежный» совхозында әулетті
отбасында дүниеге келген. Қазір бұл ауыл М. Жұмабаев атында. М. Жұмабаев өз
заманының ең білімдар ... бірі ... ... ... ол ... ... содан кейін мұғалімнен оқиды. Бұдан кейінгі жылдар Уфадағы
Ғалия медресесінде дәріс алады, ... ... алды оқу ... ... ... Омбы мұғалімдер семинариясын, 1923–1926-
жылдары Мәскеудің әдеби-көркем институтын бітіреді [7].
М. Жұмабаевтың қоғамдық-саяси көзқарасы қалыптаса бастаған ... ... ... ... халі ... еді. ... капиталистік
қатынастар жайлай түсті. 1913-жылы Қазан қаласында М. Жұмабаевтың «Шолпан»
атты тұңғыш өлеңдер жинағы ... ... ... енді ... жас ақын
бірден жұртшылық назарына ілігеді. Әсіресе ... ... ... ... ... ... Олар ақын ... топтаса бастайды. Омбы қаласында
«Бірлік» деген қолжазба журналына редактор болады.
Ресейдегі ақпан төңкерісіне байланысты ... ... ... жаңа ... ... ... таң атты деп ... Мағжан 1917-
жылдың көктем-жаз айларында кұрылған «Алаш» партиясы басшысының Қазақстан
Ресей Федерациясының құрамында автономия алуы тиіс ... ... ... ... ... ... Ақмола облыстық комитеті халық ағарту
бөліміне ... ... ... ... ... жиналысына
депутаттыққа кандидат, қазақ мектептері үшін ... ... ... болып сайланады. Мағжан 1918-жылдың қаңтарынан мамырға дейін абақты
деген сұмдықты басынан өткереді.
М. Жұмабаевтың 1917–1920-жылдар аралығында өмірі мен ... ... ... ... талап етеді. «Бостандық туы» ... ... ... ал ... осы ... газет Петропавлға көшкенде оның жауапты
редакторы болып істеген. 1920–1927-жылдары М. Жұмабаевтың шығармашылығы ең
шырқау биігіне ... ... ... ... Тәшкенде ақынның
өлеңдер жинағы жарық көрді. Ақын ... ... ... ... ... ... үшін арнайы шығарма жазуға қатысты. «Ақ жол» т.б ... ... ... ... ... ақын қаламынан туған дүниелерді
үзбей, сиясын кептірмей жариялап тұрды ... ... ақын ... ... ... де қызу ... ... өзі жазған «Бастауыш мектепте ана ... ... ... «Бала тәрбиелеу жолдары», «Сауатты ... ... рет ... ... Омбының мұғалімдер
семинариясын, сол кездегі Сібірдің ... ... ... ... үздік бітірген жас ақын педагогика, психология мамандықтарын музаның
құрбандығына шалмаған. Екі-үш абзал міндетті қатар алып жүруге тырысқан.
Мағжанның өнеріне тән ...... ... ... ... ... ... барынша терең білдіретінінде. Бұған оның алғыр ойын,
ұшқыр қиялы мен сезімін қосамыз.
М. ...... ... ... бірі болып
тәржімалады. Ол қазақ оқырмандарын ... ұлы ... ... т.б әңгімелерімен таныстырды. Өз тұстастары оны еуропалық ... ... деп ... бұл ... ол ... ... жоқ.
Мағжан өзі сүйген орыс және дүниежүзі ақындарының ... ... ... соғып айтуға бартын.
Көркем шығарма – суреткер дүниетанымының бірден-бір өлшемі. Осы жағынан
да М. Жұмабаев шешуші ... ... Оның ... ... ... ... ... сияқты бейнелеу жиі кездеседі.
Мағжанның алып тұлғасын танытқан ең ... биік ...... ... ... психологизмнің, алуан түрлері түзілген. Адам мінезі,
әрекеттері, ішкі жан дүниесі, сөзі, адамдардың өз ... ... ... ... ... ... ... – осы формалардың бәрі-бәрі
ұласып, жалғасып ... ... ... ішкі монолог, жан
әлеміндегі арпалыс, ... ... ... қырлары, бір ойдың екінші
бір ойды теріске шығаруы, ішкі ... бір ... келе ... ... ... адамдардың соңғы шешімге, әрекетке бой ұруы ... ... міне бұл кең өріс ... поэма оқиға қызығына құрылатын жанр. Ол ... ... ... ... ... мақсат етпейді. Кейіпкер
психологиясын, мінезін, біз оның ... ... ... ... Бар ... ... тұрады. Оқиға жетегінде жүріп әсерленеді. Жалпы көркем әдебиет
– роман, әңгіме, өлеңдердің барлығы адам сезімі, өмірі, ой-санасы, ... т.б ... ... ... ... ... жігер, қайрат, ерік, күш-
қуат тағы сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік, ар-намыс, көркемдік сөздері оның
өлеңдерінде асқан шеберлікпен берілгендіктен адамдардың жүрек ... ... дәл әсер ... ... ... айналысады. Жаңа өлеңдер жазады. Саяси
көзқарасы өзгерген Мағжан шығармашылығының жаңа ... ... ... ... ... ... ... жазбады. Ел басын сталинизмнің қара бұлты
торлай бастады. Оның көлеңкесі алдымен ... ... ... ... ... ... ... пәле тілден» деуші еді. Мағжан Мәскеуде оқып
жүргенінде «Алқа» деген әдеби үйірме ... ... Бұл ... ... төрт жыл ... соң осы ... ұясы» болып шыға келді.
Обалы ... ақын ... туды деп ... жоқ. ... ... Түбінде
әділет жеңетініне кәміл сенді. Солай болды да. Бағына М. Горькийдің көзі
тірі. Сол ... ... ... ... ... хат ... Ұлы ... көмегімен Мағжан 1936-жылы қамаудан мерзімінен бұрын босанып
шығады.
Ақын тағы да жан ... жан ... Шын ... ... еңбек еліне»
қызмет етпекке барын салды. 1937-жылы мамыр айында Қызылжардан ... ... ... ... құрулы торға өзі түскенмен бірдей болды.
Сол жылдың желтоқсанында Мағжан ежовшылардың қаңды шеңгеліне түседі. ... он ... ... күні ... ... ... ... атылды.
Мағжан шығармалары көркемдігі жан-дүние, сезім, жігер, қайрат, ерік, күш-
қуат тағы сол ... ... ... нәтижесінде биікке қол
жеткізген. Осының ішінде адамгершілік, ар-намыс, көркемдік сөздері ... ... ... ... ... ... қылдарын дөп
басып, дәл әсер береді.
Қорыта келгенде, туған халқы мен ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының ішінде тәлім-тәрбие, ... ... ... ... мағыналы ғылыми еңбектерді өндіре
жазған адамның бірі – Мағжан Жұмабаев. Мағжан өз еңбегінде ... ... ... мән ... ол ... ата-ананың басты парызы
баланың жан дүниесін психикасын, оның дамуы мен ... ... білу ... Бұл ... ... ... өсу ... байыптылықпен зерттеп, нерв
жүйесін, оның дамуын, баланың сезім мүшелерінің ... ... ... ... жеткілікті талдайды.
Әдебиеттің сөз өнері ретіндегі қастерлі міндеті – рухани жағынан
толысқан, ... ... ... ... ... үлес қосу. Себебі,
әдебиет жеке адамды тәрбиелеу арқылы тұтас ұлттың, қоғамның рухани ... ... ... ие. ... ... әр ... ... әдебиеттің осы ерекшелігін терең түсініп, оны өз идеологиясын
насихаттау үшін ... ... ... жетпіс жыл бойы тоталитарлық бұғауда ұстаған кеңес үкіметі
де өзінің дәстүрлі мәдениетін бойға ... ұлт ... ... "жаңа кеңес азаматын" тәрбиелеу мақсатында пәрменді идеология
жүргізді. Ғасырлар бойы жинақталған ... ... аса бай ... ... ... біржақты түсіндіру нәтижесінде, тұтас ұлтты өз
мұраларынан өзі бас тартуына мәжбүр етті.
Осы орайда, Н. ... ... ... ... ұлт әдебиетіне деген
көзқарасын Коммунистік идеология тарихи, мәдени мұраны жаңа қоғам мүддесіне
пайдалану идеясын сөз ... ... іс ... асырған жоқ. Ол
ерте замандарда жасалған халықтық ... ... ... ... ... ... ... Содан барып, біздің ұлттық әдеби
мұрамыздың көп бөлігі ескішіл, феодалдық, кертартпа, ұлтшылдық ... ... ... ... шығып қалды. Саясаттан тыс жасалған
халық әдебиеті саясатқа бұра талданды- деп айқын ашып көрсетеді ... ... ... ... солақай саясаттың тарихи әдебиетке
тигізген зияны да орасан зор болды. ... ... ... ... Ж ... М. ... т.б. әдебиетіміздің
біртуар тұлғаларынан, олардың ұлт рухын көтерген шоқтықты шығармаларынан
көз ... ... ... 90- ... басы ... ... күні ... оты
сөнуімен ғана емес, қазақ ұлтының тәуелсіздікке ие ... де ... ... халық жадында қалды. Зиялы қауым, қалың көпшілік ел ертеңі
қандай болуы керек деген ... ... ... іздеп жатты. Бұл жағдай
еліміздегі оқу – ... ... да ... байқалды. Басы ашық мәселе -
өз ұрпағына сапалы білім, саналы тәрбие бере ... ... ғана ... ... кең ... Осы ... еліміздегі белді ғалымдар мен
тәжірибелі әдіскерлердің, мектеп мұғалімдерінің қолға ... ... ... ... ... ізделді. Осы ізденістер нәтижесінде "Жалпы білім
беретін қазақ орта мектебінің ... ... ... ... ... (1991 ж) дүниеге келді.
1991 жылы жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... іріктегенде бұрынғыша "буржуазиялық" және
"пролетарлық" белгілеріне емес, керісінше көркем туындының жалпы ... ... ... ... ... ... ... таңдауға
жол сілтеген алғашқы құжаттардың бірі ... ... ... ... ... ... пәнін қайта құрудың негізгі ... ... ... ... ... ... ... ететін базалық
программалар, оқушының жеке сұранысын, ... ... ... ... ... және бағдарлы мектептер үшін ... ... ... ... ауыз ... көне ... классикалық әдебиеті…; дүниежүзілік прогресті әдебиет үлгілерінің
ара салмағын дұрыс анықтау; білім, білік, іскерлік дағдыларды ... ... ... ... оның көркемдік-эстетикалық
құндылығына, нақтылы ... және ... ... ... ... ... ... тағылымына ерекше мән беру деп атап
көрсетілген.
Әдеби білім тұжырымдамасындағы бұл бағыттар ... ... ... ... қарау, оны жаңарту жолындағы бағдарлама, оқулық жасаушы
әдіскер ғалымдардың ізденіс-әрекеттеріне жаңа ... ... ... да ... сыныптардың аралығын қамтитын ... ... ... шығармаларын іріктеуде жоғарыда атап көрсетілген ... ... ... бес ... жас шәкірттерді жоғары
адамгершілік саналылыққа, ұлтжандылыққа, отаншылдыққа тәрбиелейтін, ... жас ... ... және ... ... ... таңдаулы шығармалары тұңғыш рет ... пәні ... ... ... ... ... ... "Әдебиет танытқыш", "Қырық мысал" ... ... ... ... ... ... ... "Қартқожа"
(11-сынып), Мағжан Жұмабаевтың "Батыр Баян" ... ... ... ... ... да рухани азығына айналды.
Соңғы он екі - он үш жыл ... ... ... шығармаларын
әдебиеттану тұрғысында талдап-таразылаған ... ... ... ... ... тағы ... ... еңбектері жарық көрді. Бұл ... ... ... оқыту мәселесіне арналмағанмен, әдіскер
ғалымдардың, мектеп мұғалімдерінің, ... ... ... ... ... концепцияны, поэтикалық
құндылықтарды оқушыға жеткізу ... ... ... ... ... күмән жоқ. Орыс әдістеме ғылымында бір
ғана А.С.Пушкинді, Н.А. Некрасовты немесе М.Ю. Лермонтовты мектепте оқытуға
арналған көптеген іргелі ... бар. ... ... ... ... арыстарының әрқайсысының шығармаларын мектепте оқытудың
әдістемелік проблемаларын арқау еткен арнайы ... ... ... орайда оқулықтарымыздың орнын толтыруға септігі тисе деген мақсатпен
Мағжан Жұмабаев шығармаларының мектепте ... ... ... ... ... ... ... рет 1991-1992 оқу жылына
арналған әдебиет ... ... ... ... Бұл ... әдеби
білім мазмұны қайта қаралып жатқан кезең болғанымен де, ... ... ... ... жоғары, оқушының жас ерекшелігіне сай
келетін шығармаларын сарабдалдықпен ... ала ... ... ... ... ... 15 өлеңі, "Жүсіп хан" және "Батыр
Баян" поэмалары енгізіліп, бұл шығармаларды ... 13 ... ... хан" ... мен ... "Мен ... ... "Мен
кім?", "Жазғытұрым", "Сүйемін" өлеңдерінің 5-7 сыныптарға ... ... ... ... ... ... мәнерлеп оқуға, жаттауға қолайлы
шығармаларға деген қызығушылығын, оқырмандық қабылдауын назарға алғандығын
байқау қиын емес. ... өз ... ... ... ... ауыр ... арқау еткен "Шын сорлы", ... ... тағы ... ... ... ... ұсынылуы жоғарғы
сыныптықтардың орта буындағы әріптестерімен салыстырғанда, ересек оқырман
ретіндегі психологиялық ерекшеліктерін, ... өнер ... ... қарайтын талғам-талабын ескергендік деп түсінеміз.
Өтпелі кезеңге арналған бұл бағдарлама 1994 жылы ... ... ... шықты. Бұл бағдарламаның бұрынғысынан қаншалықты айырмашылығы
бар екендігі ... ... ... ... "Жаңа оқу жылына ұсынылып
отырған әдебиеттің өтпелі кезеңге арналған бұл бағдарламаларында мазмұндық,
құрылымдық елеулі ... ... ... ... қайта қаралды.
Әдебиетті оқытудың гуманистік, адамгершілік, эстетикалық бағытын ... ... ... мол жаңа есімдермен, соны туындылармен
толықтырылды,- деп, баға берілді. Бағдарлама авторлары ... ... ... ... ... ... қайта қарауға да өз әсерін
тигізген.
Р.Бердібаев бойынша әдебиет бағдарламасының ескі нұсқасына (1991 жылғы)
Мағжан Жұмабаевтың орта буын ... үшін ... ... хан" ... мен бес ... 1994 жылғы бағдарламада сол ... ... ... тек сағат санында ғана. Соңғы бағдарламада Мағжан
өлеңдерін ... ... ... сағат емес, он сағат бөлінген. Шеберлікке
таласпайды, бірақ әдеби шығармаларды тиімді оқытуда ... ... ... болып жататындығын ескерсек, мұндай пайдалы өзгерістердің ақын
өлеңдерін оқыту сапасын арттыруға өз септігін ... ... ... жоғарғы буын - әдеби білім берудегі шешуші кезең. Мұнда жас
шәкірттерге ... ... беру ... түседі. Сондықтан да, жоғарғы
сыныптар үшін ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабылдау тереңдігі, өмірлік, ... ... ... ... ... ... айқын бойлай алатындығы есепке алынады. 11-сыныпқа арналған
соңғы бағдарламада осы ... ... ... ... Өтпелі
бағдарламаның алғашқы нұсқасындағы Мағжанның он өлеңінің төртеуі ... ... ... "Сүйемін") алынып тасталған. Бұлардың
орнына жаңа бағдарламаға тыңнан "Жатыр" …,"Қазағым","Мен кім?", "Батқан
күн, ... ... ... ... ... ... "Орал тауы",
"Түркістан", "Туған жерім-Сасықкөл", "Сәрсенбайдың жыры", "Жан ... ... ... ... айды алқа ғып ... "Сен ... ... бағдарламалық туындылары екі есеге, яғни,жиырмаға
дейін көбейтілген. Бұрынғы ... келе ... ... ... "Менің тілегім", "Мен ... ... ... ... ... ... күн" ... мен "Батыр Баян" поэмасы ғана.
Мағжан туындылары сан жағынан көбейтіліп қана қоймай, бұрыннан оқытылып
келе жатқан (1991 ... ... ... ... өмір ... қажеттілігі т.б.мәселелері аса өткір жырланған
шығармаларымен ауыстырылуы, ... ... өзі ... оқуы үшін ... ... ... ... сағат санына біржақты шектеу қойылмауы,бұл
сынып бағдарлымасының 1991 жылғы нұсқамен салыстырғанда, ... ... ... ... ... оқу ... бастап жаңа буын оқулықтарымен
оқытыла бастады. Соған орай пәндерді оқытуда бірқатар ... ... ... ... ... аударылды.
Н.Е.Дөкенова зерттеулеріне сүйенсек, әдебиет бағдарламасының ... ... ... орта буын ... ... ... қалдырылғаны – 6-сыныптағы "Мен кім?" ... мен ... атты ... ... оқытылған шығармаларының басқа шығармалармен ауыстырылуы – ... , өмір ... ... , ... "Мен кім?" "Мен ... атты ... екі ... бірін "Мен жастарға сенемін" ... ... ... ... тілдің даму қарқыны мен оны жүзеге
асырудағы кемшіліктерді жоюдан туындаса керек .
Ал жоғары ... ... ... ... сол ... ... Тек
бұрынғысынша 11-сыныпта емес, 8-сыныпта оқытылады .
Жаңа буын ... ... ... ... -қосымша
оқуға аса үлкен мән берілгендігінде.
Мағжан шығармалары негізінде оқушыға әдеби білім беру ақын ... ... ... ... ... қаншалықты екендігіне
тікелей қатысты. Әрине, біз, бұл еңбегімізде мектепке ... ... ... арнайы тоқталуды мақсат тұтқан жоқпыз,
мәселенің Мағжанға қатысты ... ғана ... ... ... ... енгізілген "Жүсіп хан" ертегі-поэмасы
аталған сынып ... жас ... ... ... сай ... Бір қарағанда оқиғасы оңай, мазмұндауға
жеңіл көрінгенмен, ақын ертегі-поэмада ел мен ер ... ... ... пен ... ... тәрізді аса күрделі
проблемаларды оқушы алдына тартады. Ертегіге қосымша берілген Ә.Тәжібаевтың
"Жүсіп хан" ... ... ... ... ... ... шығармашылықпен түсінуіне қызмет етіп тұр.
Жас шәкірттердің әрбір өтілген шығарманың ішкі ... ... ... үшін ... ... ... ... үлкен.
"Жүсіп хан" ертегісіне байланысты оқушыларға екі түрлі тапсырма
ұсынылған. Бірі-ертегіні ... ... ... ... ... ... ... терең пайымдауға тұрарлық туынды үшін бар
болғаны екі тапсырма ұсыну ... ... Осы ... ... ... ... көбейте түссе артықтық етпес еді. "Жүсіп хан" ертегі-
поэмасының көлемі, ... ... ... көркемдік
ерекшеліктері осыған сұранып тұрғандай. Бұл тұрғыдан алғанда, осы сыныпта
оқытылатын Мағжанның ... ... үшін ... сұрау-тапсырмалар
оқушылардың ақын поэзиясының мән- маңызын, көркемдік сөз олжаларын терең
түсінулеріне мүмкіндік жасайтындай сәттілігімен ... ... ... ... енгізілген Мағжан шығармаларының қаз-қатар беріле
салмай, жанрлық және ... ... ... ... хан" ... әдеби ертегілер қатарында, ал "Жазғытұры" өлеңінің ХХ ғасыр
әдебиеті үлгілері ... ... ... ... қатаң сақталғандығын байқатады.
6-сыныпта Мағжанның "Мен кім?", "Мен жастарға ... ... Ақын "Мен кім ?" ... ... әрбір жас адамның өжет те өршіл
болуын қалайтындығын ... "Мен ... ... ... ... елге ... ету үшін ... ғана жас адамның азаматтық
келбетін ... ... ... ... Сондықтан біріндегі ойды
екіншісі толықтырып, өнегелі жастықтың бет-бейнесін ... ... ... тақырыптас өлеңдердің оқулықта қатар берілуі құптарлық.
7- сыныпқа арналған оқулық-хрестоматиядағы ... ... ... де ... ... ... сарабдал туындылар.
Алғашқы өлеңде ақынның өз елін, жерін перзенттік ... сүюі ... ... ... - туған жер табиғаты, дала болмысы бар
әсемдігімен жырланған.
Мектеп ... орта буын ... ... ... ... ... ... күрделене түседі. Мұны 11-сыныпқа арналған қазақ әдебиеті
оқулығындағы Мағжан Жұмабаевқа арналған тараудан да ... ... ... тарауды жазған М. Базарбаев Мағжанның өмірі мен шығармашылығына
қатысты аса маңызды мәселелерді ғана қамтығандығы көрінеді. Автордың ... ... ... ... ... "Поэмалары" деп жеке
тақырыптарға бөліп қарастыруы оқушының аталған мәселелер төңірегінде дербес
ойлауына, ... ... ... ... тұр. ... ... ... дүниеге келген кезінен бастап, өмірінің ... ... ... ... өскен ортасын, азаматтық, ақындық қалыптасуын
сол кезеңдегі тарихи әлеуметтік жағдайлармен байланыста алып сөз етеді. ... екі - үш ... ... ... ... ... ұзын -сонар
хронологиялық деректер немесе оқиғалар тізбегі күйінде қалмай, бірін-бірі
толықтырып тұр. Сол ... ... ... мен поэмаларын талдауға
арналған тақырыптар да Мағжан поэзиясындағы жалпы адамзаттық ауқым ... ... ... ... ... ашып ... тырысумен
құнды. Автор ақынның "Жазғы жолда", "Қысқы жол", "Жел", ... ... ... ... өлеңдеріне байыпты талдаулар
жасай отырып, Мағжанның ақындық "менін", оның шығармашылығын шоқтығы ... ... ... ... тұрған жәйттарды қоғамдық-әлеуметтік
жағдайлар, ұлт-тағдыры сияқты проблемалар аясында алып қарастырады. Мағжан
шығармашылығының шығыстық ... ... ... ... ... ... ... Короленко, Мережковский, Бальмонт, Брюсов т.б. ақындар
шығармашылығына қатыстылығына қатысты айтылған ... ... ... ... ... дамуын қанағаттандыруға әбден ... атап ... ... қабылдауын тәрбиелеу – оңайдан қиынға қарай
әдістемелік жұмыстар арқылы сатылап жүзеге асырылатын аса ... ... ... оқулық соңында берілетін ... мәні ... ... сүйеніп жасалған ілімді сұрау-тапсырмалар
оқушыны бір шығармашылық күйден ... ... ... ... ... ырғақтарын "тыңдай білуге", қаламгердің көркемдік сөз ... ... ... Өкінішке орай, Мағжан шығармашылығының ... ... ... ақын ... "Қандай поэмалары бар?"
сипатындағы жеңіл-желпі, жалпылама ... ... ... ... ерекшелігіне сәйкес келмейтіндігі өз алдына, ... ... ... түсінуге жетелейді деп айта алмаймыз.
Мағжан Жұмабаев тәрізді күрделі ойдың ақыны мектеп ... ... ... білу ... ақынның суреткерлік құпияларын терең меңгеру үшін
аздық етеді. Бұл олқылықтың орнын толтыруда мектеп ... ... жас ... әдеби қабілетіне лайықталып жазылған
қосымша зерттеу еңбектердің, оқу құралдарының маңызы өлшеусіз.
Аталмыш жайдың М. ... ... ... ... келсек, өтпелі
кезеңде жарық көрген бірен-саран дүниелер ... бұл ... әлі ... ... ... ... ... Елеукенов жазған "Мағжан Жұмабаев" атты 11-сыныпқа ... оқу ... сол ... ... ... ... бұл еңбегінде
Мағжанның өмірі мен ... ... ... мәселелерді толық
қамтуға тырысқан. Еңбектегі "Өмірі мен творчествосы", "Творчестволық өсу
жолы", "Өсу ... ... және ... ... ... ... тоғысу проблемалары", "Мағжанды сүйемін…" деп, аталатын тақырыптардың
өзінен-ақ, автордың 11-сынып оқушысының ойын ғылыми ... салу ... ... ... Мағжанның азаматтық, ақындық қалыптасуы сол
кезеңдегі тарихи-әлеуметтік жағдайлармен байланыстыра баяндалса, ... ... бұл ... ... әр ... дүниеге келген
өлеңдеріндегі қоғам мен адам ... ... ... ... ... қарастырылады. "Мағжан ... ... ... ... Елеукенов,- үш кезеңнен тұрады.
Біріншісі—Мағжанның өлең өлкесіне аяқ басқанынан бастап, 1917 ... ... ... ... ... кезең—ақпан төңкерісі мен 1924
жылдың арасы. Үшіншісі—сол 1924 жылдан өмірінің ақырына дейінгі ... да ... ... ... өмірін кезеңдерге бөліп қарастырудың
шарттылық жағы болғанмен, зерттеу ... бұл ... ... ... авторлық концепциясын айқын тануға жол ашып тұр.
Шериаздан Елеукенов өз еңбегінің Батыс пен Шығыстың ... ... сөз ... ... ... Батыс пен Шығыстың дәстүрлі
мәдениетін терең ... ... ... ретінде ақын шығармашылығынан
мысалдар арқылы дәлелдеп ... ... ... бұл ... ... тигізген әсерін де орынды атап көрсетеді. Осы негізде ғалымның
"Батыс пен Шығыс ... ... ... ... қазақ
поэзиясының бай мүмкіншіліктерінің көзін ашты, ұлттық ... ... қан ... ... бұрын әлі алына қоймаған қамалдарды алуға бел
байлатты", - ... ... ... Мағжантанудағы концепциялық тұжырым
ретінде қабылдануға ... ... ... ... шығармашылығын жан-жақты түсінуі үшін, мұндай
еңбектердің ауадай қажеттігін атап көрсете ... ... да ... ... оқу құралдарының да кіші оқырмандарымыздың оқырмандық
тәжірибесіне бейімделуін, әдістемелік сипаттарының мол ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымы аясында жан-
жақты ... ... ... ... ... ... ... еңбектер дүниеге келді. Оқыту әдістемесі - әдебиеттану
ғылымының тұжырымдарын ... ... ... ... ... ... жүйесін, қаламгерлік концепциясын тереңдей
түсіндірген мұндай еңбектердің бағасы өлшеусіз.
Б.Қанарбаеваның "М.Жұмабаев поэзиясындағы ... ... ... ... диссертациясы осындай еңбектердің қатарына жатады.
Аталмыш еңбек "Мағжан ... ... ... ... -
поэмаға", "Мағжан поэзиясындағы дәстүр мен жаңашылдық" деп аталатын ... ... ... иесі ... лирикаларындағы фольклорлық айшықтар" тарауында
ақынның халық ауыз әдебиетіндегі шағын жанрларда ... ... сөз ... ... ақ ... ... бата ... т.б. өз
шығармашылығында қалай тиімді пайдалана білгендігіне жан-жақты тоқталады.
"Мағжанның ... ... ... ... ... байланысты екі сатыға бөлуге болады. Бірінші саты—1920 жылға
дейінгі, 2-саты—одан кейінгі. Бірақ сөз жоқ, бірі ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде халық ауыз әдебиетінің ... мен діни ... ... ... ... ... бақытсыз әйел, аңшылыққа байланысты сюжеттерге құрылған
өлеңдерінде осы кезең бой көрсеткен. Ал ... ... ... ... ... дәстүрі болса, "Жарыма" атты өлеңінен
эпосқа да, ертекке де ... ... ... Оны ... ... ... Сондықтан да, бұл аралық Мағжан ... ... ... ... алғашқы баспалдағы болды. Екінші кезеңінде
төл әдебиетімізбен бірге орыс, Еуропа, басқа да ... ... ала ... ... ... жанрлық, стильдік жағынан байытты. Сөйтіп,
қазақ әдебиетінің ... ел ... ... ... ... ... ... мұндай байыпты пікірлерінің ... ... ... мен жазба әдебиетінің арасындағы ажырамас бірлікті ... ... ... ... қана ... ... ... білуге
мүмкіндік жасайтыны айқын.
Автор ақынның жұмбақтарды өз шығармашылығында ... ... ... ... ... ... сараптай отырып
түсіндіреді. Ақын бұл өлеңде жалқаулықтың адам баласын ... ... ... оны ... жар ... образды бейнелейді. "Бұл – менің
жарым, сендер бұған жоламандар, одан аулақ болыңдар!",- деп, ... ... ... соңы "Бұл ... кім?…" деп, аяқталуы
оқырманды еріксіз ойландыруға мәжбүр ... иесі ... ... ... ерекшелігі жұмбақты еске
салатындығын атап көрсетіп, ... ауыз ... ... ... ... ... ... білгендігіне айрықша акцент жасайды.
Бес арыс кітабында Мағжан халық аузындағы "Бесік ... ... ... ... жыры" және "Жұбату" өлеңдері деп, екі жанрға бөлген деген
тоқтамға келеді. Бұл зерттеушінің ақын ... ... келе ... ... "Бесік жыры" өлеңі халық аузындағы бесік жырларының
жаңаша ... ... ... әсем әлем ... зерттеуші нақты
дәлелдеп көрсетеді [12, 35б].
Асылдан жасықты айыру оңай ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінен халық ауыз ... ... ... ізін ... да осындай күрмеуі мол, күрделі
іс. Бұлай ... ... ... ... ... ... тіліне айландырып
жібергендігінен. Осы қиындықтарға қарамастан, зерттеушінің сергек ой,
қырағы ... ақын ... ауыз ... ... ... жіті ... ... тарқата біледі. Бұл үшін ... ... ... озды, адам тозды ерлер жоқ …
Заман озды, ер заманы ерте екен",- ... ... ... ... ... ... қарай адамы" деген мақалдардың мазмұнына сай ... та ... ... ... ... ... Мағжанның "Батыр
Баян" поэмасына ерекше тоқталады. Поэма сюжетінің ... ... ... ... ... ... ... ретінде атауға лайық.
Зерттеуші поэманың ... ... ... ... ... ... мен Баян тағдырларына қатысты жазып қалдырған
деректеріне сүйенеді. ... пен ... ... зерттеу үшін
аталмыш мәселеге тарихилық (диахрондық) тұрғыда келу ... ... ... ... Шоқанның: "… хан стоял на сборном месте, не двигаясь ... ... ... ... не ... на ропот других батыров. Наконец
явился с 540 человеками и он предстал перед ханом: "Куда, что ... ... хан ... к ... и сказал: "Вот зачем я так долго ждал
Баяна", - деген пікірін ... ... ... ... ... жазылуына
атақты ғалымның зор ықпалы болды деген жорамал айтады[12, 75б].
Автор поэмадағы ақынның көзқарастар жүйесін, ... ... ... пафосты өзге де көркемдік ерекшеліктерді ауыз әдебиетімен
байланыста алып талдайды.
Еңбек иесінің ерекше мән ... ... ... шығармалардың
поэтикасындағы өзекті мәселелердің бірі – көркемдік уақыт (художественное
время). ғалымдардың шығармадағы көркемдік ... ... ... ... ... мәселенің "Батыр Баян" поэмасында ... ... ... ... ... ... білім беруде басты назар негізінен ... ... ... өмір ... ортасына, шығарманың
көркемдік ерекшеліктеріне ғана ... ... ... өту
мерзімінің ұзақ не қысқалығы да ... ... ... ... әсер ететіндігі ескеріле бермейді. Сондықтан да автордың Ұсынған
көркемдік ... ... ... ... не үзіліссіз
(прерывность или непрерывность), шектеулі немесе шектеусіз (конечность или
бесконечность), жабықтығы немесе ашықтығы ... или ... ... ішкі ... ... Баян" поэмасының табиғатын
таныту мақсатында пайдалануы құптарлық жай.
Еңбектің ... ... ... мен жаңашылдық" бөлігінде аса бай
ауыз әдебиетінен шығармашылықпен үйрену ... ... ... ... мол ... бергендігі, алдынан жаңа арналар ... ... ... ... ашып ... ... замандас ақындардың ішінде ауыз әдебиетінен
үйренбегені жоқ ... ... ... Сөйте тұра, Мағжанның әдебиет
әлеміне басқан өзіндік "мөрі" ... гөрі ... ... ... ... ... өзіндік болжамын былайша білдіреді:
"Фольклорды пайдалануда", -дейді, ол, ... сол ... ... ... ... ... Мағжан фольклорға "төменнен қарайды"
(горизонтально). Сол кездегі қазақ әдебиетінің негізгін салушы ақындардың,
оның ішінде: ... ... ... ... ... Майлин, Сәбит
Мұқанов тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... Мағжан шығармаларының ауыз әдебиетімен байланысындағы осы
оқшаулықты тап ... дәл ... және оны ... ... негізінде дәлелдеп
бере білуі бұл ... ... ... айқындап тұр. ... ... ... ... ... ауыз ... ... ашып көрсете білуімен құнды.
Әр ақынның не жазушының талант қуаты өз шығармаларында ана тілінің бай
құнарын қаншалықты мол, ... ... ... де ... ... ... Мағжан шығармаларында қазақ тілінің бар қасиет-құнары
жарқырай ... Ол ... ... ана ... мол ... қана қоймай, оны мағыналық жағынан байыта түсуге зор үлес ... ... ... ... бірі ... "Мағжан
тілінің ерекшілігі мынада: 1) сөздің түрлі мағыналық бояуын күшейтті; 2)
түрлі тіркестерді қолданудың ... ... ... 3) ... жаңа ... пайдалана білді; 4) ... ... ... 5) ... тіл ... жаңа ... көтерді; 6) көркем әдеби
тілдің қазақ поэзиясындағы жаңа көшін бастады",- деп ақынның тілді ... ... аса ... баға ... ... таңда Мағжан Жұмабаев шығармашылығын мектепте оқыту мәселесіне
тікілей арналған әдістемелік сипаттағы қабырғалы ... ... ... ... өзі ... ... ... және жалпы білім беретін мектеп
мұғалімдері жазып, жариялаған бірен-саран мақалалар ғана. Мағжан ... ... ... әр ... ... жарқырата ашып көрсеткен аса
күрделі ақынның өмірі мен ... өз ... ... үшін бұлардың
аздық ететіні түсінікті.
Дегенмен, ақын шығармашылығын оқыту жайын қаузайтын әр кезде, ... ... ... ... ... ... ... үлкен
істің басы деп қабылдап, әрі ... ... ... ... оқытылып жатқандығын аңғару мақсатында, солардың бірқатарына
тоқталсақ дейміз.
Соңғы кездері ... ... осы ... ... ... ... "Мағжан Жұмабаев шығармаларын мектепте оқытудың мәселелері"
атты еңбегі [14].
Жоғарғы ... ... ... ... ... мәселелердің бірі-
шығарма авторының (ақындық, жазушылық) ... ... ашып ... ... 11-сыныпта оқытылатын "Батыр Баян" поэмасы негізінде
Мағжанның ... ... ... ... атап
көрсетіліп, осыған сай ... ... ... ... ... терең меңгерту үшін оны әдеби-әдістемелік тұжырымдама
(концепция) негізінде оқыту тиімділігін алға ... үшін ... ... ... ... ... ... отансүйгіштік мәселесі", "Ақынның отан сүйгіштік көзқарасының
"Батыр Баян" поэмасындағы ... ... ... ... ... ... ... поэманы оқыту үстінде жүргізілетін
жұмыс түрлері де осыған орайластыра құрылған жөн ... ... ... ... ... ... сабақта өтпес бұрын оқушыларға өз бетімен оқып
келуге мүмкіндік жасау нәтижесінде олардың шығарманы алғашқы қабылдауының
дәрежелерін ... алу ... ... ... тікелей әсер
ететіндігін ерекше атап өтеді.
Мақала авторы ұсынған мәтінмен ... ... ... арнайы сұрау-
тапсырмалар оқушыларға ой саларлық дәрежеде ойластырылғаны аңғарылады.
Шынында да " Құл болса бір қыз үшін ... ... ... ауыр шер ... деген жолдардың сырын қалай түсіндірер едіңіз немесе Баянның: "Күнәмді
тәңірі кешпес, кешер бірақ, Жауында жан берген соң алты ... ... мәні неде ... сұрау-тапсырмаларға поэманы толық оқып, ой
елегінен өткізген оқушы ғана жауап бере алатындығы түсінікті болса керек.
Аталмыш ... ... ... ... сыныптарда Мағжан
шығармашылығын оқытуда ақынның көзқарастар жүйесін таныту оқушылардың әдеби
дамуын қамтамасыз ... ... ... назар аударту. Сондықтан да,
автордың "Ақын Мағжанның ... ... ... таң ... түркілік ("Түркістан", "Тұранның бір бауында"),
азиялық ("Күншығыс", ... т.б.) ... оның ... өсу ... ... ... ... бастар басқыштар ретінде қабылдануы шарт.
Сонымен бірге, бұл ерекшеліктер Мағжанның ақындық көзқарастар ... ... ... ... ... оны қазақ әдебиетіндегі
аса ірі шығармашылық ... ... ... ... ... ... көріністерін оның ақындық өсу жолы
ретінде мұқият талдап-таразылауға басты мән ... ... ... ... ... ... ... Жұмабаев шығармалары" деп аталған мақаласы
ақынның ... ... ... ... ... Мақала иесі
Мағжан шығармаларын мектепте оқытудың маңызына қысқаша тоқтала келіп, 6-7-
сыныптарда ... ... "Мен ... "Мен ... ... ... өлеңдері арқылы оқушыларға ақынның отансүйгіштік
қасиеттерін тануымыз қажеттігін ескертіп өтеді.
Аталған өлеңдерінің ішінен тек ... ... ... ... ғана ... ... ... оқушыларға мәнерлеп оқып берген соң: "Мағжан
осылай сүйеді. Ал, біз кімді сүйеміз?"- ... ... ... деген
құрметті атқа ие бола отырып, қазақ деген ұлы халықтың перзенті бола тұрып,
айналаға бей-жай қарауға, ... ... ... ... тек ... ... хақымыз бар ма?- деген сауал ... Бір сәт ... ... соң, пікір айтуды оқушы өзіне жүк санары хақ,-дейді.
Автордың ... ... ... ... ... басталған
сабағында ары қарай оқушылармен тағы қандай жұмыс түрлерін жүргізгендігін
таратып айтпағандығы өкінішті-ақ.
Мақала иесі мұнан соң бірден ... ... ... ... ... сөз етеді. 11- сыныпта бағдарлама ... ... 5 ... ... ... ... ... өз тәжірибесі негізінде қысқаша
баяндайды. 11-сыныпқа арналған әдебиет бағдарламасында Мағжанның ... ... ... ... мен ... ... алғашқы
сабақты "Мағжанға саяхат" деп атап,оның өмірі, өскен ортасы білім алған,
жұмыс істеген ... ... ... ... ... ... ... махаббат лирикаларын бұл сыныпта оқыту қиынға соқпайды
деп, екінші бір ... оңай көше ... Тым ... ... ... өлеңнің бір-екеуіне тоқталып, оны қалай тиімді оқытуға
болатынына тоқталмақ тұрғай, ... ... атын да ... ... ... ... өзі 3-4 сабақтар деп атап көрсеткен "Батыр Баян"
поэмасын оқытуға біршама көңіл бөледі. Мұнда ұстаз поэманы ... ... ... ... ... ... алып, оны Ә.Хасеновтың "Қоңыр",
С.Тұрысбековтың "Көңіл толқыны" күйлерінің фонында оқушылардың ... ... ... ... жыр ... ... өткізу тиімді деген
пікір айтады[15].
Оқушылардың поэманы күй фонында жырлауы ... соң, ... ... ... кейіпкерлерінің, әсіресе, Баянның іс-әрекеттерін ұнатқандар
мен ұнатпағандардың пікірталасын ... ... ... бұл ... ... өз ... ... мүмкіндік бере отырып, пікірталас
негізінде шығармадағы ақиқат шындықты жас шәкірттердің ... ... ... ... ... мақала жазу тәжірибесінің аздығына орай жіберілген кейбір
кемшіліктеріне ... ... ... ... тәжірибелі
мұғалімнің ой-пікірі ретінде қабылдауға тұрады.
3. М.Жұмабаев мұрасындағы жалпы психологияның мәселелері
М.Жұмабаев ...... ... ... жан тұрмысын, жан
көріністерін, жан күштерін, ақыл-қайрат, көңілдің ... ... пән» ... ... ... ... ... өте кең орын беріп, ... сала ... және ... бұл саласында да терең білімдарлық
танытады. Оның жан қуаттары ... ... дала ... мен ... ... ... ... болу нақышын нәзік
шеберлікпен пайдалана білу тәсілі де ... ... ... деген сөзді «жан ... деп ... «жан ... пән» дей отырып, «баланың жанын ... ... ... жанды көзбен көріп, қолмен ұстамай-ақ, оның істерін, ... ... ... -деп белгілейді. Мұнда психология пәні ... не үшін ... ... ... ... ... ... анықтайды. Жан көріністерінің дене көріністерінің айырмашылы
ғы: жан ... мен дене ... ... ... ... ... ... өзін бақылау; жан тұрмысының түзу болу шарттары;
нерв жүйесін өсіру және бейімдеу, нерв ... ... ... ... ... ... және оны тынықтыру.
Жан көріністерінен – ақыл және ішкі сезім деп бөледі, жан ... ... Ақыл ... ... ұғымының пайда болуы, мұнда
әсерлену көрінісінің пайда болу шарттары әсерленудің іші, күші, ... ... т.б ... Бұл ... ... ... ... тұрғысынан
қарастыруға ұмтылған. Адамның бойындағы психологиялық көріністерді
сипаттауда іскерлік, ... ... ... ес, ... ... ойлау,
ой шығару, тіл т.б. кеңінен тоқталып, оларға жатық, қарапайым, қолайлы
түсіндірмелер береді ... ... ... психология мәселелеріне кеңінен тоқталып,
қарастырайық. Психология – ескі пән. Бұл ... пән етіп ... ... пайғамбардан бұрын болған, грек ұлтынан шыққан Александр Македонский,
Еркендір Зұлқарнайын патшаның ... ... ... ... ... – жан ... пән» ... М.Жұмабаев. Жанды ешкім
көрмесе де жанның барлығына дау жоқ. ... сол жан ... не ... ... ... ... ... үш пікір бар. Үшеуі үш түрлі философия пікіріне
негізделген. Бірінішісі – жан деген бөлек, өз алдына бір ... ... ... келе ... ... Қазақтың шыбын шыбын сияқты зат, ... ... ... ... мұрнынан шығып серуендеп жүреді-міс
дейтін ертегісі осы пікірдің бір сәулесі [16,34б].
Бұл жан ... ... ... өз ... ... да ... бір зат деген
пікір «спиритуализм», яки «идеализм» деп аталады. Екінші пікір – жан ... бір түрі ... Яғни жан ... жеке зат жоқ, жан деген дененің
бір бөлігі ... сөз. Бұл ... ... деп аталады.
Үшінші пікір жан деген жан көрінісінің жиынтығы дейді. Яғни, жан деген
ойлау, сезу және басқа барлық көріністердің ... аты ... Бұл ... яғни «эмпиризм» деп аталады. Қайткенде, адамзат бұл күнге
шейін ... не зат ... біле ... жоқ. Жанның не зат екенін
білінбеуінен жанның бар ... ... ... ... Жан бар.
Барлығы сол, оның істері, көріністері бар. Ақша қар қосылып ... ... ... ... ... ... ... келтіресің бе? Бұл да ... ... ... ... ізге түсе ... ... аңды ... соғып келсе де, жанға жете алған жоқ. ... ... ... ... не зат ... ... білгіш болса да, әлі күнге дейін ... жоқ. ... ... бала ... ақсамайды. Баланың жанын жақсы
тәрбиелеу үшін ... ... ... ... ... оның ... жақсы тексеру жетеді.
Ал, енді М. Жұмабаев жан көрінісі мен дене ... ... ... бар ... ... ... Жан ... мен дене
көріністернің арасында көп айырма бар:
Бірінші: сыртқы дүние заттардың бәрі; ... ... ... ... бір орын алып ... ... зат болса, орын алатыны бізге белгілі.
Егерде бір заттың алып ... ... ... болсақ, пәлендей орын алып тұр
дейміз. Өлшемеген болсақ, ... зат ... не ... кіші, яғни пәлен зат
пәлен заттың не оң, не сол ... тұр ... ... дүниедегі заттың өзі
түгел, ол заттың өзі де белгілі бір орын алады. Жан көріністері ... ғана ... Біз жан ... туралы, мысалы ой жайлы, пәлен
уақытта болады, яки осы кезде ... деп айта ... ... дене ... ... ... ... арқылы
көрінеді. Ал енді, жан көріністерін сырт сезіммен сезуге болмайды.
Үшінші. Сыртқы ... ... ... яки көріністер бір уақытта бола
береді. Ал ... жан ... бір ... болмайды. Олар бірінің артынан
бір өтеді.
Жан көріністері мен дене көріністері арасында қанша айырма болғанымен,
аралығында тіпті жақындық та жоқ ... ... ... байлам бар дейді М.
Жұмабаев. Дене жанға, жан денеге ... ... ... күні ... ... – дене сау ... жанымыздың ісі де сау. Яғни ақылымыз
түзу, мінезіміз дұрыс, қайратымыз берік болады. Басқа ауру, мидың ауруы ... ... әсер ... ... ... ... жан мен дене арасында тіл хатшы болады.
Құрал, жан мен денені ... ... ... ... деп ... дейді
М. Жұмабаев. Осылай жүйке жүйесін екі ... ... орда ... ... және бұтақ бөлімі, яки, «перифериясы». Жүйке жүйесінің бірінің түрі
бастығы – ми. Мидан он сегіз егіз жүйке ... ... ... ... ... ... биі – ми. Ми – жанның құралы.
Жан ми ... ... ... не өз ... ... ... біледі. Миды
жұмсап, жан денені қозғайды. Егер ми ... онда ... ... ... Яғни, «паралич» болады. Жүйке жүйесінің сау болуы
керектілігі секілді, оның ... өсуі ... ... да керек. Ол үшін баланы
бастапқы ... ... ... ... дене мүшелерін көп
қозғалтатын жұмыстер істеу керек [18].
Бұл айтылғандардың өзіндік мән-мағынасы бар. Сол ... ... ... ... ... пікірлер қалдырып кеткенін ... ... жан ... ... ... ... ... түп мінездері
бойынша үш топқа бөлуге ... ... ... ... ақыл ... ішкі
сезім, яғни, көңіл көрінестері мен қайрат ... Бір ... ... ... белгілейміз, заттар яки көріністер арасындағы байламды
яки айырманы табамыз. Бұл – ақыл ісі. Біз қайғырамыз, қуанамыз. Бұл – ... ісі. Біз бір істі ... ... бір ... ... ... қайрат ісі» деп көрсетеді де әрі қарай осы ... ... ... қатар жасөспірім бойына сіңіру, тәрбиелеу жолдарын білдіреді.
Кітаптың осы бөлімінде әсерлену сезім туралы ойын ... ... ... ... ... ... ол сұлулыққа тәрбиелеудегі табиғат пен
өнердің ... ... орта – үй іші, зат, ... ... жүріс-тұрысы,
сөйлеген сөзі, іс-әрекет көркемдігін ашып ... ... ... ... жақсы үлгі көрсету керек екендігін баса белгілейді.
Мағжан әсерленуді былайша түсіндіреді «әсерлену көрінісінің болуы
былайша ... ... бір ... ... яғни ... ... әсер ... дауыс, құлақ, жүйкеге әсер қылады. Ми осы ... ... яғни мида бір ... пайда болады. Міне, осы нерв системасының
алып келген әсері жанның аңдауы, ... деп ... деп ... береді [19].
Әсерелену – орындастыру, яки локализация. Әсерлену орда жүйесінде, мида,
жұлында ғана болса да, денеміздің қай жеріне әсер ... біз ... ... алып барамыз. Әсер денеміздің қай жерінде болса, сол жерде әсерленуді
орналастыру яғни ... деп ... ... ... ... ... себепті, затты табу
перцепция деп аталады.
Апперцепция. Әсерленуді бұрынғы болған тәжірбиелермен ... деп ... мен ... ... ... ... ... неғұрлым
күшті болса, апперцепция соғұрлым әлсіз болады. Керісінше ... ... ... ... соғұрлым әлсіз болады. Ал енді, перцепция
апперцепцияны тіпті жеңіп кететін болсам ол уақытта ... ... ... ... пайда болады».
М. Жұмабаевтың бұл ... ... ... ... ... ашып, түсінікті мысалдармен толықтырып отырған. Оқушылар оқығанда
тілі жатық, тез ... ... ... ... ... ... сезім және сыртқы сезім әсерленуі.
Осы екеуінің Мағжан сыртқы сезім әсерленуіне көбірек тоқталады. Ол сыртқы
сезімді алтау деп ... ... ... есту, иіскеу, тату, сипау ет
сезімдері. Яғни, олардың түсі, түрі, дәмі, иісі және ... ... мен ... ... ... осы алты ... береді[20].
Автор осы сыртқы сезімдерді ... күту ... айта ... ... тоқталады. Көру, есту, сипау, иіскеу, ... ... ... ... ... ... ләзім. Сол
тәрбиелеу арқылы абай (зейін) қалыптасады. Зейін дегеніміз (М.Жұмабаев
зейінді абай деп ... ... ... үшін ... деп жазып кеттім).
Сыртқы дүниедегі бір затқа, яғни ішіміздегі жан көрінісімізге – ... ... ... ... ... ... зейінді тәрбиелеу жөніндегі айтқандары қысқа болса да, нұсқа.
Зейінді ... ... ... қарастырады:
1. Әсер берген заттың, яғни көріністің мінезіне қарап екіге бөлінеді.
Ерікті және еріксіз ... Біз ... ... яки ... ... ... ... еріксіз тарса, міне осындай уақытта ... ... ... деп ... Ал ... егер біз ... ... нәрсеге
зейінімізді өзіміз аударсақ, міне, осындай уақытта ... ... ... деп аталады.
2. Зейіннің табандылығына қарай екіге бөлеміз. ... және ... Бір ... ... ... зейін табанды деп аталады. Ал енді бір
затқа тұрақтай алмай, бірінен-біріне секіретін зейін табансыз деп ... ... ... ... ... ... екіге бөлінеді. Ішкі зейін
және тысқы зейін. Сыртқы дүние затына жұмсаған зейін – сыртқы ... ... ... ішкі жан көрінісімізге жұмсалған зейін – ішкі зейін деп
аталады [21].
Баланың зейіні ересек адамдарға ... ... ... ... ... іс-әрекетте тәлімді тәсіл қолдану беру керек екендігін
түсіндіреді.
Зейін – жан тұрмысының негізі. Сондықтан түсіндіретін ... ... ... ... тыңдамайды. Жаңа өмірмен байланысты назар аударатындай болса
дейді автор.
Суреттеу ассоциациясы (ұғымдық ... ... ... ... ... ... не түсіндірсең де көрсетіп түсіндіру керектігі, бір
уақытта бірнеше ... ... ... ... ... ... ... байланысты, сондықтан ол заңдылықтарды оқу-
тәрбие ісінде тиімді ... ... ... ... ... ... бізге ешбір әсер бермеген бір затты яки көріністі суреттеу
деген сөз. Бұл адамның миы, жаны сау болмағандығынан болады». Бұл ... яғни ... де ... ... ... ... Осы ... жайлы айтылған түсіндірмелерден мағынасы алыстап ... да ... ... ... ... ... ... алатын орнын көрсете келіп, оны есту, көру, қозғалу
исі деп жеке-жеке қарастырады[22].
Енді «ес» процесіне ... ... ... ес және еске ... ... ... ... бәлуі ес деп аталады. Ал, енді
сақтаулы тұрған суреттеулерді бұрынғы түрі, бұрынғы ретімен жанның ... келе ... еске ... деп ... ... есі ... ... автор. Кейбіреулер тез жаттап алып, тез
ұмытады. Кейбіреулер шабан алады. ... тез ... Ал ... ... сонда да ұмытпайды. Адамның білімді болуына осы ... онан ... ... деп ... Жұмабаев Естің адам өмірінде қаншалықты маңызды орын алатынын былай
сипаттайды. Ес өмір үшін аса керек. Ес болмаса, бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... еді. Адам адамды білмес еді. Ес
болса ғана адам білімді болады. Ес ... ғана адам ... ... ... Ес
неғұрлым мол, бай болса ойда терең ... ... ес ... оған ... ... емес.
Естің адам жасына байланысты өзгерісі де өзекті ... ... ... баланың есін дамытуға тоқталады. Ес туралы психикалық тұжырымдарды
талдай келе, автор, оқытудың ... ... ... ... ... ... ... жеті мен он бес аралығы. Бұл жасында баланың
міндеті ой ... ... іске ... ғана емес, білімді молайта білу,
даярлай еру, бар нәрсені еске ала беру ... ол ... ... үшін ... ... ... ... дейді:
Әсер күшті болуы қажет
Сыртқы сезімнің көбінің қатынауы
Жаңа білімді бұрынғы біліммен байлау, пысықтау.
Мағжанның ендігі бір ... ... ... қиял ... ... ... үшін маңызы зор екендігі белгілі. Мағжан қиялға былай анықтама береді:
жанның өзіне бұрыннан бар суреттеулерден жаңа суреттеулер жасай алу – ... ... ... ... ... ... ... болмаған суреттеулерден сурет
жасай алмайды. Мысалы, тума ... ... ... ... ... ... түстерді ешбір уақыт біле алмақ емес. Ал енді, жанымызда бар
суреттелген жаңа ... ... ... өзіміз тілеп жасау ерікті қиял,
яғни фантазия деп ... ... ...... ... көрікті болуының
түпкі діңгегі. Фантазиясыз адам – тұсаулы есек. Фантазия ақылды ... ... ... ... болу жолдарына, оның бала өміріне қажеттілігіне,
бала фантазиясын тәрбиелеу, оқушы өміріндегі ертегінің, ойынның, ... ... ... ... ... қиялын, фантазиясын тәрбие қылу
жолдары» деген бөлімінде ұлттық тәрбиеге аса ... ... да, ... ... ... ... ұлттық тәрбие екендігін пайымдайды. Әлі
де болса балаға ұлттық тұрғыдан оның қиялының дамуына төмен ... ... ... ... тәрбие көрген жоқ, әлі таза, әлі бала, біз жылдар, күндер
өткен соң қазақ қиялы тәрбие ... ... ... ... бір ... ... дегенге иманымыз кәміл дейді М. Жұмабаев. Қарап отырсаңыз
Мағжанның арманы әлі күнге дейін ... ... ... жоқ ... ... емес. Ертегі туралы жазғанда да ... ... ... ... ... ерекше екенін айтады. Бала ертегіні жан-тәнімен тыңдайды.
Ертегіге шын көңілімен нанады. Бала ... ... ... ... ... ұғады. Мысалға, балаға өтірік айтпа деген құрғақ ... ұшып ... ... Егер сен ... ... ... ертегі
айтсаң, сол ертегіде өтірікшінің өтірігі үшін қор ... зиян ... алып ... міне, бала өтірік айтпау керек екендігін сонда ұғады
дейді М. ... ... ... жан ... қанша түрлі болғанымен, оларды түп
мінездері бойынша үш топқа ... ... ... ... ... ақыл
көріністері, ішкі сезім, яғни, көңіл көрінестері мен қайрат көріністері.
Бір заттың яғни ... ... ... ... яки көріністер
арасындағы байламды яки айырманы табамыз. Бұл – ақыл ісі. Біз ... Бұл – ішкі ... ісі. Біз бір істі ... боламыз, бір
мақсатқа жетпекші боламыз. Бұл қайрат ісі» деп ... де әрі ... ... қарапайым мысалмен көрсетеді [26, 42б].
Сонымен қатар жасөспірім бойына сіңіру, тәрбиелеу жолдарын білдіреді.
Кітаптың осы бөлімінде ... ... ... ойын ... ... ... көңіл бөледі. Мұнда ол сұлулыққа тәрбиелеудегі табиғат ... ... ... орта – үй іші, зат, ... ... ... сөзі, іс-әрекет көркемдігін ашып көрсетеді. Сондай-ақ ... ... ... үлгі ... ... ... баса ... әсерленуді былайша түсіндіреді әсерлену көрінісінің болуы былайша
сыртқы дүниедегі бір заттың денемізге яғни ... ... әсер ... ... ... ... әсер ... Ми осы келген әсермен әсерленеді, яғни
мида бір аңдау пайда болады. Міне, осы нерв системасының алып ... ... ... ... деп ... деп қарапайым анықтама береді [27].
Әсерлену, суреттеу, еске ... қиял ... ... біз ... ... яғни оның ... мүшелерін білеміз дей келе Мағжан
Жұмабаев ... ... ... екіге бөледі: жалпы сезім және сыртқы сезім әсерленуі.
Осы екеуінің Мағжан сыртқы сезім әсерленуіне көбірек ... Ол ... ... деп ... ... көру, есту, иіскеу, тату, сипау ет
сезімдері. Яғни, олардың түсі, түрі, ... иісі және ... ... мен адам
жанына түрлі білімді осы алты сезім береді.
Автор осы сыртқы сезімдерді дұрыс күту ... айта ... ... ... ... ... ... иіскеу, бұлшық арқылы
әдепке, әдемілікке, сымбаттылыққа, талғампаздыққа тәрбиелеу ләзім. Сол
тәрбиелеу ... абай ... ... Зейін дегеніміз (М.Жұмабаев
зейінді абай деп алған). Сыртқы дүниедегі бір ... яғни ... ... – ойға, ішкі сезімге, қайратқа жанның тұнуы, нүктеленуі.
Баланың ой-қиялы оның ... ... ... жалпы, дербес,
ұғым, зат, заттың сыны, саны, іс-әрекет туралы ұғымдарды түсіндіру ұғымдар
байланыстырған (хүкім), ой қорыту, ой ... ... ... ... ... арқылы ақиқатқа жету туралы ғылыми талдау жасап,
ұстаз ойлауды, ... ... ... ... ой ... мен
себептерін түсіндіру, ақыл-есті бірте-бірте басқыштап өркендету деп
көрсетеді [28].
Осы ойлаудың ... ... ... және оны дамыту жолдарына
тоқталып өтеді. Ойлау адам өмірінде аса қымбат орын алады дей ... ... адам ... ... секілді заттарды, көріністерді жадына, есіне
ғана алып, жат көрініс ұшырасса, оны шеше алмайтын, оған ... ... жан иесі ... еді. ... ... білетін адам шын мағынасымен
адам деп өміріндегі ойлаудың орнын анықтап береді ... ... ... болса, оны дамыту керек екендігі жайлы да естен шығармайды. Әсіресе,
тәрбиеші баланы дұрыс ... ... көп күш ... ... ... ... ойын жетектемесе,бала ұғымды теріс ... қате ой ... ... ... бала тар ... ... сенгіш, ырымшыл бала болып
шығады. Осы бөлімде ойлау, ұғым, ой шығару т.б ... ... ... ... өзін іштей әлденеше тармаққа бөліп қарастырды. Ой ... ... ... ... ... «аналогия» ұғымдарының мәндеріне
зейін қояды.
Ұлт ... ... ... жан ... ең ... – ой. Ой тілі ... Тіл әрбір адамға қымбат болса, әрине ұлт үшін де қымбат. Тілінен
айрылған ұлт ұлт ... ... ... ... Ұлтының ұлт болуы үшін бірінші
шарт – ... ... ... ... кеми ... ... құри бастағанының
көрінісі. Бір ұлттың тілінде сол ... ... ... ... мінезі
айнадай анық көрініп тұрады. Қазақтың тілінде қазақтың сары сайран ... ... ... – бәрі ... тұр. ... даласы кең, тілі де
бай дей келе баланың тілін жетілдіруге толығымен тоқтала ... ... оның ... ... ... ... заттарды суреттесек, біз сол
заттарды бір-бірімен салыстырамыз» дейді автор, ұғымның жасалу ... ... ... ойын ... отырады. Енді автор, ұғым мен
сурттеу ... ... ... ... ... ... да болса
жалқы болады, яғни бір ... ... ... сөз сол ... белгілі бір
орында белгілеу, бір уақыттағы түрімен ... ... ... ... ... сөз. Ал ... ұғым жалпылықты тілейді. Жалпыламасаң, яғни топ
заттың әрқайсысының дербес ... алып ... ұғым ... ... үшін ... алып ... зат жасау керек. Ұғым ойдың ғана ісі. Ұғымды
оймен ғана жасауға болады дей келе автор ұғым жайлы қорытындылайды.
Ал енді, ... мен қиял ... ... ... ... соған
тоқталатын болсақ. Қиял суреттеуден жасалады. Ал ... ... ... ... жанды көрініс; ойлау-белгілі бір тірі ... ... Қиял мен ... ... айырма осылай деп, өте
қарапайым түрде түсіндіріп береді.
Ой шығару, яғни ұйғарым. М.Жұмабаев, ой ... ... ... ... қоя ... былай жауап береді. Біз бір ұғымды екінші ұғымға байлап
қойып, яғни хүкім жасап қанағаттанбаймыз. Осы ... ... ... ... осы хүкімді аяқтаймыз. Бірнеше хүкімдерден жаңа бір хүкім
туғызу ой ... деп ... [30, ... ... ... ... ... келе, Мағжан «ой шығару үшін үш түрлі
жолмен болады ... ... ... ... Ойдың бір жалпы заңынан дербес бір көрініске көшу. Екінші
түрмен айтқанда, жалпы ойдан жалқы ой шығару ... деп ... ... көп ... түрі – ... яғни ... жаңа бір хүкім жасау. Жаңа шығарылған хүкім нәтиже деп аталады.
Индукция. Ойдың дербес көріністерден жалпы көріністерге көшуі, ... ... ... ... ... ой ... ... деп аталады».
Аналогия. М.Жұмабаев аналогия жайлы айтқандары да көңілге қонымды.
Аналогияға мынадай ... ... «екі ... ... ... ... ... тауып, сол екі заттың басқа сындарының да ... ... ... екінші түрлі айтқанда, ойдың дербес көрініске көшуі аналогия деп
аталады».
Аналогия жәй ... да ... бір ... ... де ... ... бала ... осы аналогиямен ойлайды. Аналогия да
индукция сықылды, кейде қате болуы да мүмкін. Қате болуы екі зат яғни ... ... ... бір ... бір- біріне ұқсауынан барлық сында
ұқсайды деп ой шығаруынан болады. Баланың ... ... ... ... осылардың қажеттілігін дәлелдейді [31].
Кейбір көріністердің арасындағы байламды мүмкін бақылауға болмайды. ... біз бұл ... ... ... ... жорып, болжам ғана шығарамыз.
Жалпы заңды болжаумен шығару гипотеза деп аталады - ... ... ... ... өзінде де мағынасын жойған жоқ.
Ал енді баланың ойлануына тоқталсақ. Бұл жайды Мағжан шеберлікпен бала
ойлау жайлы құнды ... айта ... Бала ... ... ... қана ... ... ұққысы келеді. Яғни солар туралы
ұғым жасауға, ой шығаруға ұмтылады дей келе автор үш ... ... ... ... не? Бұл неге ... ... не үшін ... істеді?»
деген сықылды сұраулар береді [31, 64б].
Міне, ... ... ... ... білеміз. Бала ойлауы терең ойлау
емес. Баланың ... ... аз, ұғым ... ... ... зат ... ұғымы сол заттың суреті болады. Осы айтылғандарға ... ... ... ... ... дәрежеде жетілгенін жас
мөлшеріне қарап ... ... ... Бұл пікірден Мағжанның қазақ
балаларына зерттеу жүргізіп, бақылағанын аңғаруға болады.
Осы ойлаудың ... ... ... және оны ... ... ... Ойлау адам өмірінде аса қымбат орын алады дей келе, ойлау
болмаса, адам ... ... ... ... ... жадына, есіне
ғана алып, жат көрініс ұшырасса, оны шеше ... оған ... ... жан иесі ... еді. ... ... ... адам шын мағынасымен
адам деп өміріндегі ойлаудың ... ... ... автор. Ойлау осындай
қымбат болса, оны дамыту керек екендігі жайлы да естен шығармайды. Әсіресе,
тәрбиеші баланы дұрыс ойлап ... көп күш ... ... ... тәрбиеші
баланың ойын жетектемесе,бала ... ... ... қате ой ... ... ... бала тар ... соқыр сенгіш, ырымшыл бала ... ... ... ұғым, ой шығару т.б мәселелер таратыла талданды ... өзін ... ... ... бөліп қарастырды. Ой шығаруға осы
ретпен ... ... ... ... ... мәндеріне
зейін қояды.
Ұлт жанды ұлағатты ұстаз жан ... ең ... – ой. Ой тілі ... Тіл ... адамға қымбат болса, әрине ұлт үшін де қымбат... ... ұлт ұлт ... ... ... ... ... ұлт болуы үшін бірінші
шарт – тілін білу. Ұлттың тілінің кеми бастауы ... құри ... Бір ... тілінде сол ұлттың жыры, тарихи тұрмысы, мінезі
айнадай анық ... ... ... ... ... сары ... ... сабырлы мінезі – бәрі көрініп тұр. Қазақтың даласы кең, тілі ... дей келе ... ... ... толығымен тоқталады [32].
Қорыта келгенде, Мағжанның тіл жайында ... ... ... жоқ. Осы күні ... ... ішінде қазақ тілінен бай тіл ... ... ... ... ... ... ... бір күн айналып
қазақ тіліне келмекші, қазақ тілін қолданбақшы. Осы жерде қазақ тілінің
түркі ... ... ... ... баланың ойын тәрбиелеу тіл
тәрбиесімен ... ... ... ... ... ана ... ... білу әрбір ұстаздың ұлттық борышы екендігін мойындатады. Ұлттық
тілдің ... ... ... ... мінез-құлық, көңіл-күйді білдіріп,
эмоциялық халді жеткізе алатындығымызды толық түсіндіреді дейді.
М.Жұмабаев жан тәрбиесіне тоқталғанда, жан ... үшке ... ... ... ішкі ... және ... ... қайрат
көріністері» [32, 73б].
Ақыл көріністері қандай түрге бөлінгенін және оларды қалай тәрбие қылу
керек екендігін айтып ... Ал енді ішкі ... ... ... ... ... ашып, түрлі адамдардың ... ... ... ... Осы ішкі ... адам ... ... орын алатынына
тоқталып, баланың өмірінде ішкі сезімнің алатын орны зор дейді. Біз бір
жұмыс ... осы ішкі ... ... ... да біз ... ... ... істемейміз.
Адамның бақытты немесе бақытсыз болуы осы ішкі сезімдерге байланысты.
Жәй нәрседен жағымсыз ішкі сезім алмайтын адам бақытты, тым ... ... ... ішкі ... ... ... жасау керек» деп, қарапайым,
жалпақ тілмен түсіндіріп өтеді. Енді осы ішкі сезімдерді қалай тәрбиелеуге
болады? ... ... ішкі ... тәрбие қылғанда тәрбиеші алдымен
үйрету ... деп бұл ... ... жолдарын көрсетеді.
1) Дұрыс ішкі сезімдердің көп ... ... ... ... ... Яғни баланы ұнамсыз ішкі сезімдерді оятатын себептерден
сақтау керек.
2) Баланың маңындағы адамдар ... ... ... ... ... ... әсіресе ата-анасының мінезіне салып алады. Баланың
айналасындағы адамдардың ... ... ... ... ішкі ... біреуі – ашу. Екінші кісі тарапынан бізге ... ... бір ... ... ... ... ... ашу
сезімі пайда болады. Ашу сезімі адамда ... бір ... ... ... ... қайраты әлсіз, бала өзінің күшін шамалай алмайды және
маңайындағы нәрсенің бәрін жанды деп біледі. Бала жылдам ... ... ... осы ... қалай тәрбиелеп түзетуге, психикасына әсер
ететін нәрселерден аулақ болуына, ескертеді [33].
Қорқу сезімі – адам жанында бір ... ... ... ... ... ... қорқақ болады, қатты қорыққанынан адамдар сөйлей
алмай, қозғала алмай қалады дейді.
Жас ... ... ... ... ... ... автор көп көңіл бөледі.
Қазақ психологиясы, бала тәрбиесіне өзінше ерекшеліктерімен ... ... ... зиянды жақтары да бар. Осы орайда Мағжанның айтқан
пікірлдерімен санасуға болады.
Ұялу сезімі. Егер біз ... ... ... ... ... бір
мін істесек, бізде ұялу сезімі пайда болады. Ұялмайтын адам жоқ. ... ... ... ... әр ... ... ... Мінезі жұмсақ
болса, ондай адам ұялшақ келеді.
Ұялу сезіміне ...... разы болу ... ... бұл ... өзін жақсылағанда, мақтағанда пайда болады. Өзіне өзі ылғи разы
болып жүретін тәккаппарлық сезімі пайда ... ... ... ... өзін ірі ... шектен шығып кетпесе, әрине дұрыс сезім, дұрыс
мінезі. Бірақ шектен ... ... деп, адам ... бұл ... ... түсініктер мен толықтырып, адам психологиясының әр түрлілігінің бір
қырын көрсетіп береді. Баланы жас ... ... ... тәрбиелеуге
шақырады.
М.Жұмабаевты сонымен бірге үлкен әдіскер деуге болады. Мысалы, ішкі
сезімнің біреуі – іш пысу мен ... ... ... ... дейді. Мұғалім
бір сөзді ұзыннан-ұзақ соза берсе, ... ісі ... ... ... төпеп, түрлі білімді, түрлі сөзді айта берсе, бала мезі ... ... ... ... өзі ... ... барлығын балаға тез
білдіруде емес, еппен басқыштап білдіруде.
Сабақ оқытуда мұғалім сөзі жинақы, жігерлі, қызықты болуға ... ... ол ... ... өзіне қарата алады. Сабақ үстінде ... ... ... ... ... мұғалімнің жинақы, жігерлі бола
білгендігінен, деген пікірі оның үлкен ... ... ... керек.
Дәл бізге, біздің «бала оқымайды» деп кінәлауға дайын ... ... ... ... әлі кеш емес.
Н.Е.Дөкенова пікірінше, Мағжанның кеңірек тоқталғаны «сұлулық ... ... ... сұлу ... адам жанында сұлулық сезімдерін
оятады. Осы сұлулық сезімдері адамның дұрыс, ... ... ... ... ... ... ... жиренуіне көп көмек көрсетеді. Сондықтан
балалының сұлулық сезімін дұрыс тәрбилеу ... Әр ... ... ... ... ... Біреулердікі музыкадан, біреудікі
сұлу суреттен. Біреулердікі поэзиядан ... ... ... ... қандай түрі басым екенін анықтап, сол
сұлулық сезімдерді өркендетуге ... ... ... жаратылыс сұлулығынан ләззат алғызу. Осы сұлулықтарды бала сезе
білу және зейінін аудара алуымыз керек.
Баланың маңайындағыларының бәрі жинақы, ... таза ... ... бәрі дұрыс жүрулері керек. Айналысындағыларының сөздері
де мағыналы болуы шарт.
Бала сұлулықпен терең танысуы керек. Бала неше ... ... ... ... ... сұлу ... жаттасын. Бұлар баланың танымдық
процестерін дамытады.
Енді автор жан көріністерінің бірі «қайратқа» тоқталады. ... ... ... ... ... біз ақыл ... арқылы сыртқы заттар
туралы, яғни олардың өзі, ісі және күші туралы ілім ... Ішкі ... ... ... ... ... білеміз және ол күйді жағымды, не
жағымсыз деп бағалаймыз[34, 88б].
Ал енді, адамның қайрат ... ... ... ... ... ... Кейбір сырттан ешбір әсер болмай, белгілі бір мақсатсыз
істейді. Рефлекс. Сыртқы бір ... ... ғана ... ... ... ... болады. Соқыр сезім (инстинкт). Атадан қалған, тұқыммен
жалғасады. ... ... ... өзінің яки тұқымының аман болуына қызмет
қылады
Қайрат мынандай түрлерге бөлінеді: тартылу, ұмтылу және ... ... ә ... ... ... Бастапқы кезде бір нәрсеге жаны ... ... ... күйі ... деп ... Ал енді, адам не
нәрсеге болса да өзінің мұқтаж екендігін аңдып анық ... ... сол ... не ... біле алмаса, жанында ұмтылу болады. Егер біз белгілі бір
нәрсеге ұмтылсақ, ол ... ... ... айналады», деп қайраттың ... ... ... ... адам ... аса ... ... Мағжан жақсы анықтап көрсетіп
берді. Адам іс-әрекеттерінің маңызының зор ... ... ... ... ... ... етіп ... шақырады.
Ерік адамның барлық ісін реттеп отыратынын, ... ... ... ... өмірдегі қиын-қыстау кезеңдерде мойынмайтынын, ойлаған ойын
орындап шығатынына сенімді болады, ... ... ... адам ... ... ... бар екенін айтады. Автор
әрбір іс дене ... жан ісі ... ... ... ... ... ... істегенде ол істі тіпті жеңіл істейді. Белгілі ... ... бір ... іс ... ... әдет деп ... дей ... «адамның барлық ісінің төрттен үшеуі әдет болады» деген ... ... бір ... ... және тұрлаулы жеке дара ... ... ... ... өмір ... ... Мінезде адамның
сенімі мен танымы, қажеттілігі мен мүддесі, ақыл-ой дәрежесі, ерік-жігері,
сезім-эмоциясы, темпараменті, қызық ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелі және т.б болып келеді.
Адамға осындай дара ... ... ... ... ... өмір
тудыратын типтік мінез де болады. Типтік мінез – белгілі адамдар тобына
ортақ, қоғам өмірінің ... ... ... Мәселен, белгілі
бір ұлттың адамы, сол ұлттың ғасырлар бойы ... өмір сүру ... сол ... тұрмысы, өмір сүру салтынан нәр алады. Сондықтан да ... ... ... тұрмыс-салт мінез-бітімі жағынан басқа ұлт
өкілдерінен ерекшеленіп тұрады. ... ... сол ... ... деп аталады. Осы тұрғыдан қазақ халқының да ... тән ... ... ... ... ... ... орай Мағжан «адам
мінезіне» тоқталып, мінездің қыр-сырын көрсетеді [34, 93б].
Баланы елін сүюге, имандылыққа, ... ... ... үлгі ... айналаның мінез-құлық темпераментінің бала табиғатының
мәні зор екенін ... ... ... ... ... ... ... әдістерін ұсынады. Бала темпераментін сангвиник,
холерик, флегматик, ... деп ... ... ... ... ... тілмен баяндалады, баланың жалпы жаратылысы, ... ... де ... ... ... түсінікті берген. Адамның шын
мағынасымен «адам» болу үшін өзін сүюі, ... ... ... ... сүю ... ... да адамдарды сүюге міндеті. Жер
жүзіндегі адам адамды сүймек. Бұл – адамның жаратылысындағы ... ... ... ... ... адамзат ұрпағының өзара
сүйіспеншілігіне, ынтымақтастығына ... ... ... ... ... ... ... пікірлері жақсы үндеседі.
1.4 М. Жұмабаев еңбектеріндегі ... ... ... психологиялық мұрасындағы ерекше орын алатын салалардың бірі –
педагогиканың, яғни тәлім-тәрбиелік психология мәселелеріне ... ... ... осы ... XIX ... ... ... Еуропа елдерінде, кейіннен АҚШ пен Ресейде дүниеге келді. Еуропа
континентінде бұл мәселені ... ... ... ... ... ... болды. Ал XIX ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... бұрын көре білген АҚШ ғалымдары еді. Өйткені жас
ұрпақты тәрбиелеудің тиімділігі, оларды нәтижелі етіп ... ... ... сойылын соғатын азаматтарды тәрбиелеу, оның
жан дүниесін танып, білу жан ... осы ... ... ... еді.
Бала ана құрсағынан бастап есейгенге дейін қалай өсіп жетіледі? Сондай-
ақ, мұны мектепте, тіпті мектепке дейін ... ... ... ... ... Бұл ... сол кездегі психологтарды да ... ... ... ... Америка психологиясының басы
Стенли Холл (1846-1924) болып, кейіннен Гезель, ... тағы ... да ... ... ... ... орыс ... үлес қосқандар – аты әйгілі Л.С.Выготский
мен Блонский, Добрынин мен Эльконин, Мухина мен Лисина, ... ... ... ... ... ... ... А.А.Смирнов т.б. еңбек сіңірді.
С.Қалиев осы мәселенің қазақ топырағындағы жағдайын сөз ететін ... осы екі ... ... ... алғаш бірінші көтерген
М.Жұмабаев болатын дейді. Әрине, М.Жұмабаевтан бұрын да сонау есте жоқ ерте
заманның өзінде ... ... Әбу ... Әл-Фараби трактатарында да
жасөсіпірімнің психологиялық ерекшеліктеріне, оларды оқытып, тәрбиелеудің
мәселелеріне көп көңіл бөлінген болатын [35].
Қазақ ... ... ... ... Шал ... (XVII ... ұлы ойшылымыз Ыбырай, Абай ... мен қара ... ... психологиясының алғашқы ірге тасы қалана бастаған
болатын. Осы тақырыптың төңірегінде Ш.Құдайбердіұлының ... ... ... көтерілген болатын. Мәселен, Ж.Аймауытұлы өзінің
«Әділет заңы» еңбегінде ... ... ... ... ... ... үңіледі.
Ж.Аймауытұлы педогогикалық психологияға қатысты ... ... ... ... ... қорғаны... тәрбиешіге Отанның келешек өмірі
тапсырылды деп жасайды. Тәрбие жұмысы болашақтан-болашаққа жемісі ... ... нұр. ... ... пен ... ... ... оның іс-әрекетіне қажетті тұстарын танып, таразылау пайдалы болмақ
деп қорытындылайды[36].
Қазақстанда сауатсыздықты жоюда Мағжан жазған, әлденеше рет ... ... ... ... ... ... орын алды ... асырып
айтқандық болмайды. Ал, ақынның «Педагогика» кітабы, айтарға жоқ, қазақ
баласын ... күні ... ... мұғалім, жалпы қазақ қауымы үшін
таптырмайтын үлгі.
Кітап негізі он бес бөлімнен тұрады. Онда дене ... мен ... ... «жан ... ... мәселесі жан- жақты және ... ... ... сындарлы жүйемен, аты мен сөзі бос шығындалмай,
үнемді, ұстамды жазылғаны ... бұл ... ... ... ісінің жайы
балаң кезде шыққан деп тіпті ойламайсың. Мағжан кітабының Орынборда шыққан
нұсқасын ... ... ... ... ... ... Иса пайғамбардай болды» деуінде үлкен мән бар. ... бұл ... ... ... қанды қасаң тілмен жеткізетін әлдебір оқулықтардай
еместі[37].
Ғылыми тіл абстрактылы, Мағжанша айтқанда жалаңаш тіл. Әрбір пайымдаудың
астарынан автордың мінезін, сырын біле ... Ал мына ... ... ... ... жетеді. Мағжанның қазақ баласының бесікке салып
бөленуінен бастап, тәй-тәй басқан әрбір қадамына елжірей көз салуы, ... ... ... ... ... осы ... өркениет өресіне қол артады деп
толғануы ғажап. Мұндай ... ... ... деген
мейірбандығымен ғана салыстыра аласың. Даналық ... ... ... ... де, бір күні алтын секілді тот баспаған қалпында жарқ етіп
шыға келеді. Мағжанның еңбектерінен ... ... ... Мағжанның жалпы еңбегіне тоқталайық. Адам қоғамдық тұлға. Сондықтан
да ол өз ... ... мен ... тек адам қоғамында
басқалармен қатыныса ... ғана ... ... Демек жеке адамның басқа
адамдарға ... ... оның ... мен ... тәсілдері –
биологиялық жолмен қалыптасуы, қоғамдық болмыс, қоғамдық қызмет өзіндей
адамдармен қатынасқа түсу арқылы қалыптасады.
Халықтық ... ... ... ... ... ... жолында
басынан өткен тағдырының санада сақталған бейнесі адам – ... ... жаңа ... ... ... ... Адам – әсемшіл, әсемнен
әсем, сұлудан – сұлу таңдайды ... екен ... ... ... сөз ... ... Шынында да, оның өзіндік сыры бар ... ... ... ... алғашқы минуттан бастап оқытпайды. Оны
тәрбиелейді, бала өмірі ... ... ... ... ... ... ... түсетін адамдардан,
олардың мінез-құлқынан үлгі алатындығын ... ... ... ... ... дұрыс, жағымды болуына айрықша маңыз
береді. Баланың ізгі ... ... үшін оның ... ... ... ... ізгі ... болуы тиіс. Оның осы пікірі орыстың
үлкен педагогы П.П.Блонскийдің ... ... ... ... қиын ... жолдарымен қабысады. Жеке адамды қалыптастыруда баланы
жасынан сапалы тәртіпке дағдыландыру, оны баланың рухани қажетіне айналдыру
психология үшін үлкен ... өз ... ... ерекше мән береді, ол тәрбиешінің, ата-
ананың басты парызы ... жан ... ... оның ... ... ... білу деп ... Бұл орайда баланың ... өсу ... ... нерв ... оның ... ... сезім мүшелерінің
атқаратын қызметі мен алатын орнын жеткілікті талдайды. Осының барысында
оның бірқатар қорытындылары ... ой ... ... келгенше қазақ қанын қабыстыруға ... ... ... Рубинштейн, Скворцов, Смирнов т.б. ғалымдардың еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... лайықтастырған.Мағжан Жұмабаев тәрбие дегеніміз не? деген
сұраққа жауап бере отырып, адам денеден және ... ... ... – адам ... ... ... деген атқа шын мағынада лайық ету
дейді [37, 45б].
Ол тәрбиені кең мағынадағы ұғым деп ... ... ол осы ... ... ... тек ... батыс жақтан шыққан тәрбие ғылымына еліктемей,
шығыс халықтарының тәрбиеге көзқарасын қазақ халқының ... ... ... ... ... бала ... жауыздықтың жазасын тәрбиеші
көтерсін. Немесе Иран мәтелі баланы өзімдей бол деп үйретпе, өзімдей болма
деп үйрет». Араб ... тағы ... ... Мағжан Жұмабаев
тәрбиенің мақсаты ... ... ... бүкіл адамзат қауымымен бақытты
ету дей отырып, жеке адамның ... ұлт, одан ... ... ... болуымен байланыстырады. Ол адам баласының тәрбиеге мұқтаждығыны
айта келіп бала тәрбиесі бір өнер, сондықтан ол жеке ... ... ... ой ... еңбегінде Мағжан Жұмабаев тәрбие – дене ... және ... ... дей ... ... ... күнінен бастап тәрбиелеуде
оның физиологиясы мен гигиенасына байланысты мәселеге ... ... ... ... ... ... тұрмыс-жағдайы, кейбір ата-ана бала
тәрбиесінде болған салғырттықпен байланыстырып, маңызды кеңестер ... ол, «жын ... ... ... ... секілді ертегілерді
балаға айту мүлдем дұрыс емес, мұндай ... ... ... қылады деп
қорытындылайды [37, 57б].
Демек, Мағжан сол уақыттың өзінде ... ... ... ... ... ... көп болған. Соның ішінде қазақ
қауымының ішінде дара дана- Мағжан.«Даналарды ... ... ... ... ... айтылмаған. Ол кітап бойына Абайға бірнеше ... ... ... ... ... ... пен А.Байтұрсынұлы.
Адам рухани әлемін негізі үш салаға жіктейді. Бұлар: ақыл, ... ... және ... Енді бұл ... Абай не ... ... кейін, қазақ
данышпаны Абай, деп жазады ... «бұл үш ... ... ... ... деп
атады. Біз бір заттылық яки ... ... ... заттар яки
көріністер арасындағы байламды, белгіні табамыз. Бұл – ақыл, іс. ... ... Бұл ішкі ... ісі. Біз бір істі ... Бір мақсатқа жетпекші боламыз. Бұл қайрат ісі» [37, 74б].
Осы жерде Абайдың толық адам туралы ілімінің ... ... ... адам болу үшін ... ... (ішкі сезім) және қайрат арасында ... бар ... есте ... ... ... міндетіміз – адамдардың әрбір
ісін осы үш топтың үшеуі бірдей қатынасатынын білу. ... ішкі ... ... ... тең ... ... ... адам шықпайды. Мағжан өз
заманында білімді адамдар санатына қосылған. Дүниетаным ... ... ... ... ... ... демократ. Мағжанның
зерттеушілік өнеріне тән ... ... ... ... тарихи, яғни
теориялық бүге-шігесін барынша терең білдіретіндігінде. Бұған оның ойын,
ұшқыр қиялы мен сезімін қосамыз.
Адамдардың ... ішкі жан ... ... ... ... сыршылдығы мүмкін осыдан да болар. Оның өлеңдерін, қара сөзбен
жазылған ... ... ... ... ... ... кейбір
жазғандары ұсақ нәрсе сияқты. Ал оны ... жан ... ой ... – басқаша ойлайсыз. Алайда, діндарлыққа салынып, «жанды»
әлдебір ... ... ісі деп ... ... ... ... ... оның бар жоқтығын материалистік, ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге
тырасады. Осыған байланысты үш ... ... ... өзінше тоқталып, өз
ойын білдіреді.
Алайда, - деп жазды М.Жұмабаев, - ... ... ... ... ... ... көріп, қолмен ұстамай-ақ, оның істерін, көріністерін жақсы
тексеру жетеді. Психология пәні міне осы үшін ... [37, ... өз ... психологияға ерекше мән береді, ол тәрбиешінің, ата-
ананың басты парызы ... жан ... ... оның ... ... ... білу деп ... Бұл орайда баланың бүкіл өсу процесін
байыптылықпен зерттеп, нерв жүйесін, оның дамуын, баланың сезім ... ... мен ... ... ... ... Осының барысында
оның бірқатар қорытындылары үлкен ой салды. Автор шамасы келгенше ... ... ... ... өзі ... ... ... т.б. ғалымдардың еңбектерін ой елегінен өткізіп, қазақ халқынының
тұрмысына жақындастырып, ұлттық ерекшіктерімен лайықтастырған.
Мағжан Жұмабаев ... ... не? ... ... ... бере ... ... және жаннан құралады. Сондықтан тәрбие – адам ... ... ... атқа шын ... ... ету, ... тәрбиені кең мағынадағы ұғым деп қараған. Мұнда ол осы күнге дейінгі
біздер сияқты тек Еуропа, батыс жақтан шыққан ... ... ... ... ... ... ... халқының тәрбие туралы ой-
пікірімен тоғыстырады.
Мағжан бала істеген жауыздықтың жазасын тәрбиеші көтерсін. Немесе ... ... ... бол деп үйретпе, ... ... деп ... ... тағы ... ... Мағжан Жұмабаев тәрбиенің мақсаты адамды
адамдардың ұлтын бүкіл ... ... ... ету дей ... жеке
адамның бақытын ұлт, одан қалса бүкіл ... ... ... Ол адам ... ... ... айта келіп «бала
тәрбиесі бір өнер, сондықтан ол жеке ... ... ... деп ой ... ... ... Мағжан Жұмабаев тәрбие – дене ... және ... ... дей ... баланың туған күнінен бастап тәрбиелеуде
оның физиологиясы мен гигиенасына ... ... ... ... ... қазақ халқының өмірі, тұрмыс-жағдайы, кейбір ата-ана бала
тәрбиесінде болған салғырттықпен байланыстырып, маңызды кеңестер ... ол, жын ... ... кемпір, жын-шайтан секілді ертегілерді
балаға айту мүлдем дұрыс емес, мұндай ... ... ... ... ... ... ... сол уақыттың өзінде жаман мысалдардан,
қылықтардан сақтандырған.
Мағжан өз еңбегінде психологияға ерекше мән ... ол ... ... ... парызы баланың жан дүниесін психикасын, оның дамуы мен
өзгеруін жақсы білу деп ... Бұл ... ... ... өсу ... ... нерв ... оның дамуын, баланың сезім мүшелерінің
атқаратын қызметі мен алатын орнын ... ... ... ... атты ... ... ... дамуының психологиялық заңдылықтары жан-жақты көрсетті.
Мысалы: жан-тәрбиесі, ес, ... ... тіл, т.б. ... ... ... және бұл психикалық процесстерде төменгі сынып
оқушыларының жас ерекшеліктері көсетілген.
Тәрбие, кең ... ... ... да ... бір жан ... тиісті
азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне ... ... ... сөз. Ал ... туралы айтылғанда, адамның баласын кәмл жасқа толып, өзіне - өзі
қожа болғанша тиісті азық ... ... ... ... жүргізіледі.
Түптеп келгенде, білім мен тәрбие дегеніміздің өзі, кең ... атты ұлы ... ... ... ... ... негізінен,
этностық жады арқылы ұрпақтан – ұрпаққа беріледі. Мұндай киелі эстафетаны
өміршең ету біздің әрқайсымыздың ең асыл ... ... ... мен ... - өзара байланысты екі процесс. ... ... ... бір – ... ... ... күйде бір уақытта қатар
жүріп отырады, бірақ ұйымдасу әдістері және формалары тұрғысынан түбегейлі
өзгеше[38].
Тәрбиелік іс - ... ... ... ... ... ... ... міндеттеріне, мазмұнына ие) немесе оқу ... ... ... оқу ... сипатқа ие) қалыпта болуы мүмкін.
Оқу мен тәрбиенің ортақ белгілері:
- тәрбие процесі өз ... оқу ... ... ... да ... ... ... бұрын оның іске асырылу жолдарын үйрету қажет;
- оқу ... ... мен ... ... ... іс - ... формасына сәйкес өтеді. Өз қызметі барысында мұғалім оқушыға
тәрбиелік ықпал ажсайды;
- оқу және тәрбие процестерінде бірдей әдістер ... ... т.б.) ... ... ... аталған екі қызметінің арасындағы
принциптік ... оқу ... ... әртүрлі ғылымдар негізін
меңгереді, ал тәрбие процесі ... ... сапа – ... ... процесіне тән ерекшеліктер:
- мақсатты бағыттылық (мақсаттың түсінікті ... ... ... ... мақсаттар бірлігі (тәрбиеші мен ... ... ... ... ... (оқу ... нәтиже бірден көрінбейді);
- көп жағдаяттылығы (тұлға көп әрі сан қилы ... да, ... ... ... Тәрбие барысында олар реттеледі. Тараптардың ... ... ... ... ... ... ... тиімді болады.
- ауыспалылығы (тәрбиеленуші мақсатты, көзделген және кездейсоқ
әсерлерге бірдей кезігіп ... ... ... ... бір ... шара ... ... аса ыждағаттылықпен жүйелі дайындалған тәрбие ... ... ... ... (тәрбиеленушілер даралық ерекшеліктері және әлеуметтік
тәжірибесінің әр түрлілігімен ажыралады. Тәрбие процнсінде ... ... ... ... ... ... ... де тәрбиелік нәтиже әрқилы болуы
ықтимал);
- екі тараптылығы (тәрбиелік ықпалды жүргізуші – мұғалім, ал ықпалды
қабылдаушы – ... ... ... - ... ол ... да ауыспалы;
-тәрбиеші тұлғасы – тәрбие барысына ... ... ... ... ... ... кепілі – мұғалім ептілігі, шеберлігі, құндылықты
бағыт – бағдары, қызметтестік қатынасқа түсе білу қабілеті);
- қарама – ... ... ...... ... ... ... қарастырылады).
Тәрбиенің негізгі қайшылықтары оқу – тәрбие процесінде кездесетін
келесідей құбылыстар арасында көрінеді: қоғамдық өмірдің жаңа ... ... ... ... ... мен ... ескіруі; адамның табиғи
даму мүмкіндіктерінің шексіздігі мен бұл дамудың ... ... ... шегерілуі; адамның табиғатпен белсенді, әрекетшең
болуы, оның қоғамдық өмірге араласу ынта – ... мен ... ... ... үшін ... ... білім, ептілік пен дағдылардың жетіспеуі
және т.б.
Қазақстан Республикасының ... ... беру ... ... жағдайларды ескеретін педагогтар мен ата-
аналардың, оқушылардың сұрыныстарына бағытталған тәрбие беру ... ... ол ... қызмет көрсетіп келеді. Соның нәтижесінде жеке тұлғаға
тәрбиелік ықпал жасаудың диапозоны кеңейді.
Алайда, Республика аймақтарында ... беру ... ... ... проблемалар бар, олардың бірінші тобына мыналар кіреді:
- Тәрбиенің ... және ... ... ... мүмкіндік
беретін нақты идеологиялық бағдар толық жасалмауы.
- Ұлттық құндылық бағдарларының жоғалуы. Педагогтардың жалпы адамзаттық
және жалпы ... ... ... ... ... ... ... тиімді бола бермеуі.
- Өмірлік құндылықтардың шынайы ... ... ... тар ... ... ауыстырылуы.
- Қоғамның әлеуметтік жіктелуі, қоғамның кірістер бойынша күрт қарама-
қайшылануы; халықтың кейбір бөлігінің еңбек етпей ... ... ... ... ... ... ... тудыруы,
заңға ден қоюшылықты қалыптастыруға мүмкіндік бермеуі.
- Ұлттық мәдени қабаттардың бұзылуы. ... ... ... ... елімізде де тұрақсыздық, ... ... және ... ... ... ... ... өмір сүруге
қажетті қарапайым амалдарды жасауға бағыттауы. Бұл ... ... ұғым ... ... ұлттың мәдени көзінің жойылуына, білім алушылардың басым
бөлігінің дүбаралануына алып келуі [39].
Мұғалім балалардың оқуын, ... ... ... ұйымдастыру үстінде
олардың жеке тұлғалық қасиеттерінің дамуына және ... ... ... М. ... ... шығармашылық мұрасына халықтың тәрбие
жөніндегі жинақтаған нақыл сөздері, ертегілер, ... ... ... байлығы өмір сүру жағдайындағы әдет-ғұрыптар мен
дәстүрлер мазмұны жағынан бастауыш мектеп ... ... ... ... ... туралы әңгіме өткізу.
2. Мәдени мінез- құлықтың негізгі ерекшеліктері.
3. Сыпайылық пен сөйлеу мәдениеті.
4. Мектептегі тәртіп ережесі
5. Көше тәртіп ережесі
6. Қоғамдық тәртіп ... пен ... ... ... ... бәрі де
барлық класс оқушылары үшін маңызды болып табылады.
Қ.Жарықбаевтың көптеген еңбектерінде жеке арнайы ғылыми зеттеулерінде
балаларға тән ... ... ... ... ерекшеліктерді
тереңдетіліп қарастырған [41-43]. Балалар күнделік өмірде достықты ... үшін ... ... да бару, жолдастыққа сатқындық, ... ... ... ... да ... мен ... ... балалар ылғи қызыға қатысады және бұның өзі ... ... ... ... тұлғаның рухани- адамгершілік дамыту тәрбие сағаттарында, сыныптан
тыс ... ана тілі ... ... ... көрініс, экскурсия
түрінде ұйымдастырылады. Бұл жұмыстар ... ... асыл ... ... ететіндей бағытта ұйымдастырылуы қажет.
Ж.Аймауытов Мағжанның ақындығы туралы еңбегінде балаларға әдептілікке
тәрбиелеуде кешенді тәрбие беру үшін ... ... ... ... ... ... ... арқылы жақсы әдеттерді ... ... ... ... дамытады. Түрлі сызба, схемаларды пайдаланып,
көрнекіліктер әзірленеді [45].
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... қалыптасатынын, егер бұл жұмыс баланың жас кезінде ... онда ол ... ... ол «жүрек сезімінің кемшілігі» кейіннен
оның орнын толтыру қиынға түсетінін дәлелдеп айтты.
Ж.Базарбеков пікірінше, тәрбиенің бұл процессінде ана тілі оқулықтарында
үлкендердің үлгісі, ... ... ... ... балалар мекемелері
қызметкерлерімен сөйлесуі т.б. тақырыптар ... Ол ... ... қояр ... ... ... Мейірімсіздікпен
бірнеше қателіктерге ұрынуы мүмкін. Бұл жағдайда оқушыда ... ... ... ... әдеттер қалыптаса бастауы мүмкін [46].
Ә. Табылдиев еңбектерінде жалпы ұрпақ тәрбиесінде ұлттық ерекшеліктерде,
халықтық педагогика құндылықтарын ескере ... ... ... жүйесін
жасауда өткен ғасырдағы көрнекті ағартушы – ... ... ... А.Құнанбаевтың, Ы.Алтынсариннің, М.Жұмабаевтың және т.б. да
маңызды ой-пікірлері, ... ... ... қағидалары қазіргі
кезде өз жалғасын табуда екені жайлы сөз ... ... ең ... ... берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім-
азаматтың қас жауы, ол келешекте оның ... ... апат ... - ... бабамыз. Осыдан өз тағдырын өзі шешуге ... енді ... ... рухани болмысты дұрыс қалыптастыру аса қажет екендігін
байқаймыз.
Негізгі ... ... ... ... ... тарихи-
этникалық мұрасын, ұлтының әдет-ғұрып өнегесін, салтын сақтауға, саналы
көзқарасын қалыптастыруға, ұлттық мақтанышын ... ... ... ... ... ... айналысатын педагогтардың міндеті
болмақ.
А. Байтелиев өз ... ... ... ... ... ... элементтердің бірі – рух немесе ұлттық ... ... ... ... ... қарастырылуы тиіс дейді. Патриотизм
өзінің шыққан тегінің бірлігі мен ... ... ... ... ... мінез-құлқына, психологиялық және этнографиялық ерекшеліктеріне
тән ... ... ... дәстүрмен тығыз байланысты. Ұлттық сезімдерді
патриотизм арасына, Отанға, ұлтқа деген сүйіспеншілік ... ... ... бұл ... жақсы білу және оларды міндетті түрде бала ... білу ... ... тұлғалық қасиеттердің бірі ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастары мен
өзара қатынастарды қалыптастыру болып табылады. ... жеке ... ... ... үшін оның ... ... ерекше
маңызды екеніне назар аудару керек. Ол айқындаған ... ... ... де ... да ... ... ... пікірінше, бастауыш мектеп оқушыларының жеке тұлғалық
қасиеттерін қалыптастыруды адамгершілік тәрбиесін жүзеге ... ... ... ... ... болады [49].
Ойын арқылы. Бала табиғатынан қимыл-қозғалысқа құмар жан, ол үнемі
секіруді, қалғуды, ... ... Ойын ... ... ... Бала достыққа бірін-бірі түсініп, қимыл-әрекет ... ... ... және ... ... ... ... арқылы. Оқушылар топтық ... ... ... жеке тапсырмаларды орындағанда, үзілістерде, ойнап
тентектік істегенде ... ... үшін ... ... ... анықталады.
Олардың қарым-қатынастарында бірте-бірте өзара көмек, қоғамдық жұмыстың
орындалуына бірдей ... ... ... ... ... ... бағына білу т.б. қалыптасады.
Өзін-өзі бағалай ... ... өз ... ... ... өзге ... да ... істерімен үнемі еріксіз
салыстыру. Оқушыда өзіне өзі баға ... ... ... ата мұралары арқылы.
Рухани тәрбие, моральдік ұстаным, Отанын, ... елін ... ... ... ... ... ... келген.
Г.Р. Бахтиярова пайымдауынша халқымыздың аса бай тарихы ерлік, азаматтық
дәстүрлерді жалғастыруды керек етеді. Жүзедеген жылдар бойы қалыптасқан ата-
баба салты, сыйластық, ... ... және ... қасиеттер бүгінгі
жас ұрпаққа ауадай қажет. Отанын сүйген, өз елінің болашағын ... де ... жас ... ... шетелге қашпай өз елінің түтінін
түтетіп жүрер еді. ... ... ... ... әрекеттер кеңінен етек алуды [50].
Сол сияқты отан сүйгіштікке тәрбиелейтін мақал-мәтелдердың алатын орны
өз алдына бір төбе. Оның жас ... үшін ... мен ... рөлі ... «Ит ... жеріне», «Өз елім өрен төсегім» т.б. мән – мағынасына зер
салатын болсақ, ... ... ... ... жас ұрпақтың
отансүйгіштік, ... ... ... үшін ... ... ... мәнісін түсіндіре отырып, бала ... ... ... ... сүю, ... ... атқаруға арқау болатын
халықтық рухани құндылықтың бірі ар-намыс. Бұл – ... ... ... күш. Осы ... алғанда ар-намыс қазақ халқының
бойына туа біткен ұлттық әлеуметтік – психологиялық ерекшелік болмысы және
ол азаматтың ... ... ... ... ... ... негізі болмақ.
Сондықтан баланың жасынан ар-намысын ... үшін ... ер – ... бейнесін сомдап, үлгі етіп, мақтанышын, ерлігін
мадақтап тәрбиелеудің маңызы зор. Дәстүрлі қазақ эпосы – ... ... ... ... ... ... бүгінгі күні де халықтың жадында
сақталып, ... ... асыл мұра ... ... ... ... ... мадақтап жырға қосу арқылы халық жас ұрпақты
ерлікке, ... ... ... ... ... ... да ... тигізетін пайдасын халық ертеден- ақ білген.
Бәйге аттың озып ... ... ... пен ... ... ... ... ат құлағында ойнайтын қазақ баласы үшін
бәйге ертеңгі ... ... бір ... іспестес. Қазақтың баланы жасы
жетіге келгенде атқа міңгізіп, үзеңгі ұстатуы, ел ... өз ... ... ... де ... дәстүр. Бұл жерде баланың жетіге келгенде
мектепке баруы да, оң – солын ... ... ... да ... ... М. Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегіндегі психологиялық ... ... М. ... ұлттық психология терминдерін жүйелеушілердің бірі
М. Жұмабаевтың психология мәселесі жөнінде ... ... ... ... бірі – ... төл ... ... осы орайда
ғұлама ғалымның алатын орны жөніндегі мәселе. Халқымыз қай заманда болсын
сөз қасиетінің құдыретін ... ... ... оны ... ... ... ... біліп, оның кейбір асылдарын халық ұғымында ... ... ... Ел намысын оятатын да, елді ұйытатын да ... ... сөз ... ... ... – оның ... қысқа болса да нұсқалығында, тоқсан ауыз сөздің тобықтай
түйінін түйе білуде.
Білім, ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... ғана ойластырылмаған, ол соңғы жүз жылдың о жақ, ... ... келе ... ... ... ... жасаудың басы
қасында жүрген, осы мәселемен көптен бері айналасып келе жатқан профессор
Ө.Айтбаев төл тілімізде ұлттық терминдер жасалуының ... ... ... ...... жасалуаның алғашқы балаң кезі – XIX ... ... Бұл ... ... ... ... ... зиялылары басы
Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, ... ... ... ... ... т.б. Олар ... ... жасаумен
арнайы шұғылданбағанымен, өз еңбектерінде терминдік мәні бар ұғымдарға мән
бере бастағанын аңғару қиын ... Сол ... өзін ... оқу, ... ... салаларына жазылған әртүрлі тақырыптарда терминдік
атаулар аз кездеспейді.
Екінші кезеңі – бұл ... ... ... ... ... мәселелердегі нақты әрекеті. Ахмет Байтұрсынұлы 1910–1930 ... ... ... ... ... ... қазақтың
ғылыми тіл білімі мәселелерімен арнайы айналысқаны белгілі. Олар жазу,
әліппи, емле ... ... ... ... ... тілінің
терминдік жүйесін жасауды да қолға алды. Әсіресе, бұл ... ... «Тіл ... мен ... Аймауытұлының «Психологиясы» және
Мағжан Жұмабаевтың «Педагогикасында» жинас тырылған ... ... ... дейін өзінің мәнін жоймай келеді.
Ұлттық терминдерді қорландырудағы үшінші кезең жиырмасыншы ... мен ... ... ... ... Ал ... ... елінің латын
графикасына көшіп, өзінің ұлттық ... ... ... ... ... кезі еді. Бұл ... терминалогия мәселесі жұртшылық назарына
ерекше түсті. Ғылыми тіл дамуының төртінші кезеңіне қырқыншы, сексенінші
жылдар ... ... ... Бұл таза орыс ... ... ... ... етене енген кезеңі. 1985-жылдан бастап, күні бүгінге дейінгі
аралықты біз ... ... ... ... ... ... ... қаласында «Пән сөздері» деген араб грамматикасы мен
терминдер сөздігі шықты. Мұнда жекелеген ғылымдардың төл тіліміздегі ... ... ... еді. ... психологияның да бірсыпыра
терминдері енген болатын. ... дені ... ... пен ... кітаптарынан алынған. 1931-жылы Алматыда «Атаулар сөздігі»
деген екінші ... ... ... ... ... ... жазылған сегіз
мыңнан астам сөздер мен атаулар ... Бұл ... да ... ... мен ... ... ... дамуында 1931-жылы Мәскеуде ұйымдастырылған бүкіл
одақтық кеңестің де мәні зор болды. Бұл жиын ... КСРО ... ... ... ... яғни ... ... унификациялау,
оларды белгілі бір жүйеге келтіру мәселелерімен ... ... ... ... ... да ауық-ауық өткізіліп тұрды.
1936-жылы Қазақ ССРО Халық Комиссарлар кеңесінің ... ... ... ... Оның ұлттық терминдерді қалыптастыру ісіне
тигізген көмегі аз болмады. Содан бері ... сан ... ... ... ... жуық ... сөздіктер жасалды. Міне, осындай ... ... біз ... ... ... қазақтың ұлттық
психологиялық терминдер жасалынуы көш ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі қазіргі
қазақ психологиясынан орнықты орын алып отыр. Ғұлама ғалымның термин жасау
тәжірибиесін қазіргі ... ... үлгі ... ... ... енді, М.Жұмабаев термин құрау ... ... ... ... сөздік қорынан психологияға қатысты ұғымдарды ерінбей
іздеп тауып, қолданысқа түсіргені қазіргі қазақ психологиясына ... ... Біз ... ... ... оны қолдану тәрбиесі туралы айта
келе, оның жекелеген кемшілік, олқылықтарына тоқталмай өтуге болады. ... ... ... да, ... ... ... ... тоқталып
өтсем.
Автор «абстракция» деген ұғымды «жалаңаштау» деп алыпты, бұдан гөрі
«оғаштау», «дерексіздендіру» деген ... еді. ... ... ... ... ... ... қалып отыр.
Автордың түйсікті – әсерлену, елестетуді – суреттеу, есті – зейін,
ерікті – ... ...... ... ... ... ... саласына онша үйлеспейді, мағыналық жағынан сай келмейді.
М.Жұмабаевтың оқулығы аса құнды. Оның үстіне бұл ... таза ... ... тілі ... ... ... ... алынған терминдермен
байытылғаны жөнінде жоғарыда айта кеттік.
Араб сөздерінен алынған терминдер М.Жұмабаевтың еңбектерінде де табылып
қалып жатады. Мысалы, құлық ...... ... ...... ...... – загиф – кемтар – инвалид; емле – имла – ... – шкіф т.б. ... ... қарап отырып М. Жұмабаев Батыс пен Шығыс әдебиеттерін
теңдей қарастырып, таныс болғанын анықтауға ... ... ... өте кең орын беріп, ... зер ... және ... бұл саласында да терең білімдарлық танытады. Оның
жан қуаттары жайлы пікірлерінде дала өмірі мен ... ... ... психологияның болу нақышын нәзік шеберлікпен ... ... де ... ... ... ... ... «жан тілі» деп аударып,
психология «жан туралы пән» дей отырып, «баланың жанын ... ... ... ... ... ... ... ұстамай-ақ, оның істерін, көріністерін
жақсы тексеру жетеді» -деп белгілейді.
Мағжанның қазақ баласының бесікке ... ... ... ... ... ... елжірей көз салуы, қайтсе ол нағыз жігіт, азамат
болады, осы заманғы өркениет өресіне қол артады деп ... ... ... анасының баласына деген мейірбандығымен ғана ... ... ... ... Қайта апарып көмсең де, бір күні алтын
секілді тот ... ... жарқ етіп шыға ... Мағжанның еңбектерінен
осыны көруге болады.
2.2 М. Жұмабаевтың ... ... ... ... ... мақсаты
Зерттеудiң мақсаты - М.Жұмабаевтың «Педагогика» ... ... мен ... жүйелеудегi негiзгi ұстанымдары мен
ұлттық педагогикалық-психологияның ғылыми терминдерiне берген ... ... ... ... ... сәйкестігі
тұрғысынан талдауға ұмтылу.
Зерттеу объектiсi- М.Жұмабаевтың «Педагогика» кiтабы.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... жазылған ғылыми еңбектерге шолу.
М.Жұмабаев еңбегіндегі психологиялық мәселелерді қарастыру.
М.Жұмабаев «Педагогика» кiтабындағы ғылыми терминдердi ... ... ... ... өңдеу, талдау, қорытындылау
Контент-анализ әдісі түрлi әлеуметтiк ... ... ... психологияда қолданылатын қүжаттарды талдау әдiсiнiң бiрi ... ... ... ... зерттейтiн басқа әдiстердiң
спецификасы бүл процедурада зерттелiнетiн ... ... ... ... есептелiнедi.
Контент-анализдiң мақсаты-қүжат текстiн талдау негiзiнде реалды адамдар
мен қүбылыстар туралы қорытынды жасау.
Контент-анализ процесiндегi негiзгi қиындық зерттелiнетiн қүбылыстардың
немесе ... ... ... индикаторларын табуға ... ... ... өлшеу және адекватты тұрде интерпретация
жасау. Осы ... ... ... бiрнеше процедураларды қолданады.
Контент-анализдегi стандартты бiрлiк ретiнде мыналарды аламыз.
а) сөз, символ, термин;
ә) пiкiрлер мен ой қорытындылары;
б) жалпы әңгiме ... ... ... ... ... ... категориясы деп- алынатын ... ... ... ... ... ... жеке
элементтерiн де осы категориялардың кездесу жиiлiгiн сенiмдi және жұйелi
түрде тiркеп отыру керек. ... ... ... ... ... жiберiлiп, зерттеу мақсатына сай талданады.
Контент-анализдiң көмегiмен ашып сұрақтар жауабын өңдеуде, ... ... ... ... ... ... белсендiлiк
процесiн, құндылық бағдар ларын зерттеуде қолданылады.
Контент анализдiң бiрлiктерiн екi топқа бөлемiз: сапалық және сандық
бiрлiктер. ... ... ... бiрлiктер текстен ненi санау керек
деген сұраққа жауап бередi. Ал сандық бiрлiктер қалай ... ... ... ... бiрлiктерге категорияларды жатқызуға болады.
Контент-анализдiң категориясы ретiнде зерттеудiң концептуалды ... ... ... ... ... ... ұсақ, сапалық
бiрлiктерге, яғни ... ... ... ... лары бұл ... категориялармен подкатегориялардың сапалық
белгiсi ретiнде көрiнетiн мазмұн ... ... ... ... ... кiлттiк
концептуалды ұғымдары: психологиялық термин сөздер
А-сыртқы безендiру; В-iшкi мазмұны.
А1-Термин атаулары
А2-анықтамалардың болуы
В1-сапалы анықтамалардың болуы
В2-ақпараттың толық ... ... ... ... ... |К е з д е с у ж и i л i г i |
| ... |ой ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |аналогия ... ... ... |
|әрекет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |психол. процессы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|келістілік ... ... ... ... ... ... ... ... |
|құлық ... ... ... ... ... ... |ой ... |умозаключение ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|мимика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|темперамент ... ... ... |тітіркендіргіш ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|қиял ... ... ... ... ... ... ... ... |
|үмітшіл ... ... ... білу ... ... ... ... ... өте кең орын ... барынша зер сала
қарастырады және ғылымның бұл саласында да терең білімдарлық танытады. Оның
жан қуаттары ... ... дала ... мен қазақ қаламгерлерінің
туындыларын, ұлттық психологияның болу нақышын нәзік шеберлікпен ... ... де ... ... ... ... ... «жан тілі» деп аударып,
психология «жан туралы пән» дей отырып, ... ... ... ... ... ... ... көріп, қолмен ұстамай-ақ, оның істерін, көріністерін
жақсы тексеру жетеді» -деп ... ... ... пәні ... не үшін ... ... ... тоқтала отырып, мынадай
мәселелерді анықтайды.
М. Жұмабаевтың психология мәселесі жөнінде ... ... ... ... бірі – ... төл атауларын жасау, осы орайда
ғұлама ғалымның алатын орны жөніндегі мәселе. Халқымыз қай заманда ... ... ... ... ... балап, оны сарқылмас рухани байлық
ретінде ... ... оның ... ... ... ұғымында ұрпақтан-
ұрпаққа жеткізіп отырған. Ел намысын оятатын да, елді ... да ... ... сөз ... ... ... – оның асқан
пәрменділігінде, ... ... да ... ... ауыз сөздің тобықтай
түйінін түйе білуде.
Мағжан қазақ арасына бұрыннан терең тағылымды аңыздар, ... ... кең ... болған ежелгі грек данышпандары ... ... т.б) ... ... ... өрлеу дәуірінің алыптарын, орыстың
төңкеріске дейінгі және кейінгі өзі жақтайтын және жақтамайтын педагог,
психолог ... ... ... ... да жұрт алды-артына
қарамай «екпіндеп бара жатқан» алмағайып ... ... ... ... қиын емес.
М. Жұмабаев кезінде қолданған психологиялық ғылыми терминдердің басым
көпшілігі ... ... ... ... орын алып ... ғұлама
ғалымның термин жасау тәжірибиесін қазіргі жағдайда бірден-бір үлгі ретінде
ұсынсақ ұтылмаймыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мағжан Жұмабаевтың ... атты ... ... ... ... ... ... ұлы ақыны, ұлтының бақыты үшін өз бақытын
құрбандыққа шалғандардың бірі, ... ... ... ... не
істеуге жұмсаса да даяр болған. Оның еңбектерінен біз бірқатар маңызды,
құнды психологиялық қағиданы ...... жаңа ... жаңа ... жаңадан жаңаға құмар келеді:
адам - әсемшіл: әсемнен әсем, сұлудан сұлу таңдайды» дейді екен ... ... бір ... ... қылма үнемі ілгерілеуге, өзгеруге
ұмтылған қасиетін қандай дөп басқан. Бұл ... ... ... ... еңбектері осы күнде әлі де өзіндік мәнін жоймай келеді.
Психологияға тұрақталған түсініктер мен ... ... ... тән психологиялық ерекшеліктерін алғаш рет ажырата қарастырады.
Мағжан өз еңбегінде психологияға ерекше мән ... ол ... ... ... ... ... жан ... психикасын, оның дамуы мен
өзгеруін жақсы білу деп санады. Бұл орайда баланың ... өсу ... ... нерв ... оның дамуын, баланың сезім мүшелерінің
атқаратын қызметі мен алатын орнын жеткілікті талдайды. Осының барысында
оның ... ... ... ой ... ... ... келгенше қазақ
қанын қабыстыруға ұмтылды. Автор өзі ... ... ... т.б. ғалымдардың еңбектерін ой елегінен өткізіп, қазақ халқынының
тұрмысына жақындастырып, ұлттық ерекшіктерімен лайықтастырған.
Мағжан өзінің еңбегінің бір ... ... ... ... емес,
психологияны міндетті түрде меңгеруді, былайша айтқанда бала психологиясын
жан-жақты білуді, бақылауды ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... болар деген түсінік тегін айтылмаған.
Мағжан еңбегінде Абайға сүйеніп, Міржақып, Шәңгерей жырларын пайдаланады.
Халқымыздың бай ... ... ... ... әулетінде ұлылар көп болған. Соның ішінде ... ... дара дана – ... десек қателеспейміз. Бұған арнайы түсініктеме
жасамай-ақ, осы мәселеде көтерілген ғалым түйінінің терең ... ... ... қауымның көзқарасын аудартып, бұл тақырыптың алдағы
жерде де әрмен қарай зерттей түсу ... ... біз өз ... ... ... ретінде бірнеше
ұсыныстарды бейнелеуге болады. М.Жұмабаев еңбектеріндегі психологиялық
көзқарастар мен ой-пікірлерін халқымызға және өзге ұлт ... ... ... ... ой-пікірлерін шет ел тілдеріне
аударып жариялау ісін қолға алу.
М.Жұмабаев еңбектеріндегі ... және ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізу.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақ психологиясының тарихы. //ред.Қ.Б.Жарықбаев. А, 1996.-270б.
2. Қаленова Т.С. ... ... өмiрi мен ... қызметi
(1889-1931 ж.ж.). К. дисс. автореф. Алматы. 2001.-25б.
3. Аймауытов Ж. Жан ... және өнер ... А., ... 1995.-260б.
4. С.Қалиев, Қ.Б.Жарықбаев Қазақ тәлім тәрбиесі А, 1995.-310б.
5. ... ... ... мен ... А. ... 1995.-157б.
6. А.Т. Ақажанова. М.Жұмабаев сәби тәрбиесі туралы 1993.-58б.
7. ... ... ... ... ... ... А., 1989.-45б.
8. Н. Елікбаев. «Ұлттық психология», А. 1992.205б.
9. Р.Бердібаев. «Ақын тағдыры», Бес ... А. 1992. ... ... ... Жұмабаев шығармашылығын мектепте ...... ... (5 – 7, ... ... ... Алматы, 2006ж -150б.
11. Ш.Елеукенов «М.Жұмабаев», А. 1995.-230б.
12. Б.Қанарбаева М.Жұмабаев поэзиясындағы фольклорлық дәстүр. Канд.дисс.
2001ж. 185б
13. С.Негимов. «Өлең ... А. ... ... ... ... ... ... мектепте оқытудың мәселелері"
Алматы, 2004ж
15. Қ.Қ.Қоянбаева. Мағжан Жұмабаевтың шығармаларындағы ... ... ... беретін мектептің оқу-тәрбие ... ... ... А. ... , ... ... Үш томдық шығармалар жиынтығы. А, «Білім», 1995.-370б.
18. Бес арыс. Естелiктер, эсселер және зерттеу мақалалары. Алматы.Жалын.
1992.-435б.
19. ... ... А. ... ... ... Ж. Тәрбие. Қазақстан мектебi. 1989. 2 наурыз
21. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. ... , ... ... ... А, «Ана ... ... ... А. «Жазушы» , 1992.-250б
24. М.Жұмабаев. Үш томдық ... ... А, ... ... ... А. ... ... М.Жұмабаев. Шығармалар жиынтығы. А, «Білім», 1995.-370б.
27. М.Жұмабаев. Педагогика. А, «Ана тілі», 1998-170б
28. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. ... , ... ... ... ... Бес ... ... Бес арыс. Алматы.Жалын. 1992.-435б.
31. М.Жұмабаев. Шығармалары. А. ... ... ... ... А, «Ана тілі», 1992-170б
33. М.Жұмабаев.Таңдамалы, А. «Жазушы» , 1992.-250б
34. Н.Е.Дөкенова. Мағжан ... ... ... ...... негіздері (5 – 7, 11-сыныптар бойынша) Қазақстан
Республикасы ... 2006ж ... ... С.Қалиев. «Қазақ тәлім тәрбиесі», А, 1995.320б.
36. Аймауытов Ж. Тәрбие. ... ... 1989. 2 ... ... ... А, «Ана ... ... Қазақ халқының тәлім-тәрбиесі тарихынан. А, 1992.-312б.
39. Қазақтың тәлiмдiк ой-пiкiр антологиясы. //Жарықбаев Қ.Б., Қалиев ... ... ... ... М. ... ... тәлімгер. Ана тілі. Алматы, 2005
41. Жарықбаев Қ., Табылдиев Ә. Әдеп және жантану, Атамұра, 2004
42. Жарықбаев Қ.Б. Перспектива развития ... ... ... ... ... в ... Алматы.1992.-40б.
43. Жарықбаев Қ.,Қалиев С. Қазақ тілінің тәрбиесі А. 2002
44. ... ... ... шығармаларындағы педагогикалық
идеяларын жалпы білім беретін ... ... ... ... ... ... ақындығы туралы» Бес арыс. Алматы,1992.-24б.
46. Ж.Базарбеков «Инабат» (оқу құралы). Алматы, 1995.-250б.
47. Табылдиев Ә. ... ...... іс. ... ... 2002, №1 ... Байтелиев А. Патриоттық тәрбие беру. //Қазақстан мектебі 1982. №3 ... ... Е. ... ... ... ... Бахтиярова Г.Р. Халық тағлымы – тәрбие қайнары. Алматы ... 2002

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"психологиялық кеңес беру"19 бет
Білім беру жүйесінде қолданылатын психодиагностика11 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Психологиялық тренингтер жинағы81 бет
Психологиялық-педагогикалық зерттеуді жүргізудің әдістемесі жайында7 бет
Тестердің балалар психологиясының әдісі ретіндегі рөлі5 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931жж), Мағжан (Әбілмағжан) Бекенұлы Жұмабаев11 бет
Жұма күнінің әдептері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь