Мақал-мәтелдердің зерттелуі және құрылымдық сипаты, басқа тілдерге аударылуы

1. МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

2. ҚАЗАҚ МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРІНІҢ ОРЫС, АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНЕ АУДАРЫЛУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83

ҚОСЫМША
Тақырыптың өзектілігі. Егеменді еліміздің халқаралық қатынастар субъектісі болуына және қазақ тілінің мәртебе алуына байланысты мемлекеттік тіліміздің аудармада, оның ішінде әдеби көркем аудармада, сонымен қатар халқаралық қатынастар деңгейіндегі коммуникацияда қолданылуы жылдан жылға артуда. Осы шет тілдерін үйретуде және аударма жұмысында аса бір қиындық туғызатын тілдік бірліктер-фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер. Оның себебін тілдің фразеологиялық, паремиологиялық жүйесіндегі тұрақты тіркестердің ұлттық сипатының, ұлттық нақышының ерекшелігімен түсіндіруге болады. Тілдік бірліктердің тұтас мағынасын жете түсінбей, тіркес құрамындағы сыңарлар мәнін негізге ала отырып аудару әртүрлі келеңсіз жағдайларға, сәтсіздіктерге ұшыратуы мүмкін. Сондықтан, мақал-мәтелдердің тілларалық семантикасын салғастыра зерттей отырып, ондағы жалпы адамзаттық, жалпыхалықтық мәнділіктер мен заңдылықтарды және этностық ерекшеліктерді, сондай-ақ ұлт,тіл, мәдениет және өркениеттің өзара сабақтастығын айқындау да аса өзекті мәселелер қатарына жатады. Мақал-мәтелдер-сөздік құрамның халық өміріндегі әрқилы кезеңдерді, қарым-қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды шебер де ұғымды жеткізетін, қысқа да нұсқа тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға бай бөлігі. Демек, халық өмір шындығын, көңілге түйгенін мақал-мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі-өнеге етіп қалдырып отырған. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық тәрізді қасиеттерден бойын аулақ ұстауға тәрбиелей білген.
Мақал-мәтелдер қоғам өміріндегі әлеуметтік құбылыстарды,адам мінезін, табиғат пен тіршілік сырын, оның қайшылығын таныта отырып, адамға терең ғибрат берген.
Қазақ мақал-мәтелдерін бір кезде Плотников, Васильев, Катанов, Пантусов, Катаринский, Алекторов, Диваев сияқты көптеген ғалымдар жинап, бастырған [1, 64].
Мақал-мәтелдердің қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде зерттелуіне тоқталмас бұрын отандық және әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас туғызған, олардың қай салаға қатыстылығы жөнінде айтылған тұжырымдарды атай кеткен жөн. Мысалы, фразеология саласының қалыптасуына, дамуына өзіндік үлес қосқан В.В. Виноградов, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М. Копыленко, А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, Ә.Т. Қайдар, Б. Манасбаев т.б. сынды ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне тиесілі деген ғылыми негіздемелер ұсынады [1, 66]
Ағылшын тілінің фразеологиясына қатысты кешенді зерттеулерімен, дәйекті тұжырым, пайымдауларымен танымал А.В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың көзқарасын ұстанады, алайда, аталмыш тұрақты тұлғалардың құрылымдык-мағыналық ерекшеліктерін негізге ала отырып, оларды "коммуникативтік фразеологиялық бірліктер" деп атап, жеке қарауды ұсынады. Сондай-ақ, автор құрамындағы сыңарлары тура мағыналы болып келетін мақалдар тобын яғни, “all is well that ends well” (сөзбе-сөз ауд.: сәтті аяқталған істің бәрі жақсы), “Арреаrances аге dесерtіvе” (сөзбе-сөз ауд.: келбет — алдамшы), “Better late than nеvег” (сөзбе-сөз ауд.: ештен кеш жақсы) тәрізді ,оралымдарды фразеологиядан тыс, “фразеологиялық емес тұрақты құрылымдар” аясында қарастырды [2, 66]
1.Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы: -Алматы. Ана тілі, 1991. -288б.
2. Арғынгазина Ш.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің лексика-семантикалық сипаты// - Алматы, 2004.-324б.
3. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1985. -409б.
4. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 199». -117б.
5 Ибрагимов Ш. Мақал-мәтелдер. – Алмты, 1974. -104б.
6 Алтансарин Ы. Қырғыз хрестоматиясы. –Орынбор, 1879. -111б.
7. Алтынсарин И. Киргизская хрестоматия. Издание второе, исправленное и дополненное. – Оренбург, 1906. -148с.
8. Васильев А. Пословицы и поговорки. – Оренбург,1892.-114с.
9. Катаринский В. Киргизские пословицы, - Семипалатинск,1898.-155с.
10. Катаринский В. Памятная книжка Тургайской области. –Оренбург, -1899. -158б.
11.Плотников Ф. Киргизские пословицы и поговорки. – Омск,1890. -269с.
12. Мелиоранский. Сборник киргизских пословиц и поговорок. –Оренбург, 1893. -378c.
13.Диваев Ә. Қазақ мақалдары. – Ташкент, 1927.-243б.
14.Пантусов Н.Н. Киргизские пословицы, записанные в Копальском уезде Семиреченской области.–Казань, 1900. -227с.
15.Ысқақов М. Қазақ мақал-мәтелдері. –Қазан, 1914. -246б.
16.Байтұрсынов А. Мың бір мақал. Жиырма үш жоқтау. –Алматы,1993,-224б.
17. Тұрманжанов Ө.Қазақтың мақалдары мен мәтелдері. –Алматы,1986.-176б.
18. Шалабаев Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. -Алматы, 1948. -249б.
19. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы,1958. -184б.
20. Cәрсенбаев Р. Қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері. АКД. –Алматы, 1961. -236б.
21. Нұрмаханов А. Радлов В.В еңбектеріндегі түркі мақал-мәтелдерінің лексика-грамматикалық сипаты. – Алматы, 1994. -175б.
22. Морозова Л.А. Художественные формы пословиц// Вопросы жанров русского фольклора. -М.: Издательство Московского Университета, 1972.
-135с.
23. Book of Proverbs in the old Testament. – Veniece, 1426. -443p.
24. Desiderius Erasmus. Chiliades. – Veniece, 1508. -356p.
25. Thomas Draxe. Bibliotheca Scholastica Instructissima or, a Treasurie of Ancient Adagies, and Sententious Proverbs. – London, 1612. -546p.
26. Clarke J. Paroemiologia Anglo-Latina. – London, 1639. -232p.
27. Herbert G. Outlandish Proverbs. – London, 1640. -253p.
28. Howell J. Proverbs. – London, 1659.
29. Ray J. English Proverbs. – London, 1670.
30. Швыдкоя Л.И. Синонимия пословиц и афоризмов в английском языке. – Москва, 1980. 212с.
31. Кунин А.В. Английская фразеология. – Москва: Высшая школа, 1970. -142c.
32. Баймаханова Т., Өтешева Н., Байтөлеева Н. Английские пословицы и поговорки и их эквиваленты в русском и казахском языках. – Алматы: Мектеп, 1988. 160с.
33. С. Г. Ахметова. Словарь английских пословиц, поговорок, фразеологических единиц и способов их передачи. -Алматы: “Mектеп”, 2009, -224 с.
34. Райтдаун Р. Толковый словарь английских пословиц. – Санкт-Петербург, 1997. 342с.
34. Ақбердиева Б. Лексико-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар: канд.дисс. -Алматы, 2001.-114б.
35. Виноградов В.В. Избранные труды: лексикология и лексикография. – М.: Наука, 1977. -133c.
36.Ефимов А.И. О языке художественных произведении. – М., 1954. -182c.
37. Шанский И.М. Фразеология современного русского народа. 2-е изд., исп.и доп. Учебное пособие для студентов фил.фак. – М.: Высшая школа, 1969. -182 с.
38. Булаховский Л.А. Введение в языкознание. ч.2. – Москва, 1954. -154с.
39. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. –М.: 1967,1984.
40. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – Москва: Высшая школа, 1986. -325с.
41. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. – Л.: Изд-во ЛГУ, 1963. -213с.
42. Пермяков Г.Л. Паремиологический сборник. Пословица: Загадка (структура, смысл, текст) –М.: Наука, 1978.-238с.
43. Фразеология және мақал-мәтелдер// Қазақ тілі мен әдебиеті: -2001, -№8,
-155б.
44. Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы: Мектеп, 1976. -246б.
45. Большая советская энциклопедия. – М.: Советская энциклопедия. Москва, 1972. -243c.
46. Байтұрсынов А. Шығармалар жинағы. – Алматы, 1989. -321б.
47. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Санат, 1993. -352б.
48. Тұрманжанұлы Ө. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы: Ана-тілі, 1993.
-176б.
49. Архангельский В.Л. Устойчивые фразы в современном русском языке: Основы теории устойчивых фраз и проблемы общей фразеологии. – Ростов-на-Дон, 1964. -315с.
50. Нұрмаханов А. Фразеологизмдердің кейбір теориялық мәселелері. Ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 1999. -386б.
51. Encyclopedia Britanica. – London, 1946. – 564p.
52. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Edition by David Crystal. – Cambridge, 1958. -390p.
53. Lord John Bakon. Proverbs. – London, 1969. -342p.
54. David Murison, Scots Saws: From the folk – wisdom of Scotland. Mercat, 1981. -136p.
55. Lord John Russel. Quarterly Review. – London, 1850. -217p.
56. Cervantes. Don Quixote. – London, 1605. -321p.
57. James Howell. Lexicon, Proverbs. – Venice, 1594. -423p.
58. Fuller Thomas. The Worthies of England. – London, 1662. -220p.
59. Robert South. Sermons. – Venice, 1692. -436p.
60. William Penn. Advice to his children. – London, 1699. -153p.
61.Кунин А. В. Курс фразеологии современного английского языка. – Москва: Высшая школа, 1986. -325c.
62. Әлімбев М. Өрнекті сөз – ортақ қазына. – Алматы, 1967. -327б.
63.АхметоваС.Г.Словарь английских пословиц, поговорок, фразеологических единиц и способов их передачи. -Алматы: “Mектеп”, 2009, -224 с.
64. Баймаханова Т., Өтешева Н., Байтөлеева Н. Английские пословицы и поговорки и их эквиваленты в русском и казахском языках. – Алматы: Мектеп, 1988. 160с.
65. Linda and Roger Flavell. Dictionary of proverbs and their Origins. – London, 2000. -186p
66. Аққозин М. Қазақ мақал-мәтелдері. – Казахские пословицы и поговорки/ Құрастырған және аударған М. Аққозин. – Алматы, 2004. -212б.
67. Садырбаев С. Образцы казахской народной литературы: Тексты и переводы. – Алматы: Білім, 2004. -240c.
68. Гродеков Н. И. Киргизы и Каракиргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент, 1889. 218с.
69. Бельгер Г. Ода переводу. Литературнр-критические статьи, исследования, эссе о проблемах художественного перевода. – Алматы, 2005. -418с.
70. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. -228б.
71. Ray. English Proverbs. – London, 1670. -174p.
72. Tony Castle. Traditional Christian Names. – London, 1999. -476p.
73. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. – Алматы: Мектеп, 1984. -125б.

Сөздіктер тізімі

74. Новый большой англо-русский словарь. Под общ. Ред. Ю.Д.Апресяна.
-М.: Русский язык, 2000. Т.1.
75. Новый большой англо-русский словарь. Под общ. Ред. Ю.Д.Апресяна.
-М.: Русский язык, 2000. Т.2.
76. Новый большой англо-русский словарь. Под общ. Ред. Ю.Д.Апресяна.
-М.: Русский язык, 2000. Т.3.
77. Longman Dictionary of English Language and Culture. Harlow: Addison Wesley Longmans Limited, 1992. 1555p.
78. Русско-казахский словарь. 1, 2 том. – Алматы: Арыс, 2007. -640с.
79. Казахско- русский словарь. Под ред. Р.Г. Сыздыковой, К.Ш. Хусаина. – Алматы: Дайк-Пресс. 2008. -962с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
....................................3
1. МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРДІҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………………...83
ҚОСЫМША
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Егеменді еліміздің халқаралық қатынастар
субъектісі ... және ... ... мәртебе алуына байланысты мемлекеттік
тіліміздің аудармада, оның ішінде әдеби ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы жылдан жылға
артуда. Осы шет ... ... және ... ... аса бір қиындық
туғызатын тілдік бірліктер-фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер. Оның ... ... ... жүйесіндегі тұрақты тіркестердің
ұлттық сипатының, ұлттық ... ... ... ... ... тұтас мағынасын жете түсінбей, тіркес құрамындағы сыңарлар
мәнін негізге ала ... ... ... келеңсіз жағдайларға,
сәтсіздіктерге ұшыратуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ондағы жалпы адамзаттық,
жалпыхалықтық мәнділіктер мен заңдылықтарды және ... ... ... ... және ... өзара сабақтастығын айқындау
да аса өзекті мәселелер ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас пен қоғамдық құбылыстарды
бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды шебер де ... ... ... да
нұсқа тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға бай ... ... ... ... ... ... мақал-мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі-өнеге етіп
қалдырып отырған. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы жас ұрпақты ... ... ... ... ... ... адал, кішіпейіл болуға үндеп,
жалқаулық, өсек-өтірік, ... ... ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі әлеуметтік құбылыстарды,адам мінезін,
табиғат пен тіршілік сырын, оның қайшылығын таныта ... ... ... ... ... бір ... Плотников, Васильев, Катанов,
Пантусов, Катаринский, Алекторов, ... ... ... ғалымдар жинап,
бастырған [1, 64].
Мақал-мәтелдердің қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде зерттелуіне тоқталмас
бұрын отандық және әлемдік тіл ... ... ... ... қай салаға қатыстылығы жөнінде айтылған ... атай ... ... ... саласының қалыптасуына, дамуына өзіндік үлес
қосқан В.В. Виноградов, Н.М. ... В.Н. ... М. ... ... А.В. ... И.В. ... І.Кеңесбаев, Ә.Т. Қайдар, Б. Манасбаев
т.б. сынды ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне тиесілі
деген ғылыми негіздемелер ұсынады [1, 66]
Ағылшын тілінің ... ... ... ... ... ... танымал А.В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарасын ұстанады, алайда, аталмыш тұрақты ... ... ... ... ала отырып, оларды "коммуникативтік
фразеологиялық бірліктер" деп атап, жеке қарауды ұсынады. Сондай-ақ, ... ... тура ... ... ... мақалдар тобын яғни, “all
is well that ends well” (сөзбе-сөз ауд.: ... ... ... бәрі жақсы),
“Арреаrances аге dесерtіvе” (сөзбе-сөз ауд.: келбет — алдамшы), ... than ... ... ауд.: ... кеш ... ... ... тыс, “фразеологиялық емес тұрақты құрылымдар” аясында
қарастырды [2, 66]
Осы жоғарыда аталған тұжырымға қарсы ... ... ... ... Н.Н. ... А.М. ... В.П. ... М. Нагиев,
М.А. Филипповская, А.Н. Кожин т.б. ... ... тыс ... ... ... ... ауыз әдебиетінің
зерттеу нысаны қатарына жатқызады. Ал осы бағыттағы ... ... ... Н.Н. ... ... фразеология қорына жатқызуға
болмайды, олар мазмұны жағынан да, сөйлемде атқаратын қызметі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... ұсынады
[2, 78]
Мақал-мәтелдерді жинақтап, сұрыптап, белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... ... зор ... ғалым Г.Л. Пермяков аталмыш тұрақты тұлғалардың ... ... да, ... ... ... да зерттелуі қажеттігін
ескертеді.
Осы ... ... және ... ... нәтижелеріне
сүйенер болсақ, мақал-мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, тіркес тиянақтылығы,
мағына тұтастығы, ... ... ... сипаттары оларды
фразеологизмдер қатарына ... осы ... ... ... ... береді
[2, 78].
Ұлттық болмысымызды танытатын бай мұраларымыздың бірі -мақал-мәтелдерді
жан-жақты зерттеп, танып-білуге, олардың мән-маңызын бағалауға ... ... ... даусыз. Ұлтымыздың мәдени дүниесін танытатын
мақал-мәтелдердің тілдік табиғатын тану үшін кешенді, ... ... ... ... жұмысын жүргізудің қажеттігі қазіргі таңдағы тіл ... ... ...... ... ... тану жолында
күрделі де кешенді үрдісті дамытумен тығыз байланысты.
Мақал-мәтелдердің тіл білімінде, оның ... ... ... ... әр тұрғыдан азды-көпті зерттеліп келгені мәлім. Зерттеу нысанына
қатысты еңбектерге ... ... ... ... ... ... ... тіркестермен ұқсастықтары немесе ерекшеліктері
А. Байтұрсынов, I. Кеңесбаев, Ө.Айтбаев, Ә. Қоңыратбаев,С. Нұрышев, Ғ.
Мұсабаев, М.Ғабдуллин, Ғ.Тұрабаева,т.б. жұмыстарында ... ... орыс тіл ... В. В. ... Н. Н. Амосова, М. Т. Тагаев, Н.
М. Шанский, Г. Л. Пермяков, Л.А. Булаховский ... ... соны ... ... ... ... теориялық түйін-тұжырымдарымен
белгілі. Ағылшын тіліндегі ... ... және ... ... ... ... тіркестерді, мақал-мәтелдерді жан-жақты, ... ...... А. ... А.Крикман, М. Куузи, Г.Мильнер, А.
Тэйлер, Г.Л. Апперсон, Линда және Роджер Флавэлдер болды.
Магистрлік жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ағылшын мақал-мәтелдерін салыстыра зерттей отырып, ... ... ... мен ұлттық сипатын ашу. ... ... ... ... ... аудармаларын салыстыру. Аталған
тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... және ... ... айқындау.
Сонымен бірге мақал-мәтелдердің тілдік табиғатын зерттеу негізінде
қазақ мақал-мәтелдерінің құрылымында ұлттық болмыс мазмұнын ... ... және ... өзге ... берілу тәсілдерін көрсету
болып табылады. Осы мақсаттың мүддесінен шығу үшін ... ... ... шешу ... ... қазақ фольклорында зерттелу жайын сипаттау;
- фразеологиялық тіркестер мен ... ... ... мақал мен мәтелдің ұқсастықтары мен өзара айырмашылықтарын көрсету;
- мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... ... жұмысына тіреу болатын теориялық әдістемелік қағидаларды
айқындау және ... ... ... принциптерін айқындау және белгілі бір
тақырыптық топтар бойынша жүйелеу;
- қазақ мақал-мәтелдерінің орыс, ағылшын тілдеріндегі аудармалары және
баламаларымен салыстыру.Оларды ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Тілдік құрылымы
жағынан әртектес тілдер топтарына жататын қазақ,орыс,ағылшын ... ... ... алғаш рет арнайы зерттеліп, олардың
қолданыс ... ... ... ... Туыс емес үш тіл ... мазмұн-межесі бір-бірімен салғастырыла зерттелді.
Мақал-мәтелдердің құрамы мен құрылымы, мағынасы және тілде қалыптасуы
тұрғысынан өзара айырмашылықтары мен ... ... әрі ... ... орын ... сәйкестіктері және олардың себеп-салдары
анықталды. Жұмыста рухани және материалдық мәдениеті әр ... үш ... ... ... ... ... ... жұмыстың теориялық және методологиялық негізі. Зерттеудің
теориялық және методологиялық ... ... және сырт ... ... әдебиет пен аударматанудың теориялық және методологиялық мәселелері
туралы еңбектеріне негізделеді. ... ... ... ... ... ... ... Соған орай жұмыста мақал-мәтелдердің берілу тәсілдерімен
қатар, оларды жеке ғылыми тұрғыда зерттеу ... мен тіл ... ... де ... ... аударматану ғылымындағы
салыстырмалы зерттеу әдісі басшылыққа алынып, жүйелі зерттеу талаптары мен
мағыналық-құрылымдық ... ... ... ... ретінде қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдер
кітабы мен ... ... ... ... Маковецкий, Н.И.Гродеков С.Г.Ахметова, А.Байтұрсынов,
К.Аханов Ө. Тұрманжанұлы т.б) пайдаланылды.
Аударма мәселесінің теориялық-ой пікір ... ... ... оның жылдан-жылға мәнді мағыналы жаңалықтармен өрістеп ... айта ... ... ... ғылымының бір саласы болып әлі
жетілмегендігін, әлі төл күйінде, әрі кеткенде ... есею ... ... ... мақұл. Солай болғандықтан да аударма теориясы өзі
қамтырлық ауқымды мол мәселелерге қарыштай ... ... ... ... ... ... ... көркем аударма негізгі кәсіптердің
біріне айналып даму үстінде.
1. МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ СИПАТЫ
1.1 Мақал-мәтелдердің зерттелуі
Мақал-мәтелдер – ... ... ... ... ... ... пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі
ойды шебер де ұтымды ... ... әрі ... ... ... мән-
мазмұнға бай бөлігі. Демек, халық өмір шындығын, көңілге түйгенін мақал-
мәтел ретінде өз ұрпағына ... етіп ... ... ... тілдік
бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүйюге, ерінбей еңбек етуге, білім
алуға, адал, ... ... т.б ... ... ... ... нашар қасиеттерден бойын аулақ ұстауға тәрбиелеген.
Бұл жөнінде көрнекті ғалым Ш.Уәлиханов «Тәуір деген әрбір би мен ... ... ... жіне ... қазақтармен сөйлескенде, тіпті кез-
келген сөзінде оны көп ... - десе [3, 185], Х. ... ... ағыл-тегіл көптігімен және өткірлігімен
ерекшеленеді. Ойды ... ... ... ... ... ... ... кем де кем болған десек, артық ... ... Азды ... ... сөйлейтін кез-келген қазақ өз сөзінде мақал-
мәтелге жүгінуге тырысқан, билер мен ел ... ... ... ... мен мәтелдерге тұнып тұратын», - деп ... ... ... ... ... ... салыстыра қарағанда, ерекше көзге
түсетін қазақ ... тән, ... ... атап көрсетеді [4, 28].
Демек, ел мен елді ... ... жер ... ... дауы және ... ... ... дәлелді, қисындылығымен қатар, тапқыр да
тартымды болуына ... мән ... ... ... үкім ... екі ... мен ұтымды жауаптарында, әдетте, ұйқасты мақал-мәтелдерді ... ... ... ... Атақты билердің ұзақ жылдарға созылған дау-
дамайларды «екі, үш ауыз сөзбен» ... екі ... да риза ... ... ... ... ... мәні зор аңыз, әңгімелер халық ... ... ... ... ... ... А.С.Пушкин, М.Горький,
В.Шекспир т.б сынды аттарын әлем таныған ... өз ... ... ... ... ... ... шеберлікпен қолдана
білген.
Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдерге ... ... шолу ... ... ... сұрыптау, жүйелеу, жариялау ісінің екі кезеңнен
тұратыны анықталды, оның алғашқысы — XIX ғасырдың екінші ... ... 1948 ... ... ... тек ... аузынан жинап,
жеке басылым ретінде шығару жұмыстары жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуымен сипатталады.
Қазақтың мақал-мәтелдерін алғаш қағаз бетіне түсірген ғалым —
Ш.Уәлиханов. Ш. ... пен Н.Н. ... ... XIX ғасырдың
елуінші жылдарында ел аузынан жазып алынған екі жүзден аса ... ... ... ауыз ... ... ... ... қазақ
мақалдары мен мәтелдерін де жинақтап, жеке жинақтар шығарып, ... тілі ... тіл ... ... ... зор үлес қосқан
Ы.Алтынсарин, Ә.Диваев, В.Радлов, Щ.Ибрагимов, М.Терентьев,
Я. Лютш, Ф.Катанов, В.В. Катаринский, П.М. ... Н.Н. ... ... т.б. ... ... ғалымдардың еңбегі ерекше. Осы мәселе
жөнінде көрнекті жазушы М. Әуезовтың белгілі түркітанушыларды «қазақ ... ... ... ... ... ... ... түрде
берілген терең, тіпті философиялық мән-мағынасы зор ... ... ... ... ... халқының өзінің де асқан ақындық дарыны, оның
сарқылмас даналығы ... еді» ... ... ... ... ... жинақтап, баспадан шығару ісі хронологиялық
жүйе тұрғысынан алғанда, 1874 ... ... ... ... жинақ Ш.
Ибрагимовтың құрастыруымен 1874жылы жарық көрсе [5,2], Ы. Алтынсарин 1879
жылғы «Қырғыз ... атты ... [6,3] ел ... ... ... жеті ... ... 1906 жылы Орынборда жарық көрген
хрестоматияның екінші басылымына ел аузынан ... ... ... ең ... екі жүз он үш ... он бір ... топқа
бөліп жариялаған [7,3].
А. Васильев 1892 жылы [8,2], В. Катаринский «Киргизские ... 1898 жылы ... [9,2] және 1899 жылы ... [10,3], ... ... [11,3], Мелиоранский 1893 жылы [19,2] археология қоғамының
Шығыс бөлімінің еңбектерінде жариялады.
Халық мұрасын жүйеге келтіру, насихаттауда зор үлес ... ...... ... ... ... ... мақал-мәтелдерін 1900 жылы
жеке кітапша етіп, В.И. Ильиннің баспаханасынан типолотографиялық әдіспен
жариялатқан. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... толық
қамтуды көздей отырып, өз топтамаларын 1891-1927 жылдар аралығында «Сборник
материалов для ... ... ... ... ... «Туркестанские ведомства» газетінің басылымдарында
жариялады. Ал, 1927 жылы Ә. ... ... ... ... ... жинағы жарық көрді[13,2].
Cондай-ақ, «Киргизские пословицы, записанные в Копальском уезде
Семиреченской области» ... ... 1900 жылы ... ... Н.Н. Пантусовтың еңбегін де ерекше атап өткеніміз жөн [14,3].
Сөздік құрамның негізгі ... ... ... ... ... ... әр ... кезеңіне орай жалғасын тапты. Мысалы,
1914 жылы М. Ысқақовтың [15], 1923 жылы А. ... [16], 1935 ... ... ... шықты [17].
Қазақ мақал-мәтелдерінің ғылыми тұрғыдан зерттелуіне келер ... ... ... ... зерттеулер де, мақалалар да баршылық.
Солардың ішінде ... ... ... ... Б. Шалабаев
алғашқылардың бірі болып 1948 жылы ... ... ... ... әдебиетінің
тарихы» атты очеркінде аталмыш тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... жөнінндегі мақал-мәтелдер деп негізгі үш
мағыналық топтарға бөліп, олардың жанрлық ерекшеліктерін айқындады ... мен ... ... ... ... ұсынды[18,1].
М. Ғабдуллин «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» ... ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдердің өмір танытқыштық мәні мен қызметіне тоқталады. Автор өнер-
білімді, ... ... ... пен ... ... ... ... олардың әдеби-эстетикалық мәнін айқындай түседі. Сондай-ақ,
қазақ халқының малшылық, аңшылық, диханшылық кәсіптерін көрсететін мақал-
мәтелдерден мысалдар ... ... ... өмір танытқыштық мәні мен
қызметін кеңінен ашып көрсеткен [19,5].
Қазақ ... ... ... орны бар ... бірі ... ... ... лексика ... атты ... ... атап ... ... ... 1898 жылы ... «Туркестанские ведомости» газетінде жарық көрген Ә.
Диваевтің «Киргизские пословицы» атты еңбегі мен ... ... ... ... ... Әлімбаевтың «Өрнекті сөз – ортақ қазына» атты зерттеуі аударма
мәселесіне арналған. Қазақ мақал-мәтелдерінің шығу тарихы, өмір ... ... және жаңа ... жасалу жолдары жайында бағалы
пікірлерін айта келіп, ... ... орыс ... ... ... өз ... ... Поэтикалық аудармаға бой ұру
басымдылығына қарамастан, бұл – ... ... ... ... ... ... бар ... Нұрмахановтың «В.В. Радлов еңбектеріндегі түркі мақал-мәтелдерінің
лексика-грамматикалық сипаты» атты кандидаттық диссертацииясында ... ... ... ... мен ... өзгешеліктері, дауысты,
дауыссыз дыбыстардың түркілік тектестігін білдіретін ... ... ... грамматикалық, семантикалық
даму ерекшеліктері анықталған [21,4].
Қазақ ... ... ... шолу ... ... ... ... жүргізіліп келгендігі анықталды:
а) тілішілес, яғни бір тіл аясындағы зерттеулер; ә) туыс ... ... б) ... тілдер бірліктерін салғастыра қарауға; в)
этнолингвистикалық астарын ашуға; г) қолданбалы ... ... ... – халық шығармашылығының көне жанры. Олар көне заманда
пайда болды, және өз пайда болу тарихымен ғасырлар тереңіне кетеді. ... жазу ... ... ... ... ... олардың алғашқы қайнар-
көздері туралы мәселе ашық болып саналады.
Орыс халқында мақал-мәтелдердің жиынтығы ең алғаш рет XVII ... ... ... ... или ... всенароднейшие по алфабиту”
деп аталды.Авторы белгісіз.Ал жинаққа 2500-ға жуық мақал-мәтелдер ... ... мен ... орыс халқының дүниетанымына XVII ғасырға дейін еніп
келді. Алғаш ... ... ... ұға ... М.В. ... ... В.Н. Татищев болды.Кейін келе Н.Кургановтың “Письмовника” атты
908 мақал-мәтелден тұратын еңбегі шықты. Алғашқы басылым 1769 жылы ... ... 1837 жылы ... басылып шықты. 1770жылы “Собрание 4291 древних
российских ... ... ... жинақ Москва ... XIX ... ... ... ... және ... үлкен қарқынмен дамыды. Сол дәуірдің көрнекі, ... ... ... ... тақырыбын, мазмұнын ұғынып қана қоймай
мақал-мәтелді үйренудегі өзінің әдіс-тәсілдерін көрсетті. Ақынның жеке
қағаздарында халық мақал-мәтелдерінің біршамасы ... Ол осы ... ... мазмұны мен мағынасының кеңдігін ... ... 1848 жылы ... ... ... И.М. Снегирев жасаған
“Русские народные пословицы и притчи” жинағы жарық көрді. ... ... ... мақал-мәтел ретінде көпшілік саяси ортада В.И.Лениннің айтқан
сөздері де айрықша қолданылып жүр [22, 24].
Ағылшын тіліндегі жалпыхалықтық ... ... ... ... көне ... қалыптасып, күні бүгінге дейін дәстүрлі түрде жалғасып
келеді. Тарихи ... ... ... ете көне ... ... алғашқы “Book of Proverbs in the Old Testament” атты ... ... ... ... [23, 5]. ... жинақтар халық игілігіне айналған осы
іске етене араласып, зор еңбек сіңірген оқымысты ғалым Дезидериус ... ... ... Оның 1500 жылы ... (818 ... жылы ... “Chiliades” (3260мақал-мәтел) деген атпен жарияланған
жинақтары 1515-1536 жылдары аралығында толықтырылып қайта басылып ... ... ... із қалдырған ғалымдардың бірі Джон Хеуд (John
Heywood) өзінің алғашқы “A Dialogue Containing the Number in Effect of ... Proverbs in the English ... атты ... 1546 ... ... 1555, 1560 жылдары жарыққа шығарды. Сондай-ақ, 1610-1680 ... ... ... ... атап ... 1612 ... ... қызметшісі Thomas Draxe “Bibliotheca Scholastica
Instructissima or, a ... of Ancient Adagies, and ... 1639 жылы ... Дж. Клардың (John Clarke) “Paroemiologia
Anglo-Latina”[26], 1640 жылы Дж. Хербергтің “Outlandish Proverbs”[27], 1659
жылы Дж. ... ... 1670, 1678 ... Дж. ... ... атты ... ... көрді. Келесі ғасырларда
бұрынғы ескі жинақтар ... ... ... отырды. Зерттеу
барысында мамандардың көбінесе ағылшын тілі мақал-мәтелдерін жинаққа енгізу
үрдісімен шектелгенін көреміз.
Ағылшын тілі ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының бар екендігі мәлім. Мысалы, Л. И.
Швыдкояның ғылыми ... ... мен ... ... ... ... ... біріктіріліп, олардың синонимдік қатары берілген[30,9-19]. С.И.
Вяльцеваның ағылшын ... ... ал ... зерттеуі
синтаксистік ерекшеліктері тұрғысынан талдауға арналған. Ағылшын тілінің
тұрақты тіркестерін ... ... ... А.В. ... ... ... Ол өзінің “Курс английского языка”, ... ... ... ... ... ... ... еңбектері мен "Англо-
русский фразеологический словарь" сөздігі т.б. арқылы ... ... ... ... беймәлім тұстарын айқындап, жалпы тіл ғылымына
елеулі үлес қосты және ... ... ... бағыт-бағдар
берді[31, 7]. Мақал-мәтелдердің басқа тілдік бірліктермен салыстыра алғанда
өзіндік ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... бірі — ... жұмысы. Кейбір жалпыхалықтық
универсалдық сипатқа ие ... ... ... ... мақал-мәтелдер
бір тілден екінші тілге тікелей аударылмайды. Бір ... ... ... ... ... мен тіркес құрамындағы сыңарлары ... ... ... ... немесе контекстік мағынасы сәйкес
эквиваленті қолданылуы мүмкін. ... ... ... ... ... Осы ... ... практикалық мәні бар жұмыстардың
бірі — Т.Баймаханова, Н. Өтешева, Н. Байтөлеевалардың құрастыруымен жарық
көрген ... ... и ... и их ... в ... ... ... атты еңбек[32, 1]. Жұмыста мақал-мәтелдер он мағыналық
топқа бөлініп, олардың орыс және казақ тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... баламалары бола тұра,
тікелей аударылған тұстары да баршылық. Осығын ұқсас 2009жылы жарық көрген
С.Г. Ахметованың “Словарь английских ... ... ... и ... их ... в русском, казахском и немецком языках” ... де ... ... ... мақал-мәтелдердің ауқымды бір тобы қасиетті кітап
інжілге байланысты қалыптасқан. Халық арасына ... ... ... ... ... ауқымды тобы тұлға тұрақтылығы, тіркес
тиянақтылығы, мағына тұтастығы тәрізді белгілердің негізінде қолдануға даяр
тілдік бірлікке айналған. Зерттеу барысында олардың ... бір ... ... берік сақтағандығы, еш өзгеріссіз ... ... Үоu ... sегvе Gоt and mаmmоn (сөзбе-сөз аудармасы:
Сен құдай мен мамонаға бірдей ... ете ... А soft answer ... wrath ... ... ... жауап ашуды қайтарады) т.б. Түп-төркіні
інжілге барып саятын мақал-мәтелдердің сәл өзгеріске ... ... ... ... ... келесі бір бөлігі дарынды Шекспир
сыңды ... ... ... танымал ақын-жазушылардың
туындыларынан, сондай-ақ, ... ... ... ... ... және ... ... түп деректеріне қатысты негізгі
айырма мынада: қазақ ... ... тобы жеке ... ақылғөй, дана қариялар т.б.) байланысты қалыптасып, ұрпақтан-
ұрпаққа ... ... ... Ал ... ... ... діни ... қасиетті кітаптан тараған ұлағатты сөздер болып табылады
және сондай-ақ Шекспир сынды ұлы тұлғалардың айшықты, мәнді сөз ... орын ... ... ... ... ... ... заман ағымына сай келіп
тұрғанымен, көненің көзі екендігін ескертеді және оның ... ... жыл ... ... 320 ... ... ... ұштастырады.
“Тһеге іs а timе оf еvегуthing (с.с.а.: Әр нәрсенің өз уақыты бар).
Орысша нұсқада: Всему свое время.
Қазақша баламасы: Сабапқы ине ... ... ... ... ... ... “То еvегуthing tһеге іs а
sеаsоn, аnd а tіmе tо ... ... under tһе ... ... ... әр нәрсенің, әр мақсаттың өз мерзімі бар) деген өсиет, өнегелерінен
ықтималдық, тұрақты қалыпқа енген[34, 35].
Зерделей қарасақ, ... адам ... бар ... ... ... ... дерлік қамтиды екен. Солардың қомақты
бір бөлігі — ... ... ... ... сыры еңбекгің тіршіліктің
негізі, қоғамның, өмірдің қайнар көзі болғандығында болса ... ... ... ... ... тобы ... ... еңбек етпегеннің ішіп-
жемейтінін түсіндіре келіп, ... ... ... адал ... ... ... бойкүйездік, жатып ішер арамтамақтықтан бойды аулақ
салуға шақырады,
Қонақжайлық - ... ... ... ... ... ... ... бірі. Өткен ғасырда поляк саяхатшысы әрі зиялысы А.Янушкеевич
“Дүние жүзін ... ... жер ... ... ... ... ... деп қазақ
халқының қонақ жайлылығын риза көңілмен бағалаған екен. Қазаққа қонақ болу
үшін оның ... ... ... ... ... шарт ... қонақасыны
"бөлінбеген еншім" деп тануының өзі кеңінен таралып, дәстүрге айналған
халық ... ... ... ... ... ... - күт, eкі күнгі қонақ – жұт”
“Частого гостя ... ... не ... ... guest іs nеvеr welcome” - тәрізді тұрақты тұлғалар жиі
келген ... ... ... оған өзі қалағандай құрмет
көрсетілмейтінін бейнелі түрде жеткізеді. Үш ел ... ... ... алыс ... ... ... тілі-діні әр басқа
халықтардың айтайын деген ой-тұжырымы, көзқарасы мен өмірлік ұстанымдарының
өзара сәйкес ... ... ... ... сыры ... ... көріп-біліп, көңілге түйген ойында, өмірден алған тәжірибесінде
жатса керек[34, 44].
Ақша-қаражат жайлы мақал-мәтелдер де кездеседі.
Мысалы: ... ... ... ... ... өсер»; «Береке бір тиынна»,
«Таке саrе оf реnсе апd the роunds will tаке саrе оf tһеmsеlvеs» ... о ... а уж ... сами о себе ... ... ... ... үнемдеп ұстасаң, фунт өз-өзін үнемдейді).
Ағылшын тілі мақал-мәтелдерінің алтын қорынан ауа-райына, ... ... ... қатысты мақал-мәтелдерді жиі кездестіруге
болады.
Ағылшын тілінде халық арасында жиі қолданылатын "Маппеrs таке the тап",
(с.с.а.: Адамды адам ... оның ... ... ... ... мәні зор
тілдік орам, орта ғасырда орын алған қағида, дәстүрлерге, заман талабына
байланысты калыптасқан. ... ХІV ... ... ... ... өзін-өзі ұстау ережелеріне баса назар аударылып,
мүлтіксіз орындалуы талап ... ... ... ... арнайы жинақтар шығарыла бастады. Уақыт өте келе осы ұстанымдардың
бірқатары жалпыхалықтық мақал-мәтелге айналып, кеңінен қолданыс тапты.
Мысал:If yои sit bу worthier тап tһап ... аrt опе, Suffеr һіт ... ... tһе теаt ... Егер өзіңнен салауаттырақ адаммен дастархандас
болсаң, одан үлгі ал, яки соған қарап ас іш) ... ... үні ... қыздың мұңы шықпас» деген мақал қазақтың әдет-ғұрпына, өмір
салтына байланысты тілде қалыптасқан деп ... ... ... болып нығайтқысы келген адамдардың балаларын атастырып, күйеу жігіт
қайтыс болса, әмеңгерлікпен туған бауырының, болмаса жас ... ... ... ... ... ... ата ... бойынша
шешімін табатын. Балғын жас қыздардың тіпті ... де ... ... ... ... ... ... негізгі себептері, қыз әкесінің
сіңірі шыққан кедейлігі, не жетім қыздың жалғыздығы екендігін ... ... ... ... ... ... ... мұңын
шаға алмай, тағдырдың дегеніне көнген арулардың қайғы-қасіреті себеп болған
тәрізді.
Ағылшын,орыс,қазақ тілдеріңде наным-сенімге байланысты мақал-мәтелдер
де ... ... ... ... "Gоd һеlрs tһоsе who һеlр ... бог бережет) (с.с.а.: Өзіне өзі көмектескендерге құдай да
жәрдемдеседі) ... ... ... ... ... да сақтар»
тіркесінің шығу төркінің біздің жыл санауымызға дейінгі 570 жылы ... және ... атты ... ... аңыз ... Мифтік әңгіменің жалпы мазмұнына келер болсақ, күймесі
батпаққа батып тұрып ... ... оны ... талпыныс жасамастан,
көмекке құдіретті де күшті Гераклды шақырады. Адамның бұл ... ... ... "күйменің доңғалағының артына иығынды тіреп итер де,
өгізінді алға ... ... және ... ... еш ... қылмастан өзін
шақыруға қатаң тыйым салады. Осы ой ... XVIII ғ. ... ... әр
түрлі жолдармен берілген. Мысалы, Дж.Барэт (Іоһn Ваrеі) “Аn ... атты ... “Gоd helps thоsе іn tһеіr ... which ... ... ... ... сүйгіштерге көмектеседі) десе, Дж.
Херберт (G. Herbert) ... ... ... шығармасында “Неlр tһуsеlf,
аnd Gоt will һеlр tһее” (с.с.а.: Өзіңе өзің көмектес, сонда құдай да ... деп, сәл ... ... ... ... ... қолданысқа
ие “Got һеlр thоsе, wһо һеlр tһеmsеlf” мақалы алғаш рет 1736 ... (В. ... ... ... ... атта еңбегінде
қолданылды[34, 64].
Қазақ, орыс және ағылшын паремиологизмдерінің түпдеректерінде ... ... ... ... ... ... тобы жеке ... шешен, ақылгөй, дана, қариялар т.б) байланысты қалыптасып, ұрпақтан-
ұрпаққа ауызша ... ... Ал, ... ... мақал-мәтелдерінің
негізгі бұлағы діни ағым, қасиетті кітаптан ... ... ... ... және Шекспир, Пушкин, Лермонтов сынды тұлғалардың айшықты, мәнді,
сөз үлгілері ерекше орын алады.
Мақал-мәтелдердің шығу ... ... ... деген мәселеге келер
болсақ, оның күрделілігі де, түпдеректі қалтықсыз табудың ... ... ... қазақ халқының рухани қазынасын, сөз маржандарын
қалыпқа келтіру барысында елеулі ... ... Б. ... «мақал-мәтелдер
әуелде аузы дуалы жеке кісінің аузынан шыққанымен, біреуден ... ... ... ... ... ... елге тарап, оны
халық ақиқат деп таныған қағидаға, тіпті ереже, заңға айналған» деген ... ... ... ... ... деректер, ғылыми ізденістердің
нәтижелері, танымал ғалымдардың пайымдаулары да жоғарыда айтылған пікірмен
өзектес. Себебі, кез-келген сөз ... ... ... ... ... хақ. Өз ... озық ойлы ... халықтың
көкейінен шығатын, ұтқыр, ойы бейнелі, өткір сөзі ғана кеңінен таралып,
танымал болуы мүмкін. ... ... ... түбі бір, түп ... – Майқы
би» деуі де сондықтан. Мұндай ақыл иелері халықтың мүддесін ойлаған, үлгі
өсиет ... ... ... ... ... ... толып-тасығанның
төгілетінін ескертіп, жастың өсетінінен, жарлының ... ... ... ... дана билері мен шешендерінің бір кезде ... ... ел ... мақал-мәтел ретінде қолданысқа енген сөздерінен бірер
мысал келтірейік. Майқы би:
«Алтау ала ... ... ... түгел болса, төбедегі келеді»;
«Жаманнан жақсы туар адам айтса нанғысыз.
Жақсыдан жаман туар бір жармаққа алғысыз»;
«Бірлік түбі – береке»;
«Би екеу болса, дау ... ... ... қазығы,
Қараша ханның азығы»;
«Хан қасында би ақылды болса,
Қара жерден кеме ... ... қара ... қақ ... ... елді аузына қаратқан Төле би сөздерінің де ұрпақтан ұрпаққа
мирас болып, ... ... ... ... кең қолданыс тапқаны
байқалады:
«Жаңбыр жаумаса, жер ... ... ел ... ... ... ... жиі ... жүрген:
«Көпті қорлаған көмусіз қалады» тіркесінің Әйтеке бидің: «Бұлақ көрсең
көзін аш» ... ... ... аузынан шыққан тілдік бірліктер деген
деректер бар, мұндай мысалдарды әрі қарай тізбектеп, қатарын көбейте ... ... ... аңыз әңгімелер негізінде қалыптасқан мақал-
мәтелдердің де аз еместігі байқалды. Мысалы: «Түйе ... ... ... құр
қалыпты»; «Қайда барса да Қорқыттың көрі»; «Аяз би ... біл, ... біл» ... ... ... алатын мақал-мәтелдер де кездеседі:
«Сырты ... іші ... ... үйде ... ... ... бар да
түнде жоқ» т.б. Бұл ... ... ... ... «қол үзіп»,
фразеологиялық тіркес, мәтел ретінде де ... ... ... ... ойы ... тілі ... ... мән-мазмұны терең, кесек
туындыларымен ерекшеленетін дарынды ақын-жазушылардың, дара тұлғалардың
көңіл түпкірінен шыққан ... да ... ... ... қолданысқа, мақал-мәтелдік сипатқа ие болуы мүмкін. Мысалы: «Еңбек
етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей»; «Шешеннің тілі – ... ... ... ... ... ... ... құр қаларсың» (Ыбырай); «Берекені
көктен тілеме, еткен еңбектен тіле» (М. Әуезов); «Жасында көргені жоқтың,
өскенде ... жоқ» (Ғ. ... т.б. ... ... етсең ерінбей, тояды
қарның тіленбей», «Шешеннің тілі – шебердің бізі» деген Абай сөздері ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, Ыбырай айтқан
«Атаңның баласы болма, адамның баласы бол»; «Аз жұмысты қиынсынсаң, көп
жұмысқа тап ... (Әке мен бала ... ... қанағат етпесең,
көптен құр қаларсың»; «Ауырғаннан аяған күштірек»; ... ... т.б ... де ... ... ... ... жүргендігіне көз жеткізуге болады. Сонымен қатар, Жамбылдың: «Шешен
кісі сөз бастар, Адал кісі ел ... және т.б., ... ...... ... сабыр серігі», «Күшіңе сенбе адал ісіңе ... ... ... ... еңбектен тіле», Ғ. Мұстафиннің «Сөз – ойдың айнасы»;
«Жасында көргені ... ... ... ... С.Дөнентаевтың «Тіл –
көңілдің тілмашы» тәрізді ақын-жазушылар қаламынан шыққан ұлағатты сөздерді
қазақтың мақал-мәтелдер ... ... ... зор ... нәтижелері қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің тұрақты тұлға
ретінде тілде қалыптасуына ... ... ... ... ... аңыз, әңгіме, ертегілер мен көрнекті ақын ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Ағылшын, орыс мақал-мәтелдерінің ауқымды бір тобы қасиетті кітап
Інжілге ... ... ... ... кеңінен таралып, көп
оқылғандықтан, Інжілдік ... ... тобы ... ... тиянақтылығы, мағына тұтастығы тәрізді белгілердің ... даяр ... ... ... ... ... ... бір
бөлігінің түпнұсқадағы қалпын берік сақтағандығы, еш ... ... ... «You cannot serve God and ... сөз аудармасын беретін болсақ: сен құдай мен мамонаға бірдей ... ... «A soft answer turneth away wrath» ... ... гнев
укрощает» (сөзбе сөз аудармасын беретін болсақ: жұмсақ ... ... «The spirit is willing but the flesh is weak» ... ... ... жан ... ... дене әлсіз); «The labourer is worthy
of his hire» (Сөзбе сөз аударатын ... қара ... ... жалдамалы
ақысына байланысты бағаланады) т.б. Түбінде Інжілге ... ... ... сәл ... ... түрлері де кездеседі. Мысалы:
«Spare the rоd and spoil the child»
Орысша нұсқасы: «Засиженное яйцо всегда болтун,
занянченный сынок ... ... ... ... бала арлы бала,
Әдепсіз бала сорлы бала»
Мақал-мәтелдердің Інжілден ... ... көзі – ... ... мақал-мәтелдер қоры Шекспир шығармаларындағы цитаталар
арқылы едәуір байыған. Бірқатар ғалымдар тобы ағылшын мақал-мәтелдерінің
гулдену ... ... өмір ... заманмен тұстас келеді ... ... [36, 9]. ... ... жазылған біршама мақал-мәтелдер
оған дейінгі дәуірде де қолданылған болуы мүмкіндігін де ... ... ... те, бұл ... ... ... ... айтылып, еш
жерде жазбаша ... ... ... алғаш рет Шекспир
шығармаларымен еніп, кейінгі ұрпаққа осы ... ... ... Әлі
күнге дейін ғалымдар Шекспирге дейін қолданыста ... ... ... ... сөз Шекспирдің өз туындысы, ... ... ... ... ... ... ... іздеуде. Осы уақытқа дейін
Шекспирге телініп келген «Brevity is the soul of wit», «Sweet are the ... ... ... ... ... ... дейін ауыз
әдебиетінде қолданыста ... ... ... ... ... бұл ... ғылымда нақты да толық жауап әлі
алынған жоқ [36, ... жүзі ... ... қоры ... ағылшын паремиологиялық
жүйесі де басқа тілдерден, мысалы, латын, француз, ... ... ... ... ... мәлім. Олардың бір бөлігі ... ... ... ... бір ... басқа тілден енген бастапқы қалпын
сақтап қалған. Мысал ретінде, француз тілінен енген ... la ... сөз ... ... ... яғни ... жамандық болса да, оның
себебін әйелден іздеу керек ... ... ... ішкі ... ... ... ... болады. Бұл тәрізді басқа тілдерден
енген, қолдану жиілігі өте жоғары мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... айтылған қысқа, әрі
нұсқа, айшықты сөздері де ағылшын тілінің сөздік қорын байтуға едәуір ... ... ... «The customer is always right» ... ... ... прав ... қазақша сөзбе сөз аудармасында: ... ... ... 1857 жылы АҚШ-та дүниеге келіп, кейінірек
Британия азаматтығын алған, Еуропадағы ең ... ... ... ... ... ашқан Г. Сэлфриджезге тиесілі екендігі жөнінде
деректер бар[36,24].
Сонымен ағылшын, орыс тілдеріндегі мақал-мәтелдердің ауқымды бөлігі
қасиетті кітап Інжілден, ал ... бір ... ... ... ... ... ... халыққа танымал ақын-жазушылардың туындыларынан,
сондай-ақ көрнекті саясаткерлер сөздерінен бастау ... ... ... және ... тіл мамандары арасында
пікірталас туғызған, олардың қай ... ... ... айтылған
тұжырымдарды атай кеткен жөн. Мысалы, фразеология саласының қалыптасуына,
дамуына өзіндік үлес ... В.В. ... Н.М. ... В.Н. ... ... М.М. Копыленко, А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, Ә.Т.
Қайдар, Б. ... т.б. ... ... ... фразеология
саласының еншісіне тиесілі деген ғылыми негіздемелер ұсынады. ... «К ... ... ... ... и многие
фразовые штампы, клише, типичные для ... ... ... ... ... и ... выражения, и народные пословицы ... - деп ... ... нысанын нақтыласа [37, 133], келесі
ғалым А.М.Ефимов ... ... ... ... одан әрі кеңейте түсті «К
фразеологическим ... ... ... не ... ... но ... пословицы, афоризмы писателей, крылатые строки стихотворений,
устойчивые ... и ... ... ... ... ... ... выражения и.т.д » [36,
182].
М.М. ... ... ... ... ... ... еңбегінде
мақал-мәтелдердің фразеология саласына қатыстылығын сөз ете келіп, оларды
«фразеологиялық сөйлемшелер»тобында [37, 84], ал А.А. ... ... ... ... ... [38, 54]. ... фразеологиясына қатысты кешенді зерттеулерімен, дәйекті тұжырым,
пайымдауларымен танымал А.В Кунин де ... ... ... ... Ол: «С ... точки зрения фразеологическими единицами
могут быть как словосочетания, так и предложения, включая и ... ... [39, 1259]. ... ... ... ... тұлғалардың құрылымдық-
мағыналық ерекшеліктерін негізге ала ... ... ... ... деп ... жеке қарауды ұсынды. Сондай-ақ автор
құрамындағы ... тура ... ... ... мақалдар тобын яғни, “all
is well, that ends well” ... ... ... ... ... бәрі
жақсы), “Appearances are deceptive” (Сөзбе-сөз ... ... ... ... late than never” ... ... ештен кеш жақсы)
тәрізді оралымдарды фразеология аясынан тыс «фразеологиялық емес тұрақты
құрылымдар» ... ... ... ... ... ... қарсы пікірді ұстанушы белгілі ғалымдар
– Н.Н. Амосова, А.М. Бабкин, В.П. Жуков, М.Т. ... М.А. ... ... т.б. ... фразеология саласынан тыс қарайтын
ғалымдардың көпшілігі оларды ауыз ... ... ... ... Ал, осы ... ... зерттеулерімен танымал ғалым Н.Н
Амосова мақал-мәтелдерді фразеология қорына жатқызуға болмайтынын ... ... да, ... ... ... да ... белгілеріне жауап бермейтіндігімен ұштастырады [41, 110].
Мақал-мәтелдерді жинақтап, ... ... бір ... ... ... ... ... қырларын айқындауда зор еңбек сіңірген
ғалым – Г.Л. Премяков: «Пословицы могут быть ... ... ... мере и лингвиста и литературоведа – c различных ... ... 8], дей ... ... ... ... ... ғалымдар тарапынан да,
әдебиетші мамандар тарапынан да зерттелу қажеттігін ескертеді.
Осы келтірілген ой-пікірлерге және ... ... ... ... ... тұлға тұрақтылығы, тіркес тиянақтылығы, мағына
тұтастығы, қолдануға даярлығы тәрізді ... ... ... қосып, осы салада зерттеуге толық мүмкіндік береді. ... ... ... - оның сөйлеуде дайын күйде
қолданылуы.
Тілдегі мақал-мәтелдер де ... бір ... ... сөз ... ... бұларды фразеологиялық сөйлемшелерге жатқызуы да тегін
емес. Мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерді жақындастыратын белгі ... ... ... ... атауға болады:
1. мақал-мәтелдер де, фразеологизмдер де сөйлеуде дайын күйінде (аздап
грамматикалық өзгерістерге ұшырауы да мүмкін) қолданылады;
2. екі бірліктің де ... ... ... бұл ... ... ... ... ауыстырып жұмсауға болмайды;
3. кейбір фразеологизмдер сияқты мақал-мәтелдер де ... ... ... сақтап тұрады;
4. фразеологизмдер сияқты мақал-мәтелдерде де ұлттық колорит болады;
5.мақал-мәтелдерде де, ... ... сөз ... ... ... мән ... ... бұлардың арасында елеулі айырмашылықтар да бар:
1. оның бастысы - мақал-мәтелдерде сөйлемдік қасиет болғандықтан, олар
коммуникативтік ... ие ... ... сөз ... ... ... ие ... тұрады;
2. мақал-мәтелдерде үлгі-өнегелік, нақылдық, өсиеттік маңыз болса,
фразеологизмдерде бейнелеуіштік қана мән болады;
3. ... ауыз ... ... бір ... ... есептеледі,
яғни бұларда көркем әдебиеттің сипаты баршылық, ал фразеологизмдер,
негізінен, таза тілдік ... ... ... ... әрбір жеке жағдайға байланысты туса, қолданылса,
фразеологизмдерден мұны байқау қиын.
Сонда, ... ... ... ... ... ... - ... ауыспалы мағына болатындығы, ұлттық колорит, реалиялық ... ... ... ... түрі ... оның сол ... -
ұйқасы мен ырғағын, дыбыс үйлесімдерін жеткізуге тырысу.
Зерттеушілердің әрқайсысы мақал-мәтелдерді аударуды өзінше топшылап,
жинақтаса да, бұл ... ... гөрі ... ... басым.
Сондықтан олардың әрқайсына тоқталып, талдау жасауды артық ... ... ... ... ... мен айырмашылығы.
Мақал-мәтелдер – халықтың ғасырлар бойына ... ... ... ... ... ... ... алтын қазынасы, рухани мұрасы.
Зерттеу деректері бойынша мақал – ана ... араб ... ... ... ... ... білдіретін кірме сөз. Мақал мен мәтелдің бір – бірінен
айырмашылығы жөнінде ... ... ... ... ... ойы ... әдетте ол бір немесе бірнеше толық сөйлемнен құралады. Ал, мәтел,
мақал сияқты, ... ... ... сөз ... ... нақышты,
орамды сөйлемше түрінде жасалады», - деп жазған еді [44,193].
Үлкен совет энциклопедиясында мақалға: «Пословица ... ... ... ... и ... ... ... жизни. Для
пословицы характерно полное выражение мысли и наличие вывода, в отличие от
поговорки, ... ... ... ... ... ... Бұған қарағанда мақалға тән қасиет өмірдегі түрлі ... және ... әрі ... ... ... сөз болуы, ойды түгел
беруі, әрі қорытынды жасауы мақалды ойды толық жеткізбей тұспалдап айтатын
мәтелден ... ... ... ... мен ... ... ... – кезі келгенде
кесегімен айтылатын белгілі – белгілі сөздер. Мәтел мақалға жақын ... ... ... ... ақиқат түрінде айтылады,» - деп мақал мен
мәтелдің ара – ... ... да ... айырады [46, 250]. Ал, ғалым К.Аханов:
«Мақалдар көбінесе екі бөлімді ... ... де, ... шарт, немесе
жалпы байымдау, соңғысында қорытынды түінді пікір айтылады,» - деген пікір
айтады [47, 177]. ... те, «Ел іші ... ... ... кейбір
мақалдардың жалғыз сөйлемнен тұрып та, ... ... ... ... түінді білдіруін де жоққа шығара алмаймыз. Мұнда мәтелдегідей
жанамалай ... ... ... «Мақал дегеніміз –өмір құбылыстарын жинақтайтын және
типтендіретін, бір немесе жалпы байымдау, ... ... ... ... ... ... өте орынды пайымдауында мақал табиғатына тән
ерекшеліктердің барлығы тұтастай қамтылған». Мысалы:
Ештен кеш жақсы [48, 54].
Орысша ... ... ... чем ... ... Better late than never.
Жақсы әйел жаман еркекті адам ... ... ... У хорошего мужа и жена ... ... A good husband makes a good ... өмір ... тік ... өлген артық
[48, 65].
Орысша нұсқасы: ... ... ... чем ... позорная
Ағылшынша нұсқасы: Better die standing than live kneeling
Мәтелдер жөнінде біраз қайшы пікірлер бар. Мысалы, В.Л. ... ... сөз ... ... деп ... [49, 265].
Тұрақты сөз тіркестері мен ... ... ... пікірлерді негізсіз
деуге болмайды. Бұл әрбір жеке немесе сол ... ... ... табиғатына да байланысты. Бұл мәселе түркі тілдерінде дербес
зерттеуді талар ... ... сөз ... ... ... семантика–грамматикалық ерекшеліктерін атамай кетуге болмайтындығын
тілге тиек ете келіп: ... сөз ... ... ... ... ... ... келеді де, ой аяқталмайды, етістікті және есімді тұрақты
сөз тіркестері өздерінің жасалу тәсілінде тілдің ішкі ... ... ... ... сөз ... де, мақал–мәтелдер де
ертеден қалыптасқан ... ... ... ... аяқталған ойды
білдіреді, көпшілігі екі тармақтан тұрады», - дейді [50, 215]. ... ... қос ... ... аяқталған ойды білдіретін
түрлерінің де кездесетінін ... ... ... ... кей халық мақал
және мәтел деп те бөлмейді де, ... ... ... тек ... ... тек ... сөзі» деп қана атайды, бұл мәселе ағылшын тіліне
де қатысты.
Қазақ совет энциклопедиясында мәтелге: «Мәтел ... ... тура ... ... ... жоқ, ... тұспалы,
ықшамды, кестелі нақыл сөз»- деген ... ... ... мақалдан
басты айырмашылығы–ықшамдылығы мен қысқылығы, тұжырымының тиянақталмауы.
Мәтел сөз ... ... ... жандандыра түседі, тілге ерекше көрік
береді,айтылмаш пікірді ... ... ... сонымен қатар толық сөйлем
ретінде де кездесе береді.
К.Аханов: «Мәтелде ой–пікір, топшылау мақалдағыдай, тікелей кесіп
айтылмайды да, ... ... ... ... ишара болады,- деп түйеді».
Ғалым М.Ғабдуллин: «Егер мақалда дәлелдеу мен қорытынды пікір бірдей келіп
отырса, мәтелде бұл ... бірі ғана ... ... ... ... ... «Мәтел дегеніміз–халықтың арасына көп тараған,
қорытындысы болмайтын, тұжырымы ... ... ... ... ... да кестелі халық сөзі»,-деп түсіндіреді.
Мысалы: «Құрғақ қасық ауыз жыртады»;
«Апама жездем сай»;
Сонымен, мақал белгілі бір ұғымды тікелей ... ... ... ... жеткізеді. Мысалы: Көрмегенге көсеу таң; Мұртқа өкпелеп
жүргенде, сақал шықты; Апама жездем сай ... ... ... мақал-мәтелдерге берілген анықтамаларға
да тоқтала кетейік.
Ағылшын тіліндегі ... ... ... ... ... ‘set of words put forth’-commonly uttered’ pro-‘fors’, және ... ... ... энциклопедиясында мақалға былай деп анықтама беріледі:
“Proverb, succinct and pithy saying in general ... commonly ... and beliefs. Proverb are part of every spoken language and ... to such other forms of folk ... as riddles and fables ... ... in oral tradition” [51, 306] . Берілген анықтаманың қазақша
аудырмасы: ... ... ... ой мен ... ... көпшілік
қолданатын қысқа әрі нұсқа сөз. Мақалдар халық әдебиетіндегі жұмбақтар және
мысал әңгімелер түрлері тәрізді ... ... кез ... ... ... энциклопедиясындағы анықтама: “Effectiveness of a proverb
lies largely in its brevity and directness. The syntax is simple, ... vivid, and the ... ... and thus easy to ... ... Қазақшасы: “Мақалдың әсерлілігі оның қысқалығы мен туралығында жатыр.
Құрылымы қарапайым, айтылар ой анық болғандықтан түсінуге жеңіл”.
Бірқатар ... тіл ... ... ... ... кетейік.
Лорд Бакон: “The genius, wit, and spirit of a nation are ... ... proverbs ... ... ... мен рухы сол ... ... [53, 5], ... Мурисон: “A proverb is
essentially a social phenomenon…Handed down by word of mouth from ... to the next” ... ... ... ... Бір ұрпақтан
келесі ұрпаққа ауызша таралады),-деп, мақал–мәтелдің кумулятивтік қызметін
нақтылайды [54, ... ... ... Лорд Джон ... “Proverb – the wit of one
man and wisdom of many ... ... мен ... ... ... ... ... алынған қысқа қорытынды” [56,
9], James Howell: “Proverb –the people’s voice (Мақал – халықтың ... ... [57, 52], Thomas Fuller: “Much matter decocted into a few ... істі аз ... ... [58, 11], Robert South: “What a proverb, but
the experience and observation of several ages, gathered and summed up ... ... ... ... не? ... ... тәжірибе мен
бақылаудың бір сөзбен жинақталып берілуі)”[59, 98], William Penn: “Proverb
–directions for human life” ... ... ... ... бағыт), Moses Ibn
Ezra: “A proverb has three characteristics: few words, good sense, and ... image” ... үш ... бар: аз сөз, ... ... және ... –деп жазды [60, 9].
Жоғарыда берілген қазақ, ағылшын ғалымдары пікірін қорыта ... ... ... төмендегідей:
-мақал толық тұлғалы болады, ойы тұтас келеді, әдетте ол бір немесе
бірнеше толық ... ... ... мақал сияқты, толық түрінде
құрылмай, сөз ... ... ... ... сөйлемше түрінде
жасалады;
- мақал бір,екі, кейде төрт сөйлемнен құралады. Мысалы: «Өз үйім ... ... ... елде ... ... өз еліңде ұлтан бол»; «Жаманнан
жақсы туды деп күйінбе, Ол да тартар негізге
Жақсыдан жаман туды деп күйінбе, Ол да ... ... ... толық сөйлем күйінде келеді:
«Достың алыс – жақынын іс түскенде білерсің».
A friend is never known till a man have ... ... көп. ... да ... басым көпшілігі қос
тармақты болып келеді.
Жол қуған кәдеге жолығады,
Сөз қуған бәлеге жолығады.
Who chatters to you,
Will chatter of ... ... және ... мақалдарының ішінде үш тармақты, төрт тармақты түрлері
де кездеседі. Мысалы:
«Кеспе көже күн батқанша,
Бидай көже ел жатқанша,
Тары көже таң ... жоқ ... есті ... ... ... жуан бесті артық».
«Үйдің жылы –суығын
Қыс түскенде білерсің.
Достың алыс –жақынын
Іс түскенде білерсің».
«The cuckoo comes of mid ... cucks of mid ... goes away of ... ... the corn begins to ... the cuckoo comes to the bare thorn,
Sell your cow and buy you corn:
But when she comes to the full ... your corn and buy you ... ... ой не тура, не астарлы түрде беріледі;
-мақалда емеурін жоқ. Мақалдағы ойды бар адам бірдей түсінеді. Мақал
көп ... ... ... ақыл ... ... Мысалы: Шешесін көріп қызын
ал, Аяғын көріп асын іш; Өзге елде ... ... өз ... ... ... мақал сияқты, толық түрінде құрылмай, сөз тіркесі, қалыптасқан
нақышты, орамды сөйлемше ... ... Бір, ... екі ... ... Мысалы: «Мұртқа өкпелеп жүргенде сақал шықты»; «Өз үйім деме, үй
артында кісі бар». Мәтелде тұжырым, қорытынды жоқ. Айтылыр ой тура ... ... ... ... Мысалы: «Апама жездлем сай»; Мен ... ... не ... ... контекске орай әр түрлі жағдайда
пайдалануға келеді.
Қолда бар ... ... ... тіл ... ... мен
мәтелдің ара жігін бөліп қарамайды. Бұл туралы белгілі ғалым А.В. ... ... ... ... в ... фольклористике является
неопределенным, включающим разные структурно – семантические ... ... ... ... По ... единственное, что
объединяет эти различные сочетания слов,- это то, что они не ... хотя ... тех и ... в ... ... ... не
приходится. В английской и американской лингвистической литературе также не
проводится четкого разграничения между ... и ... ... ... ... ... ... включают также обороты явно
непословичного характера. При ... ... ... ... ... “поговорка” в том его широком понимании, как это
принято ы ... ... ... ... структурно –
семантические типы ФЕ уже имеют ... ... ... быть ... для ... из них, еще не имеющего названия, а ... ... ... ... ... от ... ... они с пословицами
или нет. К поговоркам относится тот тип ... ... ... считать поговорками еще со времен В.И. Даля, т.е. в ... ... лет. ... же ... ... ... в языкознании
малоэффективно» [61, ... ... ... ... ... ... беттерінде мақал-
мәтелдер сияқты «тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... ... ... (афоризмдер) көп кездеседі. Мұндай нақыл сөздер мақал-мәтелдерге өте
ұқсас. Бұлардың өзара жақындастығы сонша, ішкі-сыртқы ... ... ... ... ... ... жеке адам айтқан немесе белгілі бір
оқиғадан, құбылыстардан шыққан, тарихи дерегі бар ... ... ... ... ... да ... жатады. Өзара жақындықтарымен
бірге нақыл ... мен ... ... ... ... ... ... өз авторлары болады және олардың авторлары ... ... ... «Не ... көну ... ... өлу бар».
Жиренше: «Аяз би ... ... ... біл»
А.Македонский: «Герой, но зачем же стулья ломать»
Гамлет: «To be or not to ... ... ... ... ... ... ... «Афоризм... мысль, выраженная в лаконической, отточенной и
выразительной ... и ... ... самостоятельного существующего
изречения»-десе [45, 243], “Орыстың қазіргі заманғы сөздігі” былай анықтама
береді: «Афоризм... изречение, ... в ... ... ... ... ... бірге, елеулі ой болады.Өлең жолдары,
мысал өлең ... ... ... ... бола алады. Нақылдар көбіне
халықтың күнделікті ауызекі тіліне кіре қоймаған, ... ... ... ... ... сөздерден басқа «қанатты сөздер» деген термин, атау бар. ... ... ... ... бар ... ... мен «Одиссея» поэмаларында жиі
кездеседі. Гомер қанатты сөз деп айтушының аузынан ... ... ... сөздерді айтады. Кең мағынада алғанда қанатты сөздердің қайнар
көзі–халық тілі–мақалдар мен мәтелдер, тұрақты сөз ... ... ... тарихта өткен атақты қайраткерлердің
өткір нақылдары, сөз байламдары.
Қанатты сөздерге Үлкен ... ... ... ... береді:
«Крылатое слово – меткое характерное выражение, вошедщие в обиходную речь и
в состав фразеологии данного языка на правах пословицы, ... ... ... ... ... ... русских писателей стали
К.С. например: Ай, Моська, знать она сильна, что лает на ... ... ... без ... ... ... будет без печали»
(М.Ю.Лермонтов).
Бұған қарағанда қанатты сөз нақылға қарағанда аясы әлде ... ... ... ... ... ... ауыз екі ... енуі шарт. Және
олар ана тілінің фразеологиясы қатарында болады. Мәселен ... ... ... мына ... қанатты сөздер бар: «Баяғы жартас – ... ... Бұл сөз іс алға ... ... ... Оңай ... ... жағдайда: «Не қылған батпан құйрық, тегіннен тегін жатқан
құйрық», - деп күмәнданамыз (Қазақ ертегісінен). «Шешен кісі - сөз ... кісі - ел ... ... сырт ... идиомаларға, фразеологиялық
тұтастықтарға да өте ұқсас. Мақал-мәтелдердің тұрақты сөз ... ... ... ойды ... тұрақты сөз тіркесінде
көбінесе ой аяқталмайды. Ұқсастығына келсек, мақал-мәтелдердің де, тұрақты
сөз тіркестерінің де ... ... бар, ... орнын өзгертуге, не
басқа сөзбен ауыстыруға болмайды. Бірнеше сөз бірігіп, бір ғана ... ... ... шашы тік ... «Ит өлген жер», «Екі езуі ... ... ... ... күн ... «Ақ ... қарны жарылды»
т.б.
Мақалдар қолданысы мен мағынасы жағынан екі топқа бөлінеді:
-тура ... ... ... ... қолданылатын мақалдар.
Біріншісі үнемі тура мағынада қолданылып, ... ... ... ... ... ... ал ... негізгі ойды астарлап ишаратпен
береді. ... ... жау ... ... Друг до поры хуже ... ... False friends are worse then open ... іс болды, бояуы сіңді;
Орысша нұсқасы: Что ... того не ... ... What is done can not be ... ... ... таны;
Орысша нұсқасы: ... мне кто твой ... и я ... тебе кто ... ... A man is known by the company he ... мақалдар тура өз мағынасында айтылып тұр. Ал, ауыспалы ... ол бір ... ... ... Ағылшын тілінде де ауыспалы
мағынада қолданылатын мақалдар өте көп.
Мысалы:
Адам адамға қасқыр;
Орысша нұсқасы: ... ... ... ... Man is to man a ... еттен, сөз сүйектен өтеді;
Орысша нұсқасы: Язык не ... а ... ... The tongue is not steel but it cuts;
Аз сөз – алтын,
Көп сөз – ... ... ... ... ... Speech is silver, but silence is gold;
Уақыт – алтын қазына;
Орысша нұсқасы: ...... ... Time is ... ... дегеніміз – халықтың ғасырлар бойы ... ... бір ауыз ... ... қорытындысы, түйіні. Мақал белгілі
бір ұғымды тікелей білдірсе, мәтел, ... ... ... Мақалда айтылар ой тура не астарлап айтылады. Мақал-мәтелдердің
авторы болмайды. Нақыл сөздер мен ... ... ... болады. Мақал-
мәтелдердің шешендік сөз үлгісіне қарағанда мазмұны жалпы болады. Мақал-
мәтелдер өзге ... сөз ... ... ... ықшам, мазмұн жағынан
әмбебап болады. Мақал-мәтелдер өзге сөз ... ... ... тиянақты болып келеді.
1.3 Мақал-мәтелдерді топтастырудың негізгі түрлері
Тіл ... ... ... ... мақал-мәтелдерді
топтастырудың бірнеше қағидасы бар, енді ... ... ... Әріптік, әліпбилік (алфавиттік) топтастыру. Аты айтып тұрғандай,
топтастырудың бұл түрінде ... ... ... ... ... ... алынады. И.С. Гварджаладзенің “English Proverbs and Sayings”, Г.Л.
Апперсонның “The Wordsworth dictionary of English ... B.C. ... Oxford ... of English ... т.б ... ағылшын мақал-
мәтелдері әліпбилік тәсілмен түзілген. Тілдік бірліктерді осы ... ... оның ... ... ... кемшілігін басқы әріп негізге алынатындықтан, мағыналас тіркестердің
басқа ... ... ... ... ... сөз арқылы ... ... ... ... белгілі паремиологтар А.Жигулиев, М.В. Буковская және
бірқатар шетел ғалымдарының осы әдіске зор мән ... ... М.В. ... “A ... of English Proverbs in modern ... және ... ... “Dictionary of proverbs and their origins”,
Р. Райдаут пен С. Уиттингтің “English proverbs ... атты ... ... ... ... топтастырылған. Қажет тілдік бірлікті
ұйытқы сөзге ... ... оңай ... ... ... аталмыш әдістің
ерекшелігі деп танимыз. Ал ... тұсы ... ... ... ... ... мақалдар бөлек, ал, керісінше,
лексемалары бір, мазмұны бөлек түрлері бір топқа енеді. Мысалы,
«Жуас түйе ... ... ... ... ... құр ... көп ... жүк сыймас» тәрізді мақал-мәтелдер семантикалық
алшақтыққа қарамастан, бір тақырыптық ... ... ... ... ... ... әдіс ... құрастырылған мақал-
мәтелдер жинағының жоқтығы анықталды.
3. Монографиялық ... ... ... ... кезеңіне, таралу аймағына орай жіктелген. “Пословицы, поговорки,
загадки в рукописных сборниках ... ... және ... ... ... және ... жағалауындағы Қазығұрт пен Қаратау бөктеріндегі
ежелден ... ... ... атты ... ... ... ... Генетикалық тұрғыдан топтастыруда мақал-мәтелдердің шығу төркіні,
белгілі бір ... ... ... негізге алынады. М.Брагинскийдің
жетекшілігімен жарық көрген "Шығыс халықтарының ... ... ... әдіспен түзілген.
5. Тақырыптық (тематикалық) топтастыру. Бұл қағида бойынша мақал-
мәтелдер ... ... ... ... ... көп
жағдайда қазақ және орыс мақал-мәтелдерінің осы ... ... Ө. ... ... ... осы
аталмыш негізде жүйеленіп, «Туған жер, Отан», «Еңбек, кәсіп» т.б ... ... ... ... бұл ... мағыналас мақал-
мәтелдерді бір топтан оңай тауып алуға болатындығымен ... ... ... бұл жолы да ... ... ... көптеген
мақал-мәтелдер ауыспалы мәнге ие болғандықтан, көп ... ... де, ... бір топ ... ... ... туғызады. Екіншіден, көп
мақал-мәтелдердің тақырыптық тобын айқындау да едәуір қиындық туғызады.
Үшіншіден, ... ... ... ... топ ... топшалардың жалпы санын айқындау, мақалдардың ... ... ... мәселелерді шешу зерттеуші немесе жинақтаушының
құзырында. Бірақ, жоғарыда ... ... ... мақал-
мәтелдерді тақырыптық тұрғыдан топтастырған жөн деп ойлаймыз. Себебі,
ізденуші немесе ... ... ... ... орай ... ... ... қарап оңай тауып алады, әрі қолдануға да өте ыңғайлы,
мақал-мәтелдер табиғатын арнайы зерттеп ... ... ... да ... мәні зор ... ... да түсінікті.
6. Мақал-мәтелдерді зерттеуге зор үлес ... ... ... Г.Л.Пермяков жоғарыдағы топтастыру ... ... ... ... ... жүйелеудің жаңа бір
принципін ұсынды. Бұл мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша, мақал-
мәтелдер тобы “жақсы – жаман”, “кәрі-жас”, ... т.б. ... ... ... ... ... ... ұғар, Жаманға
айтсаң күлер” тұлғасының ... ... ... ... орам “Жақсы-жаман” тобына енеді.
7. Академик Ә. Қайдар көп жылдан бергі ізденуі нәтижесінде этнография
мен лингвистика ғылымдарында қолданылып ... ... ... ... қазақ тілінің өз ... ... ... идеографиялық классификацияны ұсынған еді.
Бұл топтастыру бойынша ... ... төрт ... (жануарлар,
өсімдіктер дүниесі, аспан әлемі, т.б), “Адам” бөлімі (адамның ішкі ... ... ... т.б.) он бір ... “Қоғам” бөлімі (қоғамдық
қарым-қатынас, шаруашылық, кәсіп т.б.) ... ... ... ... ... ... ағылшын және казақ тілдеріндегі мақал-
мәтелдердің ... ... ... ... ... ... тану ... соның ішінде әсіресе
көркем аудармада тарихи-әлеуметтік тұрғыдан толығымен ... ... ... сөз ... ... ССР ... академиясы тіл мен әдебиет институты 1960
жылы ... ... ... ... атты бірінші кітабының «Мақал-
мәтел» атты тарауы жалпы талданса да, осы жанрдың поэтикасына ... ... ғана ... ... ... мүсіндеп, сұлулау үшін сан алуан
теңеу, эпитет, метафора, метонимия сияқты ... ... ... ... Осы ... ... совет дәуірінде арналған
екінші кітабында тарауды жазған осы салада көптен бері ... ... ... ... филология ғылымының кандидаты Б. Ақмұқанова: «Мақал-мәтелдердің
мазмұны, тақырыбы айтылғанымен, көркемдік ерекшелігі, оның ... ... сөз ... ... - деп ой ... ... келіп,
мақал-мәтел поэтика саласы көтерілмеген әдеби-ғылыми тың нәрсе екендігін
байқаймыз. Туысқан ... ... ... ... де ауыз ... осы ... ... табиғатын зерттеу
жеткіліксіздеу сияқтанады.
Мысалы, қырғыз зерттеушісі Сапарбек Закиров филология ... ... ... ... ... ... ... құрылысы тұрғысынан үлкен екі топқа бөлінеді: 1) ... ... 2) ... ... ... дей ... құрылысты мақалдарда ұйқас пен теңеу негізгі қызмет атқарады,
ал ... ... ... дөп ... ой, ... ... қызмет атқарады» дейді. Олай болса, прозалық мақал-мәтелдердің
ерекшелігі – ... ... ... ғой дейміз. Ал өлең мақал-мәтелден жалпы
поэзияның барша қасиеті табылуы тиіс. Терең ой, көркемдік түр екі топқа ... ... ... ... ... болсақ, баяндау әдісі
тұрғысынан алатын боолсақ мақал-мәтелдердің төркін-тегі ... ... да, ... ... ... ... ол ... замандар жайынан
баяндап, өмір танытқашш күшін байқатады. Онда эпика жанрына жанасады.
Мысалы, Абайдың: «Біраз сөз ... ... ... ... ... ғақлия
сөзінде келтірілген: «Жылан жылы жылыс болады, жылқы жылы ұрыс ... ... ... ... Шығыс пен Батысты бірдей шулатқан Шыңғысхан
жаугершілігін, сығымдап-сығымдап екі жолға, екі ауыз сөз етіп ... етіп ... ... ... ақиқат, аксиома түрінде айтылып, болашақты да
болжай білдірген: «Жігіт жолдасынан белгілі», «Өзекті жанға бір ... ... ... ... ... ... отырады. Бұл жағдайда ол: сүйсіну, өкініш, торығу, түңілу,
табалау, екі ұштылық, ... ... ... элементтерін тән етеді.Мақал-
мәтелдерде драма элементтерінің: реплика, монолог, диалогтың нышаны да
аңғарылады.
Көркем ... ... ... ... туындыларға тән көркемдегіш
құралдарының баршасы дерлік мақал-мәтелдерге тән ... ... ... сол ... де ... ... сол ... де сезімді селт
еткізіп, ақыл-ойға сәуле шашады. Сап алтындай таза, қоспасыз асыл ... мен ... ... және ... ... арқасында тез
жатталады, адамның жадында ұмытылмай сақталады. Бұл барша халықтардың
шынайы ... ... ... Енді ... құралдардың компаненттерін қарастырып көрелік.
Сөздер тура төл ... ... ... ... троп ... ... мақал-мәтелдерде кездесетін елеулі
түрлеріне тоқтала ... Троп ... ... ... сол ... ... ... троп шарттарын ескеріп
отыруымызға ... ... ... ... қолданылатын салыстырма мен теңеу бір-бірінен былай
қарағанда онша айрыла қоймайтын да ... ... ... өзгешелігі
тұлғасында. Поэтикалық тілде троп ретінде қолданылатын теңеудің ... ... әлде ... ... кең. ... ... ... артық-кем, жақсы-жаман, биік-аласа тәрізді сөздердің есім сөздерге
тіркелуі арқылы немесе зат есімге «ша», «ше» ... ... ... ... ... болғанша, батырдың жесірі бол». Бұл мысал
салыстрма болса, теңеудің жасалу жолы өзгеше. Теңеу – бейнелі ... ең ... ... ... Жалпы көркем әдебиеттегідей, мақал-мәтелдерде де бір
нәрсені әсерлі, айшықты суреттеу үшін, соның ... ... ... бір ... ... баламалай айту теңеу болмақ. Мысалы: «Оқу –
инемен құдық ... ... алу үшін ... қиналасың, төзім мен
қажыр керек дейді, одан безіндірмей, қайта қайрап, ... ... ... ... азапты осындай тың теңеу ... ... ... ... зат есімге, есімшеге жалғанған
«тай, ... ... ... ... дейін» жұрнақтары арқылы жасалады [62, 84].
Мақал-мәтелдердегі метафора қазақ әдебиетінде троптың аса ... ... ... «Сынық екеш сынық та жұғады». Сынық қатты затта
болатын құбылыс. Ал жұғу сұйыққа ғана тән. Сырт ... ... ... ... ғажаби түрде жақындастырады да, метафора ... ... ... ... де ұтымды түрі осындай. Орыс халқының
«Без ухода не дом, а сарай» дегені метафораның жақсы бір ... ... ... ...... ... ... бір жандыларға ұқсатып,
жандылардың істейтін іс-әрекеттерін істеткізіп ... ... ... де ... ... ...... түрі. «Қоян терісі де бір жылға шыдайды» деген ммақалда ... ... ... бардай, қоян ттерісіне жандыға тән ... Қар ... ... ... ... яғни ... ... қимылына
ие болғандай. Орыс халқының әсем мақалындағы кейіптеудің көріктілігін
көруге болады: ... ... горы ... ... ... ... ... иеді».
Эпитет – суреттеуге бейнелілік пен әсерлілік беретін көркем анықтауыш
та мақал-мәтелдерге тән: «От ауызды, орақ тілді».
Метонимия – сөздің ... ... екі ... ... сүйенбей, заттың байырғы атын өзгеше атауға ... ... мың ... ... ... ... ... «көпшілік» деудің
орнына «мың» делініп ауыстырылып алынған.
Синектоха ...... ... ... ... ... ... әдісі. Бұл өз тарапынан метонимияға жақын ... ... ... сөз отыз рулы елге ... ... баласы болма, адамның баласы
бол» деген мақлдардағы «отыз тіс» тіркесі, «адам» сөзі ... ... ... ... ... Меңзеудің өз сипатын мейлінше дұрыс сақтау
аударма мақалдың әдемі ... ...... ... шектен асыра бейнелеу болып табылады.
Мысалы: «Оқу инемен құдық қазғандай» мақал-мәтелін алсақ,ешбір пенде ... ... ... ... қазбаған. Бірақ білім алудың қиындығын жеріне
жеткізіп айту үшін халық осы әсірелеуді ... Өзі ... да, ... ... ... мына ... ... айқын елестемей ме: ... ... ... ... суы сирағынан келмейді», «Көп түкірсе-көл»
т.б. Осының бәрі адамның көңілін бірден аударып, ойына, сезіміне күшті әсер
ету үшін ... – екі ... ... мақалдың алғашқы қанаты табиғат не
тұрмыс көрінісінен елес берсе, екінші қанаты ... ... ... ... ... табады. Бұл параллельдер барлық халықтардың мақал-
мәтелдеріне тән:
«Жүйрік ат аяғынан ақсайды,
Жақсы жігіт ағайыннан ақсайды».
Сенсациялар – өмірде болуы ... емес ... ... не ... ... ... ... сөйлеп, қызықтыра айту тәсілі де мақал-мәтелдерде
кездесетіні бар. Сенсация бір ... ... ... ... айға ... мерт болыпты».
«Аспанға айды бір шығардым».
«Тышқан ініне кіре алмаса,
Құйрығына қалжуыр байлар».
Сенсациялы мақал-мәтелдерді ... ... сол ... ... ... өз ... ... ұмтылу керек.
Әжуа (келеке) – сыртай бір нәрсені мақтап, ... ... ... ... елге ... ету мақсатында беріледі. Мысалы: «Бұзаулы
сиырға арзан домбыра» деген ... ... ... ... ... ... ... келекелеу ретінде айтылады.
Мақал-мәтелдердегі ділмар сауал – бұл «риторическое обращение» дегенді
бідіреді. Яғни, риторикалық ... ... те ... Мысалы: «Ер жігіт не
көрмейді, ер көңіл не бермейді?!» Мұнда жалқыға ... ... ... ... бар. Әрі ... сауалда сұраудың не үшін қойылатыны оқырманға өзінен-
өзі түсінікті, әр сауалдың жауабы тыңдаушының ... ... тұр. ... ... өзге ... ... болсақ: «Ер жігіт бәрін де көреді, ер көңіл
бәрін де ... ... ... ... ... ... сұрай арнаудағы
тәрізді, жауапты керексінбейді.
Шендестіру – қарама-қарсы екі алшақ ұғымды, екі затты, көріністі бетпе-
бет қою мақалмәтелде өте көп ... ... ... көп, ... аз», «Қара ешкіге жан қайғы, қасапшыға мал қайғы», «Біреу тоңып
секіреді, ... ... ... ... ... ... сөздер – антонимдер (мысалы: аш-тоқ,
бар-жоқ, аз-көп, ескі-жаңа, ... т.б) екі жар ... ... ... ... де, ... ... Мысалы: «Аш бала тоқ баламен
ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды».
Шендестіруге ... ... де ... аудармашылық
тәжірибемізде көп кездеседі. Корей халқының «Запись глупого надежнее памяти
умного» дегенін тек шендестіру әдісімен ... ... ... ... «Дананың зеректігінен дәлдірдің жазып алғаны сенімді» деген мақал-
мәтел шығады. ... ... ... дана ... мен ... ойды ... ... беруге жәрдемін тигізген.
Қайталау – адамның, заттың қимылына не тікелей өзіне назар салдырып,
көңіл аудару үшін, бір ... не сөз ... яки бір ... ... бойынша беріледі. Бұл мақал-мәтелдерде де, нақыл сөздерде де ... ... ... ... шешен боларсың».
«Көре-көре», «сөйлей-сөйлей» - жай ғана бір қос сөздер емес, процестің
ұзаққа ... баса айту үшін ... Өмір ... ... ... ұсыну, тәлім беру мақсатынан туған даналық.
Синонимдер – ... ... ... ... ... ... мағынасы жағынан жақын сөздер. Мақал-мәтелдерді, нақыл сөздерді
аударғанда синонимдерді орнын тауып ... ... ... ... аудармашылардан асқан ұқыптылықты талап етеді.
Мақал-мәтелдер шумақтық жүйесіне келсек, бұл да әр қилы. Олар бірнеше
топтарға бөлінеді. Шағындық ... ... дара ... ... не ... жеке тармақтан тұратын мақал-мәтелдер бар. Оларды
дара тармақты мақалдар дейміз.Мысалы:
«Ердің атын еңбек шығарар»;
«Темірді қызғанда соқ»;
«Талапты ерге нұр ... жау ... ... ... бол»;
Мақал-мәтелдердің келесі бір тобы – қос ... ... ... айтып өткеніміздей ауыз әдебиетінің осы бір жанрында параллелизм
көп. Сол себепті де мақал-мәтелдер көбіне қос тармақтан құралады:
«Шебердің қолы ... тілі ... ... ... ... ... елді былғар»;
«Сөз сүйектен өтеді
Таяқ еттен өтеді»;
«Шешен сөз бастар,
Батыр қол ... қос ... ... көп ... салыстырмалы жүйеде
құралады. Сондықтан да салыстырмалылығы арқылы егіз ... ... ... ... оңай ... төрт ... бір шумақ өлең сияқты төрт тармақты мақал-
мәтелдер де бар. Өзге ... ... ... қазақ мақалдарында да
синтаксистік параллелизм көбінесе ырғақтық параллелизмге ұштасады дейді.
Төрт ... ... ... ... ... өлеңінен қанатты сөзге
айналып, халық аузына көшкен тәрізді, өлеңдік ... ... ... ... ... жоқ шешеннен
Үндемеген есті артық.
Бәйге алмаған жүйріктен
Белі жуан бесті артық»;
«Бір тәуекел бұзады,
Мың қайғының қаласын.
Бір жақсы сөз ... ... ... ... сөз
Ағып жатқан сумен тең,
Ақылдыға айтқан сөз
Қолға ұстаған ... ... ары ... мақал-мәтелдердің шумағы тұрақсызданып, бес жолдан
да, алты жолдан да, сегіз жолдан да келуі мүмкін. Алайда мақал-мәтелдердің
ондай түрлері қазақ фольклорында сирек кездеседі.
Ендігі ... ... ... ... ... ... бірнеше топтарға бөлінеді. Алғашқысы егіз ұйқастар болып келеді.
Ұйқастың бұл түрі мақал-мәтелдерде жиі ... ...... ...... ... алдымен жүр,
Ақымақтың артымен жүр»;
«Соқырдың қолына түспе,
Саңыраудың астына түспе».
Ұйқастың келесі түрі ... ... ... мақал-мәтелдің бірінші жолымен
үшінші жолы, екінші жолымен төртінші жолдары өзара ұйқасады:
«Сауын саусаң, бие сау,
Боз қырау түспей суалмас.
Түйткіл тартсаң түйе сау,
Ауру-пәле, жын ... ... ... ерлі ат ... әйел ... бесікті ұл жатар».
Шумақта жол аттап барып ұйқасатын ұйқас түрін кезекті ұйқас дейміз:
«Шығысы жаман қамысты;
Су ішінен өрт шалар
Пейлі жаман адамды,
Түйе ... ит ... ... ... ... тең,
Ақылдының ақылы
Сарқылмайтын көлмен тең».
Қара өлең ұйқасында бірінші, екінші және төртінші жол ұйқасады. Ал
үшінші жол өз бетінше жеке дара қалады:
«Асық ойнаған ... ... ... де қой ... ... ... ұл туса игі,
Ата жолын қуса игі,
Балаңды жұрт мақтаса,
Бәрінен де сол сүйгі».
Шұбырпалы ұйқас бұл алғашқы жолдағы ұйқастың келесі жолдаржа ... ... ... табылады:
«Жеріне қарай жыланы,
Қағына қарай құланы,
Тауына қарай қыраны»;
«Атан өлсе сойылар
Атаң өлсе қойылар,
Қан сонар қайдан табылар»
Мақал-мәтелдерімізде жоғарыда біз ... ... егіз ... ... қара өлең ұйқасы, шұбыртпалы ... бәрі де ... ... ұйқас түрлері болса, нақыл сөз, мақал-мәтелдерде сонымен
қатар ... ... ішкі ... ... ... көп ... Басқы ұйқастар тармақтардың басында орналасады да, аяғында тұрған
сөздердің үйлесімін жоқтатпайды. Мысалы:
«Арамнан алған түйеден,
Адалдан алған ешкі артық».
Көріп ... ... ... ... ... ... ... ұйқасып, соңғы сөздердің ұйқаспай тұрғанын ... ... ... ... түрі ішкі ... ... тармақтардың аяғындағы не
басындағы сөздерде емес, ортада, яғни ... ... ... ... ... ... тоңып секіреді».
Мақалдағы «тойып», «тоңып» деген сөздердің айырмашылығын тек «й» және
«ң» әріптері ғана беріп тұр. ... ... ... ... ... көтерілген.
Ұйқастың тағы бір түрі қаусырмалы ұйқас. Мұнда ... ... ... ... ... ... сөз ... шарт:
«Ез
Езден без»;
«Бала
Баланың ісі шала».
Үстеме ұйқас жайында айтар болсақ, мұнда тармақтар басындағы сөздер
мен тармақтар аяғындағы сөздердің үстемелене ұйқасуы:
«Ананың ... ... ... ... ... – төбеге,
Ел шайқалса – төреге».
Көріп отырғанымыздай, екі мысалда да жол басындағы «ананың», «баланың»
және «ел», «жер» ... ... ... жол ... ... ... және
«төбеге», «төреге» деген сөздер өзара ұйқасқан. Ұйқастың молдылығы мақалға
айрықша ... ... ... ... көркем аударма қиын да күрделі дүние болғандықтан,
әр бір аудармашы төл ... өзге ... ... ... ... осы ерекшеліктерге назар салып отырғаны жөн. ... ... ... адам осы бір асыл ... ести жүре, оқып, ел ішінен
тере жүре, аудара жүре, әр қилы ырғақ кезектілігін, ұйқас ... ... ... ... абзал. Ендігі кезекте жұмыстың келесі бөліміндегі
әр түрлі тақырыптардағы мақал-мәтелдердің төл ... өзге ... ... ... осы ... ... ... негізге
ала отырып талдаймыз.
2. ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ОРЫС, АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНЕ АУДАРЫЛУЫ
«Мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің, сонымен ... ... ... ... IX-XI ... ... ... жалғасқан тарихи жолы
сайрап жатыр».
Олардың түп төркінін әлі де зерделеп, жүйелі түрде зерттеу, олардың
аудармаларын ... осы ... ... жүйелі бір жолға түсе алмай келуде.
Жұмыста қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдер мағыналары жағынан
бірнеше топтарға ... әрі ... ... ... талпыныстар
жасалынады. Мақал-мәтелдерді топтастыруда дәстүрлі ұстанымдарды негізге ала
отырып, ... ... ... ... Адам және оның ... қатысты мақал-мәтелдер;
2.Еңбек пен кәсіп, ғылым мен өнерге қатысты мақал-мәтелдер;
3.Өмір мен өлім, тағдырға қатысты мақал-мәтелдер;
4.Қиыншылық, үміт, тәлім-тәрбиеге ... ... ... ... ... ... қатысты мақал-мәтелдер;
7.Тіл, өнерге қатысты мақал-мәтелдер;
8.Уақыт, табиғат құбылыстарына қатысты мақал-мәтелдер;
Осы топтастырылған мақал-мәтелдерді қарастыру барысында қазақ тілінен орыс,
ағылшын тіліне аударылған ... сол ... бар ... ала ... ішкі әрі ... тұлғасын салыстыра, салғастыра зерттеп,
аудармаларды ... ... ... мақал-мәтелдерге көшпес
бұрын мақал-мәтелдердің өзіндік ... ... ... ... түрлерін ашып алсақ жөн. Тілдегі, әсіресе қазақ мақал-мәтелдерінің
бәрі негізінен жай сөйлем түріндегі ... сөз ... ... ... түлғасы жағынан ұзақ уақыттан бері қалыптасып, белгілі бір ... ... ... біртұтастыққа ие болған жай сөйлем ... ... ... және ... тілдеріндегі мақал-мәтелдердің өзара
ұқсастықтары жиі кездеседі. Мысалы:
1. Бұйрық райлы сөйлемдер:
Темірді ... ... ... пока ... hay while the sun ... ... жыланның қүйрығын баспа-
Не буди лиха, пока спит тихо-
Let sleeping dogs lie [63, ... ... ... ... ... ... your coat according to your cloth [63, ... ... ... дәметпе-
Не убив медведя, шкуру не продавай-
Catch the bear before you sell his skin [63, ... да ... ... ... think, then speak [63, ... Болымсыз түрдегі бұйрық рай, яғни тыйым салу:
Ақымақпен астаспа,ақылдымен қастаспа
Не связывайся с дураком
Never bray at an ass [63, ... ... ... ... ... ... ... пока не вылупились
Don't count your chickens before they are hatched [63, ... су ... ... ... руби ... ... сидишь
Don’t cut the bough you are standing on [63, ... ... ... с ... play with fire [63, 71].
Тыныш жатқан жыланның құйрығын баспа
Не буди лиха, пока спит тихо
Don't trouble until trouble troubles you [63, ... ... ... ... ... ... ұл ... есіктегі басын төрге сүйрер,
Атадан нашар ұл туса, төрдегі басын есікке сүйрер
Кого не ... того ... не ... man who has not been flogged is not educated [63, ... ... жай ... ... бәрі алтын емес
Не все то золото,что блестит
All is not gold that glitters [63, ... ... ... ... ... ... Тіпті кейде
сөз тастап кетіп отырады. Мысалы: "No sweet with out some sweat" ... ... та ... жоқ, ал ... ... дегенде
"Шығады" сөзі қалып қойған.
Мақал-мәтел құрылыс жағынан сырттай ұқсас ... ... ... түйіндеуінде, ойды шешуінде өзіндік ерекшелігі байқалады.
Көркем аударманың теориясы мен практикасы күрделі және көп ... ... оның ... ... ... ... ... әдеби аударманың табиғатын таразылаудағы ... ... ... ... ... ... ... сақтау үшін көркем аудармашылар
да қажет. Жоғарыда аталған мәселелерге байланысты ... ... ... ... ... ... ұлттық тіл байлығымен жеткізу, бар
құрылымдық негізінде қайта ... ... ... ... түпнұсқадан
ауытқып, басқа сипаттағы шығарма жасауға құқылы емес. Аударма кезінде бір
тілдің материалы екінші ... ... Тіл ... ... аударма
нағыз түпнұсқалық шығарма әрі көркемдік қабылдау. Сондай-ақ ол орындаушылық
шығармашылық пен түпнұсқалық шығармашылық ... ... ... ... ... фольклорының құрылым жүйесі, образдылығы,
мазмұны, стилі, тілі секілді көркемдік құбылыстармен бірге ... ... ... ... талап ететін дүние. Оларды
аударуда қатаң талап қойылады. Бір ... ... ... ... көнбістік бұлжытпай орындалуға тиісті көптеген талап ... ... Осы ... ... аударма ғылымының қалыптасып дамуына едәуір
ықпалын тигізген Қ. ... ... ... ... оның ішінде
мақал-мәтелдерді қазақ тіліне аудару мәселесін зерттей ... алға ... ... ... ... ... әсерлі, әлі
ұйқасты болу т.б. Тәжірибесіздіктен кеткен олқылықтардың екі түрі мынадай:
орыс ... ... ... де қазақ мақалдарымен
алмастырылған, немесе ... ... ... ... ... қай-
қайсысы болса да жоғарыдағы талаптар талғамына жарамайтыны белгілі.
Дегенмен көптеген жылдар ... ... ... ... ... ... жинақтаған. Қ. Сағындықов В.И. Ленин шығармаларындағы
бейнелі сөздерді мынандай үш түрлі топқа ... а) ... ... ... ... және қанатты сөздер; ә) идиомдар ... ... б) ... мен ... ... Сағындықов тұрақты тіркестердің табиғатын, ... ... ... Ол ... бөлек ажыратып алып,
олардың жеке құралдар екенін, оларды зерттегенде сондай ... ... бөлу ... ... ... Аудару принципі бойынша ... ... ... ... ... ... тілінде беруде
қолданған тәсілдерін Сағындықов мынадай үш топқа бөліп ... ... ... ... сөздердің мағынасын әрі оның көркемділігін сақтай
отырып дәл аудару (Точный ... ... с ... ... ... слов и соблюдением ее ... ... ... бұл ... ... ... ... жағынан да, түрі жағынан да түп нұсқаға дөп келетін, сонымен ... ... ... тән ... ... ... болуы тиіс. Осындай
тәсілмен аударылып, тілімізде орныға бастаған, тіпті төл ... ... ... ... ... ... ... тоғай
араламас, аңшы алдынан аң жортар (на ловца и зверь бежит), жақсы даудан,
жаман бітім ... ... мир ... ... ... т.б.
2)Мақал-мәтелдердегі кейбір сөздік бөлшектерді өзгеріске ұшырата
отырып аудару (Передача пословиц и поговорок с ... ... ... ... словесной формулы подлинника).Тіл-тілдегі мақал-
мәтелдердің бәрі бірдей аудару кезінде ... ... көне ... ... ... әр қилы ... ... тура келеді.
Кейде кейбір сөздерді амалсыз өзгертіп, түп ... сәл де ... ... жайды көреміз. Яғни, түп нұсқадағы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне беру
мүмкін емес. Осындай объективті себептерді байқағандықтан Сағындықов екінші
тәсілді мақұлдайды. Мысалы: талабы зор-ақ, тағдыры ... ... ... ... ... ... ... да жеңеді (правда всегда берет вверх);
орманға кірген сайын, отынға молығасын (чем ... в лес, тем ... ... мысалдарға қарап отырсаңыз аздаған өзгерістің өзі байқалмайды. Мақал-
мәтел компоненттерінің ... ... ... түп ... ... олардың берер мағынасы және сол ... ... ... ешбір кемімеген.
3)Тілдегі қолданыста жүрген мақал-мәтелдерді беру ... ... в ... ... пословиц и поговорок). Жалпы ... де қай ... ... қолданылып жүр. Тіпті кейде осы әдіспен
берілген мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... ... алу ... соғады. Сағындықов бұл тәсілді түп
нұсқаның әсерлілігі, әсем ... ... ... мен ... тіліне тән
өте түсініктілігі саақталмаған жағдайда қолдану жөн ... Осы ... ... ... ... ... ... оларды аударудың қажеті
болмас. Осы үшінші тәсіл бойынша берілуге тиісті мақал-мәтелдер екі топқа
бөлінеді. Бірі – ... мен түрі ... ... ... ... ... – достың достығы басыңа іс түскенде танылар; дурной пример заразителен
... әдет ... ... что посеешь, то и пожнешь – не ексең соны
орасың; ...... ...... ... ... деген сияқты
мақал-мәтелдер. Екіншісі – түрі тура ... ... дөп ... ... ... ... ... невестке наветки дают – қызым,
саған айтам, келінім, сен тыңда т.б[14, 104].
Кейінгі жылдары біздің республикамызда да ... жеке ... ... ... ... да, бой көрсете бастады. Солардың
ішінен біздің тақырыбымызға тікелей ... ... ... ... жылы ... шыққан «Өрнекті сөз – ортақ қазына» деп аталатын кітабы.
Өз оқулығында автор мақал-мәтелдердің ... ... өте ... ... ... ең ... ... алатын нәрсе,и әлімбаев
белгілі бір көркем шығармаларда қолданылған нақыл ... ... әр ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерді аудару мәселесін
әңгімелейді. Автордың ... ... ... ... ... ... ... ортақ интернационалдық сипаттағы нақылдар басым
көрінеді. Бұл да ... ... ... ... ... екенін, соған орай олардың ақыл, ойлау, сезім дүниелерінің де бара-
бар келетінін танытатын фактор. ... ... ... үш ... ... ішкі ... негізгі ұйқастармен, ішкі үндестіктермен
аударылуы тиіс екенін көрсетеді. Мысалы «Курица – не ... ... ... ... – не ... деген мақалын аударудың техникасын негізге
алып: «Тауық – құс емес, жалқау – кісі емес, бос сөз – іс ... ... ... ... ... ... өлеңінің өзіне тән өлшеміне,
табиғатына мейлінше көңіл бөлген. Өзге халықтың көптеген ... ... ... ... ... ... автор тікелей ... ... ... ... бірі А.В. ... ... ... общей
теории перевода» деген кітабында бүкіл аударма проблемасының бар ... ... ... ... ... Сағындықов
принциптерін ұсынады. Осыған ұқсас пікірді Т.Р Левицкая мен А.М. ... ... ... автор принциптері мен еңбектерін талдай келе мақал-
мәтелдерді қазақ тілінде берудің тәсілдерін ... үш ... ... ... ... Бұл ... ... мақал-мәтелдер құрамындағы сөздердің
заттық және бейнелі мағынасына қоса олардың құрылыс пішінін, ... ... ... сақтап аудару мүмкін екенін көреміз. Қазақ ... ... ... ... назар аударсақ:
Білім – қуат.
Орысша нұсқасы: ...... ... ... is ... ... ... әрі нұсқа түсіндірілген. Әрбір сөз тіпті өз ... сол ... ... Қазақ және орыс тілдерінде негізгі
сөздердің екеуі де зат есім ... ... ... ... to be ... ... көрсетіліп тұр. Яғни бұл мақал-мәтел сәтті әрі ... кеш ... ... ... ... чем ... ... Better late than never [63, 55].
Бұл мақалда құрылымы, мағынасы, астарлы мағынасының сақталып, ... ... де ... ... берілгендігін көреміз. Бір айта кететін жайт,
ағылшын және орыс тілінің сөйлем ... бір ... ... ... тілдің сөйлем құрылысы көп жағдайда сәйкес келеді. Алайда, ... ... ... қарағанда өзгешелеу, сөйлемнің екінші жартысы
орынға ауысқан. ... бұл ... ... ... ... ... ішкі дүниесін сипаттайтын ... ... ... ... ... қатар тура мағынада да қолданыла беретін ... бәрі ... ... нұсқасы: Не все то золото, что ... ... All that glitters is not gold [63, ... ... ... ... айтқан бізге деген ақылы ... ... ... ... ой ... жол ... ... таңдау жасау
мағынасында айтылған.Әр сөз өз орнын тауып, трансформацияға ... ... ... ... ... ... ағылшын нұсқасы мен
қазақ тілі нұсқасындағы сөйлем құрылысы бір-біріне сәйкес келеді. Ал орысша
нұсқасында сөйлем құрылысы сәл ғана ... ... Егер оны ... ... ... ... ... болсақ: “Все что блестит, не золото”
болар еді. ... бұл ... ... ... ... емес жай ғана ... ... өзінің астары бар мақалға тән күшін ... алар ... ... тағы бір ... ... ... ... көркі жапырақ.
Орысша нұсқасы: Одежда красит человека.
Ағылшынша нұсқасы: Clothes make the man [63, ... бұл ... ... негізгі мағына, идея адамға қатысты айтылған.
Кез-келген адамды ... ... ...... ... Мақалдың
екінші жалғасында ағаштың көркі жапырақ екендігін ... ... ... ... ... етіп ... Ағаштың жапырағы табиғи
нәрсе. Бұл ... және ... ... ... ... ... ... қалу әдісі бойынша берілген. Яғни, осыған қарап
мақалдың негізгі бөлігі адам мен ... ... ... болады. Егер
қазақ нұсқасындағы мақал-мәтелдің екінші жартысын қосып ... ...... деревьев – листья” болар еді. Сол секілді ағылшын
нұсқасын ... ... of man – clothes, beauty of trees – ... Бұл
мақалды бәлкім осылай берсе де жаман болмас еді. Дегенмен, байырдан
қалыптасып ... ... сол ... ... ... ... мәні ... Әрі бұл жердегі айтылған ой мен мазмұн үш тілде де
айқын және түсінікті болып тұр.
Мақал-мәтелдер сонымен қатар тек ... ... ... ... кез-келген даналық ойды білдіретін көркем шығармаларда да автор
тарапынан қолданылып жатады. Мысалы атақты ... М. ... ... атты ... ... ... ... аузында ең көп қолданылатын
мақал-мәтелдердің бірі берілген: “Балалы үй – базар, баласыз үй – ... ... орыс және ... ... ... ... ... аудармасын салыстыруға әбден мүмкін. Мысалы Ә. ... дәл ... ... ... ... “Дом с детьми – ярмарка, а дом без детей
– могила”. Осы ... ... ... ... с ...... дом ... – мазар” деп аударған. Бұл мақал-мәтел қазақ халқына тән, осы
халықтың төл ... ... те ... Себебі бәрімізге белгілі қазақ халқы
бұрыннан баланы ең асыл ... ... ... деп ... Қодар
аудармасында мақал толығымен аударылған. Аудармашының түсінуінше ... сөзі ... ... сөзі ... деп ... Егер
бұларды жай сөз ретінде алып қарайтын болсақ, аудармашы орысша аудармасын
дұрыс берген. Бірақ, ол ... жай ғана ... ... ... ... ... беретін мақалдың тұрғанын естен шығармауымыз қажет. Бұл жағдайда
“базар”, “мазар” ... ... ... ашатын, негізгі ұйтқы сөздер
болып тұрғанын ескереміз. Сонымен қатар айтылуы әрі ... ... ... М. ... ... ... ... сөз ұйқасының, яғни негізгі
ұйқас, ішкі ... бар ... ... Осы ... сөз ... мен
ұйқасын сақтай отырып ... ... ... ... ... ... Хасенов мақалдың ұлттық бояуы мен сипатын сақтап
қалған. Әрине, ... бұл ... төл ... ... ... ... тіршілігін көрсетіп отырған жайы бар. Сондықтан да аудармасында да
осы колорит сақталуы тиіс деп ... Бұл ... Н. ... ... ... “Home with children is a bazaar, and ... a grave” деп ... Қарап отырсақ аудармашы “базар” сөзін реалий
ретінде сақтап тек транслиттерация бойынша ... ... ... ... ... жерді “shop” немесе “store” деп атайды. Алайда сол
халық ұғымында бұл ... ... ой ... ... қалыптасқан
“базар” сөзінің ұғымынан әлдеқайда алшақ жатыр. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... мазмұнын өзгертіп, түсініксіз
етіп жіберетін еді. ... өзі ... ... осы ... ... орын
алатындығын, әрі рөлі зор екендігін байқатады. Түпнұсқадағы “мазар” ... ... ... “grave” сөзімен аударып берген. Яғни ағылшын
халқында “мазар” сөзіне қатысты ұғым қалыптасқан.
Екінші тәсіл. Мұнда мақал-мәтелдің ... сай ... ... сай ... Яғни ... ... ой, ... бір бейнелі
сөздермен беріледі. Былайша айтқанда, бұл жағдайда мақал-мәтелдердің
мазмұны ... да ... ... ... Өйткені олардың
құрамындағы кейбір компоненттердің заттық мағынасын өзгертуге тура келеді.
Мысалы салтқа қатысты айтылған мақал-мәтел:
Әр елдің ... ... ... қара қасқа
Орысша нұсқасы: ... ... ... ... ... Every country has it’s customs [63, 78].
Бұл мақал-мәтелде айтылып жатқан ой мен беріліп жатқан мағына бір. ... ... ... ... оның ... ... ... Мысалы,
қазақша нұсқасындағы екінші жартысы итке қатысты, алайда ... ой ... елге ... ... Орыс және ... ... да ой ел ... қатысты болып тұр. Тек, онда қазақша нұсқада берілген мақал-мәтелдің
екінші жартысы түсіп қалып, өзгеріске ... ... ... ... ... айтылған мақал-мәтелдің бірі:
Ақымақ достан ақылды дұшпан артық.
Орысша нұсқасы: ... враг ... ... ... ... Better an open enemy than a false friend [63, ... жағдайда да мазмұн мен айтылған ой бір мағынаны береді де, мақал-мәтел
формасы өзгереді. Орысша және ... ... ... ... ... ... ... дұшпан” “умный враг” сөз тіркесі “open enemy”
деп берілген. Мұнда ... ... тура ... ... ... ... ... “ашық” сөзінің де ауыспалы ... бар ... ... Яғни ... дұшпан” “шынайы, белгілі, білетін, мәлім
дұшпан” деген мағынада тұрса керек. Ал “false” сөзі ... ... ... Сонымен, ағылшын нұсқасын қазақшаға қайта аударсақ: “Жалған
достан, шынайы дұшпан артық” деп беріледі. Бұл ... ... ... бір де ... сөз ... ... өзгеше екенін байқадық.
Жақсылыққа қатысты айтылған мақал-мәтелдердің бірі:
Жаман айтпай жақсы жоқ.
Орысша нұсқасы: Не было бы ... да ... ... ... All blessing in disguise [63, ... ... ... жамандықпен қатар жүретіні, жамандық артынан
міндетті түрде жақсылық келетіні жайында негізгі ой қозғалып тұр. ... ... да осы ой мен ... сақталған. Орысша нұсқасында сөз
аудармасы тура беріліп тек мақал-мәтелдің құрылу формасы ... ... ... ... сөзі ... – игілік, жақсылық” деген
мағынасында, “disguise” cөзі “скрытность, маскировка – ... ... тұр. Өмір ... ... ... біз ... ... болып келетіндігін, әрі сол жаманшылықты жеңсек артынан
жақсылықтың ойда ... ... ... ... ... да, бұл ... ағылшын нұсқасы өз мазмұнын сақтаған деп есептейміз.
Үшінші ... ... ... ... ... ... тіліндегі
баламасын табуға болады. Яғни тіршілік, дүние, болмыс, табиғат жайындағы
ортақ түсінікке орай және күнделікті тұрмыстық, әдет-ғұрып, ... сай ... ... ... ... сыңарындай мақал-
мәтелдерді қай халықтан да көптеп кездестіруге болатыны айқын. Көп жағдайда
ең қолайлы ... бірі ... ... ... М. ... айтпақшы
мақал-мәтелдерде ұлттық оқшай бояулардан гөрі, барша халықтарға ортақ
интернационалдық ... ... ... Бұл халықтар тұрмысының,
болмысының ұқсас екенін, соған орай ... ... ... ... ... ... танытатын фактор. Бұл жерде автормен әбден ... тек айта ... ... сол ... ... білдіретін мақал-мәтелдерде
әр ел өз ұғымына сай сөздерді, құрылыс формасын қолданады.Мысалы:
Үндеместен үйдей бәле ... ... В ... ... ... водятся.
Ағылшынша нұсқасы: Still waters run deep [63, 168].
Бұл мақал-мәтел адамға қатысты ... ... ... ... ... сөзі ... түрде айтылып тұр. Бұл жағдайда
“үндемес” кез-келген адам ... ... да ... ... ... Ағылшын және
орыс нұсқаларын алып қарасық онда “water” “deep” ... ... ... ... Бұл ... байырдан келе жатқан тынық жатқан суда
жүретін перілерге ... аңыз ... Олар аңыз ... сол ... суда
жүзген кемелерді бәлеге ұшыратып отырған. Осы ... ... ... ... халық арасында үндемей жүріп бәленің көкесін көрсететін
адамдарға айтылып ... ... қай ... алып ... та ... мазмұны барлық нұсқасында да ... ... аясы ... ... ... тақырыбында айтылған мақал-мәтел:
Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу
Орысша нұсқасы: Не по ... мил, а по милу ... ... Beauty lies in lovers eyes [63, ... ... келер болса, байқағанымыздай қазақ ... ... ... үндесуіне қатысты құралады. Бұл жерде
қазақ нұсқасы “с” әрпі ... ... жүйе ... аллитерацияға
ұшырап тұр. Демек, мақалды айтқанда с әрпінен құралған ... ... ... ... еніп ... әдемі естіледі. Мұның өзі мақал-мәтелдің тек
мазмұнын ғана ашып қана ... осы ... ... ... Осы ... ... да атқаратын рөлі зор екенін айтамыз.
Орысша нұсқасында бұл ... ... ... ... ... жағынан да
сәйкес келеді. Ағылшынша нұсқасын қазақшаға қайта ... ... ... ... деп ... ... мұнда да сұлулықтың
махаббатқа қатысты екенін байқап, мазмұны жағынан сәйкес екенін көреміз.
Өлі арыстаннан тірі тышқан артық.
Орысша нұсқасы: ... ... в ... чем журавль в небе.
Ағылшынша нұсқасы: A bird in the hand is worth two in the bush [63, ... ... ... ... ... Мысалы, қазақша нұсқасында өлі
арыстан мен тірі тышқанды ... ... ... ... етіп ... Үш ... да ... салыстыру, салғастыру формасында
берілген.Орыс нұсқасында “тышқан” мен “арыстан” рөлінде “синица” ... тұр. Ал ... ... екі нұсқаға қарағанда формасы жағынан
өзгеше. Мұнда салыстыруды сан арқылы ... ... ... ... ... бір құс шөп ... екі құстан артық” деп беріледі. Жалпы алғанда
үш нұсқаның да берер мағынасы бір.
Осы секілді жамандыққа, жауапкершілікке, ... ... ... ұрыс ... мақал-мәтелдерді байқауға болады:
Тыныш жатқан жыланның құйрығын баспа
Орысша нұсқасы: Не буди ... пока спит ... ... Don’t trouble until trouble troubles you [63, ... ... істі ... көтер.
Орысша нұсқасы: Сам ... ... сам и ... ... You made your bed, now lie in it [63, ... үйім өлен ... ... В ... ... а дома ... ... East or West – home is best [63, ... ... басы бір ... ... ... Двум головам на ... ... ... нұсқасы: If two men ride on a horse, one must sit behind ... ... ... топтарын қарастырған болатынбыз.
Кейбір сөздіктерде, оқу құралдарында мақал-мәтелдер осы ... ... ... отырады. Баймаханова Т., Өтешева Н., Байтөлеева Н.
«Английские пословицы и поговорки и их эквиваленты в ... и ... атты ... дәл осы ... ... байланысты
бірнеше топтарға бөлініп қарастырылған. ... ... сол ... ... ... Адам және оның ... қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
«Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен
озады», - деп ұлы Абай ... ... бір ... ... ... сан ... ... М. Әуезов айтқандай, адамның сан алуан қадір-
қасиеті мақал-мәтелдерден өзіндік орнын алған. ... ... үш ... осы ... ... ... ... мақал-мәтелдердің көптігі
байқалды. Мұның сыры – адамның қоғамдағы шешуші күш ... ... ... ішкі ... ... халық арасында жиі қолданылатын
мақал-мәтелдердің бірі:
Бес ... ... емес [64, ... ... Пять ... на ... руке, а все разные [66,
169].
Орысша нұсқасы: Не все люди ... ... ... всех ... под одну ... ... нұсқасы: Аll bread is not baked on one oven [64, ... ... ... ... оның астарындағы мағынаны,
көркемдік құралдарын ашып алсақ. Жалпы бұл ... ... ... күні
бүгінге дейін ел аузынан түспей қолданыста болып келе жатқан ... ... ... ... тура мағынасында алып қарасақ, шындығында
адам қолындағы бес саусақ бірдей емес ... ... ... ... сол бес ... ... ала отырып, соның әр түрлі ... жан ... ... дәл осы бес саусақ секілді әр түрлі
екендігін меңзеп ... анық ... тұр. ... ... ... оның ... межесін ықшамдап, көркемділігі бұзылады.
Сондықтанда бұл мақал-мәтелді біз ... атап ... ... ... мағынада қолданылатын түріне жатқызуды жөн ... ... ... ... ... жай ... түрін
құрайды. Көркемдік кестесі жағынан бұл мақал-мәтелге метафора жақын келеді.
Яғни, адамның ... оның ... осы «бес ... арқылы жеткізіп,
оның ауқымын кеңейтіп тұр. ... ... ... ... ... «с» әріптері өзара үндесіп аллитерацияға ұшыраған.
Бұл әріптердің құлаққа қайталана ... ... атап ... ... ... ... ... классикаға
айналдырады. Шумақ жүйесі жағынан дара тармақты ... ... ... ... орыс ... ... М.
Аққозиннің «Қазақ мақал-мәтелдері. Казахские пословицы и ... ... ... ... ... на ... ... а все разные» деп
берілген. Мұнда мақал-мәтелдің сөзбе-сөз ... ... ... ... аудармашы мақал-мәтелді екі бөлікке бөліп
жіберген. Әрі мақал-мәтел ... ... ... ... бояуын
жоғалтып, тура мағынасында берілген. Яғни мақалдың мағыналық ... ... ... ... не ... деп ... бөліктерге
бөлмей аударса да болар еді. ... қай ... ... та, ... ... мағынаны сақтай алмайды. Себебі, аудармада мақалдың
астарлы мағынасы сақталмаған. Бұл мақал-мәтелдің ауыспалы мағынасын негізге
ала отырып, ... ... ... стилистикалық құралдарын
орыстың өз аузында қалыптасып, ... ... ... енген «Не все люди
одного склада»; « Не следует всех стричь под одну ... ... ... Бұл ... ... екі ... да осы ... мағынасымен
дәлме дәл келеді. «Не все люди ... ... ... ... ... ... ... білдірсе, «Не все люди одного склада» бұл
нұсқада тұспалдап, алайда астарында бәрібір де сол ... оның ... ... айтылып жатқандығын білдіріп тұр. Орыс халқында «гребенка»
сөзі «тарақ» дегенді білдіреді, ал ... под ... ... ... етіп алу» дегенді білдірсе, онда осыдан барып «стричь всех под одну
гребенку» тіркесі, яғни «барлық нәрсеге талғамай бір ... ... ... ... шыққан. Ағылшын тілінде бұл мақал «Аll bread is not baked on
one oven»деп берілген.Бұл мақал-мәтелді сөзбе-сөз аударсақ, ... нан ... ... болады. Қазақ халқының шаруашылығы мал бағумен негізделсе,
ағылшын халқы ... ... ... ... ... Сондықтан да
дәл осы мақал-мәтелді нан, пеш арқылы беруі таң қалдырарлық жайт емес. Осы
ағылшын ... ... ... ... английских
пословиц, поговорок, фразеологических единиц и способов их передачи» ... ... онда ... ... «Әр елдің салты басқа, иттері қара
қасқа» деп берілген[63, 78]. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... «Әр елдің салты басқа иттері қара
қасқа» ... ... ... ... ... ... ... салтына қатысты айтылғандығын байқаймыз. Бұл мақал-
мәтелдің ... сай өзге ... ... бар. Орыс ... дәл осы мақал-
мәтелге қатысты айтылатын: «Сколько ... ... ... ... «Every country has it’s ... ... ... мысалға
келтіреміз[63, 78]. Бұл мақал-мәтелді де С.Г. Ахметова ... Дәл осы ... ... табу барысында
аудармашы тарапынан жақсы мағыналық ... ... деп ... ... тағы да бір ... ... ... оның мінез-құлқын
көрсететін, әрі халыққа «сақтықта қорлық жоқ» деген ойды салып ... ... ... ... ... ... [64, ... аудармасы: Лошадь пестра снаружи, человек-изнутри [66, 16].
Орысша нұсқасы: ... ... [64, ... ... ... are ... [64, ... отырғанымыздай түпнұсқадағы мақал-мәтел салыстырмалы түрде құралған.
Бұл мақал өзі жағымды көрініп, жан дүниесіндегі жамандық пен ... ... ... ... ... ... ... алыну себебі
мал қазақ үшін ғасырлар ... күн ... ... ... тамағы болуында
жатыр. Кейде бұл мақалды қазақ халқында «Адам аласы ішінде, жылқы аласы
сыртында» деп те ... ... ... болуының себебі жылқыға қазақ халқы
көп мән берген. Өзі ... төрт ... ... көбіне жылқыны өз
өлеңіне, ән-жырына қосып жырлағаннан, оның бейнесіне қатысты талай ... ... ... ... көзқарасын айнытпай тануға болады.
Бұл мақал қай ... ... да ол ... ... ... ... ондағы берілген астарлы ойды бұзбайды. Мақал қос тармақты ... Екі ... ... ... ... ... сөздері
өзара үндесіп антонимиялық түрде үстеме ұйқасты құрап тұр. Мақалдың «мал»,
«жылқы» деп ... екі ... алып ... ... малды жекешелеп
«жылқы» деп алып тұрса, біреуінде ... ... ... ... деп ... ... «мал» сөзі қазақ халқында жалпы төрт ... ... ... ... сөз ... табылады. Енді осы мақалдың аудармасына
келетін болсақ, орыс тілінде: «Лошадь пестра ... ... ... ... ... мұндағы «лошадь» сөзі мақалдың «жылқы» деген сөзді
қолданған нұсқасы бойынша аударылғандығын байқаймыз. Дегенмен, бұл ... ... ... нұсқасындағы негізгі ұйтқы сөз «ала», яғни «аласы»
сөзі болып табылады. Бұл сөздің ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Алайда мақал-мәтелде дәл сол түстік ... ... ... ... ... ... ... деген
мағынада қолданылып тұр. Орысша нұсқасындағы «пестра» сөзі де «ала,
шұбарлылық» ... ... ... ... аударма жақсы шыққан. Себебі
сөздердің қолданылу аясы, мақалдың мағынасын ашу жағы ... ... ... ... ... тек тура мағынасын ғана ... ... да ... ... Енді дәл осы ... ... қолданылып жүрген баламасын алатын болсақ: «Внешность обманчива»
«Сырт келбет алдамшы» деп ... ... ... ... ... нұсқаға ұйтқы болып отырған «ала» сөзі мүлдем жоқ. ... ... ... сөз етіп ... сөзі ... Екі ғана сөз тіркесінен
құралып мақалды беріп отырған орыс ... ... өте ... да ... Мақалдың аудармасын да, баламасын да алып ... ... ... сол ... негізгі ойды білдіріп тұр. Бұл жағдайда ... ... да ... ... деп ... Осы ... ... алып қарайтын болсақ «Appearances are deceptive» деп берілген. Бұл
орыс тіліндегі баламамен сайма сай келеді. Яғни ... ... ... ... ... мен ... ... екі мақал да
сәйкес. Ағылшын тілінде осы мақалға мағынасы жағынан сәйкес ... ... from ... «The devil lurks behind the cross», «Dumb dogs are
dangerous» деген баламалар өте көп. ... ... ... «The ... behind the cross», ... сөзі біз ... атап ... «ала» сөзін
жын мағынасында қолдануымызға тура келетін ... ... ... ... ... сөзі «жын» деген мағынаны білдіріп тұр. Дегенмен ... ... ... ... ... ... сәйкес келуіне қарап
барлық ағылшын нұсқаларының ішінен дәл осы ... are ... ... ... ... ретінде қолданылуға сай келеді десек
болады. Жалпы бұл көне ... ... «The wolf in Sheep's ... ... ... қасқыр) атты біздің жыл санауымызға ... 570 ... ... ... бар. Бұл аңыз ... үстіне қой терісін
жамылып алып, қойлардың арасында, ... ... ... ... ... ... ... жеп жүрген қасқыр жайлы. Осы аңыз
әңгіменің соңында «Appearances are ... ... ... ... ... ... бұл тіркес тұлғасы мен мағынасының сипатқа ие ... ... ... ... ... әдеби шығармаларда кеңінен ... 5]. ... ... ... көне шығу тарихындағы оқиға қазақ
нұсқасындағы айтылып отырған астарлы ... ... ... байқаймыз.
Сонда қазақ мақалына қатысты сол ойды астарлап жеткізіп отырған осы ... ... бойы ... ... ... осы мақалдың төркінінен ұйтқы
алып шыққанын көреміз. Осы ойды тұжырымдай келе ... ... ... ... ... дәл осы «Appearance are deceptive » баламасы
сәйкес екендігін айтамыз.
Қазақ халқы мақал-мәтелдерді шығарғанда бір ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерге қарап
отырып, солардан түйін ... ... адам ... қанша арылғысы
келгенмен табиғатпен сіңіп қалыптасып кеткен әдетке байланысты шыққан ... ... ... да әдет ... [64, ... ... ... ... ... ... [66, ... излечивается, а прывичка – нет
[67, 178];
Орысша нұсқасы: Одна ... ... ... ... ... Habit cures habit [64, 13].
Мұнда орысша аудармасы екі түрлі жолмен ... ... ... ... ... ... ... Ондағы сөздерде қайталанатын
«а» әрпі өзара ... ... ... ... ... ... тұр. ... «қалса», «қалмайды» сөздері антонимиялық
жікпен құрылып салыстырмалы түрде беріліп тұр. Осы жерде айта кететін жайт,
мақал-мәтелдердің құрылысында ерекше орынға ие ... ... үш ... ... буын ... сөз ... Осы ... кездескен дыбыс
қайталау және буын қайталау мақал-мәтел үндестігін арттырып көркемдейді.
Көбінесе қайталаудың бұл екі түрі ... ... ... ... ... дәл оыс дыбыстық қайталауға ... ... осы екі ... ... ... көп ... туындайды. Оны
мақал-мәтелдің орысша нұсқасындағы екі аудармадан да байқаймыз. ... ... ... ... ... мұнда сөздер реті сақталып
мақалдың тура мағынасы ... ... ... қасиетінен айрылған.
Жай қарапайым сөйлем ретінде берілген. Жоғарыда атап көрсеткен дыбыс
қайталауы ... ... ... ... да, яғни ... а ... – нет» ... аудармашының «излечивается»
деген сөзінде болып тұр. Бұл нұсқа ... ... ... мүлдем
алшақтап кеткен. Себебі, дәл осы нұсқаны қайта қазақшаға аударатын ... ... ал әдет – жоқ» деп тура ... ... отырсақ қазақша
нұсқасындағы «қалады», «қалмайды» деген мағынасы бір сөздерді аудармашы
«емделеді» деген ... ... ... ... ... ... ... сөз ауруға да, әдетке де қатысты болып ... ... ... ұғымында ауруды емдейді, алайда әдетті емдейді деген ... ... ... ... қою» ... түсінік бар, ал «әдетті
емдеу» деген қазақ тіліне де, ұғымына да сай келмейді. Аудармада дәл ... ... ... ... Орыс ... бар ... алсақ: «Одна
привычка вытесняет другую» деп берілген. Мұнда қазақ тіліндегі «ауру ... ... ... ... ... ... берілмеген. Дегенмен, мақалдың
мазмұны сақталған. Яғни ... ... ... ойға дәл осы ... берілген әдет жайындағы мазмұн келеді. Мұндағы «одна, другую»
деген сөздер қазақша нұсқадағы ... ... ... ... ... түрде берілген. Дегенмен, бұл жағдайда да орысша баламадан
қазақ ... ... ... ... ... ... ... баламаның тура аудармасы. Яғни, құрылымы жағынан орысша балама мен
ағылшынша балама бір болып келеді. Айта ... ... ... ... яғни ... қайталауды сақтамағанымен, онда сөз қайталау орын
алған. «Habit» сөзі мақалдың ... және ... ... ... ... ... шеберлік пен көркемділікті сақтау қазақ халқына ғана
тән десек қате болмас. Себебі ... ... ... табығаты бойынша өнерлі
болған. Бельгердің өзі ассонансты ... ... ... ... ... ... ... придумывает это не специально, он просто исходит
из природы языка, из фонетического чувства, и ... это ... по себе по ... 243].
Осындай буын қайталау керемет берілген мақал-мәтел:
Құлан ... ... ... ... [64, ... аудармасы: Если ... в ... ... в его ушах ... [66, ... ... упадет в колодец, то
лягушки будут
играть с его ушами [67, 190].
Орысша нұсқасы: И заяц ... ... ... льва за ... нұсқасы: Hares may pull dead lions by the beard [64, ... ... ... мен ... алып ... ... емес. «Құлан»
жабайы есек болып саналады. Ол дене пішіні жағынан ... әлде ... ... Бұл ... ... мағынада беріліп тұр. Алғаш оқығанда
немесе естігенде адам баласы мұндағы айтылып жатқан ойды ... ... Тура ... ... ... қалуы мүмкін. Алайда бұл мақал-
мәтелдің мазмұны кең, астарлы ойы тереңде жатыр. Расында ... ... ... ... ... ... ... мұндағы ой тура құланға
негізделіп емес адамға, оның қасиетіне, мінезіне ... ... ... ... оңай ... Бұл қазақ халқының осы ойды астарлап
жеткізудегі ... ... ... атап ... ... ... Есекті
мақал-мәтелде қолданудың себебі тереңде. Жалпы қазақ халқының ... ... ... ... төрт ... мал адам ... қасиеттердің бейнесі болып
табылады. Осыған байланысты «есек» ... ... ... ... білдіріп әр қадамын ойланбай басатын ақымақ ... ... Ал, ... ... елеуден тыс қалған, дегенмен сәті түссе ... ... ... ... ... ... әжуалайтын бейне ретінде
қалыптасқан. Қазақ ертегілерінде, немесе тіпті кез-келген мультфильмді алып
қарасақ та, құрбақалардың атқаратын рөлі дәл ... ... ... келіп, мақал-мәтелге қатысты түйіндейтін ой «ақымақ қадамын ойланбай
басып, белгілі бір жағдайда сүрінген кезде, өмірде ... ... ... ... ... ... ... де оған күле қарап әжуа етеді» деген
ойды шығаруға болады. Мақал-мәтел өте ... ... ... құдық, құлау,
құлағы, құрбақа» сөздері өте асқан бір шеберлікпен қолданып мақалдың
көркемділігін, үндестігін ... ... ... тұр. Осы ... ... ... рет қайталану арқылы аллитерацияға ұшырап тұр. Әрине мақал-
мәтелдегі «құлан» сөзін «есек» деп, «құлағы» деген сөзді ... деп ... ... еді. ... ... құрбақа құлағында ойнайды деген сөз емес
қой. Жалпы ... ... ... алып өзінің құрқылдаған әніне басады деген
сөз. Бірақ дәл осы «қ» дыбысынан ... ... ... ... ... ... шығарған. Аударманың орысша нұсқалары былай
берілген: «Если кулан в колодец свалится в его ушах ... ... ... ... в ... то лягушки будут играть с его ... ... ... сөздер ретін, ондағы тура ... ... ... ... атап ... дыбыс, буын қайталауларында
берілетін аллитерацияны немесе ассонансты сақтай ... ... ... Әрі ... ... мағынадағы терең ой ... ... мұны ... орыс халқы мақал не ... ... ... ... Егер осы ... ... нұсқасында
өзгертіп: «Если осел свалится в колодец, то его уши игрушка для ... ... ... «с» және «ш» ... арқылы ассонансты сақтап қалуға
болар еді. Әрі «игрушки для лягушки» тіркесі өзара ... ... ... ... еді. Осы ... орыс ... ... жүрген
баламасын беретін болсақ: «И заяц может дергать мертвого льва за гриву» ... ... ... қазақ тіліндегі «құланды» «арыстанмен»,
«құрбақаны» ... ... ... ... үндестік, ұйқас
берілмегенмен, мақалдағы ... ой ... ... ... ... ... ... айбарлы, қайратты, дегенмен өзімшіл, тәкаппар бейнеде
қалыптасқан, ал қоян ... ... ... сәті ... ... ... жануар бейнесінде беріледі. Мақал-мәтелде бұл екеуін пайдалану
өте сәтті шыққан десек те ... ... ... ... ... да қанша мықты болса да, ақымақтық жасап қоятын
кездері болады. Мұндайда ... ... ... қоян ақысын жібермей, әжуа
етіп мазақ қылуы әбден мүмкін. Мақал-мәтелдің ағылшынша нұсқасында: «Hares
may pull dead lions by the beard» деп ... ... ... ...... «lion – ... сөздері қолданған. Аударсақ: «Қоян да өлі
арыстанның ... ... ... ... ... шығады. Байқап
отырғанымыздай, ... ... ...... ... ... «beard ... деп алынған. Алайда, бұл үлкен өзгешелік ... ... ... ... таң ... ... себебі ағылшын халқы қазақ сияқты
поэзиясында да, сол сияқты мақал-мәтелдерінде де ұйқас, ... ... ... Оны тіпті ұлы Шекспир сонеттерінен де байқауға ... ... ... бұл ... ... ... табиғи шеберлік десек те
болады. ... ... ... ... өте сәтті шыққан, әрі қазақ
нұсқасындағы ... ойды ... ... алғын.
Қазақ көркем әдебиетінде, сондай-ақ, мақал-мәтелдерде де бай-кедейлер,
сондай адамдардың қасиеті ... да көп ой ... ... ... бірі:
Қарны тоқтық,
Қайғысы жоқтық
Аздырар адам баласын [64, 10].
Орысша аудармасы: Быть ... и не ... ... худит человека
[75, 30].
Орысша нұсқасы: ... ... к ... ... [64, ... нұсқасы: Fat paunches have lean pates [64, ... ... ... ... ойды білдіріп тұр. Тура мағынасында ... ... ... ... тоқ, ... жоқ адам ... ... жағдайы жақсарып қалады емес пе?! Сонда, бұл мақалдың төркінінде
жатқан ой ... ... ... ... ... Енді оның ... ... қарасақ, ол жерде шындығында адамның жан дүниесі жайында айтылып
тұрғанын байқаймыз. Қазақ халқында бай-кедей деп қоғамның бөлінуі ... ... ... ... ... ал дәлірек айтқанда қоғамда үстемдік
жүргізетін пасық, жаны таза ... ... ... ... ... ... уайым-қайғысыз жүріп, өзгенің жанын түсінбей, оның
қайғысына ортақтаспай, өзін ғана ойлап ... ... тәні емес ... ... ой ... ... ... ешнәрсе керек емес, тек байлық
болса болғаны, өмірді танып-біліп, жан-жақты ... да ... жоқ ... ... білдіріп тұрған мақалдың түрі. Бұл мақалға синекдоха
(меңзеу) тән. ... ... ... ... тіркес тек адамды ғана емес,
жалпы халықты білдіріп тұр. ... ... ... ... ... ... ... әжуа (келекенің) де орны білінеді. Мақалдағы айтылған
тәкаппар, қасиетсіз, ... ... ... ... ... ... ... жаны кедей адамдарды әжуалап тұрғандай. Мақал үш ... ... ... қара өлең ... ... келеді. Себебі, мұндағы
бірінші, екінші жолдар өзара ұйқасып, үшінші жол өзінше ... ... ойды ... ... ... тұр. Сонымен қатар мақалдың алғашқы
жолдарындағы «тоқтық», «жоқтық» сөздері өзара үндесіп ... ... тұр. ... аудармасында мақал-мәтелдің стилистикалық,
көркемдік құрылымы берілмеген. ... тура ... ... ұйғарған.
Түпнұсқадағы айтылған ой орысша аудармада толығымен ашылмаған. Аудармада
мақалдың тек сыртқы ... ғана ... ... ... ой ... ... Осының орысша баламасын алып қарасытратын болсақ: «Сытое брюхо ... ... деп ... ... ... ой ... сақталған. Бір тармақты
мақал ретінде құралған, алайда түпнұсқадағы айтылмақ ойды осы төрт сөздің
ішіне сыйғыза ... ... ... ... ... ... келетін
болсақ, «брюхо» «глухо» сөздері өзара үндесікті құрап ұйқасып тұр. ... ... ... «брюхо» деген сөзге негіздеп, ... ... ... ... қолданылып мақалдың көркемдік нақышын жоғары
дәрежеде ұстап тұр. Ағылшынша нұсқасында: «Fat ... have lean ... ... ... сайма-сай келеді. Сөздердің қолданылу реті,
айтылған ой, ... ... тура ... ... көп ... ... бірі:
Өзі жоқтың көзі жоқ [64, 15].
Орысша аудармасы: Где нет ... там нет и глаз [67, ... ... С глаз ... из ... вон [64, ... ... Long absent, soon ... [64, ... ... жағынан ұтымды шыққан. «Өзі», «көзі» деген сөздер
өзара ұйқасып «ө» әрпінің қайталануы арқылы ... ... ... ... ... ... егіз ... болып табылады. Мақал-мәтелдерде
мұндай ұйқастарды асқан ... ... оның ... қасиетін арта
түседі. Орысша аудармасында: «Где нет самого, там нет и глаз» деп берілген.
Аудармашы тура ... ... ... ... ой, адам жоқ ... ... ... ойдан шығып ұмыт қалады деген мағынада беріліп ... жоқ» ... ... шын ... көзі жоқтықты емес, дәл оыс ұмыт қалу
мағынасында беріліп метонимия ретінде қолданылып тұр. Яғни ... ... ... бір ... ... ... алған. «Где нет самого, того ... ... ... ... тиіс еді. Ал ... осы ой ... және
ағылшынша баламаларда жақсы берілген. «С глаз долой из ... ... ... жоқ» ... ... «из ... вон» деп ... Қазақ
нұсқасында адамның ұмыт қалуын «көзі» арқылы меңзеп айтып тұрса, орысша
нұсқасында оны «жүректе ұмыт қалады» ... ... ... сөзі арқылы беріп
тұр. Ағылшынша нұсқасында «Long absent, soon forgotten» деп ... ... сөзі де, ... сөзі де ашық қолданылмаған. Алайда айтылатын
жасырын астарлы ойды ашық түрде ... етіп ... ... кері ... ... жоқ ... ұмыт ... деп беріледі. Ағылшынша нұсқасында
көркемдік құрал ... ... ... ой тура әрі ... ... баласының әліне, қолынан келетін ісіне, оны жасай алатын
шамасына қатысты шыққан мақал-мәтелді алып ... би ... ... ... біл ... ... Мороз, знай свою ... – свою ... [66, ... нұсқасы: Выше ... не ... [64, ... нұсқасы: A man can do no more than he can [64, ... ... о ... «Аяз би» ... не майқының Аяз би мен
Құмырсқа билерге айтқан сөзінен шығуы мүмкін деген пікірлер бар.
Майқының Аяз, құмырсқа деген екі биі де ақыл иесі ... ... ... құрудан гөрі емшілік-жаушылық жасаумен көп айналысыпты. Екі биіне
Майқы ерік берген деседі. Бірде ... ... ... сөйлеп
отырғанда екі би тәртіпті мансұқ етіп, майқы алдын кес-кестей берген екен.
Сонда Майқы:
Билер бүгін ... ... ... ... ... ... да ... кебі бар,
Айтуға аузының да ебі бар.
Хан сөзінің қашан да бәрі дұрыс,
Әзір сөзімде болмас бұрыс,
Ғақылым алжыған жоқ,
Осындайды болжағам жоқ.
Орынсыз ауыз ... би ... ... би, ... біл,
Құмырсқа жолыңды біл», - депті[70, 227].
Кейін келе бұл мақалға айналып халық арасында өз орнын ... орны ... бас сұға ... ... айтылатын болып кеткен. Мәтелде ұйқас өз
орнын таба білген, «әліңді», «жолыңды» сөздері бір-бірімен өзара ... ... сөзі екі ... да қайталанып егіз ... ... ... орыс ... аудармасымен салыстырып қарайтын болсақ: «Мороз,
знай свою силу,Муравей – свою дорогу» деп аударылған. ... тура ... ... ... Зерттеу барысында мәтелдің Майқы бидің аузынан шыққан
сөзі болып, кейін мәтел ретінде қолданылып ... ... ... ... ... «Аяз ... «Мороз» деп, «Құмырсқаны»,
«Муравей» деп алған. Жалпы аудармада адам есімдерін, лақап аттар ... ... беру ... Олар аударылмайды. Алайда аудармашы бұл аңызды
білмеген ... ... «Аяз би» мен ... шын ... аңыз ... ... ... керек. Әрине тура аударма жасайтын болсақ,
«Мороз», ... ... ... ... ... ... ... өзінде түпнұсқадағы «би» сөзі аударылмай қалып ... Ал ... ... ... ... өзі ... адам, жанды екендіктерін
білдіруге негіз болып тұр. Орыс тіліндегі ... алып ... ... ... не прыгнешь» деп берілген. Мұнда ешқандай «Аяз би» ... да ... ... ... ... ... ой ... тұр. Жай ғана қарапайым бір сөйлем арқылы адамның өз ... ... ... өз ... ... біліп одан артыққа ұмтылмау
керектігі жайында ой толғап тұр. Мұндағы «голова» сөзі өте ... ... ... ... ... ... де өзіңнің басыңнан жоғарыға қарай
секіре ... ... ... тұр. Ағылшынша нұсқасында: «A man can do
no more than he can» деп ... Мұны ... ... адам әлі ... артық іс жасай алмайды дегенді білдіріп тұр. Қарап отырсақ ағылшан
тіліндегі мақал-мәтелдер көп ... ... ... ойды ... ... ... ... құралған. Онда түпнұсқадағыдай көркемдік сөз,
шеберлік аз орын тепкен. Дегенмен, айтылатын ой тура әрі ... ... ... баулитын, адамның сөзін түзеп, оның жақсылыққа деген
үмітін арттыртатын мақал-мәтел:
Жақсы сөз –жарым ырыс [64, 18].
Орысша ... ... ... ... ... [66,
143].
Орысша нұсқасы: Люди ... ... ... чего ... [73, ... ... The wish is father to the thought ... ... ... жетелейді. Әрбір айтылған жақсы сөз ырыс, береке
әкеледі деп сенген. ... ... ... барлық нәрсені жақсылыққа жоруға
тырысқан. Тіпті, түсіңде көрген жаман ... де тек ... ... Қай ... ... жақсы сөз шықса, ол адамды бақытқа бөлейді деп
сенген. Осыдан барып мәтел шыққан. Мәтелдегі ... ... де ... ... ... ... бастамасы жақсылық шақырудан ... ... ... ... ... ... ... ырысы осы жақсы сөз, барлық нәрсе
сол сөзден бастау алады деп түйін ... Осы ... ... ... ... ... ... половина счастья»деп берілген. Қалай алып
қарасақ та, бұл аударма түпнұсқаның ... ... ... ... «ырыс» сөзі «богатство, изобилие» деген ... ... ... оны ... деп ... жөн ... Бұл дұрыс та
шығар, себебі «счастье» сөзінің ішіне біз айтқан бақыт та, байлық та ... емес пе. ... ... мәтел жақсы шыққан деп айтуға болады.
Алайда талдауымыздың ... ... ... ... келе ... ... жетіспеушілігі болып отыр. Түпнұсқадағы «жақсы»,
«жарым» сөздерінде «ж» әрпінің қайталануы арқылы ... ... ... ... аудармадан көрініс таппаған. Бұл көп жағдайда ... ... ... ... ... бояудың жойылуына
әкеліп соғады. Осы мәтелдің ... ... ... алып қарасақ,
онда: «Люди охотно верят ... чего сами ... деп ... Орысша
баламасында да түпнұсқадағы көркемдік бояу ... ... ... ой ... ... Ағылшын нұсқасындағы «The wish is father to ... ... ... ... ... ... немесе «Арман ой туғызады»
деп беріледі. Ағылшын нұсқасындағы «father» сөзі аудармасында ... яғни ... әке» ... ... ... ... ... бар.
Мұндағы қолданылған сөздер аясы мүлдем басқа болғанымен, онда ... ой ... ... ... ... бір адам ... қатысты мақалды талдап қарасақ. ... соң ... адам ... ... ... ... нәрселерді айта салып
жатады. Ойланып сөйлеудің жөнін білмей керексіз жерде сөз қоғап сау ... ... алып ... ... ... ... мінез-құлқына, жасаған
іс-әрекетіне байланысты айтылатын мақалдар да кездесіп жатады. Соның бірі:
Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі [64, 18].
Орысша ... ... не ... умирает не болея [66, 71];
Кто не осторожно говорит, тот скоропостижно
умирает [67, ... ... Кто ... то, что ему ... услышит то,
что ему не понравится [64, 18].
Ағылшынша нұсқасы: He who says what he likes, shall hear what he does not
like [64, ... ... ой ... ... ... тіркес арқылы беріліп тұр.
Мұнда, ... ... ... ... өлетіндігі жайында емес, ойланбай
сөйлесе басы бәлеге ... ... опық ... ... айтылып
тұр. Түпнұсқадағы «а», «ө» әріптері арқылы ассонанс ... ... ... алып тұр. ... ... алып қарасақ: «Болтающий не думая,
умирает не болея» деп берілсе, екінші ... «Кто не ... тот ... ... ... Бұл ... ... сыртқы пішінін, мазмұнын ғана байқауға болады. Алайда, түпнұсқа
ішіндегі негізгі ой ... ... ... ... ... ... ... тіркесі, аудармаларда тура мағынасында, сөзбе-сөз
аударылған. Әрине ол қазақша нұсқада көркемдік бояуын ... ... ... үшін метонимия арқылы беріліп тұр. Алайда бұл аудармада ... ... ... ... ... ... сөз ... Аудармада ең басты нәрсе
түпнұсқадағы мағынаны, мазмұнды, ондағы айтылмақ астарлы ойды ... ... ... ... ... арқылы дұрыс жеткізу болып табылады. Бұл
көп жағдайда аудармашылардың осыны ... тек тура ... ... ... ... алып ... аударманың мазмұнының бұзылуына әкеліп соғады.
Орысша аудармаларды қазақ ... оның ... мен ... ... білетін
адам оқыса бәлкім түсінер, себебі ол өз жадында мақалдың түпнұсқасын, яғни
қазақ тіліндегі нұсқасын ... ... Әрі оның ... ... де ... ... Ал, осы ... орыстың қазақ тілін білмейтін
азаматы оқыса, оның мазмұнын, ... ... ойды ... ... ... ... ... да ең дұрысы әр тілдің өзіне тән тілдік бірліктері
арқылы аударманы берген дұрыс деп ... Осы ... ... ... ... алып қарасақ, онда: «Кто говорит то что ему ... то, что ему не ... ... ... бұл ... ешбір
көркемдік бояу, стилистикалық құрылымды байқай алмаймыз. ... ... ... ойды бұл ... ашық ... ... етіп берген.
Орысша аудармасында көркемдік құралдарды сақтай отырып негізгі мағына
жоғалса, орысша ... ... ой ... көркемдік құралдар
жоғалған. Дегенмен, жоғарыда айтып өткеніміздей аударма жасау барысында ең
басты мәселе айтылатын ойды ... ... білу ... Сондықтан да
баламадағы айтылған ой, түпнұсқадағы мазмұнға сәйкес келеді деген тұжырым
жасаймыз. Түпнұсқадағы «ауырмай ... ... ... ... ... ой
орысша нұсқада «услышит то, что ему не ... деп ... ... ... түпнұсқаға сай келгенімен, жай құрылымы ... ... Бұл ... жат ... Себебі, мақал-мәтел зерттеуіміздің
басынан бастап айтып келе жатқанымыздай «тоқсан ауыз сөздің ... ... ... ... ... құралға бай дүние емес пе.
Оны қарапайымдылыққа салып жай сөзбен, яки ... беру ... ... ... да, ол ... ... ... Орысша нұсқасына
тән мақалдың дұрыс мен бұрысы ағылшын нұсқасында да сол қалпында сақталған:
«He, who says what he likes, shall hear what he does not like» ... ... ... «like» ... ... түрде мақалдың ортасы
мен соңында қайталана қолданылуы мақалдың көркемдік сипатын сәлде ... ... Дәл осы ... ... ... ... С.Г ... бойынша «Сөйлей білмеген, сөзді өзіне келтірер» деп алынған.
Қазақша ... ... ... ... ... ... өледі» мақалға тән белгілер толығымен қалыптасқан. ... ... ... халық аузында ең жиі айтылатын мақалдардың бірі болып саналады.
Осыған қарағанда бұл мақалдың төркіні ... ... ... керек. Ал
екінші нұсқа осы алғашқы нұсқадағы ойды негізгі ала ... ... ... ... екі ... да ... қазақ мақал-мәтелдерінің санын
көбейтпесе, оған ... ... пен ... ... мен ... ... мақал-мәтелдердің
аударылуы.
Зерделей қарасақ, мақал-мәтелдер адам баласының бар өміріндегі, тұрмыс-
тіршілігіндегі ... ... ... ... ... Солардың қомақты
бір бөлігі – еңбек, ғылым мен өнер ... ... ... ... ... ... ... өмірдің қайнар көзі болғандығында
болса керек. Көненің көзі іспеттес тұрақты ... тобы ... ... ... ... ... келіп, оларды еңбек сүйгіштікке,
адал еңбек етуге тәрбиелейді. ... ... ... ... ... ... ... шақырады. Ғылым мен ... ... жас ... ... алып, өмірдің, қоғамның сан алуан ... ... ... ... ... ... жоқ, өмір бойы білім
алып, көрген білгенді санаға ... ... ... адам ... ... мінгің келсе еріңді сайла [64,
23].
Орысша аудармасы: Если любишь на лошади кататься, то приготовь седло [76,
138].
Орысша нұсқасы: ... ... люби и ... ... [64, ... нұсқасы: After dinner comes the reckoning [64,23].
Бұл мақал-мәтел адамға көңілің не ... ... ... ... жасау
керек немесе әрбір жақсы нәрсенің сұрауы болады ... ойды ... ... ... ... ... қалаған нәрсені жасау үшін ... ... ... ... деген сөз. Мысалы, қазақша нұсқасында: ... ... ... сайла»,мұнда «ат» пен «ер» сөзінің қолданылуы тектен-тек емес.
Оны байырдан ат ... ... ... ат ... ... қазақ халқы
ғана түсіне алады. Атқа мініп шабу ... ... бару үшін ... ... ерді ... ... Ал, ол ерді ... айтарлықтай оңай
тірлік емес. Оны сайлау үшін ердің құрылысын, әр белбеудің қажетті ... ... ... ... белгілі бір тепе-теңдікті сақтай отырып ерттеу
қажет. Ал бұл әркімнің ... келе ... ... емес. Сондықтан да қазақ
халқы атқа мініп шапқың келсе, ең ... оның ... ... ... ... негізге ала отырып, жақсы өмір сүргің келсе, соған ... ... деп ... ... отыр. Шартты райлы сөйлем түрінде құралған бұл мақал
«ат» пен «ер» сөздерін метафора ретінде қолданып ... мәні бар ... ... ... орыс ... аудармасын алып қарасақ: «Если любишь
на лошади кататься, то приготовь седло»деп берілген. ... тура ... Ал оның ... алып қарасақ: «Любишь кататься, люби ... ... деп ... Екі ... ... «саночки», «шана»
сөзінде болып тұр. Орысша баламасын аударатын болсақ: «Егер шанаға мінгің
келсе, шананы сүйрей де біл» деп ... Орыс ... көп ... ... суық ... ... ... Олардың тұратын жерлерінде қыс
мезгілі ұзағынан болып орманды алқаптар көп болған. ... ... отын ... ... ... ... үшін атқа шана тиеп ... өзін сүйрету қолайлы болған. Ал шананы сүйрету, ... ... ... ... оңай ... ... Осының бәрінің астында еңбекпен
істелген шаруа жатыр. ... әр ... ... өз ... ... ... шығарған. Алайда, екі мақалдың да айтпақ түп негізгі ойы бір. ... ... ... «After dinner comes the ... ... Мұны ... ... болсақ, әр бір түстеніп ас ішкеннен ... ... ... ... ... ... шығады. Қазақ, орыс нұсқаларында «ат»,
«шана» арқылы берілген астарлы ойды, ағылшын нұсқасы «ақша» ... ... ... қанша жыл алға шығып, дамып кеткен елдің халқы үшін еңбекпен
табылған ақша қазақ халқының ... ... орыс ... ... ... ... халқының ақшаны алу себебі де бекер ... ... ... ... елде ақша ... ... рөл ... сол күнкөрістің көзі
болып табылды. Үш ... ... ... ... ой бір, ... ... шығу мерзімі мен оның қандай салт-дәстүрге, мәдениетке
тән екендігін ... ... Осы ... ... нұсқасын С.Г. Ахметова
сөздігінен алып қарасақ, автор оны: «Сырғанақ ... ... ... ... де сүй» деп ... Алып ... ... бұл аударманы өзі жасаған
әрі ол орыс нұсқасындағы «Любишь кататься, люби и саночки ... ... ала ... ... ... ... ... аудармашы «сырғанақ
тебу» деп алған. Алайда қазақша аудармасын толық оқысақ, «сырғанақ ... ... ... екеуі мүлдем екі бөлек нәрсе екндігін байқаймыз. Орысша
нұсқасындағы «кататься» сөзі ... ... тебу ... ... ... айтып отыр. Мақалдарды осылай талдау барысында ондағы сөздердің
қолданылу аясын біліп, мәдениет пен ... де ... ... ... Бұл ... үшін ... дүние. Әр бір аудармашы аудару
барысында түпнұсқа тілінің мәдениетін де, аударылатын тіл ... ... ... ... ... еңбек ете отырып сабырлыққа, шыдамдылыққа үйрететін
мақалдардың бірі, сабырлықты сары ... ... Әр ... өз ... ... ... отыратын, қазақ халқында сан ғасырлардан бері қолданылып
келе жатқан, әлі ... ... ... ... ... ... жалпы адамзатқа
өнеге беретін мәтел:
Сабыр түбі сары алтын [64, 25].
Орысша аудармасы: В конце терпения есть желтое ... ... ... ... в люди ... так ... да ... [64, 25].
Ағылшынша нұсқасы: Everything comes to him who waits [64, ... ... ... ... орын тепкен түрі. Мұндағы «сары алтын» тура
мағынасындағы алтынды ... ала ... ... ... ... ... да, ... да, көңілі қалаған нәрсеге жеткізетіндігін айтады.
«Са» буындарының қайталануы ... ... ... ... ... ерекшелеп тұр. Оның орысша аудармасы түпнұсқадан
ауытқыған. «В конце терпения» деген ... орыс ... ... ... ... ... өз тілдеріндегі тіркес ойына келіп, «шыдамы
таусылды» деген қате ... ... ... ... Ал ... нұсқада бірнеше
баламалары бар мәтелдің ең бара-бар нұсқасы ... ...... ... Себебі, мұндағы «жизнь» сөзі қазақ нұсқасындағы «сары алтын»
тіркесіндегі астарлы ойды өте ... ... тұр. ... ... ... comes to him who waits», қазақшаға аударсақ: «Күткен ... қол ... ... ой ... Мұнда ешқандай метафора
болмағанымен, түрнұсқадағы негізгі ой ... әрі ... ... ... ... «жеңілдің асты, ауырдың үстімен» жүргісі келетін
адамдарға арналып айтылған ... ... көп ... қой арам өлер [64, 32].
Орысша аудармасы: Где ... ... там овцы ... [67, 190].
Орысша нұсқасы: У семи ... дитя без ... [64, ... ... Everybody’s business is ... ... many cooks spoil the ... ... ... ... көп болса, бағушылар бір-біріне сеніп қойды дұрыс бақпай
арам өлтіретіндігін мысалға келтіре ... ... ... ... көп адам ... сен салар да мен саларға ... ... ... ... іске абай ... ... ... көзі мал болғандықтан, қазақ малға құнарлы жайылым табу
үшін, жазда жайлауға, қыста ... ... ... көшіп отырған.
Көшкенде жүктерін түйеге артатын болған. Түйе көп болса, жүкті ана түйеге,
мына түйеге ... ... тең ... салайын деп жүргенде, жұмыс бітпей
қаншама уақытың зая болады. Қазақ мақалының «Түйе көп ... ... сыры ... ... Осы ... ... аудармасы: «Где много
пастухов, там овцы умрут» деп беріледі. Шартты ... ... ... «қ» ... үндесе ұйқасуы арқылы құралған түпнұсқадағы ... ... ... ... ... аударма тура мағынада «қойға»
қатысты, сөзбе-сөз аударылған. Мақалдың орысша баламасы «У семи нянек дитя
без глазу» деп ... ... сөзі ... ... емес, жалпы «көп»
деген мағынада айтылып тұр. Бұл жерде синекдоха (меңзеу) орын ... ... ... ... сай ... Ал ... ... жағынан
аталмыш халықтың ұғымына, тіршілігіне сай етіп жасалған. Мақалдың ағылшын
тіліндегі нұсқасына келсек: «Everybody’s business is ... ... many cooks spoil the broth». ... ... барлығына жүктелген
жұмыс, ешкімге жүктелмегенмен тең деген мағынаны ... ... ойды ... нақты етіп жеткізіп тұр. Ал кейінгісі көп аспаз ботқаны бүлдірер деп
ауыспалы мағынада «аспаз» мен «ботқаны» ұйтқы сөз ... алып ... ... сақтап қалған. Зерттеу деректері аталмыш мақалдың XVII
ғасыр тұсында қалыптасқанын, ... рет 1662 жылы ... ... of Building» еңбегінде қолданысқа енгенін атап көрсетеді[71,
54]. XVI ғасырда Англияда жанұя мүшелері көп әрі ... ... ... ... ... аспазбен қоса оларға көмекші балаларды ұстаған.
Әдетте, әр аспаздың, әр көмекші баланың ... ... ... ... Бір ... ... ... асына басқа аспаз немесе көмекші
балалардың араласуына ... тиым ... бұл ... ... ... ... ... дейін барған. Бұл өзара мағыналас мақалдар тобы бір
іске бірнеше адам араласып, бір-біріне жағаласып ... ... ... ... ... ... бұл ... «Too many cooks make the
porridge too salt» деген түрі де ... ... адам ... жұмысқа, іске деген қызығушылықты
арттырып, білім алуға үйрететін мақалдың ... ... ... ... ... созар [64, 32].
Орысша аудармасы: Если верблюду нужен чертополох, то он вытянет шею
[68, 35].
Орысша ... Без ... не ... и ... из ... [64, ... бы ... съесть надо в воду лезть [64, 32].
Ағылшынша нұсқасы: He that would eat the fruit must climb the ... who would catch fish must ... getting ... ... ... ... ... сөзі жануарларға қатысты мақал
болғанымен, түп ... ... ... айтылып отыр. Соны түйенің образы
арқылы жеткізген. Яғни адамға қажет нәрсеге ... қол ... ... Ол үшін тынбай еңбектеніп білім алу ... ... ойда ... ... ... ретінде құралған. «түйе» сөзіне метафора тән болып тұр.
Осыны орыс тіліндегі аудармасымен салысыратын болсақ: ... ... ... то он ... шею» деп ... ... жаман шықпаған.
Ауыспалы мағына да, сөздердің орналасу реті де, көркемдік құралдар да жақсы
сақталған. Тек айта ... ... біз ... атап айтқан мәдениет пен әр
елдің өзіне тән ұғымы бар. Мысалы, қазақ халқының қарап отырсақ көп ... төр ... ... ... ала ... ... Онда ... сол
төр түлік мал жайында емес, ауыспалы ... ... ... ... ... ... ... өнер т.б. жайында ой қозғалып ... ... ... шығу ... ... ... болатынбыз қазақ
халқына мал шаруашылығы табиғаты бойынша жақын ... Сан ... ... күн ... көзі осы мал шаруашылығы болғандықтан, әсіресе
еңбекке қатысты мақалдың көп бөлігі осы мал шаруашылығымен ұштасып ... Ал, осы ... орыс ... ... алып ... ... труда, не вынешь и рыбку из пруда», «Что бы ... ... надо в ... деп берілген. Қарап отырсақ, мұнда бір емес бірнеше түрі бар, алайда
екі нұсқада да мысалға «балықты» алған. Бұл да ... ... Орыс ... ... ... жаны ... ... деп айтсақ қателеспеспіз. Қарап
отырсақ, балық аулаудың түк те қиындығы жоқ ... ... ... мақалда
айтылып отырған негізгі ойды ашып ... ... ... да өзіндік
қиындығы бар екенін, балық аулау үшін де көп ... ету ... ... ... оңай ... нан жоқ, оңай іс жоқ, барлық нәрсеге тек ... ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Орыс нұсқасындағы
екі мақалда да экспрессивтік, көркемдік бояу сақталып, өзара үндесіп ұйқасу
дұрыс сақталған. Екі балама да ... ... деп ... ... ... «He that would eat the fruit must climb the tree», «He ... catch fish must not mind getting wet» деп ... Алғашқысын сөзбе-
сөз аударсақ: «Жеміс жегің келсе, талға ... ... ... аулағысы
келген су болып қалатындығы жайында ойламауы керек» деген аудармалар
шығады. ... ... ... ... орысша нұсқаға сәйкес келеді. Алайда
алғашқысы «жеміс», «тал» ... ... ... ... ... ... ... сайма-сай келеді. Ағылшын халқының мақалды жеміс арқылы
беруі, ... ... ... ... ... ... етіп ... көрінісі болып табылады. Бұл орайда ... ... тән ... ету ... ... ұғымы қолданылған.
3. Өмір мен өлім, тағдырға қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
Бұл топтағы мақал-мәтелдер өмірдің адамға бір-ақ рет ... ... ... сабындай өмірді мәнді де сәнді өткізіп, әруақтарды
қадірлеп, ... ... ... ... ... ... ... қатысты мақалдың бірі:
Өлімнен қашып құтыла алмайсың [64, 34].
Орысша аудармасы: От смерти не сбежишь [68, 38].
Орысша нұсқасы: От ... не ... люди ... не ... а ... ... ... нұсқасы: All men are mortal [64, 34].
Бұл жерде мақал тура мағынасында берілгендігін аңғарамыз. Шындығында ... ... ... не ... де, ... келгенде адам баласын өлім
құшады. Әрі одан ешкім ешқашанда ... ... ... жайында
айтылады. Аудармасы: «От смерти не ... әрі бұл ... ... болып табылып та, халық арасында қолданыста жүр. Бұл жерде аударма
мен баламаның бір болу себебі, ... ... алып ... ... ... ... жерден әр түрлі болғанмен, өлім жайындағы ұғым
барлығында бірдей ... ... ... ... ... ... ... не сбежишь» деген нұсқасымен сай келсе, ағылшын нұсқасы, яғни
«All men are ... ... ... «Все люди ... ... ... Ал ... не жить смерти не отбыть» ... ... ... ... ... ойды ... жеткізген.
Кейде адам баласы, пенде болғандықтан жаман жағдайларға душар болып
жатады. «Ел құлағы елу» ... ... ... ... ... ... жер аралап халық құлағына жетіп жататындығы бар. Осындай тағдырға,
өмірге байланысты мақалдардың бірі:
Жаман хабар жерде жатпайды [64, ... ... ... ... не ... на ... [66, ... нұсқасы: ... ... не ... на ... ... на крыльях летит;
Хорошее лежит, а худое далеко бежит [64, 35].
Ағылшынша нұсқасы: Bad news has ... news travels quickly [64, ... ... ... көп ... елге тарап кететіндігі ... ... ... ... ... байланысты шыққан мақалының көркемдік бояуын,
экспрессивтік әсерін барынша ... ... ... ... қарапайым жай
сөйлем секілді. Дегенмен, оның астарлы ... ... ... Әрі ... «ж» ... арқылы беріліп отырған дыбыстық қайталау мақалдың
көркемділігін арттырып оны жағымды етіп ... ... ... шығарып отырғанда оның мазмұнына ғана емес, сонымен қатар
көркемдік кестесіне де мән беріп отырған. Осы ... орыс ... ... не ... на месте» деп берілген. Аударма түпнұсқадағы сөздер ретін
жақсы сақтаған, яғни грамматикалық ... ... ... ... ... көркемдік бояуы, экспрессивтік ... ... ... ұйқасты, болмаса дыбыстық, буындық қайталау арқылы ... да ... ... Осы ... ... ... ... не лежат на месте», сонымен қатар: «Плохая молва на крыльях летит»,
«Хорошее лежит, а худое далеко бежит» ... де ... ... бар.
Қарап отырсақ көп жағдайда «жаман», оысша «плохая» дегеннін орнына «худое»
деген аудармасы қолданылған. «Худое» сөзі тура ... ... ... ... ... ол ауыспалы мағынасында «жаман» деген сөзді
білдіріп тұр. Осының өзі мақалдардың ерекшелігін арттырып тұр. «Худые вести
не лежат на ... ... ... а ... ... ... мақалдары «вести,
месте», «лежит, бежит» сөздері арқылы өзара үндестік құраған ... ... ... ... на ... ... мақалында метафораны байқаймыз. Үш
мақалдың да өзіндік ерекшеліктері бар, әрі қолдану аясы кең. ... ... «Bad news has wings», « Bad news travels ... ... ... алғашқысы аударсақ: «Жаман хабардың қанаты бар» деп
берілсе, кейінгісі «Жаман ... тез ... ... Екі ... ... ... «Bad news has wings» мақалында ... сөзі ... ... ... ... ... тұр. ... кейінгісі жай
сөйлем ретінде берілген. Мақалдардың барлық үш ... ... да ... ... ... сақтай білгенмен, көркемділігі жағынана бір-
бірінен бірнеше айырмашылық бар ... ... ... ... орын ... ... ... айтпай жақсы жоқ [64, 42].
Орысша аудармасы: Без худа нет добра [66, ... ... Нет худа без ... [64, ... ... The darkest hour is nearest to dawn ... ... пен жақсылықтың қатар ... ... ... ой
қозғалып тұр. Яғни, әр бір жамандықтың арқасы ... ... атам ... ... ... ... ретінде айтып
қалдырған. Мақалдың аудармасы: «Без худа нет добра» деп аударылған. Аударма
өте сәтті шыққан. Аудармада мақалда ... ой, ... ... ... өз орнын тауып сақталған. Байқап отырғанымыздай, бұл мақалда да
аудармашы ... ... ... ... ... деп ... ... алып, көркемдік құралды күшейтіп пайдаланып отыр. Мақалдың орыс
тіліндегі баламасын алып ... «Нет худа без ... деп ... Мұны
аударсақ: «Жақсылықсыз жамандық жоқ» деп тура аудармасы шығады. Негізі
мақалдың құрылымдық жағы түсініксіздеу. ... ... ой: ... болмайды» дегенді білдіреді. Яғни, жамандық жалғыз жүрмейді,
жамандық жүрген жерде міндетті түрде жақсылық та ... ... ... ... ... ой бір ... ... Тек, орыс тіліндегі
нұсқасынан мұны бірден түсіну, оның құрылымдық ... ... ... ... ... ... ағылшынша нұсқасы: «The darkest
hour is nearest to dawn» деп ... ... ... ... ... ... берген. Қазақша нұсқасындағы «жақсы, жаман» сөзін мұнда «қараңғы,
жарық» сөздері арқылы жеткізіп ... Үш ... ... да ... ... ... бір.
Кейде адам баласы белгілі бір жағдайларға байланысты бір ... сол ... ... ... үшін бірнеше қадамдар жасап жатады. Осындай
адамның іс-әрекетіне байланысты айтылған мақал-мәтелдердің бірі:
Шешінген судан ... ... ... Раздевшийся до гола, воды не убоится [66, 23].
Орысша нұсқасы: ... ... не ... ... не ... [64, ... ... The beggar may sing before the thief [64, ... ... ... ... ... суға шомылудан тайынбайтындығын
негізге ала отырып, сол арқылы адамның іс-әрекетін білдіріп отыр. Осыған
байланысты кейде ... ... ... шыдаған қырық біріне де шыдайды»
деген тұжырым бар. Адам бастаған ісін соңына дейін жеткізуі тиіс ... ... дара ... ... ... сөйлем түрінде беріліп отыр.
Мұнда еш бір ... ... ... ... ... ... өте ... деңгейде беріліп тұр. Мақалдың орысша ... до ... воды не ... деп ... ... ... ... сақтай отырып, сөздердің орналасу ретін өзгертпестен ... Ал, ... ... ... ... ... «разбой сөзімен»
алмастырып берген. «Шешінген адам ... ... деп ... түпнұсқадағы айтылмақ ой толығымен сақталған. Мақалдың ... ... ... ... ... ... ән ... мүмкін» дегенді
білдіреді. Мұнда: ұры өз тірлігіне мықтымын деп жүргенде күш жинап, ... ... ... одан да озып ... ... деген мазмұн орын алған.
Мақалдың ағылшынша нұсқасы түпнұсқадан ... ... ... ... ... ой түпнұсқадағы оймен сайма-сай келеді.
Адамның жақсы іс-әрекет жасауына, оның дұрыс жолмен ... ... ақыл ... айтылған мақалдың бірі:
Игіліктің ерте кеші жоқ [64, 42].
Орысша аудармасы: ... ... срок не ... [66, ... нұсқасы: Исправится никогда не поздно [64, 42].
Ағылшынша нұсқасы: It’s never too late to mend [64, ... ... ... ... сөзінің тіркесі көп. «Игі тірлік, игі іс,
игі жол» деп ... ... ... ... сөзі қай ... қолданбасын
«жақсылық» деген ұғымға меңзеп тұрады. Сондықтан да, жоғарыда айтылған:
«Игіліктің ерте кеші жоқ» ... ... ... ... ... болады.
Адам баласы өмірде қателіксіз болмайды. Кейде пендешілік жасап күнаға батып
жүретін кездер болады. Осыған байланысты айтылған бұл ... ... ... ... ... да кеш емес, болмаса, дұрыс іс-әрекет жасап өз
күнаңнан арылуға ... кеш ... ... ... білдіріп тұр.
Мақалдағы «ерте кеші» деген антонимдік жұп дәл осы ойды ... ... ... тұр. ... ... аудармасында «игі» сөзі іс-әрекет ретінде
алынып тұр. Яғни, жақсы іс ... үшін ... ... Әр адам әр ... ... ... деген мағынада айтылып тұр. ... ... ... дәл адам ... ... оның ... қолданылып тұрғанын анық байқаймыз. Баламада ... ... сөзі ... ... ... Екі ... да ... берер тәлім-
тәрбиесі бар. Ал, мақалдың ағылшынша нұсқасында орыс ... ... ... ... ... ... аударсақ: «Түзелуге ешқашан
да кеш емес», яғни орысша: «Исправится никогда не поздно» нұсқасы ... бір ... ... дұрыс еңбектенбей, өмірлік ұстанымы болмай
өзгелерге нұқсан келтіріп, өзінің кесірін тигізіп жататын кезге ... ... бір ... ... ... [64, ... аудармасы: Горошина овечьего помета целый бурдюк масла
Портит [66, 128].
Паршивая овца все стадо портит [67, 96].
Орысша ... ... ... ... бочку меда [64, 46].
Ағылшынша нұсқасы: The rotten apple injures it’s ... drop of poison spoil the whole tun of ... ... ... ... заманнан бері тән болып келген мал шаруашылығы
осындай мақалдардан ... ... ... Бұл қазақ халқының өзіне ... ... ... ... ... ... ... мен, майды пайдалана отырып атам қазақ оны адамның қасиетіне, ... ... ... ... ... отыр. Өзінің іс-әрекетіне жауап
бере алмайтын, жауапкершілігі жоқ, ... тек өзін ғана ... ... ... ... жанындағыларға өзінің жаман қасиетінің әсерін
тигізетін адамдарға қатысты ... бұл ... ... ... ... ... ... бурдюк ... ... овца все ... ... деп бірнеше түрде берілген.
Мақалдың алғашқысын алып ... ... ... бұл мақалда
түпнұсқаның барлық компоненттері толығымен сақталған. Тек «овечьи» деген
сөзді қосу ... ... нені ... ... Ал ... аудармасы жалпылама «құмалақтың» орнына «қойды», «майдың» орнына
«бір қора мал» ... ... алып ... (меңзеу) білдіріп тұр. Мұнда
жекенің орнына жалпы алынып, мақалдың құрылымын ... Осы ... ... ... алып ... ... дегтя портит бочку меда» деп
берілген. Мақалда қарап отырсақ, ұйқас «дегтя, меда» сөздерінің үндестігі
арқылы ... ... ... ... ... бір ... немесе «май»
емес, «бал» мен «деготь» яғни «қарамай» сздері қолданған. Бұл да бір орыс
халқының өзіндік ерекшелігін ... ... жоқ. Орыс ... бал ... ... ... ... болған. Сондықтан да болар
сол кезде бұзылып жатқан ара балын негізге ала ... ... ... ... ағылшын тіліндегі нұсқасын алсақ: «The rotten ... it’s ... «One drop of poison spoil the whole tun of ... ... бар. Оның ... ... болсақ: «Шіріген алма
көршілес тұрғандарын да бұзады» дейді, ал ... «Бір ... у ... ... ... ... ... «удың» қолданылуы
бекер емес. Ағылшын халқының байырдан келе ... ... ... ... ... да бұл ... ... өздеріне таныс шаруашылық
арқылы беріп отыр. Ал келесі нұсқада қолданылған «у», ... ... ... ... салт-дәстүрімен байланысты. Кезінде жаугершілік, соғыс
заманы кезінде шарапты көп ішетін ағылшын ... ... ... ... ... ... у ... беріп отырған. Сонда,
шарапқа түскен у ... ... ... ... ... ... ... өлтіріп ізін жойып отырған болатын. Бұл сол ... ... ең ... ... ... ... ешқандай бір қылмыскердің ізіне
түсіретін айғақ болмаған. Сондықтан да болса ... осы ... ... оның ... ... мақал-мәтелдерді осындай өздеріне
таныс шаруашылық, ... ... ... ... ... Қай ... алып қарассақ та, мақал-мәтелдерін оқып қарасақ сол
халықтың байырғы тарихының, дәстүрінің ... ... ... ... ... ... әр түрлі тілдік бірліктер арқылы құрылымы жағынан өзгеше
болып құрылғанымен, ... ... ой ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің
аударылуы.
Халық даналары, билері, шешендері әрқашанда халқының қамын ойлап
өсиет, ақыл айтып ... ... ... Адам ... ... ... ... содан қорытынды жасап отырған. Сан ғасырлар бұрын шыққан халық
басынан өткен қиыншылықтарға, халықты алда ... ... ... тұрғанына
үміттендіріп, жүректеріне жылу, үміт ұялатқан, сонымен қатар ... адам ... ... ... баулыған мақал-мәтелдер әлі күнге
дейін халық арасында айтылып қолданыста жүр. Бұл мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... еске ... ... көркем
әдебиеттерде жас ұрпақты дұрыс жолға салып тәрбиелеуге де қолданылады.
Осындай біреуге қанағат етпей, көпті аз көрген адам баласына ... мәні бар ... ... ... басын ұстаған суға кетер [64, 49].
Орысша аудармасы: Кто правит двумя суднами, тот утонет [67, ... ... За ... зайцами погонишься, ни одного не поймаешь
[73, 49].
Ағылшынша нұсқасы: All covet, all lose [64, ... ... ... ... ... Мақалды оқығанда немесе естігенде көз
алдымызға шынымен екі кеменің басын ортасында ұстап суға ... ... ... ... ... ... мақалда осы бейне қоланылу арқылы екі
жұмысты бірдей алып, оның біріншісін де, ... де ... ... алмаған адамдарға қатысты, немесе көп нәрсені аздық етіп қанағат
етпеген, көңілі жай таппаған ... ... ... ... орысша
аудармасы: «Кто правит двумя суднами, тот утонет» деп берілген. Енді осы
мақалдарды салыстырып қарастырсақ, мақалдың түпнұсқасында жай ғана ... ... ... деп ... Дәл осы ... ... ауыспалы мағынада
болуына негізгі ұйтқы тіркес болып тұр. Себебі, шындығында адам ... ... ... алмайды. Ал орысша аудармасында осы ... ... ... ... ... ... жай қарапайым болып
қалған. Онда ... ... ойды ... ... әсерді, болмаса
көркемдік бояуды байқамаймыз. Оны қайтадан қазақшалайтын ... ... ... суға ... делінеді. Мұны оқыған, естіген адам ... ... ... ... біз білетін кеме жүргізушілері бір емес,
бірнеше кемені басқара алады әрі олар суға ... Осы ... ... тура ... ... ондағы ауыспалы мағынаны білдіріп
тұрған негізгі ... ... ... ... ... Мақалдың орыс
тіліндегі ббаламасын алып қарасақ, онда: «За двумья зайцами погонишься, ни
одного не поймаешь» деп берілген. Мақалдың ... ... оның ... өте ... ... ... ... халық «екі қоянды»
пайдалана отырып өте жақсы салыстыру, теңеу келтірген. ... ... ... ... ... ... сол екі қажеттілікті бірдей қуамын
деп соңында таз қалатындығы жайында айтылып отыр. Шындығында, адам ... қоян ... бір ... ... ... қуып жетеіндігін біледі. Ал
енді сондай түрде бір уақытта екі қоянды қуалап жету адам ... ... емес ... ... ... тіліндегі нұсқасын алайық: «All covet,
all lose». Оны ... ... ... барлығын жоғалту» деп
беріледі. Қарап отырсақ, ағылшын нұсқасы қазақ, орыс ... ... ... ... ... ... астарлы ойын дөп беріп тура, нақты,
ашық түрде айтып тұр. ... бар жоғы төрт қана ... ... ... ойы өте көп. ... ... ... нұсқасында «all» сөзі екі рет
қайталанып егіз ұйқасты құрап отыр.
Адам баласына айтылған тәрбиелік ... бар ... бір ... ... мойныңмен көтер [64, 50].
Орысша нұсқасы: Что ... ... то и ... при ... ... ... нұсқасы: Сам ... ... сам и ... [64, ... ... As you brew, so must you ... you make your bed, so you must lie on it ... баласы кейде бір жұмысты жасап, кейде сол ... ... ... ... ... ... алудан бас тартып, басын
бәледен алып қашатын адамдарға арналып айтылған бұл мақалдың ... ... ой ... жатыр. Яғни, қандай да бір іс жасасақ та,
соңы жақсылыққа ... ... ... ... сол ... ... қолға алып әр бір істеген ісі үшін жауап бері керек дегенді
білдіреді. Мақалдағы «мойныңмен ... ... ... ... сол ... жолын тап деген мағынада, тек мойынды емес сол мойынға ... ... ... ... ... ... Мақалдың орысша аудармасында:
«Что сделал руками, то и ... при ... шеи» деп ... ... ... ... аударылған. «при помощи» тіркесі арқылы берілген «мойын»
бұл жерде басты, адамның ... ... ... тура мағынасында қалып
қойған. Мақалдың орысша нұсқасы: «Сам заварил кашу, сам и расхлебывай» ... Орыс ... бұл ... өзінің ұғымына сай етіп берген. Мұндағы
«каша» сөзі орыстарға тән екендігін білеміз. Екі ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір сөз арқылы емес, жалпы
барлық қолмен жасайтын адам баласына тән ... ... ... ... ... бір сөз ғана ... яғни ... сөзі арқылы мақалдағы
мазмұнды жеткізіп отыр. Мақалдың ағылшын тіліндегі нұсқасына келер болсақ:
«As you brew, so must you drink», « As you make your bed, so you must ... it» ... ... ... бар. ... ... қайнатқанды өзің
ішуің тиіссің» десе, кейінгісі «Өзің төсекті ... өзің ... ... ... «as you», «so you» ... тіркестер арқылы беріліп отырған
мақал жай қарапайым сөздермен, ... ... ... ... түпнұсқадағы айтылмақ терең ой толығымен сақталған.
Адам баласы өмірде өзінің тіршілігін, жаратылысын ұмытып, көкте қарап
тұрған тәңірдің бар ... ... ... біреуге жамандық жасап жатады.
Мұндайда, өмірде әр нәрсенің сұрауы бар екендігін, әр нәрсенің ... ... ... жөн. Соны еске ... ... ... бірі:
Біреуге ор қазба, өзің түсерсің [64, 50].
Орысша аудармасы: Если ... ... ... ... – сам ... ... ... Не рой яму другому, сам в нее попадешь [64, 50].
Ағылшынша нұсқасы: Curses like chickens come home to roоst [64, ... ... ... ... ... ... ... берілсе, екінші
жартысы соның неге екендігін түсіндіріп, ақыл-кеңес ретінде беріліп тұр.
Адамға жаманшылық жасасаң, өзіңе айналып ... ... бұл ... ... қалмайтындығы жайында терең ой қозғалған. Мақалдың ... ... ... ... ... ... – сам ... деп
берілген. Мұнда түпнұсқадағы «ор» сөзі «колодец» «құдық» деп аударылған.
Шындығында алып ... ... адам адам ... о дүниеге жіберер кезде
құдық емес ор қазады. «Ор» көлемі жағынан, ... ... ... ... ... ... да аудармашының құдықты қолдануы сөздің
ауқымын кеңейтіп жіберген. Ал, ... ... «ор» сөзі ... сөзі
арқылы беріліп отыр. Бұл орайда түпнұсқаға ұғымы жағынан «яма» сөзі сәйкес
келетінін көреміз. ... ... ... «Curses like ... home to roоst» деп ... ... ... сөзі қазақтың «қарғыс»
деген сөзіне сай келеді. Сонда, мақалды аударсақ: ... ... ... ... ... ... ... Мұнда «сияқты» сөзі арқылы теңеу орын
алып тұр. Түпнұсқадағы «ор» сөзін «қарғыс» сөзі ... ... жөн ... халқы мақалдың тереңде жатқан астарлы ... ... ... ... адам ... ... болуға шақыратын, тәрбиелік-
тәлімдік мәні бар, адам баласының жүрегіне үміт ... ... ... қоянға жетер [64, 57].
Орысша аудармасы: Кто не торопится, тот и на телеге догонит ... ... ... Тише ... ... ... [64, ... нұсқасы: The furthest way about is the nearest way home [64, 57].
Жоғарыда ... ... ... ... адамның бірде-бір қоянның артынан
қуып жете ... ... бұл ... ... отырып жай ғана емес,
арба мініп қоянды қуып жететіндігін айтқан. Мақалдың астарында ... ... ... ... етіп жүрген адамдар көп нәрсеге, жақсылыққа
түбінде қол жеткізетіндігі айтылады. Өмірде бар ... ... ... ... өз дегеніне қол жеткізу үшін тірнектеп еңбек етіп,
іс-әрекет жасау керектігін атам қазақ бұрыннан бері ... оны ... ... ұрпақтан-ұрпаққа айтып жеткізіп отырған. Мақалдың орысша аудармасы:
«Кто не торопится, тот и на телеге догонит ... деп ... ... ... да ... ... да ... кем қалып тұрған жоқ.
Орыс тіліндегі баламасына келетін болсақ: «Тише едешь, дальше будешь» ... ... ... да ... «арба» жайында сөз қозғалмаған,
дегенмен орыс халқы бұл ... ... ... ... ... ... ешкімге жалынбай еңбек етіп ... ... ... барып
биіктерден көрінесін деген ой қозғалып тұр. Мақалдың ағылшын тіліндегі
нұсқасы: «The furthest way about is the nearest way home» деп ... да ... ... ... ешқандай ой айтылмағанымен философиялық
түрде ауыспалы мағынаны ... ... ... бере ... Бұл ... ... «Үйге алып баратын ең алыс жол шындығында ең жақын жол
болып ... ... ... ... ... «үй» деп ... арман, мақсаттары болып табылса, ондағы қолданған «алыс, жақын
жолдар» сол арман, мақсатқа апаратын жолдар. Жақсы ... ... ... ... қиын ... айта ... осы ... арқылы үш халық та
адамды шыдамдылыққа, төзімділікке, қиыншылықтарға төтеп ... ... ... еңбек етуге шақырып, көңілдеріне үміт ұялатады.
Осындай ойлануға, дұрыс шешім қабылдап еңбек етуге ... ... рет ... бір рет кес [64, ... ... Семь раз отмерь, один раз отрежь [68, 38].
Орысша нұсқасы: Семь раз ... один раз ... [64, ... ... Second thoughts are the best [64, ... ... қарап отырғанымыздай орысша нұсқасы да, аудармасы да
қазақша түпнұсқамен ... ... тұр. ... ... ... ... жағынан да, стилистикасы, сөздердің қолдану аясы ... да ... ... ... ... көп ... ... Қазақтардың
бұл мақалда «жеті» киелі ... ... орыс ... да ... ... қолданып беруі бекер емес. Яғни, орыс халқында да жеті саны киелі
болса керек. ... ... ... екі ... ... өзгешелеу. Оны
аударатын болсақ: «Екінші ой ең дұрыс шешім» дегенді ... ... сөзі жоқ ... ... ... да ... қабылдамас бұрын бірнеше
рет ойлану қажет екендігін айтады.
5.Достық, ... ... ... ... ... ... болмасын, адамзат үшін достықтың, махабаттың, отбасының
алатын орны ерекше. Қазақ ... ... ... қастерлеп, досты сатпай,
махабатқа берік бола ала білген. ... ... үшін ... ... болып,
таза махаббаттан құралған ұясы болып табылады. Осындайда, қазақ ... ... ... ... ... ... ... шыққан тегіне қарап,
тәлім-тәрбиесіне көз ... ... ... ... шешесіне қарап,
ұлдың тәрбиесін әкесінің қоғам ... ... ... ... ... ... халқында осыған байланысты айтылатын мақал-
мәтелдерді алсақ:
Әкеге қарап ұл өсер,
Шешеге ... қыз ... ізін қыз ... ізін ұл ... [64, ... ... Сын ... пример с отца, дочь – с матери
Дочь идет материнской дорогой, сын – отцовской
[66, 97].
Орысша нұсқасы: ... от ... ... не ... ... ... и ... [64, 71].
Ағылшынша нұсқасы: As the tree, so the ... father, like ... mother, like daughter [64, ... қыз бен ... ... ... шыққан мақалдардың бірнеше
түрін кездестіруге болады. Қазақ халқында жастарды әрқашанда олардың ... ... ... ... ... ... мақалдағы «өсер» сөзі
сөйлемнің соңында кездесіп егіз ұйқасты құрап тұр. Келесі мақалдағы ... ... ... ... ... орналасып мақалдағы «ізін»,
«басар» сөздері ішкі және сыртқы ұйқасты сақтаған. Бұл ... ... ... ... ойды ... жақсы жеткізе
білген. Әрі аударма орыс тілінің төл ... ... ... Ал, орыс
нұсқасы мақалдағы айтылмақ ойды «Яблока от яблони далеко не ... ... ... и ... деген мақалдар арқылы берген. ... ... ... метонимия іспетті көркемдік құралдар
жақсы сақталған. ... ... бұл ... «As the tree, so the fruit», ... father, like son, Like mother, like ... ... арқылы берген.
Алғашқысы: «Ағашы қандай болса, жемісі де сондай» деп орыс ... ... ... ... ... келсе, екіншісі «ана,ата», «ұл, қыз»
сөздерін ... ... ... қазақша нұсқаға сай келеді.
Осындай мақалдардың бірі:
Жақсы әйел жаман еркекті адам етеді [64, 71].
Орысша аудармасы: Хорошая жена ... мужа ... ... ... ... У ... мужа жена хорошая [64, 71].
Ағылшынша нұсқасы: A good wife makes a good husband
A good Jack makes a good Jill ... ... әйел ... ер адамдардан төмен келеді. Ол қазақ ... де орын алып ... ... ... мақал бір қарағанда
әйелдің дәрежесін көтеріп айтып тұрғанға ... ... онда ... ... табады. Еркекті қастерлеген, құрметтеген әйел заты оны қай
жерде болсын басын көкке көтеріп, кеудесін ... ... ... қазақша нұсқадағы барлық ... ... ... реті ... ... ... ... жаман» сөздері теңестіру,
салыстыру арқылы беріліп мақалдың көркемдік бояуын жоғары дәрежеде көрсетіп
тұр. Орысша баламасында ... ой ... тек ... ... ... ... ... жаман» сөздерінің орнына тек ... ... ... ... ... ... ... түрі берілген.
Алайда адам есімдерімен сай келетін түрі кездеседі. ... ... «A good Jack makes a good Jill» ... ... ... сол ... әлі ... дейін аталып келе жатқан ең ... көп ... ... ... тіл ... біраз уақыттар бойы
«Jack» есімінің түп нұсқасы француз тіліндегі ... ... ... ... болуы керек деген қате пікірде болып келгенімен, ағылшын
тіл біліміндегі кейінгі зерттеулер «Jack» ... «John» ... ... түрі болғанын, бірақ уақыт өте келе Jack жеке есімге айналғанын
көрсетті. Бұл ... ... ... ... ... John ... ... John – Иисустың немере інісі әрі сүйікті шәкірті John
the Baptist есімі болғандығын көреміз.
Христиан діні ... Джон ... 312 ... 23 поп ... ... бар. Олар: John Chrysostom (347-407); St. John of the Cross
(1542-1591); St. John Fisher (1469-1535) және т.б. Бұл ... ... көп ... ... ... ... ... француздарда «Jean», немістерде «Hans», ... ... «Juan» ... ... ... көп кездесетін
есімдер[72,18]
Осы секілді, қазақ әдебиетінде, ертегі, аңыздарда ... мен ... ... ... ... мақал-мәтелдеріндегі кісі есімдері
шындығында тарихта ... ... ... ... ... ... ... қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
Қай халық болмасын, кез-кез адам ... ... ең ... ... ол ... Адамды адам ететін денсаулық. Өмірде ең қиын нәрсе денсаулықтан
айрылып ешкімге керексіз болып қалу. Ашып айтсақ, адам ... ... ... ... ... бауырлары бас тартып жататын кездер де
кездесіп ... ... да ... ... ... ... бағалап, оған
әрқашанда жоғарғы баға беріп отырған. Осындай, денсаулықтың қаншалықты
қымбат ... ... ... ... – зор ... [64, ... ... Здоровье ... ... ... – клад ... [66, ... нұсқасы: ... ... ... ... ... [64, ... ... Good health is above wealth
Health is better than wealth [64,
81].
Қазақша нұсқасында қазақ ... ... ... ... одан ... жоқ ... білдіріп, денсаулықтың қажеттігін айтып тұр. Орысша
аудармаларының бірінде денсаулықты байлыққа теңеп тұрса, екіншісі оны қазып
алынған қазынаға теңеп тұр. ... ... да ... ... ... ... – теңдесі жоқ қазына» деп берілген. Мұнда теңеудің
орын алғанын ... ... ... ... ... ... тұрса, орысша аудармасында бұл ... ... ... ... ... ... ауытқымай, сөздердің
қолданылыс аясын сақтап берілген. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... байлықтан да жоғары қойып
«байлықтан да қымбат» деп ... ... ... ... ... ... да сөздер сол күйінде сақталған. Айта кететін нәрсе,
ағылшын сөздігіндегі «health» «wealth» сөздерінің ... ... ... ... ... бұл ... қатар үндесе ұйқасып
қолданылуы мақалдың көркемдік ерекшелігін арттырып ... адам ... ... ... ... ... ... батпандап кіріп, мысқылдап
шығады [64, 81].
Орысша аудармасы: ... ... ... а выходит
мискалями
[66, 89].
Орысша нұсқасы: ... ... ... а входит
золотниками
[64, 81].
Ағылшынша нұсқасы: Agues come on ... but go away on ... come by the pound and go ... the ... ... ... аурудың аяқ астынан білінбей адам бойына сіңіп, кейін асқынып
мысқылдап ... ... ... тұр. ... ... ... ... антонимдік жұп орнап өзара ұйқас құрып тұр. Мақал дара тармақты
болып ... әрі бұл ... ... ... мен өзге ... ... Мақалдың орысша аудармасына қарасақ, ... ... ... мискалями» деген сөздер арқылы берген. Сондай-ақ,
аудармашы мақал-мәтелдер кітабының соңында осы ... ... ... ...... мера веса в ... местах 15 до 40кг; ... ... ... ... Ал, осы ... ... ... нұсқасында орыс
халқы «пудами, золотниками» деген сөздері арқылы берген. ... ... ашып ... ... ... ... ортағасырдағы салмағы
1,12г алтынға тең өлшем бірлігі ) деп берілген. Есептеп қарасақ мискаль 10г
алтынға тең өлшем ... Екі ... ... айырмашылығы айтарлықтай
үлкен емес, дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... қалған пуд, золотник сөздерімен мақалды берген ... деп ... ... ағылшын нұсқасында: «Ұрыс атпен келіп, жаяу
кетеді» және «жамандық фунтпен кіріп, унциямен ... ... ... пен ... ... бірліктері ағылшын халқына тән. Әр халық әр түрлі
жолмен ... ... тән ... ... ... ... жаманшылықтың айтпай келіп, қиындықпен кететіндігі ... ... ... ... Тіл, ... ... ... аударылуы.
«Тәрбие басы – тіл», орны мен орайын тауып қолданса, сөзден, яғни
тілден асқан ... ... күш жоқ деп ... ... ... ... ... баулыған. «Тіл адам қатынасының, ойлаудың, мәдениеттің ... ... ... ұлы ... ... қай ... де аталы сөзді жоғары бағалап, қадір ... ... ... мәні зор ... сөз ... ... жеткізіп отырған. Халық даналары, шешендердің, ақындардың кезінде
басқарушы, ел ... ... ... ... ... ащы, нағыз шындықты
білдіріп сүйектен өткен. Осыдан барып мақал шыққан:
Сөз сүйектен өтеді,
Таяқ еттен өтеді [64, 87].
Орысша ... ... ... для ... а ... ... для
мяса (то есть ругань обиднее пальки) [67, ... ... ... на ... не ... [64, 87].
Ағылшынша нұсқасы: Hard words break no bones [64, ... ... ... ... ... ... ... сөздің таяқтан да
қатты тиетіндігі жайында, сөз өткірлігін негізге ала отырып айтып ... ... ... ... ... ... егіз ... құрап отыр.
Мақал қостармақты ескерту ретінде айтылған. ... ... ... ... ... деп ... ... сөзі «сезімтал»
деген мағынаны білдіреді. Бұл сөздің қолданысы ... ... ... ... жіберген. Қазақ нұсқасында қатты ескерту
ретінде айтылған мақал, орысша нұсқасында қаттылығын жоғалтқан. ... ... ... ... ... ... а ... пробивает мясо»
десе мақалдың күшейтпелі әсері сақталар еді. Мұндағы ... ... ... деген мағынаны жақсы жеткізіп тұрғандай. ... ... ... ... жол ... ... ... ішіне жазып
мақал аудармасының жанына енгізген. Мақалдың орыс ... ... на ... не ... деп ... Мұндағы «брань» деп отырғаны
балағат, сөгіс мағынасында. Ағылшынша ... ... сөз ... деп берілген. Яғни, сөз таяқ секілді сүйек сындырмай одан ... ... адам ... қаяу ... ... ... ... тұр.
Осындай сөзге, халық арасындағы әңімелердің, өсектің, ... ... ... ... ... бірі:
Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге
тарайды
[64, ... ... ... ... тридцати зубов выходит и до тридцати
племен доходит [66, 186].
Слова вышедшее из-за тридцати зубов, доходят
до тридцати родов [67, 164].
Орысша ... То, что ... ... ... всем [64, ... нұсқасы: When three know it, all know it [64, 88].
Бұл мақалда адам аузына қақпақ бола алмайтындығы, ... ... сөзі ... ел ... тарап кететіндігі жайында айтылған. Қарап отырғанымыздай,
бұл мақалдағы «отыз тіс» деп ... ... адам ... ... ... ... (меңзеу) тән. Яғни, жалпының орнына бір бөлігін ғана
пайдаланып айту. ... ... ... ... ... бұл ... ... да, көркемдік, эстетикалық бояуы жоғарғы дәрежеде
берілген. Мақалдың орыс тіліндегі ... алып ... ... ... делініп алынса, кейінгісінде «слова» «сөздер» деп көпше түрде
алынған. Сонымен қатар ... ... ... түпнұсқасындағы «ру»
деген сөзді аудармалардың бірінде «племя», екіншісінде «род» деп берілген.
Бұл жағдайда түпнұсқаға «род», яғни аударғанда «ру» ... ... ... сай ... ... ... ... сөзі тайпа деген мағынаны
білдіреді. Әрине аудармашы бұл сөзді жалпы халық, ел ... ... ... ... ... ... өзінің дәл аудармасы бар кезде оған
мағыналас өзге сөзді алып ... ... жоқ деп ... Оның ... «племя» сөзі мақалдың шығу тегін мүлдем көнертіп жіберген тәрізді. Біз
білетін тайпалар адамзаттың пайда болуының алғашқы сатысында ... ... ... орыс ... ... «То, что ... ... известно
всем» деп берілген. Орыс халқы «отыз тіс» деп алып отырмай жай ғана ... ... ... ... бәріне мәлім» деп берген. ... ... орыс ... ... орыс ... руға ... табылады. Орыс халқында «ру» деген ұғым жоқ. Жалпы руға бөліну ... ... ... ғана тән. Сондықтан да ... ... ... да бұл ұғым ... ... үш ... мақалда айтылған
ой бір.
8.Уақыт, табиғат құбылыстарына қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
Бұл тақырыптық топтағы бейнелі орамдар ... көз ... оны ... ... ... ... алтын мезетті пайдалы
іске арнауды уағыздайды. Сондай, уақытты бағалауды уағыздайтын ... ине ... [64, ... аудармасы: И вдетой иголке придет время [66, 165].
Орысша нұсқасы: ... свое ... [64, ... ... There is a time for ... [64, ... мәтел әр нәрсенің өз уақыты бар ... ... тек ... жұмсай
білу керек екендігін айта келіп мәтелде «сабақталған инені» пйдаланады.
Мұндағы ... ... адам әр кез ... орны бар, орны жоқ пайдаланбай,
тек керек жағдайда ғана киім жамауға пайдаланады. ... ... ... ... өз қолданатын уақыты бар екендігін де ... ... ... нұсқасының құрылымын, тура мағынасын дұрыс жеткізген. Алайда, ондағы
тереңде уақытқа ... ... ... ойды ... ... ... ... «с» әріпі арқылы дыбыс қайталауы беріліп ... ... ... тұр. ... орысша баламасы: «Всему свое время» деп
берілген. ... ... ине» ... сөз ... ... ойын ... нақты етіп жеткізіп тұр. Әрі мәтелде түпнұсқадағыдай «в»
әріпі арқылы ... ... орын алып ... ... тұр. Ағылшын
тіліндегі нұсқасын аударатын болсақ: «Әр нәрсенің өз ... бар» ... ... сай ... ... ... уақыт өте келе адам ... ... ... ... алдыңғы дөңгелегі қайда барса,
Артқы дөңгелегі де сонда жүреді [64, 91].
Орысша аудармасы: Куда ... ... ... туда и задние [66, 97].
Орысша нұсқасы: Куда дерево ... туда и ... [64, ... ... As a tree falls, so shall it lie [64, ... ... көп ... ағалы-інілі, апалы-сіңлі секілді отбасындағы үлкен
ұрпаққа қарап, уақыт өте келе жас ұрпақтың ... ... ... ... ... ... ... қалай өссе, соған қарап жас ұрпақ та өнеге,
тәлім-тәрбие алып өседі. Сонда үлкен ұрпақ, жас ұрпақты ... ... ... ... құрылымы жағынан қос тармақты. Алғашқы бөлігінде
шартты түрде айтылса, келесі жолы соның себебін білдіріп мақалды ... ... ... «Куда бегут передние колеса, туда и задние» деп
берілген. Мұнда ешқандай ... ... ... аудармашы
аударманы түпнұсқаға барынша жақын етіп берген. Ал, орыс тіліндегі нұсқасын
алып қарасақ, мұнда: «Куда ... ... туда и ... ... ... ағаш арқылы берген. Қазақ нұсқасындағы ... ... көп ... тек ... ... ғана ұғымына сай келеді.
Себебі, көшпелі халық әркезде көшіп-қонған сайын осы ... ... Ал, ... нұсқадағы ағаш, сол халықтың көіне орманды, ағашы көп
алқаптарда мекен еткендігін дәлелдейді. Орыс ... ... ... ... ... ... ұйқасын арттырып тұр. Ағылшын
халқына да бағбаншылық, егін шаруашылығы тән келгендіктен, ол халық та ... ... ... ... ... ... ... құласа, сол жақта жатады»
деп берген.
Сонымен қатар табиғаттың тылсым ... де ... ... ... бойы ұлан ... дала төсінде мал бағып, түнде жұлдызды аспан ... ... ... ... ... ... денелерін, табиғат құбылыстарын,
жануарлар мінез-құлқындағы ... ... келе ... ... ... да ... ... жинақтаған. Осындай мақалдардың бірі:
Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды [64, ... ... Если нет ... ... не ... [67, ... ... Все ... свою ... ... дыма без огня [64, ... ... There is no fire without smoke [64, ... аталған мақалда жайлауда жүрген қазақ халқы жел ... ... айта ... осы ... ... ... әр бір ... және
болатын істің себебі бар екендігін, себепсіз ешнәрсе ... ... ... ... ... нет ... трава не шевелится» деп
берілген. Аудармада мақалдың толық мағынасы ашылмаған. Дегенмен аудармашы
мақалдағы ... ... ... ... оның тура ... берген.
Мақалдың орыс тіліндегі баламаларын алып қарастыратын болсақ: «Все имеет
свою обратную сторону», «Нет дыма без ... ... ... ... ... орыс халқы «Әр нәрсенің өз себебі бар» деп нақты
түрде ашық беріп ... ... ... ... ... ... ... мағынада берген. Қазақ нұсқасындағы «шөп пен жел» арқылы берген
терең ойды орыс ... «от пен ... ... ... ... отыр. Ағылшын
нұсқасын алып қарасақ: «There is no fire without smoke» деп ... ... ... ... ... болмайды» деген орыс халқының мақалына сай
аударма шығады. Мақалдарда қолданылған ... ... әр ... ... да, төл ... ... да ... ұғымы бір
екендігіне көз жеткіземіз.
Көптеген мақал-мәтелдерді дәл аударғанда ауызекі сөйлеу ... ... және ... бояуынан, астарлы мағынасынан айырмай аудару
қажет. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... бәрі дерлік жеткізіледі. Осылай аударманың әр салада, әсіресе
көркем аудармада аудай қажетті екенін көрдік. ... осы ... ... сай ... ... Оның мәселелерін қарастыру деген сөз – дүние
жүзі халықтарының ынтымақ, бірлігінің жаршысы болу деген сөз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қай кезде ... ... ... байырдан қалыптасып, жазушы
шығармаларында үлгі, өнеге беру үшін ... ... ... да ... мәселелердің бірі.Аталмыш жұмыс осы ... ... ара ... ... ... ... ... сипатын ашу,
аудармаларын қарастырып, басқа ұлт ... ... ... ... негізге алынып жазылды. Жұмыстың алғашқы бөлімінде
негізге алынып отырған қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны ... ... ... тұлғалардың
коммуникативтік, кумулятивтік қызметіне, әлеуметтік мәні мен ... ... ... ... орыс және ... тілдері бойынша мақал-
мәтелдерді зерттеуге арналған ғылыми ... ... шолу ... ... ... топтастыру ұстанымдары айқындалды. Қазақ мақал-
мәтелдерін бір кездері Плотников, Васильев, ... ... ... ... ... ... ғалымдар жинап, бастырғаны
анықталды.
Мақал-мәтелдер — халық ... оның ... ... ... мол көрініс тапқан, ой дәлдігімен, ықшамдылығымен ерекшеленетін
тілдік бірліктер болып ... ... көп ... ... ... ... ... құрылады. Ал мәтел, сөз
тіркесі, қалыптасқан нақышты орамды сөйлемше түрінде келіп, ... ... ... жеткізеді және нақты тұжырым, қорытынды пікір
жасалмайды;
- ... тіл ... ... мен мәтелдің ара жігі нақты ажыратылмай,
біртұтас тұрақты ... ... ... ... өзге ... сөз ... ... сөз, нақыл сөз
т.б.) қарағанда, тұлға ... ... ... ... ... ... ... тұлғасының тұрақтылығы мен тілде бұрыннан "дайын"
материал ретінде қолданылатын сипаттары оларды фразеологизмдер қатарына
қосып, осы ... ... ... ... ... ... қазақ орыс және ағылшын ... ... ... және ... ... өзара сәйкестіктері байқалды, абсолютті
эквивалент, яғни теңбе-тең балама түрлері де кездеседі;
- ағылшын, орыс мақалдары көбіне бір ... ғана ... ... ... ... екі, не бірнеше тармақты болып келеді. Қазақ
мақал-мәтелдеріндегі айтылар ойдың басқа бір ... не ... ... ... ... ... ... болады, әрі
олар ұйқастық пен сөз ырғағына негізделеді;
- кейбір қазақ мақал-мәтелдерінің шығуы қазақ ... ... , яғни ... ... ... есімдерімен, Абай, Ыбырай, Жамбыл т.б.
шығармаларындағы мазмұнды сөз үлгілерімен, ... ... ... ... және діни ... шығармалармен, тығыз байланысты;
- ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің құрамында ... мен кісі ... жиі ... туыс емес ... бірқатар мақал-мәтелдердің өзара мағыналас болып
келуі қазақ, орыс және ағылшын халықтарының өмір тәжірибесінің, көзі ... ... ... ұқсастығымен, астастығымен байланысты;
- тіл-тілдегі макал-мәтелдер әрбір халықтың ... мен ... ... ... ... көзі, яғни
дүниненің тілдік бейнесі болып табылады;
- ... ... ... салғастырмалы түрде зерттеу
жұмыстары жалпы аударманы теориялық тұрғыдан соны тұжырымдармен ... және ... ... ... ... табуына септігін
тигізеді.
Жұмыстың екінші бөлімінде мақал-мәтелдердің мағыналық ерекшеліктері
және оларды ... ... ... ... ... құрылымы
жағынан мақал-мәтелдер: бұйрық райлы сөйлем, болымсыз түрдегі бұйрық райлы
сөйлем, шартты райлы ... ... жай ... ретінде құрылатыны
анықталды.
Аудару мәселесі бойынша М. ... А. ... Т. ... ... атты зерттеушілердің тұжырымына жүгіне отырып ... үш ... ... ... Бұл тәсіл бойынша мақал-мәтелдер құрамындағы сөздердің
заттық және бейнелі мағынасына қоса олардың құрылыс пішінін, ... ... ... ... ... ... екенін көреміз. Қазақ тілінде білімге
қатысты айтылған мақал-мәтелге ... ... ......... is ... ... әрі нұсқа түсіндірілген. Әрбір сөз тіпті өз
орналасуын өзгертпестен сол ... ... ... және орыс ... ... ... де зат есім ... белгіленсе, ағылшын нұсқасында to
be (is) етістігі арқылы көрсетіліп тұр. Яғни бұл ... ... ... ... ... Мұнда мақал-мәтелдің мағынасы сай келгенмен, бейнелеу тәсілі
сай келмейді. Ғни мақалда ... ой, ... бір ... сөздермен
беріледі. Былайша айтқанда, бұл ... ... ... да ... ... ... ... олардың құрамындағы
кейбір компоненттердің заттық мағынасын өзгертуге тура келеді. Мысалы
салтқа ... ... ... Әр ... ... басқа, иттері қара
қасқа, Сколько стран, столько обычаев.Every country has it’s ... ... ... ой мен беріліп жатқан мағына бір. ... ... ... ... оның берілудегі формасы өзгерген. Мысалы,
қазақша нұсқасындағы екінші жартысы итке қатысты, ... ... ой ... елге ... ... Орыс және ағылшын нұсқаларында да ой ел ... ... ... тұр. Тек, онда ... нұсқада берілген мақал-мәтелдің
екінші жартысы түсіп қалып, ... ... ... ... ... ағылшын мақал-мәтелдерінің көбінің қазақ тіліндегі
баламасын табуға болады. Сұлу сұлу ... ... ... Не по ... мил, ... милу хорош, Beauty lies in lovers eyes.
Мақал-мәтелдер ... ... ... ... сипатын көрсетіп қала
бермек. Яғни, бұлардың ... да ұзақ ... ... ... ... ... ... Т.Баймаханова, Н.Өтешева, Н. ... ... и ... и их ... в русском и казахском
языках» атты еңбегін негізге ала отырып мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... және ... өзара салыстыра,
салғастара зерттедік. Аталмыш тақырыптық топтарды атап айтқанда:
1. Адам және оның ... ... ... ... пен ... ... мен ... қатысты мақал-мәтелдердің
аударылуы.
3. Өмір мен ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиеге қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
5.Достық, махаббат, отбасына қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
6. Денсаулыққа ... ... ... Тіл, өнерге қатысты мақал-мәтелдердің аударылуы.
8.Уақыт, табиғат құбылыстарына қатысты ... ... ... ... ммақал-мәтелдердің аударылуын зерттеу барысында
адам және оның қасиетіне және еңбек ... ... ... ... ... ... ... орыс тіліне аударылған
аудармалары М. Аққозиннің «Қазақ мақал-мәтелдері», С. Садырбаевтың «Образцы
казахской народной ... Н.И. ... ... и ... ... области» атты еңбектерінен алынып зерттелді. Зерттеу барысында
қазақ мақал-мәтелдерінің ағылшын тілінде ... тура ... ... ... бар ... анықталды. Сонымен қатар, мақал-мәтелдердің
аудармаларында түпнұсқадағыдай көркемдік құралдардың көп ... да ... ... ... ... ... берілу
тәсілдерімен қатар, оларды жеке ... ... ... әдістері мен
аударманың зерттеу принциптері ... ... ... ... ... көркем аударма саласы бойынша, көркем әдебиет саласында білім
алушыларға, мақал-мәтелдер жайында зерттеу жүргізушілерге арналған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Қоңыратбаев Ә. ... ... ... ... Ана ... 1991. ... ... Ш.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті
фразеологизмдердің лексика-семантикалық сипаты// - Алматы, 2004.-324б.
3. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1985. ... ... Х. ... – Алматы: Ана тілі, 199». -117б.
5 Ибрагимов Ш. Мақал-мәтелдер. – Алмты, 1974. -104б.
6 ... Ы. ... ... ... 1879. ... Алтынсарин И. Киргизская хрестоматия. Издание второе, исправленное и
дополненное. – ... 1906. ... ... А. ... и ...... ... В. Киргизские пословицы, - Семипалатинск,1898.-155с.
10. Катаринский В. Памятная ... ... ... ... ... Ф. ... пословицы и поговорки. – Омск,1890. -269с.
12. Мелиоранский. ... ... ... и ... ... ... Ә. ... мақалдары. – Ташкент, 1927.-243б.
14.Пантусов Н.Н. Киргизские пословицы, ... в ... ... области.–Казань, 1900. -227с.
15.Ысқақов М. Қазақ мақал-мәтелдері. –Қазан, 1914. -246б.
16.Байтұрсынов А. Мың бір ... ... үш ... ... ... ... ... мен мәтелдері. –Алматы,1986.-176б.
18. Шалабаев Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. -Алматы, 1948. -249б.
19. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы,1958. ... ... Р. ... ... ... АКД. ... 1961. -236б.
21. Нұрмаханов А. Радлов В.В еңбектеріндегі түркі ... ...... 1994. ... ... Л.А. Художественные формы пословиц// Вопросы жанров русского
фольклора. -М.: Издательство Московского Университета, ... Book of Proverbs in the old ... – Veniece, 1426. ... Desiderius Erasmus. Chiliades. – Veniece, 1508. -356p.
25. Thomas Draxe. Bibliotheca Scholastica Instructissima or, a Treasurie of
Ancient Adagies, and Sententious ... – London, 1612. ... Clarke J. ... ... – London, 1639. ... Herbert G. Outlandish Proverbs. – London, 1640. -253p.
28. Howell J. Proverbs. – London, ... Ray J. English ... – London, ... ... Л.И. ... ... и афоризмов в английском языке. –
Москва, 1980. 212с.
31. Кунин А.В. Английская ...... ... ... 1970. ... Баймаханова Т., Өтешева Н., Байтөлеева Н. ... ... ... и их ... в русском и казахском языках. – Алматы: Мектеп,
1988. ... С. Г. ... ... ... ... ... единиц и способов их передачи. -Алматы: ... ... ... Райтдаун Р. Толковый словарь английских пословиц. – Санкт-Петербург,
1997. ... ... Б. ... жүйедегі мифтік-танымдық
құрылымдар: канд.дисс. ... ... ... В.В. ... ... ... и ... – М.:
Наука, 1977. -133c.
36.Ефимов А.И. О языке ... ... – М., 1954. ... ... И.М. Фразеология современного русского народа. 2-е изд., ... ... ... для студентов фил.фак. – М.: Высшая школа, 1969. -182
с.
38. Булаховский Л.А. ... в ... ч.2. – ... 1954. ... Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. –М.: 1967,1984.
40. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – ... ... 1986. ... ... Н.Н. ... ... ... – Л.: Изд-во ЛГУ, 1963.
-213с.
42. Пермяков Г.Л. ... ... ... ... ... текст) –М.: Наука, 1978.-238с.
43. Фразеология және мақал-мәтелдер// Қазақ тілі мен әдебиеті: -2001, -№8,
-155б.
44. Адамбаев Б. Халық даналығы. – ... ... 1976. ... ... ... энциклопедия. – М.: Советская энциклопедия. Москва,
1972. -243c.
46. Байтұрсынов А. Шығармалар жинағы. – Алматы, 1989. ... ... К. Тіл ... ...... ... 1993. ... Тұрманжанұлы Ө. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алматы: Ана-тілі, 1993.
-176б.
49. ... В.Л. ... ... в современном русском языке: Основы
теории устойчивых фраз и проблемы общей фразеологии. – Ростов-на-Дон, 1964.
-315с.
50. ... А. ... ... теориялық мәселелері. Ғылыми-
теориялық конференция материалдары. – Алматы, 1999. ... ... ... – London, 1946. – ... The ... Encyclopedia of the English Language. Edition by David
Crystal. – ... 1958. ... Lord John Bakon. ... – London, 1969. ... David Murison, Scots Saws: From the folk – wisdom of ... ... -136p.
55. Lord John Russel. Quarterly Review. – London, 1850. -217p.
56. Cervantes. Don Quixote. – London, 1605. ... James Howell. Lexicon, ... – Venice, 1594. ... Fuller Thomas. The Worthies of England. – London, 1662. ... Robert South. Sermons. – Venice, 1692. ... William Penn. Advice to his ... – London, 1699. -153p.
61.Кунин А. В. Курс фразеологии современного английского языка. – ... ... 1986. ... ... М. ... сөз – ортақ қазына. – Алматы, 1967. -327б.
63.АхметоваС.Г.Словарь английских пословиц, поговорок, фразеологических
единиц и ... их ... ... ... 2009, -224 ... ... Т., ... Н., Байтөлеева Н. Английские пословицы и
поговорки и их эквиваленты в ... и ... ... – Алматы: Мектеп,
1988. 160с.
65. Linda and Roger Flavell. Dictionary of proverbs and their Origins. ... 2000. ... ... М. ... мақал-мәтелдері. – Казахские пословицы и ... және ... М. ...... 2004. -212б.
67. Садырбаев С. Образцы казахской народной литературы: Тексты и ... ... ... 2004. ... Гродеков Н. И. Киргизы и Каракиргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент,
1889. 218с.
69. ... Г. Ода ... ... ... ... о проблемах художественного перевода. – Алматы, 2005. ... ... Ә. ... жыр ...... ... 1985. ... Ray. English Proverbs. – London, 1670. -174p.
72. Tony Castle. ... ... Names. – London, 1999. ... ... Н. Сөз ...... Мектеп, 1984. -125б.
Сөздіктер тізімі
74. Новый большой англо-русский словарь. Под общ. Ред. Ю.Д.Апресяна.
-М.: ... ... 2000. ... Новый большой англо-русский словарь. Под общ. Ред. Ю.Д.Апресяна.
-М.: Русский язык, 2000. Т.2.
76. Новый большой англо-русский словарь. Под общ. Ред. ... ... ... 2000. ... Longman ... of English Language and Culture. Harlow: ... Longmans Limited, 1992. ... Русско-казахский словарь. 1, 2 том. – Алматы: Арыс, 2007. -640с.
79. Казахско- русский словарь. Под ред. Р.Г. ... К.Ш. ... ... ... 2008. -962с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь