Қазақ хандығының құрылуы және оның маңызы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУ ҚАРСАҢЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ДЕШТІ.
ҚЫПШАҚ ЖӘНЕ ОҒАН КӨРШІЛЕС АУМАҚТАРДАҒЫ ЭТНОСАЯСИ
ҮРДІСТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
ІІ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕРІ МЕН
БАРЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
ІІІ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... .44
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Диплом тақырыбының өзектілігі. Қазақстан тарихның негізгі мәселелері – қазақтың тегі, олардың мемлекеттілігінің қалыптасуы, ұлт боп жандануы. Тарихи мәліметтер мен жазба деректерге жүгінсек, қазақ халқының мемлекеттілігінің толық қалыптасуы ХV ғасырдың аяғына, нақтырақ 1470 жылдарға сай келеді. ХV ғасырдың ортасында тарих сахнасына көтерілген Қазақ хандығы - ең алдымен, қазақ халқының тарихи территориясында орын алған саяси, этникалық, рухани процесстердің жалпы қорытындысы, яғни қазақ этносының қалыптасуындағы тарихи маңызды оқиға. Хандықтың құрылуы Қазақстан тарихы үшін белесті, Қазақстан тарихында ерекше із қалдырған тарихи кезең. Сондықтан да ұлтымыздың ұлт болып қалыптасуына түрткі болған Қазақ хандығы тарихын зерттеу, тану, білу тарихшылардың да, сонымен қатар қазақтың да борышы.
Бұл мәселені зерттеудің маңыздылығын ҚР Президентінің еңбегінен көруге болады, «…Қазақ хандығының Орталық Азиядағы тұңғыш ұлттық мемлекет болғандығында жатыр. Оны өздерінен бұрын өткендер немесе тарихи бабалар емес, қазіргі бар түркі халқы құрды. …1459 жылы Жетісуға жай ғана жекелеген тайпалар тобы емес, Жәнібек пен Керей ұлысының халқын құрайтын рулар мен тайпалардың бірлестігі бөлініп көшіп келді. …қазақ халқының дербес мемлекттік алып, бірлесуге құлшынған сан ғасырлық арманын айқын көрсетті»[1]. Яғни 1470 жылдары Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Жетісу және Сырдария өңірлерінде қалыптасқан Қазақ хандығы - Керей мен Жәнібек сұлтандардың «қазақ» халқының басын біріктірген кезі.
Бұл мәселемен кәсіби тарихшылардан басқа қоғамдық ғылымдар өкілдері де өз пікірлерін білдіріп, ғылыми болмаса да өз тұжырымдарын жасауда. Себебі, Қазақ хандығы тарихын зерттеу ерекшелігі және маңыздылығы хандықтың ұлттық сипаттағы мемлекет болуында.
Қазақ хандығы тарихы және оның құрылу тарихы отандық тарих ғылымының маңызды, өзекті әрі даулы мәселелерінің бірі болып табылады. Хандықтың құрылу тарихын зерттегенде тарихшылардың басты назарын алғашқы қазақ хандарының өзбек ұлысынан бөліну себептері, хандықтың құрылу датасы, хандықтың құрылуының саяси, этникалық, рухани алғышарттары, құрылу барысы мен кезеңдері сияқты сұрақтар аударады. Бұл Қазақ хандығы құрылуының өзекті мәселелері болып табылады.
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра, -1999. - 296 б.
2. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? // "Президент және Халық" газеті №14 (029), 2006.
3. Книга Марко Поло о разнообразии мира, записанная пизанцем Рустикано в 1298г. от Р.х. – Алма-Ата. Наука. 1990.- С. 350.
4. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука.- Алматы6 1993.- 248с.
5. Кәрібаев Б.Б. М.Х. Дулатидің «Тарихи Рашиди» еңбегіндегі кейбір тарихи оқиғалардың мерзімі туралы // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №3(18),
6. Вельяминов-Зернов В.В. Исследования о Касимовских царях и царевичах. Ч.2.- Спб., 1864.-498с.
7. Қойгелдиев М., Кәрібаев Б.Б. Қазақ мемлекеті қашан пайда болды? // Қазақ тарихы, №4, 2006.- 4-6 бб.
8. Карамзин Н.М. История государства Российского.
http://www.bibliotekar.ru/karamzin/55.htm
9. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қазақ-қырғыз һәм хандар шежіресі.- Алматы, 1991.-80 б.
10. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен.- Оребург: 1924.- С. 291.
11. Тынышпаев М. Материалы к истории ктргиз-казакского народа.-Ташкент, 1925.- С. 64
12. Вяткин М. Очерки по истории Казахской ССР. Т.І.: С древнейших времен до 1870 г.-М.,1941.
13. Сабденова Г. С. Ибрагимовтың еңбектеріндегі ХV-XVI ғасырлардағы Қазақ хандығының кейбір мәселелері // ҚазМУ хабаршысы, 2000, №1 (16), 46 б.
14. Ислямиева C.Н. К вопросу о роли откочевки Джаныбека и Гирея в образовании казахской народности // ҚазМУ хабаршысы, №1 (32), 2004.- 24 б.
15. Юдин В.П. Центральная Азия в ХV-XVIII веках глазами востоковеда.-Алматы, 2001.
16. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине ХІV- начале ХVІ веков.-Алма-Ата, 1977.
17. Кляшторный С.Г., Сұлтанов Т.И. Казахстан: Летопись трехтысячилетий.-Алматы, 1992.
18. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуы // Қазақ тарихы, №6, 1995.- 18 б.
19. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуының этникалық адғышарттары туралы // ҚазМУ хабаршысы, №3 (22), 2002.- 26 б.
20. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығы құрылуының өзекті мәселелері // ҚазМУ хабаршысы, №6, 1998.- 17 б.
21. Қазақ хандығы туралы не білеміз? // Қазақ тарихы, №1, 2007.-18-25бб.
22. Қадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и кереитов. Алматы, 1993.
23. История Казахстана. С древнейших времен до наших дней. В 5 томах. Ч. ІІ. Алматы, 1997.-282б.
24. Петрушевский И.П. Земледелие и аграрные отношения в Иране ХІІІ- ХІV веков. М., Л., 1960.-51с.
25. Кәрібаев Б.Б. Керей мен Жәнібектің көшу себептері туралы. // ҚазҰУ хабаршысы. Таих сериясы, №4 (23),
26. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т.1. Извлечения из сочинений арабских. Спб., 1884.- 235с.
27. CМИЗО. Т.ІІ. М.-Л., 1941.-129 с.
28. Ахинжанов С.М. Кипчаки в истории средневекового Казахстана. Алматы, 1995.- С. 282.
29. CМИЗО. Т.І. Спб., 1884.- 25 с.
30. Қинаятұлы З. Қаза мемлекеті және Жошы хан.- Астана: «Елорда», 2004.
31. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. (Вопросы этнической и оциальной истории).-М., 1982.
32. Махмуд ибн Уәли. «Бахр әл-асрар фи манакиб әл-ахиар»
http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Machmud_ben_Vali/frametext.htm
33. Кәрібаев Б.Б. Тоқсан екі баулы «көшпелі өзбектер» және қазақты
құраған тайпалар. // Қазақ тарихы, № 5, 2007.
34. Сайф ад-дин Ахсикенти «Маджму ат-тауарих»
http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Ahsikendi/pred.phtml
35. Бартольд В.В. Сочинения. Т. ІІ. Ч.2. – М., 1963.
36. Фазлаллах ибн Рухбихан Исфахани «Михман-наме-ий Бухара»
http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Isfachani/frametext1.htm
37. Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. М., 2001.
http://lib.babr.ru/index.php?book=3376
38. Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех
тысячелетий. – Алматы, 1992. – С. 374.
39. Масуд ибнОсмани Кухистани «Тарих-и Абулхаир-хани»
http://www.vostlit.info/Texts/rus12/Kuchistani/frametext1.htm
40. Әбілғазы. Түрік шежіресі, А., 1992. 124-125 бб.
41. М. Елеуұлы. Шу өңірі: аңыз бен тарих. //ҚазМУ. Хабаршысы. Тарих
сериясы. № 37, 1996. 6-12 бб.
42. Б.Б. Кәрібаев. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. //Қазақ тарихы.
№3, 1993.- 31- 37 бб.
43. Мұхаммед Хайдар. Дулати. Тарихи-Рашиди. //МИКХ. Алма-Ата.
Наука. 1969.- 196-бет
44. «Тауарих-и гузида-ий нусрат-наме»
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVI/1500-
1520/Istorija_pobed/frametext1.htm
45. Камал-ад-дин али Бинаи «Шайбани-наме»
http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Binai/frametext.htm
46. Галым АГЕЛЕУОВ. История образования Казахского ханства. Керей и
Жаныбек.
http://www.abai.kz/content/galym-ageleuov-istoriya-obrazovaniya-
kazakhskogo-khanstva-kerei-i-zhanybek
47. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуы. //Қазақ тарихы. № 6, 1995.-
15-20 бб.
48. Қазақ совет энциклопедиясы. Т. 4. Док-Имантау /Бас ред. Қаратаев М.
Қ. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1974. – 672 б.
49. Елеуов М. Шу мен Талас өңірлерінің тарихи-мекендік аңыздары //
ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. №9. Алматы, 1998.- 78-б.
50. Молла Шади. «Фатх-наме»
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVI/1500-
1520/Molla_Schadi/frametext.htm
51. Шайбани-намe. МИКХ. Алматы, 1969.- 99-б.
52. Бахр әл-асрар фи манакиб әл-ахиар. МИКХ. Алматы, 1969.-352-б.
53. Кипчак-хан. «Та’рих-и кипчаки»
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-
1740/Kipcak- chan/frametext.htm
54. http://kk.wikipedia.org
55. Мұхаммед Хайдар. «Дулати. Тарихи-Рашиди»
http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Tarich_Rashidi_II/frametext.htm.
56. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуының тарихи маңызы //ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы. №2(25),
57. Кәрібаев Б.Б. ХІІІ-ХV ғ.ғ. Дешті-Қыпшақта хандық билікті
мұраланудағы монғолдық дәстүрдің өзгеріске ұшырауы туралы// ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы 1(24) 2002. 38-41 б.б.
58. Султанов Т. Кто такие казахи?
http://elim-aj.web-box.ru/elim-aj-russkij/ctati/kto-takie-kazahi
59. «Қазақ» атауы қайдан шыққан? // Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге
дейін.- Алматы, 1998.
http://irgetas.com/media/news/49.html
60. Зайн-ад-дин Махмуд Васифи. «Бадаи’ әл-уақаи’»
http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vasifi/frametext3.htm
61. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине XYI в. Алма-
Ата,1985.-С. 89.
62. С.А. Аманжолов. Вопросы диалектологии и истории казахского языка.
Алматы, 1959. 58с.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих факультеті
Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан тарихы кафедрасы
Диплом жұмысы
Қазақ хандығының құрылуы және оның маңызы
|Орындаған 4 курс | | ... ... ... Ғ.К. |
| | | ... ... | | ... доцент: |________________________ |Кәрібаев Б.Б. ... ... | | ... ... | | ... ... |________________________ |Омарбеков Т. ... | | ... ... ... ... ... ҚАРСАҢЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ДЕШТІ-
ҚЫПШАҚ ЖӘНЕ ОҒАН КӨРШІЛЕС АУМАҚТАРДАҒЫ ЭТНОСАЯСИ
ҮРДІСТЕР....................................................................
......................................20
ІІ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕРІ МЕН
БАРЫСЫ......................................................................
....................................38
ІІІ ҚАЗАҚ ... ... ... ... өзектілігі. Қазақстан тарихның негізгі мәселелері
... ... ... ... қалыптасуы, ұлт боп жандануы.
Тарихи ... мен ... ... жүгінсек, қазақ халқының
мемлекеттілігінің толық ... ХV ... ... нақтырақ 1470
жылдарға сай келеді. ХV ... ... ... ... ... ... - ең алдымен, қазақ халқының тарихи ... ... ... ... рухани процесстердің жалпы қорытындысы, яғни қазақ
этносының қалыптасуындағы тарихи ... ... ... құрылуы Қазақстан
тарихы үшін белесті, Қазақстан тарихында ерекше із ... ... ... да ұлтымыздың ұлт болып қалыптасуына түрткі болған Қазақ хандығы
тарихын зерттеу, тану, білу тарихшылардың да, ... ... ... ... мәселені зерттеудің маңыздылығын ҚР Президентінің еңбегінен
көруге болады, «…Қазақ хандығының Орталық ... ... ... ... ... Оны ... бұрын өткендер немесе ... ... ... бар түркі халқы құрды. …1459 жылы Жетісуға жай ғана жекелеген
тайпалар тобы емес, Жәнібек пен ... ... ... ... ... ... ... бөлініп көшіп келді. …қазақ халқының дербес
мемлекттік алып, бірлесуге ... сан ... ... ... Яғни 1470 ... Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Жетісу
және Сырдария өңірлерінде қалыптасқан Қазақ хандығы - Керей мен ... ... ... ... ... ... ... кәсіби тарихшылардан басқа қоғамдық ғылымдар өкілдері
де өз пікірлерін білдіріп, ғылыми ... да өз ... ... ... хандығы тарихын зерттеу ерекшелігі және маңыздылығы хандықтың
ұлттық сипаттағы мемлекет ... ... ... және оның ... ... отандық тарих ғылымының
маңызды, өзекті әрі даулы мәселелерінің бірі болып табылады. ... ... ... ... ... назарын алғашқы қазақ
хандарының өзбек ұлысынан бөліну себептері, ... ... ... құрылуының саяси, этникалық, рухани алғышарттары, құрылу барысы
мен кезеңдері сияқты сұрақтар аударады. Бұл Қазақ хандығы құрылуының ... ... ... ... ... тарихының маңызын ашудағы негізгі ... ... Бұл да ... ... өзекті мәселелерінің бірі.
Этникалық пен саяси алғышарттарын бір тарауда көрсеткеніммен, олар жеке
қарастырылған. ... әр ... ... ... ... зерттеуді қажет
етеді. Әр алғышарттардың өзектілігі сонда, олар тарихи оқиғаны жан-жақты,
толық қарастыруға мүмкіндік береді. ... ... ... мен ... ... ... себептерін айтылған этникалық, саяси және рухани
алғышарттарынан көре аламыз.
Диплом тақырыбының деректік ... ... ... ... ... ... қарай топтарға бөлінеді. Біріншіден,
хандықтың құрылу тарихына ... ... бар ... ... ... ... бар ... деректер жатады.
Қазақ хандығының құрылуына тікелей қатысты деректерге, ең ... ... ... «Тарих-и Рашиди» еңбегі жатады. Екінші шығарма,
ол- Махмуд ибн Уәлидің «Бахр әл-асрар фи манакиб әл-ахйар» атты ... ... ... ... ең ... осы екі ... шығармаларды
көрсетеміз.
ХV ғасырдың 50-60 жылдары саяси оқиғаларды ... ... ... бен ... ... ... ... Захир
ад-дин Мұхаммед Бабырдың «Бабыр-намасы», «Тауарих-и-Гузидаий нусрат- наме»,
Шах Махмуд Чурастың ... ... ... ... «Фатх-намесін»
жатқызамыз.
Мәселемізге қатысты жазба деректерді тілдік, ... және ... ... ... Яғни ... ... жазба деректер өз
ішінде белгілі бір принциптерге сай бөлінеді.
Тілдік принцип бойынша топтастырылған деректер - ... ... ... ... ... ... араб, армян, орыс, монғол,
парсы, түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... екі ... деректер -
1242 жылғы «Монғолдың құпия шежіресі», шыңғыстық идеологиясын ... ... ... ... ... Бұл ... ... тайпаларының ХVІ ғасырда дүниеге келген көне жазба мұрасы. Деректе
Қазақ хандығын құраған Керей, Жалайыр, ... ... ... ... ... тайпаларының бұдан 800 жыл бұрынғы өмір тіршілігі Шыңғыс ... ... ... ... ... ХІ ... жазылған «Диуани лұғат ат-түрік» және
Қадырғали Жалаиридің ХVІІ ғасырдың ... ... ... ... еңбектері түркі тіліндегі деректер тобына жатады.
Түркі халқының аса ... ... ... шыққан «Диуани
лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы») 1072 ... 1078 ... ... Бұл ... тек қана тіл ... ... ғана ... қатар Орта Азия мен Қазақстан халықтарының әлеуметтік және мәдени
өмірінің әр алуан салаларынан мәлімет ... ... ... ... ... тілі ... ... тіліндегі ата сөздерін көп ... ... ... мекендеген түркі тайпаларыны қалдырған
ортағасырлық ортақ ... ... ... ... ... 20 ... ... және оның этнографиялық құнды мәліметтер берілген.
Ұлы жүздің тарақ таңбалы ... ... ... ... ... ... ... жинағы») - орта ғасырдағы қазақ тілінде
жазылған тұңғыш шығармаларның бiрi. ... ... ... ХVI ... ... ... жағдайлары, қазақ тайпаларының халық ... оның ... ... ... және ... ... әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса ... ... ... ... ... өз ... ... жазба дәстүрінде
1600-1602 жылдары жазылған. Еңбек өз заманындағы Орта азиялық ... ... ... мен желісі, сондай-ақ құрылымы ... ... ... (XVI ғ.), ... ... ... ... және басқа да еңбектерге ұқсас. Қадырғалидың «Жылнамалар жинағын»
мазмұны, ... ... алып ... ... ... үш ... бөлуге
болады, яғни:
- Орыс патшасы Борис Годуновқа арналған арнау;
- ... ... атты ... ... ... ... Ұрұс ханның Ораз-Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... желісі Ораз-Мұхаммедтің тарихы
болып келеді. Ораз-Мұхаммед хан атақты Тәуекел ханның (1586-1598) ... ... ұлы ... Оның аталары Ұрұс хан, Барақ хан, Жәнібек хан,
Шығай хандар Алтын Орда, Ақ Орда және қазақ ... ... ... жатады.
Араб тіліндегі деректерде ХІІІ ғасыр басындағы монғолдардың Орта Азия
мен Қазақстанды, Иран мен ... және орыс ... ... ... ... ... хандар мен олардың саясаты, ... ... ... ... ... ... бытыраңқылығы, Ақ Орда билеушілері
мәселелері қамтылған. Бұл топтағы негізгі деректерге Ибн әл-Асирдің ... ... ... ... ... фи мамалик әл-амбар», Ибн-
Баттутаның, әл-Джанавидің еңбектері жатады.
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и ... ... ... ... ... ... және әулеттік принцип бойынша бабырлық дерек
көздеріне жатады. Соңғы аталған принципке келешекте ... ... ... ... ... ең ... ... көңіл бөлерлік. «Тарихи-
Рашиди» еңбегі С.Г. Кляшторный мен Т.И. Сұлтанов ... ... ... ... ... баяндайтын ортағасырлық мұсылман
тарихнамасындағы жалғыз шығарма», бұл еңбек құнды еңбек. Хандықтың тарихын
зерттеуші көптеген тарихшылар, В.В. ... ... ... ... осы ... ... сүйенді.
Шын мәнінде қазақ хандығының құрылуы тарихына қатысты басты дерек
Мұхаммед ... ... ... ... ... атты ... болып
табылады. Шығармада Керей мен Жәнібек ... ... ... ... ... жан-жақты баяндалады. М. Дулати Керей мен
Жәнібек ... ... ... ... кезінде болды дей ... ... ... 870 ...... жыл ... бойынша 1465-
1466 жылдан басталады..." дегенді айтады. Осы ... ... ... Қазақ хандығының құрылуын 1465-1466 ... ... Бұл ... дейін, яғни 1462 жылы Исан-Бұға қайтыс болып кеткен
еді. Олай болса, Керей мен Жәнібек ... 1462 ... ... Сыр ... ... ... бұл екі ханның Моғолстанға келген кезі 1458-
1459 жылдарға ... ... ... ... та ... Ол кісі Қазақ хандығының құрылғандығы туралы мәліметтердің дұрыс
емес екендігін алғаш рет дәлелдеген ғалымдардың бірі.
"Тарих-и Рашиди" ... ... ... ... ... ... ... қараған адамға М. Дулатидің жуықтап алған жылдары аралығында 6-
7 жыл-ай ... бар. ... ... ... хан 1362-1363 жылы қайтыс
болса, ұлы Қызыр хан 1368-1369 жылға ... ... ... ... ... жылы 1449 ... ол ... жылға дейін өлгендігі
айтылады. Сол сияқты қазақ хандығының құрылған жылы ... ... 1458 ... сай келіп тұр. Ал "Тарих-и Рашидиде" қазақ сұлтандарының
билігі 1465-1466 жылдан басталады деп жазылған[2].
Мәселемізге қатысты жазба ... ... тобы ... ... ... европалық авторлардың еңбектеріндегі ... ... ... қатысты мәліметтер итальян, француз, ағылшын
тілдерінде кездеседі, дегенмен аз. Бұл ... ... ... ... ... де Рубрук еңбектері жатады.
Марко Поло «Книга о разнообразии мира» атты ... ... ... ... Марко Полоның «Кітабы» монғол тарихы үшін маңызды болып
табылады, олардың тұрмысы, экономикасы, әскери өнері жайлы, сонымен ... ... ... да ... ... береді. Кітаптың LXV тарауында
Шыңғыс хан туралы былай дейді: «1187 жылы … ... ... ол ... ... ... ... ... тапқыр адам…»
«Құбылай хан, алтынщы ұлы хан. Ол ... 1256 жылы ... ... ... ... Сарайға осы Құбылай хан тұсында ... әрі ... де ... ... в ... страны» атты еңбегі
жоғары бағаланды. Француз королінің бұйрығымен жасалған ... ... Азия үшін ... мұра ... ... ... ... Қарақорым
туралы құнды мәліметтер қалдырды.
Плано Карпини монғол ... ... ... ... іс-сапары негізінде алғаш рет Европаны сол кездегі ... ... 1246 жылы ... ... ... болып, Батый ханмен
кездесті, содан соң ұлы Күйік ханда Қарақорымда болды, 1249 жылы ... ... ... ... ... хандығының құрылу тарихына
байланысты мынадай мәліметтер бар: 1. ... ... ... ... жалпы тайпалары туралы; 2.Дешті-Қыпшақтың жалпы географиясы; 3.
Шыңғыс және оның ұрпақтары, ... ... 4. ... ... ... ... европалықтардың мәліметтері Шығыс елдері үшін өте маңызды.
Үшінші жазба деректер тобы әулеттік принциптегі деректер. Бұл жазба
деректердің көпшілігі парсы, ... ... ... ... ... ... ... құрылу тарихына қатысты жазба деректердің ішіндегі
әулеттік ... ... ... дректердің алғашқысы Шыңғыс ханның
немересі, ... ұлы ... ... ... ... ... Ильхандар
әуетінің негізін салушы, Иранды жаулап алушы. Яғни 1258 жылы Құлағу Иран,
Ирак жерлерін бағындырып, жаңа ... ... ... ... ... ... деп ... Осы хан тұсындағы дерек мәліметтеріне келетін
болсақ, біздің тарихымыз үшін маңыздысы ... ... ... ... Бұл ... ХІV ... ... өмір сүрген Газан хан тұсында
жазылды. Ол өз халқының тарихына көп көңіл бөле ... ... ... тарихына қатысты мәліметтерді жинақтауға бұйрық берді. ... жылы ... Бұл ... жазу ... М. ... ... ат-түрік», Ата Мәлік Джувейнидің «Тарих-и джехангуша» еңбектері,
сонымен бірге монғол тіліндегі, Шыңғыс хан, оның тегі және ... ... ... ... сақталған «Алтын дептер» бөлігі
пайдаланылған. Еңбектің негізгі бөлігі ... ... деп ... бұл ... екі ... ... ... І бөлімде монғолдар
тарихы, олар құрған мемлекеттер туралы мәліметтер сақталған. ІІ ... ... ... ... ... шапқыншылығына дейінгі мұсылман
мемлекеттерінің тарихына арналған. Сонымен қатар еңбекте түркі ... ерте ... ХІІІ ... ... ... ... ... Ең
басты мәлімет - қазақ хандарының ата-бабасы саналатын Орда-Ежен және ... ... ... ... құрылуына қатысты негізгі дерек-
бабырлық «Тарих-и Рашиди» атты М.Х. Дулатидің ... Бұл ... ... ХІV- ХVІ ... ... ... қазақ, өзбек, қырғыз, тәжік,
және басқа да түркі халықтарының тарихындағы баға жетпес, құнды дерек көзі
болып табылады. Бұл ... ... ғ. ... ... ... негіз болды. 1526 жылы Үндіде билік құрған Темір ұрпағы Бабыр
және оның ... ... ... үнділік немесе делийлік деп аталды. ... екі ... бар, ... ... және Ш. ... ... ... нұсқалары. Автор кіріспесінде былай деп жазған: «Бұл тарих
екі кітаптан тұрады. Бірінші кітап: Тоғылық ... ... ... ... ... ... билікте отырған Абдрашид ханның ... ... ... кітап: өзімнің өмірім туралы, сұлтандар, хандар, өзбектер,
шағатайлықтар және басқалардың өмірі ... ... мен ... сондай-ақ сол адамдармен бірге өзім қатынасқан оқиғалар туралы».
Яғни 1446 жылы ... ... ... ... ... хандары
мен әмірлері туралы тарихы аңыз-әңгімелер айтылған. Сондықтан да еңбектің
бұл ... ... ... ... ... ... ... автор өзі көрген ... ... ... Сондықтан да бұл мәліметтер өте құнды. Негізінен бұл еңбектегі
оқиға уақыттары ... ... ... сондықтан да олардың
кейбіреулері күмән туғызады. Дегенмен «Тарихи Рашиди» Қазақ ... ... күн ... ... құндылығын жоғалтпай, тарих, сонымен қатар деректану
ғылымдарында да зерттеушілердің назарын әлі де аударып келеді.
Диплом тақырыбының ... ... ... ... ... дейінгі зерттелуіне келетін болсақ. Алғаш рет Қазақ хандығының
құрылуы жөнінде зерттеген ХІХ ғасырдың орыс шығыстанушысы В.В. ... ... ... о ... ... и ... ... бұл мәселе қозғалады. Автормен ғалымдар, зерттеушілер назарына
бірнеше шығыс деректерінен, Қ. Жалайырдың «Жами ат ... ... ад ... Бабырдың «Бабырнама», Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... ... ... ... Төрт томдық еңбегінің екінші бөлімінде
Қазақ хандығы тарихын рет-ретімен ... және де ... ... ... ... Ол ... пен Керейдің Әбілқайырдан бөлініп,
Моғолстан батысына орналасып, хандық құруын Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... жөнінде В. В. Вельяминов-
Зернов еңбегіне сүйенетін болды. Осыған байланысты зерттеуші ... ... ... туралы мәліметтерді Дулатидің «Тарихи Рашиди» еңбегінің ... ... ... ... ... екі нұсқада 1456 жыл деген дата
жоқ, бірақ В. В. Вельяминов-Зернов «Бұл кезде Дешті-Қыпшақта Әбілхайыр ... ... ... ... «бұл кездегіден» соң жақша ішінде «860-
шамамен 1456 жыл» деп ... ... ... ... ... ... ... құрылу уақытында осы датаны қабылдайды [7].
В. В. Вельяминов-Зерновтың еңбегіндегі деректер, оның ... ... ... бөлінуі туралы материалдар қысқаша 1865 жылы Ресейде шыққан
әскери энциклопедиялық жинақта ... Бұл ... соң ... ... ... ... ... тарихнамасына берік орнығып,
зерттеушілердің барлығы В. В. Вельяминов-Зернов концепциясын ... ... ... В.В. ... Н.А. ... т.б. авторлар осы
негізгі тұжырымды қабылдап, жалғастырды. В.В. ... ... ... ... ... ... ... «Мұхаммед Шайбани хан» атты
энциклопедиялық мақалаларында осы ойды қалыптастырып, Қазақ ... ... 1456 жыл деп ... Бұл ... ... ... ... шығыс деректерін қолданғанымен құнды. Көптеген текстердің ... ... да ... ... бұл ... ... В.В. ... тұжырымдамасын
қайталайды, бірақ шығыс ... орыс ... ... этнографиялық деректер негізінде түркі халықтарының этникалық
құрамы туралы мәселелерін қамтиды.
В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбегіне дейін 1832 жылы А.И. ... ... или ... орд и степей» атты еңбегі
жарияланды. Еңбекте Қазақ хандығының құрылу мәселелері ... ... Н.М. ... 1821 жылы ... ... ... государства
Российского» атты еңбегінде Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы қатынастарына
тоқталады[8].
Белгілі қазақ ғалымы Ш.Ш. ... ... мен ... ... ... ... Ол ХVI ... Қазақ және Ноғай
мемлекеттерінің саяси қатынастары туралы тарихи мәліметтерді зерттеді.
Керей мен ... ... ... этникалық себепке ру-тайпа
арасындағы жанжалдар туралы алғаш рет ХХ ... ... Ш. ... ... ... ... ... арғын биі Ақжол биді
өлтіруітуралы тарихи әңгімеде тайпааралық ... ... хан ... ... ... ... Тартыстың биде өлтірген Қобыланды
батыр жағына қарай ... ... ... ... жақ ... ... бірге Әбілқайыр ханнан бөлініп, көшіп кетеді.
Төңкеріске дейінгі кезеңде зерттеушілер шығыс авторларының еңбектері
негізінде жазылды. Жоғарыда келтірілген ... мен ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасынан
бастау алды.
Мәселеге қатысты ... ... ... ХХ ғасырдың 20-
жылдарынан бастап А.П. Чулошников, М. Тынышпаев өздерінің жаңаша ... Осы ... ... ... ... ... ... бірқатар жұмыстар шықты. Солардың ішінде әсіресе, ... ... Ол ... ... қалыптасуын өзбек ұлысының ыдырауымен
және Керей мен ... ... ... халықтың көшуімен
байланыстырады. Кейін оларға көптеп жаңа тайпалық топтар келіп қосылад. ... ... ... ... одақ өзбек ұлысынан ... ... ... ... ... ... ... күші болды»[10].
Сонымен қатар автор Қазақ хандығының құрылу уақытын 1455/56 ... ... ... 1925 жылы ... ... көрген «Материалы к истории
киргиз-казахского народа» атты еңбегімен Қазақ ... ... ... ... ... 1) ... рет ... өз еңбегінде
мәселені Қазақ хандығы құрылуы деп ... 2) ... ... ... ... ыдырауымен байланыстырды; 3) Керей мен Жәнібек соңынан ру-
тайпалар олардың бірден, кездейсоқ ерген жоқ, кем ... ... ... бойы ... ... топтасты; 4) Қазақ хандығының құрылу уақытында
1456 жылды ұстанады[11].
Сонымен жоғары көрсетілген авторлар өз еңбектерінде 1456 жылы ... ... ... ... ... ... және ... хандығының
құрылған жылы деп көрсетеді.
Қазақ хандығы тарихы ХХ ғасырдың 30-40 жылдары С.Д. Асфендияров, М.
Вяткин еңбектерінде көрініс ... 1934 жылы ... ... ... ... ... бойынша тарих маркстік-лениндік тұрғыда жазылатын болды.
Осы уақытта жарық ... С.Д. ... ... ... ... да ... ... ерекшеленбеді.
Шығыстанушы М. Вяткин жеке мақалаларында, «Очерки по истории
Казахской ССР» ... ... ... құрылу мәселесін қарастырды,
жалпы қазақ тарихын ерте ... ХІХ ... ... дейін
зерттеді[12]. Автор Керей мен Жәнібектің бөліну себептерін анықтауда,
басты ... ... ... ... деп ... ... қатар М.
Вяткиннің 1941 жылы ... ... ... «К ... ... ... ханства» атты мақаласы шықты.
ХХ ғасырдың ортасынан ... ... ... ... ... В.Ф. ... С.К. ... В.П. Юдин, К.А.
Пищулина, Т.И. Сұлтанов зерттеушілердің еңбегі ... ... бұл ... кәсіпқой тарихшылар, профессорлар
айналыса ... ... ... тарихын соғыстан кейінгі ... орны ... ... ... ... ... тілін
меңгерген мамандар мәселе төңірегінде еңбек ете бастарды. Екіншіден, осы
кезеңде мәселеге қатысты дерек ... ... ... ... А.А. ... В.Ф. ... С.К. Ибрагимов сияқты
ғалымдар қарастырып өтеді.
А.А. Семенов «К вопросу о происхождении и ... ... ... атты мақаласында Керей мен Жәнібектің бөліну мәселесіне байланысты
деректерді зерттей келе, ... ... ... ... ... ... көп қатардағы оқиға болды және көшу халықтың аз
бөлігін қамтыды»[13]. Автордың бұл ... ... мен ... ... ... ішкі тартыстары күшейіп және Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... далада кең тараған наразылықтары болып
табылады деп ... ... ... ... С.К. ... болды. Ол орта
кезеңінен аса маңызды мәлімет беретін деректердің алдыңғы ... ... ... ... «Тарих-и Абулхаир-хани» атты шығармасын жатқызады.
Дерекке сүйене ... ... сол ... ... ... рулардың саяси өмірінде ешқандай әсері болмағандығына баса назар
аударады. ... ... ... ... еліміздің территориясын
мекендеген ру-тайпалардың өмірінен кең ... ... ... ... пен ... ... ... дұшпаны, не болмаса олардың
көшуі жайында ештеңе ... ... С.К. ... хандықтың
толық, дербес құрылған уақытын ХVІ ғасырдың 30-40 жылдарына ... ... ... бөлініп, жаңа Қазақ хандығы деп аталатын жеке ... ... ... деп ... ... 1950 жылы «К ... об этногенезе казахского народа»
мақаласында өзбек хандығының бір бөлігінің Орта Азияға ... ... ... ... ХVІ ... мемлекеттің пайда болуын
байланыстырды. Алғашында қазақ иеліктері ғана пайда ... оның ... ... ... ... асты деп есептеді.
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарындағы ғалымдардың арасында Қазақ хандығының
тарихына байланысты өзгеше пікірлер ... ... Бұл ... ... В.П. ... К.А. Пищулина, К.И. Петров, Б.А. Ахмедов,
Т.И. Сұлтанов ... ... ... ... ... көрсетілген
авторларда қарағанда басқа датаны көрсетті.
Белгілі зерттеуші В.П. Юдин ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен бұл саяси жағдайға ғалым
үлкен мән береді, себебі ... мен ... ... ғана ... сөзіне
этникалық мазмұн береді. Көшу мәнін тым асыруға болмайды деп жазады ... ... ... ... бағалай білу керек, ... ... ... ... зор, «қазақ» деген атауға ие болды[15]. ... ... ... ... к истории Золотой Орды» атты
еңбегінің қайта бастырылып шығуына В.П. Юдин де ат салысты. Ғалым хандықтың
құрылу уақытын 1465-66 ... деп ... ... ... ... ... өз ... көшудің
себептерін К.А. Пищулина мен Т.И. ... ... ... ... пікірінше, Керей мен Жәнібек сұлтандардың ... ... ... ... тап ... ... ... оқиғалардың маңызды
бірі болған[16]. ... ... ... негізіне шаруашылық,
әлеуметтік, саяси дамуларды жатқыза ... көшу ... тап ... ... ... ... ... құрылымына қатысты мынадай
мәлімет берілген: «Қазақ хандығы ХVII ғасырға дейін ... ... ... ... билігі ықпалының аумағы қазақтардың этникалық
аумағымен сәйкес келмесе де, ал ... ... ... соғыс
кезіндегі табыстары мен сыртқы жағдайларға байланысты жиі өзгеріп отырса
да, ең басты билеушінің қол астында ... оның ... ... б.б.]. К.А. Пищулина да В.П. Юдин ... 1465-66 ... ... Т.И. Сұлтанов өзінің алғашқы мақалаларында Қазақ
хандығының құрылуы мәселесіне ... ... ... ... жылына
мүлдем өзге датаны 1470 жылды ұсынады. Себебі, Қазақ хандығының қалыптасуы
күрделі ... ... ... ... ... 1) (1459 жыл) ... ... Әбілқайырдан бөлінуі; Ұрыс хан мен Моғолстандағы Шағатайлықтар
арасындағы ... 2) ... 1468 жыл) ... мен ... ... ... жоғарғы билікті алуы деп көрсетеді.
Сұлтандардың оралу Әбілқайыр өлгеннен кейін орын ... хан тағы ... ... Күрестер нәтижесінде елдегі билік ... ... хан ... ... ... деректерді талдау барысында бұл жағдай
875/1470 жылы болды[17].
Кеңестік кезеңде жарық көрген еңбектерде ... ... ... ... баяндалып, көп ғалымдар, зерттеушілер көңіл бөлсе де, өкінішке
орай, кейбір туындыларда таптық ... ... ... Сол ... ... ... жазылды десек болады.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғаннан ... ... ХХ ... ... ... ... ... алуы Қазақстандағы қоғамдық қатынастарымен қатар қоғамдық
ғылымдағы да өзгерістермен ... ... ... жаңа ... ... Енді ... ... мәселелерді таптық тұрғыда емес, ұлттық мүдде тұрғысынан қарастыруға
мүмкіндік туды.
Қазақ хандығы ... ... ... күні бүгінге дейін арта
түсуде. Қазіргі кезеңде бұл мәселе Ә. ... С. ... ... Б. ... Т. ... Б. ... ... тарихшылардың
назарынан түспей жүр.
90-жылдардың басында орын өзекті мәселелер - Қазақ хандығы ... ... ... ... Және де Қазақ хандығы сипаты жағынан
қандай мемлекет? Міне осы сауалдар төңірегінде қазіргі кезде ... ... ... мәселе бойынша Отандық тарих ... ... ... Қазіргі күнде Қазақ хандығының құрылған жылын көрсететін
бірнеше болжам-пікірлер бар. Оларға; 1428, 1445, 1456, 1458, 1465-66 ... ... ... жиі ... ... ... үш дата[7. 4-б.].
Тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Б.Б. Кәрібаев хандықтың құрылу
уақытына 1458 ... ... ... ... ... ... ... ауызша деректер хандықтың 1458 жылы көктем айында құрылғандығын
көрсетеді, ХV ... ... ... Мауреннахрдағы,
Моғолстандағы саяси процесстерді талдау-Қазақ хандығы құрылған жылын 1458
жылға әкеледі. Яғни, 1458 жылы ... мен ... ... ... ... ... хандығының құрылу процесі ... 1470/71 ... хан ... билікті толық өз қолына алуымен Қазақ
хандығының құрылу процесі ... деп ... ... ... ... ... ... этникалық алғышарттарына көңіл аударады.
Оның пікірінше, моңғол жаулаушылығынан туындаған оқиғалардың Қазақстандағы
жергілікті этникалық құрамға біршама өзгеріс әкелгенін және ол ... ... ... ... ... Этникалық құрамдағы сандық
өзгерістер ХІV-ХV ғғ. оқиғалар ... ... ... ... ... ... этностық даму бағытымен жүрді[19].
Қазақ хандығының құрылу тарихына ... ... ... да ... ... ... ... көзі болды. Археолог М. Елеуов жиырма
жылдан астам уақыт Шу, ... Сыр ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізді. Осы өңірлерге қатысты
тарихи аңыз-әңгімелерді ел аузынан жинаумен айналысты. ... ... ... ... мен ... ... ... екі аңыз бар. Осы
екі аңыз Қазақ хандығының ... ... ... ... береді. Бірінші
аңыз бойынша Керей мен Жәнібек Мойнқұмға тышқан жылы, қара ... ... ... ... ... да қара ... деп беріледі. Б.Б.
Кәрібаевтің талдауынша деректерде үш ... жылы ... 1469-70, ... 1445-46 ... ... ... Н. Атығаев «хандықтың құрылу уақыты 1462-
1466 жылдар арасымен белгілеуге болады. Тарихи деректерде ... ... ... ... ... ... ... бар. Ол түріктің … Мырза
Мұхаммед Хайдардың «Тарих-и Рашиди» шығармасы. Онда қазақ ... ... ... ... 870 ... ... ... жыл санау бойынша
1465 жылдың 24 тамызында басталып, 1466 ... 11 ... ... ... ... ... да ... құрылу датасына қатысты түрлі
пікірлерді ұстануда, мысалы, Ә. Хасенов- 1445 жыл, кейін ... ... ... ... С. Жолдасбеков - 1465-66 жыл, З. Қинаятұлы - ... ... ... ... ... Б.Б. Кәрібаев екі кезеңге бөліп
қарайды[20]. Бірінші кезеңге 1458-1469 жылдар аралығы: 1) ... ... ... ... мен Жәнібекке келіп қосылуы; халық санының көбейе
түсуі; 1469 жылға дейін хандық халқы 200 мыңға жетті; 2) 1462 жылы ... ... ... ... ханның таққа келуі. Бұл кезең Әбілқайыр ханның
қайтыс болуымен аяқталып, екінші кезең басталады. 1472-73 ... ... ... ... ... ... ... хандығының билігінің
орнауы сияқты оқиғалар екінші кезеңде орын алды.
Жоғарыда көрсетілген мәселелердің ... ... ... сипатына
қатысты тарихшылардың пікірлері де әр түрлі. Мысалы, «Қазақ ... ... ... ... ... туралы не білеміз?» атты
дөңгелек үстелде осы мәселе талқыланған болатын[21]. Осы отырысқа қатысқан
кейбір тарихшылардың ... ... жөн. О. ... пікірінше, Қазақ
хандығы сипаты жағынан демократиялық басқару ... ... ... ... табылады. З. Қинаятұлы : «…Хандықты ұлұғ хан,
жүздерді кіші хандар, ... ... ... ... ... ... ... ие болды. Елдің шекарасы болды, әр ... ... ... ... міндетті болды, шет елдермен жан-жақты қарым-
қатынастар жасады, таңба-мөр ұстады, жарлық хаттар ... ... Заң ... ... ... қызмет істеді. Осының бәрі Қазақ
хандығы мемлекет ... ... ... жүйе екендігінкөрсетеді.» Т.
Омарбеков авторитарлық - аристократиялық мемлекет болды деген көзқарасты
құптайтынын айтты. Б.Б. ... ... ... сипаттады, « біріншіден,
XV ғасыр ортасында жеке халық ретінде қалыптасып, тарих мінберіне ... ... төл ... ... да бұл ... ... хандығының
ұлттық, халықтық сипаты көрінеді. Екіншіден, …ғылыми тілде патриархалдық
және феодалдық сипаттағы ... ... ... Ал ... уақыт жағынан алып қарасақ, онда ол кейінгі ортағасырлық ... ... ... хандығына бір орталыққа бағынған, біршама күшті хандық
билігі қалыптасқан ортағасырлық ... ... ... ... ... хандығы құрамындағы алғашқы ру-тайпалар туралы
сұрақ қозғалды. Б.Б. ... бұл ... әлі де ... ... жеткен жоқ
деп есептеді, ал Т. Омарбеков ... ... ... ... ... ... Дешті-Қыпшақтағы көрнекті тайпалар қатарынан ... ... ... ... ... ... қазақ халқын құрауға белсенді
ат салысқан деп мәлімдеді. О. ... ... мен ... сұлтандармен
көшіп келген «қазақ» деп аталатын ру-тайпалар Жетісу өлкесіндегі Жалайыр,
Қаңлы, ... ... ... ... ... ... ... бірігудің
негізгі ұйытқысы үйсін, қаңлы, дулат, жалайыр тайпалары болды». ... ... ... ... ... ... өте күрделі құбылыс
және де түрлі сауалдарға қатысты тарихшылардың пікірлері түрлі. ... ... ... ... мемлекет деген
басым[21. 19-25бб.].
Ресей империясының қазақ жерінде жүргізген ... ... ... саясатына байланысты жергілікті халықтың тарихын зерттеу басты
мақсаттардың бірі болды. Қазақстан тарихын орыс ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырда
Отанымыздың ... ... ... Осы кезеңнен бастап Қазақ
хандығының мәселесі алғаш рет қозғалды. Бұл кезде хандық тарихы ... ... ... ... ... ... Дулатидің «Тарих-и Рашиди»
еңбегіне сүйене отырып жазылды. Бұл кезеңде В.В. ... пен ... ... ... ... құрылды деген тұжырымы үстем
алып, болашақта біршама зерттеушілер хандықтың құрылуында осы ... ... ... ... ... ... ... басқа да мәслелер
қазақ ұлтының пайдасына не ағартушылық бағытта ... ... ... ... ... ... зерттелді.
ХІХ ғасырдан баста, ХХ басына дейін Қазақ хандығы ... ... ... мәселелер щеңберінде қарастырылды деуге
болады.
Бірақ В.В. Вельяминов-Зернов еңбегінде әлі ... ... ... ... Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінің орын алуы
сол кезеңде мәз ... ... деп ... ... мәселесінің кеңестік заманда зерттелуі ХХ ... ... ... ... Бұл ... ... қатар қазақ тарихшылары ат салыса ... ... ... Кең ... зерттеле бастаса да, кейбір авторлардың
еңбектерінде сол кезең идеологиясы байқалды.
Еліміз Тәуелсіздік алғалы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар сол бағытты дамытуда еңбек етуде.
Қазақ хандығы ... ... ... ... тарихшылары
Төңкеріске дейінгі және Кеңестік кезеңдер зерттеушілеріне ... ... орны мен ... ... ... және ... баға береді. Және
де оның мемлекеттілік ... ... ... ... ... ... ... болғандығын, оның ұлттық сипатта,
бір орталыққа бағынғандығын Тәуелсіз кезең ... ... егер ... көрсетілген мәселелерге қатысты үш кезеңдегі
тарихшылардың ой-пікірлеріне тоқтасақ, Қазақ ... ... өте ... ... ... екніне көзіміз жетеді.
Ең алдымен, хандықтың құрылу уақыты туралы мәселеде ... ... ... ... ... 3 тобы орын ... топ - Шу мен ... өңіріне Керей мен Жәнібектің көшіп ... ... ... ... роль ... Осы оқиға 1455/56 жылы
болды деп есептейтін ғалымдар тобы;
ІІ топ - 1465/66 жылы ... ... Ақ ... ... ... ... ... тарихшылар тобы;
ІІІ топ - Қазақ хандығыеың құрылуында ... ... ... 1470 ... ұстанушы ғалымдар тобы.
Яғни, хандықтың құрылған жылын анықтауда зерттеушілер бір ауызды
емес. Әлі күнге дейін әр ... әр ... ... өзінще болжам және
тұжырым жасауда. Бұл сауалдың шешілмеуі Қазақ хандығының ... ... ... ... сауал, мемлекеттік сипаты жағынан қандай деген сұрақта
Тәуелсіз кезеңдегі «тарихшылар ... ... ... ... ... ... ... авторитарны-аристократиялық мемлекет деп
зануды ұсынған көзқарастар үстемдік алуда. Бәлкім, осыны қабылдағанымыз жөн
болар»[21. 25-б.] ... ... бір ... ... ... ... ... болған мемлекет екеніне көз жеткіземіз.
Сондықтан да Қазақ хандығы туралы мәселе толық зерттелмей, ғалымдар
ортақ пікірге келе алмай жүр. ... ... үшін не ... ... ... З.
Қинаятұлы жоғарыда айтылған дөңгелек үстелде ... ... ... ... ... керек және де қазақ тарихшыларының
өзіндік ізденсі қажет деп ойлайтынын айтты. О. Мұхатованың ... ... шешу ... «ең алдымен бұрын-соңды ғылыми айналымға түспеген
деректерді іздеп тауып, талдап, олардың ... ... ... ... ... ... тың ... жазылуы тиіс. Жекелеген тарихи
тұлғалардың мемлекеттікті нығайту мен ... ... ашып ... Бір ғана Қазақ хандығының тарихына байланысты көптомдық ... ... ... өткенін әлем тарихының құрамдас бөлігі деп
жүрміз, ендеше, ... ... ... ... ... ұялатын ештеңесі
жоқ тарих ретінде дүниежүзіне жайып салуымыз керек»[21. 22-б.] Бұл айтылған
талаптарды орындау үшін Тәуелсіздік туы желбірегеннен кейін ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Диплом жұмысымның мақсаты Қазақ хандығының құрылу тарихы мен оған ... ... ... ... Осы ... жету барысында
төмендегідей міндеттер қойылды:
- XV ... ... ... ... Моғолстан
мемлекеттеріндегі саяси оқиғаларға назар аудару;
- Қазақ хандығының құрылуының барысы мен кезеңдерін қарастыру;
- Керей мен Жәнібектің көшу себептерін ... ... ... ... ... ... жұмысының теориялық-методологиялық негізі. ... ... ... ... ... барысында қалыптасқан ... ... ... ... ... жаңаша тарихи ойлау
тұжырымдарының бірлігі құрайды. Диплом жұмысында ... ... сол ... тарихи жағдайын зерттеуді мақсат ету және ... мен ... ... ... тығыз байланыста қарастыруға
бағытталған тарихилық ... ... ... ... ... ... кезеңде жасалынған түжырымдарға қарағанда ... ... ... ... ... ... хронологиялық-территориялық шеңбері. Диплом
жұмысын жазу барысында ХІV ғасырдан XV ғасырдың ортасына ... ... ... ... ... XV ... ... XV ғасырдың
аяғына дейінгі Дешті Қыпшақ, ... ... және ... ... ... ... ... Әсіресе, XV ғасырдың 50-70 –ші
жылдарындағы оқиғалар ... ... ... ... ... үш тарау, қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Диплом ... ... ... және ... XV ... ... ... құрылуына дейінгі саяси мәселелер, сонымен қатар этникалық
алғышарттар қарастырылады.
1 ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОҒАН КӨРШІЛЕС АУМАҚТАРДАҒЫ
ЭТНОСАЯСИ ҮРДІСТЕР
Дешті-Қыпшақ ... ... ... ... процестер,
өзгерістер, дамулар Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары болды. Яғни
тек қана саяси мәселелер негізінде емес, ... ... ... мен ... ... ... Шу бойына көшіп келулерінің және ру-тайпа
басшыларының олардың соңынан ... ... ... ... бар.
Монғолдар жаулап алғаннан кейінгі жергілікті этникалық дамуда болған
процесстерді ерекшелігіне қарай екі дәуірге бөліп қарастырылады, ... яғни ... ... ... кезеңі; ХІV-XV ғасырлар
арасындағы, яғни монғол дәуірінен кейінгі кезеңдердегі этникалық өзгерістер
немесе монғолдардың қыпшақтану ... ... ... ... ... ХІІІ ғасыр басындағы
Шыңғыс ханның жаулап алу ... орын ... ... алу ... ... жүйе бойынша билік басына ... ... ... ... ... жаңа ... келді. ХІІІ ғасырда монғол шапқыншылығы
Дешті-Қыпшақтың саяси даму тарихын ... де, ... ... толық
өзгертпеді. Бұл дипломдық жұмысымның жазылуы барысында дәлелденіп жатар.
Жұмахан Арыновтың ортағасырлық ... және ... ... ... отырып тұжырымдауынша, ХІІІ ғасырда Орта ... ... ... ... хан мен оның ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпалар найман, керей, жалайыр,
меркіт, барлас, қоралас, қият сияқты ... ... ... ... ... Б.Б. ... ХІІІ-ХV ғасырларда монғол ру-
тайпалары келгеннен кейінгі этникалық процесстердің дамуына ... ... ... атап ... 1. Монғол жаулаушылығынан
туындаған ... ... ... ... ... кері ... ... жаулаушылығы мен одан кейінгі қалыптасқан тарихи жағдайдың
жергілікті этникалық ... ... ... 3. ... ... түркіленуі немесе қыпшақтануы; 4. Жергілікті ... ... ... ... ... ... жетуі[19. 27-
б.]Осы факторларды талдай отырып, оның хандықтың құрылуының ... ... ... ... көреміз.
Сонымен қатар тарихшы, зерттеуші Б. Кәрібаев монғол жаулаушылығы
нәтижесінде пайда болған жергілікті этникалық құрамдағы ... ... ... 1. ... ... ... ... жылдар
аралығында Қазақстанның әр аймағына Монғолия ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының жекелеген топтары
қоныс аударды[22]. Сонымен қатар ... алу ... ... ... ... ... қоңырат сияқты этникалық топтар келді.
Бұл аталған тайпалар қазақ этносының ... ... роль ... ... ... бір ... монғолдардың ығыстыруымен Солтүстік
қазақстан мен Батыс Сібірге көшуге мәжбүр болды[23]; 3. ... хан ... ... ұлы Жошыға бере отырып, оған 4 мыңдық монғол ... ... ... Дешті-Қыпшақ тұрғындары монғол әскерлерінің
қатарын толтырып, жасаған жорықтарына қосыла отырып, көбісі бағындырылған
аймақтарда қалып қойып ... ... ... ... ... жаулауының тигізген кері әсерін
мынадай оқиғалармен көрсетуге ... а) ... ... ... халықтың
тұрғылықты жерлерінен, мекендерінен айырылып, басқа жерлерге қоныс аударуы;
ә) жаулап алушылардың ең жақсы жайылымды және құнарлы ... ... ... ... жерлерге орын ауыстыруға мәжбүрлеуі; б)
жаңа ұлыстардың құрылуы негізінде ... ... ... этникалық
құрылымды өзгеріске ұшыратып, жергілікті этностарды араластырып жіберді[19.
28-б].
Бұл өзгерістерге қарамастан жаңа ... ... ... ... ... ... ... этникалық өзгерістердегі назар аударарлық
ерекше фактор- монғол этникалық топтардың ... ... ... ... ... ... ... жүргізген билік жүйесі
туралы екі ағым қалыптасты. ХІІІ ғасырдың 50-шы ... ... ... ... ... ... ... екінші ағым, яғни жергілікті
халықпен жақындасу, олармен қарым-қатынасты ретке келтіру орын ... ... - ... ... ... топтарымен жақындасып, олардың
идеологиясы мен мәдени дәстүрлерін қабылдау[24].
ХІІІ-ХV ғасырлар аралығында хандық билік пен ... ... ... өмірдегі орны мен олардың қарым-қатынастары бірнеше даму
сатысынан өтті, оларды былайша бөлуге болды: 1) ХІІІ ғасыр басы-ХІІІ ... ... бұл ... ... биліктің жеке билігі және жергілікті этникалық
топтардың билікке тартылмауымен анықталады; 2) ХІІІ ... ІІ ... І ... ... ... ... ... тарту; 3) ХІV ғасыр
ортасынан - ХV ғасыр басына дейінгі кезең, жергілікті этникалық күштердің
билікке белсенді араласуы ( Қият ... ... Әмір ... әмір ... ... ... ); 4) ХV ... басына бастап жеке ... ... ... ... ... бастауы[25].
ХІІІ ғасырдың ІІ жартысында бұзылған шарушылықтардың қалпына келуі,
экономикалық байланыстардың реттелуі, сауда жолдарының тұрақты жұмыс ... ... ... ... де ... ... қоймады. Бірте-бірте
монғолдар жергілікті этностың тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдай ... ... ... даму жолына түседі. Ең алдымен қарапайым монғолдық
компоненттер өзгеріске түсті. Жат елді адамдарқыпшақ ... ... ... қабылдайды. Яки әлеуметтік жүйеде төменнен жоғары қарай
жүрді. Қарапайым монғолдар Дешті-Қыпшақтың қарапайым тұрғындарына, нойандар
әмірлерге не ... ... ... айналды. Бұл процесс ХІV
ғасырдың І жартысында ... ... ... ... Араб ... ... бұл ... туралы былай деген болатын:
«Ертеректе бұл ... ... ... ... ... ... ... және туыстасты, сөйтіп қыпшақ жерл олардың табиғи және нәсілдік
қасиеттерінен асып түсті. ... олар ... бір ру ... ... ... ... қатар монғолдардың қыпшақтануын Алтын ... Ақ ... ... ... ... ... іс-әрекеттерінен көре
аламыз, мысалы, Берке ханның мұсылманшылдығы мен ... ... ... Ақ Ордадағы Ерзен ханның исламға көп қолдау көрсетуі, Моғолстандағы
Тоғылық ... ... ... қабылдауы сияқты құбылыстар[27]. Бұл жазба
деректердегі монғол билеуші топтың ... ... ... ... ... ... ... туралы баяндаулардан ... ... ... кезі ХІV ... І ... яғни ... аяқталғандығын және жаңа кезеңнің басталғандығын көрсетеді[19.
26.-б.].
Жергілікті халықтың мәдениеті негізінде этникалық процесс ... дами ... ... ... ... басқару жүйесіне тарала қоймай,
сонымен үстемдікке жетті. Екі этноста болған мұрагерлік жолмен ... ... ... ... С.М. Ақынжанов өз ... ... ... ... тән хандық билік ұлына
емес, аға-інісіне немесе немере туысқа көшіп отырған деп ... ... ... ... ... қыпшақ қоғамы ертефеодалдық
мемлекеттік құрылым сатысында болды. Оның ... ... ... ... ... түріндегі қоғамның әлеуметтік ұйымдасуының ... көп ... еді, ... ... ... және ... бағыну
сатылары қауымдық-рулық бөлініс принципі, яғни тайпалардың ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр
мемлекеттік билікті мұралануда көрінген. Қазақ халқының дәстүрінде әлі де
сақталған, яғни әкеден ... ... ... қарай әкенің інілеріне
немесе туыстарына көрсетіледі. Ал ... ... ... ... хандық билік атадан әкеге, әкеден балаға тікелей ... ... ... ... ғасырларда Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан
мемлекеттеріндегі билеген әулеттердің ... ... ... ... ... монғолдық нұсқасы ХІV ғасырдың ортасына дейін
өмір сүріп келді, ХІV ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... ІІ ... ... Ордадағы билік үшін күрестер,
Моғолстандағы ХІV ғасырдың 70-90 жылдарындағы оқиғалар мысал ... ... ... ... ... ... топтардан шыққан күштерге
арқа сүйей бастады. Оған қоса жергілікті ... ... ... ... ... өз ... ала бастайды. Оған мысал Мауреннахрдағы Ақсақ
Темір, Ноғай Ордасындағы Едіге ұрпақтарының ... ХV ... ... ... хандығында билікті мұралануда-әкеден ініге немесе туысқа,
яғни қыпшақтық дәстүр орнағанын көреміз. Хандық ... ... ... ... ... ... ұзақ ... сұлтан атағын иемденген,
жергілікті халықтың барлық ... ... ... ішінде қыпшақтың
мұрагерлену дәстүрін де ... ... ... сіңірген Шыңғыс
ұрпақтары. Сондай сұлтандардың бірі, әрине, ... ... ... салуны
Керей мен Жәнібек сұлтандар. Бұл да Қазақ хандығының ... ... ... ... аталғандай монғол шапқыншылығының сандық және ... ... ... ... ... тиді. Соған байланысты сандық
сипаттағы теріс әсеріне келетін болсақ, ... ... алу ... ... бұл туралы араб тарихшысы Ибн әл-Асир жылнамасында былай
дейді:
«…олар ешкімді аямады, әйел ... ер ... ... ... ... жүкті әйелдерді де, ұрықтағы сәбилердің де ... ... ... мен ... тұтқынға түсуі;
үшіншіден, қыз-келіншектерін алып кету сияқты үлкен-үлкен залалдар шекті.
Сапалық ... ... ... ... шашырап орналасуы
қыпшақтану процессіне, яғни жергілікті жерге сіңісіп кетуіне оң ... ... және ... әсерлер ХІV ғасырдың ортасында Дешті-Қыпшақ
аумағында ... ... ... ... ... жалпылама
атаудағы өзбек этно-қауымдастығының қалыптасуына әкелді.
Тағы бір этникалық себепке ... ... ... ... хандығында орын алған жан-жалдардың бірі Ш. Құдайбердіұлының ғылыми
айналымға енгізген Қарақыпшақ Қобыланды ... ... биі ... ... Осы ... әңгімеде тайпааралық ұрысқа Әбілқайыр хан және Керей
мен ... ... ... ... биді ... ... батыр
пайдасына шешілгеніне байланыстынаразы болған халық Керей мен Жәнібекпен
Әбілқайыр ханнан бөлініп, ... ... ... ... әрі ... ... ... Ақжол би атаған Дайыр қожа
тұлғасын әділ би деп рухани ... ... ... ... сұлтандарының
бидің азабын жазықсыз қалмауын көздеп, Әбілқайырдың Қобыландыны ... ... ... ел ... ... ... ... қазақтың көшкені
айтылады. Халықтың бұл орын алған жағдайға қарсы шыққанының себебі, ... ... ... бағалады, оны дінбасы, рухани өмірдің көсемі ... ... да ... ... ... басшысынан
айырылуы, қылмыскердің ханның өзінен қолдау тауып, айыпталмауы Керей мен
Жәнібектің соңынан еріп, Моғолстанға ... ... ... Бұл да ... ... ... және де ... даму процесстердің нәтижесі.
Айтылған оқиғаларды қорыта келе мынадай тұжырымдар ... ... ... ... ... ... яғни монғолдық
этникалық күштер жергілікті этносқа сандық жағынан әсерін тигізсе де, уақыт
өте келе жергілікті этникалық ... ... ... күштерді енгізіп,
қыпшақтандырды, және де монғолдық хандардың исламды қабылдауы және исламның
қорғаушысына айналуы этникалық дамудағы ... ... ... қатар монғол хандарының мұрагерлену дәстүрінің қыпшақтық нұсқасына
бас аударуы жергілікті этникалық күштердің толық жеңісі ... ... ... ... ... ... ... Жошы хан 1225 жылы Ақ Орда
мемлекетін құрғанда өзімен бірге 4000-дай монғол билеушілерін ала ... ... ... оның ... еткен қоғамына ешқандай өзгеріс
енгізген жоқ. Тек халықтың басына моңғол ұлыстық жүйесін ғана әкеп ... жер, ру, ... ... өз ... ... ... хандықтың құрылуында этникалық процесстермен ... ... ... ... көз ... ... ... тайралардың этникалық бастауын ең бері дегенде
Қыпшақ хандығы, Ақ Орда мемлекеті ... ... ... ... ... құрылған тұста Дешті-Қыпшақтағы ру-тайпалар ... ... ... арғын, найман, қыпшақ тәрізді ... ... ... ... ... ат салысты.
Осы тайпалардың ішінде Жәнібек пен Керейді қолдап, Моғолстанға келген
жалайыр, қоңырат, арғын, найман, қыпшақ. Біртіндеп Шу мен ... ... 200 ... ... алғашқы Қазақ хандығы осы тайпалардан тұрды деп
есептейді тарихшылар.
В. П. Юдиннің зерттеуінше, керейттер, қаңлылар, ... ... ... ал ... мен ... ... ... алшын, байұлы тайпа
одағына және жетіруға біріккен тайпалар алғашқы кезеңде «Көшпелі өзбектер»
мемлекеті құрамында ... ... ... М. ... ... өзбек ұлтын құраған
төмендегі қазақ-ру тайпалары айтылады: үйсіндер, жалайрлар, ... ... ... ... ... ... ... алшынның барлық рулары негізгі халқын құрады[21. 24-б.].
Сонымен қатар қазақ этногенезінің этникалық құрамының ... ... ... ... тайпа топтары қүрады. Сондықтан да қазақтардың ХV-ХVІ
ғасырлардағы этникалық тарихын ... ... ... ру-тайпалық
құрамын білген жөн. Т.И. Сұлтанов Масуд ибн ... ... ... ... еңбектегі ХV ғасырдың 30-60 жылдарындағы «көшпелі өзбектер»
құрамындағы ру-тайпалардың тізімін көрсетеді: барак, буркут, ... ... ... ... ... ... ... курлаут, кушчи, маңғыт,
масит, найман, таймас, тангут, тубай, туман, туман-минг, ұйғыр, ... ... ... чат ... ... ибн ... мәлімдеуінше, Әбілқайыр хан әскерінің қатарында
ойраттардың, маджарлар, қыпшақтардың жасақтары ... ... ... шығармаларынан бұл тізімге шункарлы, шадбаклы, тубатуман,
куйун, чубурган, алшын ... ... ... қазақ хандығының құрылуында ру-тайпалар маңызды роль атқарды.
М. Тынышпаев еңбегінде Қазақ хандығының құрылуын ... ... ... ... ... ... жаңа ... Қазан (1439
ж.), Қырым (1449 ж.), Шайбақ ұлыстары ... ... және ... ... ... ... ... Қазақ хандығы құрылды.
Осы хандықтардың құрылуы да ХV ғасырда Дешті-Қыпшақ, Жетісу мен Шығыс
Түркістан аймақтарындағы этникалық даму монғолдық ... ... ... этностардың дүниеге келгенін, монғолдардың ... ... ... да, ... ... ... жергілікті тайпалардың қоғамдық
қатынастары толығымен жеңіске жеткенін, жаңа ... ... ... мүддесін қорғай алтын саяси құрылымдардың пайда болғанын
көрсетеді. Ең бастысы, Шыңғыс хан мен оның ұрпақтары ... ... ... ... сипатқа ие болып, жаулап алушылар
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы халқының негізін өзбек ұлысының
тайпалары құрады, сондықтан да ХV ғасырдың І ... ... ішкі және ... ... өміріндегі өзгерістер мен этникалық
процесстер хандықтың құрылуына да қолайлы алғышарттар әкелді.
Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... басым
көпшілігінің көмегімен келе отырып, 1439-1440 жылдардағы Дешті-Қыпшақтағы
саяси ... ... ... ... ортақ саяси, ... ... ... ... ... хан ... аймақтар Әбілқайыр хандығының территоиясы есептеліп, сол
аймақтардағы ру-тайпалар «көшпелі өзбектер» атты ... ... ... ... еңбегінде өзбек-қазақ тайпалары құрамында 92 «өзбек»
тайпаларының кіргені туралы айтылған. Тарихшы зерттеуінде Сайф ад-дин бен
Дамулла Шах Аббас ... ... ... атты еңбегін келтіреді.
«Маджму ат-тауарих» - тарихи даталар және оқиғалар аңыздар мен қияли
әңгімелермен аралас берілген ... ... ... ... ... ... ХVІ ғасырда Ферғана маңында сайф ад-дин бен Ахсикенти
атты ... ... ... ... ... Дешті-Қыпшақтың 92 көшпелі тайпасы
болғандығы айтылады. Бұл сан Орта ... ... ... күшейген
кезіндегі Оралдан Индке дейінгі ... ... ... ... санын көрсетеді[34]. Одан басқа В.В. Бартольд «өзбек
тайпаларының 32 болғанын, ... 92, 1756 ... ... шыққан алғашқы
бұхарлық Мұхаммед-Рахим ханның таққа отыруы туралы әңгімеде әлі де ... ... ... 1781 жылы ... ... орыс агенті Бекчуринге
92 тайпа туралы айтқан» деп жазды. В.В. Бартольд 92 «өзбек ... ... 32 ... ... ыдырауынан» деп түсіндіреді[35].
Ал Т.И. Сұлтанов бұл мәселені анықтауда 32 ... ... ... ... екі ... ... кездесіп тұрмыз деп
түсіндіреді. Яғни тарихшы ... ... ... ... ... 92 тайпаға дәстүрлі бөлінуі ХVІІІ ғасырға дейін өмір сүрген
деп көрсетеді. Ахсикенти бізге жетпеген дерек көзіне сүйенгеніне қарап, ... ... ХVІ ... І жартысына дейін, немесе одан да ертерек пайда
болған. Ал Дешті-Қыпшақ ... 32 ... ... ... ... ... болған. Бірқатар ХІХ ғасыр авторларының еңбектерінде Орта
Азия өзбектерінің 32 тайпаға бөлінуі туралы ... бар. ... ... ... туралы қазақ аңыз-әңгімелерінде де ... ... ... не А. ... Г. ... ... авторлар 32 тайпа ... тек А. ... 32 ... ... тізімінің хиуалық нұсқасын
жариялады: «қоңырат, қыпшық, қытай, ... ... ... кулан, қият, аз,
таз, сайят, жегатай, ұйғыр, ... ... ... ... нагай, балғалы,
митен, жалайыр, кенегес, қаңлы, ичкили, багурлю, алшын, ашымайлы, қара-
құрсақ, биркунак, ... ... ... ... ... ... 92 тайпа тізімінің рет-
ретімен берілуі әр тайпаның Дешті-Қыпшақтағы ... ... ... та ... ... тайпа атауларының
орналасуын олардың сол кездегі қоғамда алатын орны мен ... ... ... ... ... Б.Б. ... Ахсикенти еңбегінде қазақ
халқының құрамына енген тайпалар ... ... ... ... ... ... ... тоғызыншы;
Қыпшақ- оныншы;
Қаңлы- жиырма сегізінші;
Керейт- қырықыншы;
Меркіт- қырық алтыншы;
Қоралас- қырық тоғызыншы;
Керей- елу алтыншы;
Тама- елу тоғызыншы;
Рамадан- алпысыншы;
Үйсін- алпыс бірінші;
Телеу- жетпіс бірінші;
Кердері- ... ... ... ... он алты ірі ... ... ... қазақ халқының
құрамында. Тізімдегі алты тайпа- Жалайыр, ... ... ... Найман,
Қыпшақ тайпалары 92 тайпаның ішіндегі бірінші ондықтағы тайпаларға жатады.
Яғни ХV ғасырдың І жартысында бұл тайпалар күллі Дешті-Қыпшақта сан ... ... ... жағынан да жоғары дәрежеде болды[33. 5-б.].
Әбілқайыр ханды, жалпы ... ... ... ... ... ... ... Отаршы, Тубай, Жат, Қытай, Кенегес, ... ... ... ... ... және де Найман, Өкіреш-Найман, Қоңырат
тайпаларының бір бөлігі. Осы ... ХІІІ ... І ... ... өмір ... Жошының бесінші ұлы Шибанға және оның ұрпақтарына
бағынып, соларды қолдады.
Ал Жалайыр, Арғын, ... ... ... ... секілді тайпалар,
яғни қазақ тайпалары Шибан әулетінің билігіне, Әбілқайыр ... ... аса ... ... бұл аталған тайпалар ханның бірде-бір саяси-
әскери әрекеттеріне ... ... Бұл ... ... Орда Ежен
ұлысында, кейін Ақ Орда хандығында бірнеше ғасыр бойы билік ... ... адал ... ... Саяси-экономикалық жағдайларға
байланысты бұл тайпалар «көшпелі ... ... ... деуге
болады, себебі, олар - Дешті-Қыпшақтың негізгі тайпалары, Барақ хан ... ... Орыс хан ... ... ... ролі ... ... алтын адам табылмады. Ал 1428 жылы Әбілқайыр хан хан боп ... ... мен ... жас ... Сондықтан да жоғарыда айтылған Жалайыр,
Арғын, Қыпшақ, Алшын, Найман, Қоңырат секілді тайпалар Дешті-Қыпшақтың жаңа
этноқауымдастығы- ... ... ... ... 92 ... ... айналды.
1428-1468 жылдары Әбілқайыр хан тұсында «көшпелі ... ... үш топ ... ... ... ... әулетінің билігін қолдаушы шибандықтар; үшіншісі- Ақ Орда хандарының
билігін қолдаған, «қазақ» атанған ... ... ... ... ... ... ... бөліктері, яғни ордаежендік немесе ақордалық
тайпалар деп атайды. Мұндай мәлімет Фазлаллах ибн ... ... ... ... атты ... ... үш ... жатқанын
жатқанын, алғашқылары- шибаниттер, екіншілері- қайраттылығымен және
білектілігімен ... ... ... ... Бұл тайпалардың
хандары бір-біріне озбырлықпен қарады, жерлеріне қол ... ... ... хандары болды: Шыңғыс хан ұрпақтарынан болған белгілі
және ұлы адамдар сұлтандар деп ... ал ... ... ... ... ... хан ... деп жазылған деректе[36].
Шибандықтар деп Шибан ұлысының құрамында ұзақ уақыт бойы ортақ этно,
саяси, рухани, ... ... өмір ... ... ... ... ... авторлар шибандықтар деп атаған тайпаларды
білеміз.
Маңғыттар деп аталатын тайпалар ХІV ... ... Еділ мен ... ... ... ... Едіге және оның ұрпақтары билік еткен
Маңғыт ұлысында болды. Бұл тайпалар да ұзақ ... бір ... ... ... ... ... ... тайпаның- маңғыт тайпасының атауымен
аталды. Шибандықтар мен ... ... және ... ... ... ... ... түркілік компоненттер
басым болды.
Ордаежендік немесе ақордалық ... ... ... ... тобы Жошы ... ... ұлы Орда Еженге берілген Ертістен батысқа
қарай Орталық Қазақстанға дейінгі жерлерде, оңтүстікте Сырдың орта ... ... өмір ... Осы ұлыста билеген әулетті ордаежендік деп
атады. Сондықтан да Орда Ежен ... ... ... ... ... ... деген атауға ие болды.
Ордаежендік тайпалардың шығу тегіне келсек, олардың жергілікті,
дештіқыпшақтық тайпалар екендігін көруге ... ... ... ... ... мен ... ... ғасырдың басына дейін Дешті-Қыпшақ даласында өмір сүргенін айтады[33.
6-б.].
Осы үшінші топтағы тайпалардың «көшпелі өзбектерден» ... ... ... алып ... 1449-1449 жылдары, яғни бөлінуге дейін
Әбілқайыр хандығының саяси жағдайына ... ... ... ... ... 1446 жылғы Әбілқайыр ханның Сыр бойындағы ... ... ... ... яғни бұл арқылы хан осы аймақтардағы
тайпаларға өз ... ... ... 1449 жылы Оқас би ... ... оның ... ... ханмен одақтасудан бас
тартуы, соған байланысты маңғыттардың Өзбек хандығынан бөлініп кетуі.
Неліктен ордежендік тайпалар мен ... ... хан ... ... себептермен түсіндіруге болады: 1) Шибан әулетінің
қысымшылығынан босанып, Ақ Орда ... ... ... ... ... келтіру; 2) Ордаежендік әулеттің көрнекті өкілдері ... ... ең ... ... ... ... Дешті-Қыпшақта келтіру
болды, яғни тайпалар мен әулеттің ... ... ... еді. Яғни
Әбілқайыр ханға қарсы күресуде бастаушы және қолдаушы пайда болды. Сөйтіп,
Керей мен ... ... ... ... ... ... қарсы
шығуларына хандықтағы бірнеше оқиғалар қолайлы әсер етті. Жоғарыда айтылып
кеткендей, маңғыт биі Оқастың қайтыс ... ... ... ... 1449 жылы Оқас би ... ... ... оның мұрагерлері Әбілқайыр
ханнан бөлініп кетеді. Бұл туралы тарихшы В.В. ... ... ... ... өзбек хандығынан бөлінуі 1440 жылдардың соңында Оқас би
қайтыс болғаннан кейін оның ұлдарының ... ... бас ... ... ... ... қарағанда басқа бір әлсіздеу Жошы ұрпағымен
саяси ... ... ... ... оның ұлдары жүзеге асырған
сияқты»[37]. Ал бұл жағдай, яғни ... ... кету ... ... Сонымен қатар бұл оқиға ордаежендік ... де ... ... жылы ... ... түбінде Үз-Темір тайшы бастаған
қалмақтардан жеңіліс табуы ханның жағдайына кері әсерін ... ... ... ... ... ... бірге бүкіл әулеттің атына
нұсқан келтірді. Және де өзбектердің билеушісі өзіне ... ... мен ... ... жаза ... ... ... мәліметтер
бар. ... ... ... ... ... бөлінуі қазақ этносының ... және ... ... ... ... ру-тайпалары этникалық негізі болған Қазақ
хандығының құрылуына әкелді.
Сонымен қазақ этносының ұйтқысы ордаежендік немесе ақордалық тайпалар
болды. Яғни ... ... ... барлық қазақ рулары мен тайпалары
Жетісуда алғаш рет бір мемлекетке біріктірілді.
Орта Азияның саяси ... ... ... пайда болуы
Чингизидтер есімдерімен, Жошы ... - ... ... ... туыс ... мен ... сұлтандардың аттарымен байланысты.
ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... этникалық құрылымымен қатар саяси құрылымы
да өзгеріске ұшырады. Енді хандық басқаруға негізделген ... ... ... келгенге дейін Қыпшақтар даласында биліктегі ... ... ... ... ... тайпалар ықпалы жойылып, оның
орнын жаңа әкімшілік жүйе және жаңа басқару жүйесі ... жаңа ... ... келді. Моңғолдар енгізген хандық билік ... ... ... ... ... қуаттырақ болды. Яғни
қыпшақтардың билік жүйесі ерте феодалдық қатынастарға негізделді. Ал Шыңғыс
хан енгізген хандық билік ... заң ... ... сот биліктерін
қамтыды. Сондықтан осындай билікті иемденген ханның билігі шексіз еді. Т.И.
Сұлтановтың еңбегінде ханның ... оның ... ... ... ... хан қоғамдық өмірдің барлық салаларын ... ... ... Ол заң ... оны өзгерте алады, ол біреуді өлім
жазасына кесе немесе оған рахымшылық бере алды, т.б.[33. 4-б.]. Бірақ ... ІІ ... ... ... ... ... араласа
бастады. Яғни Ру-тайпа басшылары өздеріне сай, ... ... ... ... шыңғыс ұрпақтарын таққа отырғызды. Жергілікті ру-тайпа
басшылары жаңа хан сайлаған кезде ... ... жас ... ... ... ... өз еркіндіктерін сақтап қалуға тырысты.
Мысалы, 16-17 ... ... хан ... осы ... сай ... ... 40 жылдық билігін екі кезеңге бөліп қарастырады. Бірінші
кезеңге хандықтың гүлденуі жатса, екінші кезеңге өзбектер ұлысының ыдырауы,
яғни осы ... ... ... ... ... ... Г. ... Т. И. Сұлтанов пікірінше, Қазақ хандығының құрылуы
1458 және 1462 жж. аралығындағы Өзбек ұлысы ... Орыс хан ... бір ... ... ... көшуі мен 1468 жылы Әбілқайыр хан
қайтыс болғаннан кейін «көшпелі өзбектер» ... ... ... ... ХV ... І жартысында орын алған Дешті-
Қыпшақ пен Моғолстанда, Мауреннахрда, ... ... мен ... Сібірде,
Алтын Орда мен Ноғай ... Иран мен ... ... саяси
жағдайлардың нәтижесі.
Хандықтың құрылу қарсаңында, яғни ХV ғасырдың 50 жылдарында Шығыс
Дешті-Қыпшақ жері саяси ... ... ... ... ... ал көп ... хандығы алып жатты. 1428 жылы өзбектер ұлысында Әбілхайыр хан билігін
құрып, феодалдық ... ... да, ... саяси дағдарыс
басталады, яғни хандықтың ... және ... ... ... бас ... мен ... ... болды. Әбілқайыр ханның
саяси билігіне қарсы болған Шейбан ұрпақтары- Сейтек хан, Ибақ хан, ... Орыс ... ... ... ... ұлы Орда ... ... мен Жәнібек сұлтандар және ХІV ғасырдың соңы мен ХV ... ... ... ... ... ... Едіге мырзаның ұрпақтары- Мұса, Жаңбыршы
және Аббас бектер. Мұса мен Жаңбыршы ... ... Оқас ... ал ... Оқас ... ... ... Бұл Шыңғыс ұрпақтарының қарсы
болуларының жек мақсаттары өз ұлыстарында дербес, ... ... ... құру еді. ... ... ... ... Дешті-
Қыпшақтағы билігін жою болды.
1457 жылы Әбілқайырдың Сығанақ түбінде ... ... ... ... ... бұл ... ... жанданды. Бұл жеңіліс
Әбілқайырдың беделін түсірді. Әсіресе, Керей мен Жәнібек ... ... ... ... 1457 жылы Әбілқайыр хандығында құлдырау кезеңі басталды.
Әбілқайыр хан ... ... ... тайшының қолына туған немересі
Сұлтан Махмұт сұлтанды ... ... ... ... ... Сығанақ
маңындағы елді мекендерді тонауға алып, Әбілқайырды өз шарттарына көндіріп,
алым-салық төлейтін болды. Шыңғыс хан ұрпағының қалмақтарға ... ... ... ... ... ... беделін аса түсіріп, олардың
Әбілқайырға қарсы күштерінің жандануына әкелді. Осындай саяси ... ... мен ... ... ... ... ... падишахы Үз-Темірмен шайқасы ... ... ... ... ... ... ұлылығы мен күштілігі Үз-Темір тайшы ... ... ... ... ... ... ... баһадүрлерін және әскер
басшыларын жинап, былай деді: «Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... батты. Жеңімпаз әскер жинап, кенеттен бас салу ... ... мен ... ... оның ... мәні бар деп ... күні жауынгерлері қару-жарақтарын жөнге келтіріп, хан ... ... да, ... қатындарымен жорыққа шықты. Шу өзенінің
жағасына жеткенде, бала-шағасын осы жерге ... ары ... ... Осыған байланысты Қазақ хандығы 1457 жылы пайда болды деп
айтуға болмайды. Қалмақтар келісімге келгенге дейін ... ... ... ... ... ... кейін қалмақ тайшысы
әскерлерімен Сайрам арқылы Шу ... бет ... ... ... ... ... Әбд-әл-латифтің ұлы
Мұхаммед Жөкінің 1449-1450 жылдары Әбілқайырға келуі туралы да ... ... оны ... қарсы алғаны жайлы айтады.
Мұхаммед Жөкі Әбу Сайд ... ... ... ... ... ... ... бірі- Рабиға-сұлтан бегім мен ... ... ... Ұлықбек сұлтанның балалары болатын. Кейін Әбу
Саид мырзаның Хорасанды, ... және ... да ... ... ... алу кезінде Мұхаммед Жөкі Әбілқайырдан ... ... ... ... 30 мыңдық әскер Мәуреннахрға жібереді. Осы
көмек арқасында Мұхаммед Жөкі ... пен ... ... ... жақындайды. Қала әкімінен Хорасандағы Әбу Сайд хабар алып,
әскерімен Мәуреннахрға беттейді. Әбу Сайд пен ... Жөкі ... ... Жөкі ... ... Хорасанның Ыхтиаралддин деген қамалына
тұтқынға жіберіледі. Бұл оқиға 860 жылы (1456 жыл) орын ... ... ... ... Әбу Сайд мырзаның Хорасанды алып, Шираздан ... ... және оның хан ... сай. Сонымен қатар Жүніс ханның Есен-
Бұға ханның иелігімен іргелес жерді ... 1457 жылы ... деп ... Бұл ... ... ... ... болған саяси оқиғалар.
Бұл да ... ... ... бір ... ... жылы ... мен Жәнібек «өзбектер» ұлысынан бөлініп, күз ... ... бет ... Күз айы деп ... ... М. Елеуұлының «Шу
өңірі: аңыз бен тарих» атты мақаласында Керей мен Жәнібектің көшуі туралы
екі аңыз ... ... ... ... ... ... жылы қара күзде
бір түмен елімен көшкен ағайынды Керей мен Жәнібек ... қыс ... ... ... екіншісінде «Қара күзде Сырдан қопарыла
көшкен қалың елді Керей мен ... ... ... ... ... ... Сонымен қазақ сұлтандары Моғолстанға көшіп келгенде Жүніс
ханның иелігі болған болатын.
Бұл кезде қазіргі Қазақстан территориясының ... ... ... және ... Қырғызстанды алып жатқан Моғолстанның ХV
ғасырдың ... ... ... ... емес еді. 1423-1462 жылдары
билік еткен Есен-Бұғаға туған ағасы Жүніс хан ... ... еді. ... ... ... жеңіліп, Жүніс хан Мәуреннахрға кеткен болатын. 50-
жылдары жоғарыда айтылған оқиға, яғни Әбу Сайд ... ... ... ... туған інісі Есен-Бұғаға қарсы пайдаланды. Жүніс ханның
соққысымен ... ... ... ... ... ... дербес
болулары ХV ғасырдың 50-жылдарында әрбір тайпа әмірі өз ... ... ... ... ... бытыраңқылыққа әкелді.
Бұл оқиғалармен қоса Моғолстанның жағдайын ... ... ... шабуылы да нашарлатты. Бір жағынан Есен-Бұға ... ... ... ... ... жағынан Моғолстандағы өз беделін сақтап
қалу үшін Мәуреннахрдағы ішкі дүрбелеңді пайданлана отырып, 1451 ... яғни ... Әбу Сайд ... ... Түркістан, Сайрам, Ташкент
аймақтарына тонаушылық жорықтар жасап ... ... ХV ... ... ... мен ... арасындағы саяси қарым-қатынас шиеленісті
жағдайда болды.
Ал Моғолстан мен Өзбек хандығының арасында қарым-қатынас туралы ... жоқ. ... ... мен ... ... Моғолстанға көшуі
Әбілқайыр мен Есен-Бұғаның арасында достық, ... ... ... Әбу Сайд ... Жүніс ханды Есен-Бұғаға пайдаланды? ХV
ғасырдың 50-жылдарында Әбу Сайд екі ... ... ... ұмтылған
Әзірбайжандағы Қара-Қоюнлы әулетімен және Мәуреннахрдың шығыс аймақтарына
тонаушылық жорықтар жасаған Есен-Бұғаға ... ... ... Әбу ... екі ... ... ... алуға ұмтылған Жахан шахқа қарсы бар
күшін жұмсап, ал ... ... ... ... ... ... ... ханды пайдаланды.
Осы саяси оқиғаға қатысты Махмұд ибн Уәлидің «Бахр ал-асрар ... ... ... былай делінген: «...Жошы ханның ұлы Тұқай-
Темірдің ұрпақтары, мысалы ... мен ... бір топ ... ... ... Сол кезде Моғолстанда Уәйіс ханның ұлы Есен-Бұға билік етті. Бұл
кезде Әбу Сайд мырза, Сұлтан Мұхаммад ұлы, ... ұлы, Әмір ... ... ... ханды шақыртты, оған қолдау көрсетіп, інісіне қарсы ... ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібектің
келуін халық үшін ... және ... деп ... ... ... қарсы алғаннан кейін Есен-Бұға мен Жүніс ханның ... ... ... ... ... бөлігін берді. Бұл аймақ Шу және ... ... ... пен Керей осы жерге тұрақтанғаннан кейін, ... ... ... ... ... ... паналады. Әбілқайыр ханның
өлімінен кейін Дешті-Қыпшақ аудандарында талас-тартыстар басталды, әсіресе
өзбек әскерлерінің көп бөлігі ... ... ... Моғолстанға
қоныстануының алғашқы кездерінде қалмақтарға жорықтар жасап, ... ... ... ... ... ... бұл халыққа қазақ
деген атау жармасты...»[32].
Осы ... ... Б.Б. ... ... тоқталсақ: а)
Жүніс ханның Шираздан келіп, моғолстанмен көршілес иелік алуы ... ... ... ... ... ... Ал Керей мен Жәнібектің
Моғолстанға келуі мен Жүніс ханның шекара маңына орналасуы арасында аз ғана
уақыт ... Егер де ... мен ... ... 2-3 жыл ... онда ... кім ... құрары белгісіз болар еді. ә) Керей
мен Жәнібектің Сығанақ түбіндегі ... ... 1457 жылы әлі де ... келмеген еді. Сондықтан да Жүніс осында иеліке ие ... ... жыл деп ... ... 1457 жылы Әбу Сайд ... Хорасанды алып,
Гератта сол жылы Жүніспен кездеседі. Екеуінің арасындағы келісім осы ... Осы ... сай Әбу Сайд ... ... ... Ферғананың
солтүстігіндегі Иетікент қаласын иқтаға береді. Ондағы ойы болашақта Есен-
Бұға ханның ... ... ... ... еді[42. 37-б.]. Оны жоғарыда
айтылып кеткен себептермен байланыстырамыз.
Сонымен қатар Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... ... ... ... ... «... ... арасындағы келісім бойынша Әбу Сайд
Жүніс ханды Моғолстанға аттандырады. Бұл кезде Жүніс хан 41 ... ... 860 жылы ... ... хан ... ... кезінде, яғни 1458 жылы Керей мен
Жәнібек Әбілқайырдан бөлініп, Моғолстанға ... Бұл ... ... хан 1462 жылға дейін, яғни Есен-Бұға хан ... ... ... ене алмады.
Екі сұлтан жеке иелікке ие болып, өздерінің үлкені Керейді хан етіп
сайлады.
Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... ... дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек ... ... ... көшіп барды. Есен-Бұға хан оларды құшақ жая қарсы
алып, Моғолстанның ... ... Шу мен ... ... ... ... ... соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы
шайқалды. Кухистанидің еңбегінде Әбілқайыр хан 57 жасында хижраның 874 ... ... ... ... деп көрсетеді. Ірі-ірі шиеленістер ... ... ... Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың
маңына жиналғандардың саны 200 мыңға ... ... ... 870 ... ... ... ... еңбектегі 1465-1466 жыл деп отырғаны қате
екенін Т.И. Сұлтанов дәлелдеген болатын, яғни Керей мен ... ... ... ... оралып, өзбектер ұлысында таққа құқықтарын бірден
білдірмесе де, шайбанилік деректерде ... ... ... ... ... ... оралуы хан тағы үшін күресті өршітті. Әбілқайыр
ханның өлімінен кейін «көшпелі өзбектер» елінде таққа оның ... ұлы ... хан ... ... ... өткен қарсыластары ашық түрде қимылдай
бастайды. Басталған соғыста Шайх-Хайдар хан, ... ... ұлы, ... ... Шайбанилік «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» атты деректе: «Сол
жылы Әбілқайыр хан ордасында ... ... ... Олар ... өміріне
қауіп төндірді. Ол жаулардың есімдері: Қажы Мұхаммад-тарханның ұлы Саийдек
және Қажы Мұхаммад-тарханның ... ... ... ұлы Ибақ, Барақ
ханның ұлдары Жәнібек пен ... ... ... Бүреке сұлтан,
маңғыттардан Аббас бек және Мұса және ... ... ... оған ... ... ... өліміне кейін билік үшін күрес басталады, яғни ... ... ... ... иелену жолындағы күресте деректерде
тек қана Жәнібек ... ... ... ... ... ... хан
хандық құрылғаннан кейін бірнеше жылдан соң қайтыс болса керек. Деректерде
Жәнібектің есімі ... ... ... ... айтылады, мысалы
Камал-ад-дин Али Бинаидің «Шайбани-наме» шығарамасында да: «Шайх-Хайдар
уәлаятын жаулап алу ... ... ... ... Хожа-Мұхаммед
ханның ұлы Сейтек- Айтбақ хан, Барақ хан ұлы Жәнібек және Бүреке сұлтанның
ұлы Керей-Араб болды; ... ... ... ... ... ... рет болған Шайх-Хайдар ханға қарсы соғыстарда екі
жақтан да адамдар өлімі тым көп болды»[45].
Керей мен ... ... хан ... ... үшін
күресі 1469 жылы басталды. Бұл күрес нәтижесінде ... ... ... ... ортаңғы ағысы Керей мен Жәнібектің қолына көшті[49].
Сонымен 1457 жылы Керей хан мен Әз ... ... ... ... ... ... ... тайпаларын бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан
батыс Жетісу жеріне, Моғолстан жеріне таман қоныс аударуы қазақ ... ... ... маңызды тарихи оқиға еді.
Міне ХV ғасырдың 50-жылдарының соңындағы шиеленіскен ... ... ... ... ... салынды. Бұрыннан Әбілқайыр ханға қарсы
жекелеген ру-тайпалар Қазақ хандығының дербестігін мойындайды. ХV ғасырдың
70-жылдарында ... ... ... толығымен жойылып, оның орнына
Қазақ хандығының саяси билігі орнайды. Яғни ... ... ... ... құрған хандық Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мұра болып қалған жерлеріне қайта
оралады. Керей мен Жәнібек хандарға ... ... ... атау енді ... ... ... Осы мемлекеттің енді халқы да ... деп ... ... Акишевтің ойынша, қазақ және өзбек мемлекеттілігінің құрылуы
1428 жылы Әбілқайырдың хандығынан ... Яғни ... ... ХV
ғасырдың ортасындағы саяси оқиғалар мен процесстердің нәтижесінде 1458 жылы
дүниеге келді.
Хандықтың құрылу қарсаңындағы ... ... ... ... хандығының құрылу жылын анықтауда. Мысалы, 1457 жылғы Әбілқайырдың
қалмақтардан жеңілісі, 1450 ... ІІ ... Әбу Саид ... қайтарып, Жүніс ханды Шираздан алдыртып, Мәуреннахрдың шығысынан
жер беруі сияқты ... ... ... жылын анықтауда жәрдемі бар.
Қазіргі Отанымыздың негізі, бөтен елде ... ... ... пайда болған
мемлекет Қазақ хандығы күллі ... ... ... ... ... ... Яғни Есен-Бұға ханның қазақ сұлтандарын
паналауы, Өзбек хандығының ... ... ... ... ... ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕРІ МЕН
БАРЫСЫ
Қазақ хандығы он жыл ... ... ... ... ... Он
жылға созылған бір тарихи желідегі оқиғалар ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдарға созыла отырып, құрылу
қарсаңында болған саяси оқиғалар ықпалымен кезеңдерге және ... ... ... өз ... ... ... ... тұрады.
Қазақ мемлекеттігі тарихына қатысыты М. Қойгелдиев үш кезеңді
көрсетеді: 1) жалпытүріктік кезең; 2) ... ... ... 3) бүгінгі
қазақ мемлекеті кезеңі. Негізінен қазақ тарихы ... ... Ол ... ішкі және ... ... ... уақыт ағымында түрлі
өзгерістерге ұшырап отырған үрдіс. Сонымен, бірінші кезең б.з.б ІІ ғасырдан
б.з. ХІV ... ... ... ... ... ІІ ғасырында өмір сүрген
үйсін және қаңлы қоғамдары қалыптастырған мемлекеттіктер ... ... ... ... Бұл ... ... кейін түрік,
түргеш, қарахандар мемлекеттігіне ұласты. ХV ғасырдың ортасында қалыптасқан
қазақ халқын құраған ру тайпалар осы құрылымдар ... ... ... ... ... жеке ұлттық емес, жалпы түркілік нышандар
басым болды.
Қазақ ұлтының жалпы түркілік ортадан бөлініп шығуы ... Орда ... ... ... тұстас келеді. Бұл процесстің нәтижесі
ретінде ... Ақ ... ... ал оның ... ... «Алаш мыңы», яғни
Алаш елі болды. Ұрыс хан қазақ хандары әулетінің негізін қалады. ХV ғасырда
шаңырақ көтерген Қазақ хандығы, яғни ... ... осы Ақ ... жалғасы
болатын[7. 4-б.] Бұл жалпы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу кезеңінің
қысқаша түсініктемесі десек болады.
Ал Қазақ ... ... ... мен ... келетін болсақ,
Керей мен Жәнібек Әбілқайыр хандығынан 1457 жылы бөлініп, 1470 жылы ... ... ... ... 13 ... ... өткенін білеміз. Бұл
тарихи кезең өз ішінде төрт сатыға ... ... Әр ... ... ... ... бар. Бірінші кезең 1457 жылдың күз мен 1458
жылдың көктемін қамтиды. 1457 жылы жаз және күз ... ... ... ... бастаған қалмақтармен Сығанақ түбінде ұрысы болды. Ұрыста
өзбек ханының ... ... ... ... ... ... ... әрі нашарлауының және қазақ сұлтандарының бөлінуінің бірден бір себебі
болды. Бұл шайқастың ... ... ел ... ... ... ... ... аманатқа беруі бүкіл шибан іулетінің беделін таптады.
Шайқастан кейін Әбілқайыр хан өзін ... ... ... ... жылы күз ... аңыз ... қара ... Керей мен Жәнібек
Әбілқайыр ханның саяси билігіне ... ... ... ... ... ... сонда қыстап шыққан және келесі жылы көктемде, яғни 1458
жылы наурыз-көкек ... ... ... хан сайлаған. Алғашқы ханы Керей
хан ... ... ... ... ... келіп, мемлекеттің құрылғандығын
көрсетті. Бұл жағдай Әбілқайыр хандығындағы ыдыраушылық ... одан ... және ... ... ... ... ... сенімін
арттырды[2]. Осыған байланысты ордаежендік тайпалар жаңа атауға ие болды.
Яки Керей мен Жәнібекпен кеткен тайпаларға ... ... ... ... атау ... ... ... құрылған күннен бастап өзінің өміршеңдігін
көрсетеді және ... ... ... ... бере алды. Оны біз жүніс
ханның Әбу Саид мырзаның ... ... ... ... ... ... көреміз[47]. Алғашқы құрылған күннен бастап хандық біртіндеп күш
жинай бастайды. Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... ... процессі тереңдей түседі.
Екінші кезең 1458 жылдың көктемі мен 1461/62 ... ... ... де Қазақ хандығының құрылуына себепші болған ордаежендік тайпалардың
жаңа атауға және мәнге ие болып, дербес өмір сүре ... ... және ... ... ... өзгерістер сияқты маңызды ... ... ... жж. ... хан ... ... Есенбұға хан
солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид
қолдап ... ... ... батыс шекарасын қорғату үшін қазақ
сұлтандарын жылы қарсы алып, өзінің ішкі және ... ... ... ... ... оларға Шу өзені мен Талас бойынан қоныс берді.
Оған дейін, яғни XV ғасырдың 50-жылдары Мәуреннахрдың билеушісі Әбу
Саид ... ... ... ... ... ... жаңадан қырқыс
тудырып, Есен-Бұғаны әлсірету мақсатымен 1455 жылы Жүністі Есен-Бұғаға
қарсы ... Бұл ... ... ... ... сұлтан
Моғолстаннан сырттап, Жетісу мен Ферғана шекарасындағы Жетікент қаласына
орналасты. Бұл қаланы Әбу Саид оған ... ... еді. ... ... ... соң ... тағына таласуды доғарып, Есен-Бұға өлгенге дейін
осы Жетікентте тұрды. [48; 530] Бір жағынан ... ... ... хан ... ... аяқ баса алмады, Есен-Бұғаның ... ... өтті деп ... Махмуд ибн Уәли[32]. 1462 жылы Моғолстан ханы
Есен-Бұға қайтыс болды. Осыдан кейін Жүніс хан ... ... ... да, Әбу ... көмегіне сүйеніп, Моғолстанның батыс шегін басып
алды. Қашқарияны ... ... ... ... хан ... болған
соң, Жүніс хан Ақсуды басып алды. Бұл ... ... ... одан ... көп ықпал етті. Себебі, Есен-Бұға кезінде жаңа хандық оған ... ... ... хан келгеннен кейін екі мемлекет ... ... ... ... 1461/62 жыл-1469 жылдарды қарастырамыз. Керей мен
Жәнібек сұлтандары тұсында Жетісу халқы, 1462 жылы ... ханы ... ... ... ... ... ... өзара ынтымақтастықты
нығайтуға үлес қосты. Жүніс хан тақ басына келгеннен кейін жергілікті ... ... ... ... ... да ... ие ... хан Жәнібек ханның ұлы Әдік ... қызы Михр - ... бере ... ... ... ... қарым-қатынас орнатты.
Досмұхаммедтің қайтыс болған жылы 1469 жыл, бұл жылы Әбу Саид ... хан да көз ... Осы ... да ... мен ... ... ... күшеюіне немесе ордаежендіктердің Шығыс ... ... ... ... ... ... ... ханы 57 жасында
тышқан жылына сәйкес 874 жылы дүниеден өтті деп ... 1469 ... ... ... хандығына жасаған жорығы ханның қайтыс болуымен
аяқталады. Оның жасаған жорығының ... Б.Б. ... ... және Жеті құдық деп есептейді, яғни ханның соңғы жорығы Моғолстанға
емес, оның ... ... ... ... жасалғандығын көрсетеді[20. 18-
б.]. Қазақ хандығының құрылуының бұл ... ... ... ... - ... ... ... болуы, биліктің Жәнібектің қолына көшуі. ... ... ... ... ... ... 10 жыл Шу өзені
аймақтарында билік еткен Керей хан Хантауында жерленіпті деп айтылған. Екі
жылдан кейін ... мен ... ... ... ... ... оралды[49].
Егер де 10 жыл дегенді 7-8 жыл деп алсақ, Жәнібек билікті 1465-66 ... ... ... жасайды Б.Б. Кәрібаев. Ал ... ... ... 1468-1469 жылдарға сай келеді.
Сонымен қатар бұл кезеңнің ... ... ... ... ... санының 200 мыңға жетуі жатады. Яғни Әбілхайыр
хандығынан көшіп келушілер ... пен ... ... ... ... ... әскери күш жинап және Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек
пен Керей, Жошы әулетінен шыққан ... ... ... Қыпшақты билеу
жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1469 ж. ... ... ... ... Қазақ хандарының басты жаулары Әбілхайырдың мұрагерлері-
оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері ... ... мен ... ... 1469 жылы ... ... болуымен Қазақ хандығының
құрылу тарихында төртінші ... ... Бұл ... ... ... ... Қазақ хандығы билігінің орнау уақытын қамтиды.
Бұл кезеңдегі оқиғаларды щайбанилық деректерден көре аламыз. Мысалы,
Шайбанилік «Тауарих-и гузида-йи ... атты ... «Сол ... хан ордасында жаулар пайда болды. Олар Шайх-Хайдар өміріне қауіп
төндірді. Ол жаулардың есімдері: Қажы Мұхаммад-тарханның ұлы Саийдек ... ... ... ... ... ұлы ... Барақ ханның
ұлдары Жәнібек пен Керей, Арабтың ұлдары Бүреке сұлтан, маңғыттардан Аббас
бек және Мұса және ... ... ... ... оған ... Әбілқайыр ханның өлімінен кейін «көшпелі өзбектер» елінде таққа
оның екінші ұлы Шайх-Хайдар хан ... ... ... ... ... түрде қимылдай бастайды. Шадидің де «Фатх-наме» шығарамасында ... ... оның ... Шайх ... ханның келуі, бүліктің тууы және Шайх-
Хайдар ханның азапты өлімі туралы» бөлімінде де Өзбек ұлысына төнген ... ... Және де бұл ... Шайх ... хан қарсыластарының
ішінде тек Жәнібек сұлтанның ғана есімі айтылады, яғни бұл М. ... ... 1465-66 ... ... ... ... «Шайбанинама» мен «Бахр әл-асрар фи манакиб ... ... ... хан басқа сұлтандардың қатарында айтылады.
Мысалы, «Шайбанинамада»: «Шайх-Хайдар ұлысын иеленуге келгендер ... ұлы ... хан, ... ... ұлы Жәнібек...»[51] ,
екінші аталған деректе: «Хожа- Мұхаммедтің ұлы ... ... ... ұлы абақ хан-бұлар шайбанилер, Барақ сұлтанның ұлы Жәнібек хан
- Тұқай Темірлік сұлтан»[52]. Бұл мәліметтер де Керей ханның ... ... ... ... жылдан соң қайтыс болғандығын көрсетеді.
Билік үшін 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, үлкен шайқастар болды.
Ясыны, ... ... ... ... ... Мұхамед Шайбани басып алып
отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті ... ... ... ... ... ... ... дерегінде Әбілқайыр хан ұлын
талқандауда Керей ұлы Бұрындықтың қатысқандығы туралы айтылады[53]. Соның
нәтижесінде 15 ғ. ... ... ... ... ... ... қазақстан қалалары үшін Шайбани әулетімен арадағы соғыстар Жәнібек
ханнан кейін қазақ хандығын билеген Бұрындық хан ... жж.) ... ... ... Жетісудағы иеліктеріне оңтүстіктегі өздеріне қараған
қалаларға (Созақ, Сығанақ, Сауран) сүйене отырып, алғашқы ... ... ... өкімет билігіне талаптанушы барлық хандарды жеңіп, өз
иеліктерін ... ... ... ... ... билігінің орнығуы,
Мұхаммед Шайбаниды Дешті Қыпшақтағы тайпалардың кейбір бөлігін соңына ертіп
Мәуереннахрға кетуге мәжбүр ... ... ол ... ... ... өзара
тартысты пайдалана отырып, өкімет билігін басып алды[54].
Билік үші кұрестердің бірінде ... Орда ханы ... ... ... хан ... ... ... Шайх-Хайдар ханды өлтірді.
Әбілхайыр ханның басқа ұлдары жан-жаққа тарап, Шайх-Хайдар өлімінен кейін
Дешті-Қыпшақта 40 жылдан өмір ... ... ... мемлекеті өмір
сүруін тоқтатты. Сөйтіп, Әбілқайыр ханның мұрагері Жошы ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандарымен
өзбек ханының немересі Мұхаммед Шайбани хан қыпшақ даласында, әсіресе Орта
Сырдарияның оңтүстік қалалары мен ... ... ... ... сақтап
қалу үшін ұзақ және қажырлы күрес жүргізуге мәжбүр болды. Осындай үздіксіз
соққылардың нәтижесінде шамамен 1472-73 жылдары Дешті-Қыпшақтағы ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезең Қазақ
хандығының құрылуының аяқталған кезі болып ... ... ... ... ... болған себептер — ... және ... ... ... ... ... Оның ... сатысы — Керей
мен Жәнібектің қол ... ... ... ... басшысы
Әбілхайырдан кетіп, Моғолстанның батысына қоныс аударуы. ... ...... мен ... ... ... кейін тек
қазақтар деп аталуы, Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек
ұлысына келіп, ... ... ... ... Қазақ хандығы 1457-1470 жылдар аралығындағы тарихи оқиғалар
барысында қалыптасқан. Осы кезеңнің негізінде тарауымызды Б.Б. ... ... ... орын ... ... мынадай ретпен келтіруімен
қорытындылаймыз: 1. 1457 ... жазы мен күзі – ... ... ... хан мен ... көсемі Өз-Темір тайшы арасындағы шайқас, Әбілқайыр
ханның жеңілісі; 2. 1457 ... күзі – ... мен ... ... Шу бойына келуі; 3. 1457-1458 жылдың қыс айлары – Шу ... ... 4. 1458 ... көктемі – Керейді хан көтеруі – мемлекеттің
құрылған датасы; 5. ... ж.ж. – ... ханы ... ... болуы;
6. 1468-69 ж.ж. - Әбілқайыр ханның қайтыс болуы; 7. ... ж.ж. – ... үшін ... 8. ... ж.ж. - ... ... ... хандығының билігінің орнауы. Міне осы даталардан Қазақ ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ
Әр ұлт, халық өз тарихымен, ... ... ... ... ұлт ... ... ... халық болып роліне қарай оқиға
халық тарихында белгілі бір маңызға ие болады. Яғни ... ... ... ... ... ықпал етуі мүмкін. Ал Қазақстан, қазақ ұлтының
тарихында, зор маңызға ие ... ... ... ... ... хандығын зерттеудегі маңыздылығын ... ... ... Енді бұл ... ... қазақ тарихындағы маңыздылығына,
оның ұлт тарихындағы роліне назар аударамыз. «Қазақ» сөзінің мәніне, қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... хандығының құрылу тарихын зерттеуде зерттеушілерді Қазақстан
территориясында мемлекеттілік, жалпы қазақ мемлекеттілігі қашан пайда ... ... ... ... ... қатар қазақтың халық болып
қалыптасуындағы хандықтың ... ... яғни ... ... ... ... ұлтының мүддесіндегі сұрақ. Қазақ халқы ХV ғасырда
Қазақ хандығының құрылуымен толық қалыптасты.
Қазақ ... ... мен ... ... ... ... мәні кеңейді. Керей мен Жәнібектің артынан ... ... ... ... атау ... ХV ғ. аяғы мен ХVІ ... шығыс деректерінде «өзбек-қазақтар» деп ХV ғасырдың 50-жылдарында
Әбілқайыр хандығынан Моғолстанға қоныс ... ... мен ... ... ... ХVІ ... ортасындағы оқиғаларда,
мысалы Махмуд ибн Уәли еңбегінде ... ... ... ... ... ... кезбе» дегенді білдірді. ХV ғасырға дейін «қазақ» атауы
этникалық мағынаға қарағанда, әлеуметтік ... ... ... деп ерік, бос өмірді сүйген адамдарды атады.
Сөйтіп, ХV ... 60-шы ... ... ... мен Жәнібекпен бірге
Өзбек хандығынан бөлінген этникалық топтар «қазақтар» деп аталды. Яғни,
Керей мен ... ... ... ... ... ... «өз ... бөлінген
адамдар», «босқындар» деген атқа ие болды. ... ... ... мағынада қолданбағаны М.Х. Дулатидің «Тарихи Рашиди» дерегінен
көрінеді, автор былай деп жазады: «Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... мен ... иеліктеріне өтіп, саны 200 –ге жетті, өзбек-
қазақтар деген атау қалыптасты»[55]. Сонымен қатар зертеушілердің ... ... бұл ... ... ... ... мағына береді. Бұлар
тау бөктерлері мен ірі ... ... ... мен ... ... ... ... қыруар малы бар көшпелілер ... ... ибн Уәли де бұл ... ... ... ... ... келгеннен кейін олар ... ... және ... ... олар ... атанды». Өз руынан,
тайпасынан, мемлекетінен бөлініп шығып, тіршілік көздерін соғыс істеріне
қатысу ... ... ... ... ... деп ... береді.
Тек Қазақ хандығының құрылуымен «қазақ» термині этно-саяси мәнге ие
болды. XV-XVI ғасырларда Шибанидтерге бағынышты өзбектердің бір ... ... ... Шығыс Дешті-Қыпшақтың және Түркістанның қалған тайпалары
қазақ хандарының қоластына бірігуімен «қазақ» ... ... ... ... ... ... тараудың қорытындысы бойынша Қазақ
хандығының құрылуы қазақ территориясындағы ... келе ... ... нәтижесі екендігіне көз жеткіздік. Яғни, Қазақ жерінде халық
болып құрылу ... ... ... ... ... одан ... ... (б.д.д.2-1 мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. 7-4ғғ.)
кезеңдерінен ... Олар ... ... ... ... ... құралған. Әрбір тарихи дәуірде этникалық процесс
өзіндік эволюциялық бағытынан ауытқымай, ... ... ... ... ... ... ... Дешті-Қыпшақ даласында этникалық
процесс халықтық деңгейге жетіп қалған еді[56]. ... ... ... ... ... ... тұра ... сырттан келген
тайпалар араласып, этникалық өзгерістерге ұшырады. Сөйтіп ... ... XIII ... монғол шапқыншылығы қыпшақ халқының
белгіленіп қалған құрылу процесін үзіп тастады. ... ... ... одан кейін қыпшақ қоғамындағы тарихи процестің дамуы
олардың өзінің этникалық қалыптасуы бойынша жүрмей, олардың бөлшектенуі, ең
алдымен қазақ ... ... ... ... өзге де ... тілдес
халықтардың құрылуына қатысу арнасына түсті. Алайда ХІV ... ... ... ... ... ... ... кеткенін
білеміз.
Б.Б. Кәрібаевтың мақаласында осы кезеңде орын алған мемлекеттік жүйе
де жергілікті этностың ыңғайына бейімделді. ... ... Ақ Орда ... ... ... ... ... этникалық процесске оң
ықпалдарын тигізді. Бірақ та бұл ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйеге терең орнығып,
этнос пен мемлекеттік жүйе ... ... ... ... ғана ... халықтық деп санауға болады[56. 47-б.].
ХV ғасырдағы мемлекеттерде билікті басқаруда монғолдық дәстүр болса
да, бұл жүйе ... ... аса ... ... ... дәстүр
бойынша, ресми ханнан кейін хан тағына үлкенділік принципке сай ханның іні-
ағалары немесе билеуші ... жасы ... ... отыру керек болса,
монғолдық дәстүр бойынша билік ханнан оның ... ... ... Ал ... ... тарих ғалымдарының кандидаты Б.Б. Кәрібаевтың айтуынша,
мемлекеттік жүйеде жергілікті дәстүрдің толық жеңіске жеттуін ... да ... ... ... ... саяси құрылымы болды. Сөйтіп,
Қазақ хандығы құрылғанға дейін Дешті-Қыпшақтың тұрғындары ... ... ... ... ... деп ... ... XV ғасырдың
ортасынан бастап, жалпы этноним нақтыланды, Қазақстан территориясында ХІ-
ХІV ғасырлардағы ... ... ... «көшпелі өзбектер» атауын
ХV ғасырдың ортасында «қазақтар» атты нақты этноним ығыстырды[57].
Тарих ғылымының докторы Т. ... ... ... ... ... ... ... Левшин айтқандай «қазақ» деген сөз
кездеспейді. Б.Е. Көмековтің көпжылдық зерттеулері ... ерте ... ... де айтылмайды. Мұсылман жазба ... ... ... ... «үйі ... ... ... деген
мағынада айтылады[58].
«Қазақ» сөзінің өзі қыпшақтар мекендейтін аймақта пайда болған ... ... ... бар. Бір ... ... ... ... терминінің бастапқы таралған жері Шығыс Дешті Қыпшақпен байланысты
болған. Қыпшақ тіліне тән осы фонетикалық ... ... ... болуын А.Н.Самойлович уақыты жағынан ерте ... XI ... XIV ... ... байырғы дәстүрлер жаңғыру барысында қыпшақ
тайпасы ұйытқы болған жергілікті этникалық негізде ... ірі ... ... ... Ақ Орда этникалық құрамы жағынан қазақ халқы болса да, ... ... ... ... ... ... айтқанда, XV
ғасырдың екінші жартысында қазақ халқы құрылғаннан соң, халықтың этногенез
процесінің күрделі ерекшелігінің бірі ... ... ... ... ... ие болды[59].
Сонымен қатар хандықтың құрылу маңыздылығы қазақ даласындағы ... ... ... ... ... ... ... құрылғанға
дейін Қазақстан аумағы географиялық тұрғыдан әр түрлі атаулармен аталды.
Мысалы, көне парсы ... ... ... ... тілдес
тайпалардың территориясын Тұран деп атаған. Оны біз ... ... ... ... ... араб тарихшылары мен географтары Түркістан
қолданса, ХІ ғасырдан ... ... пен Еділ ... ... ... деп
атай бастады. ХІV-ХV ғасырларда Дешті-Қыпшақ даласында Әбілқайыр хандығы
орнағаннан кейін ... ... атау да ... ... ... еңбегінде Дулати Өзбекстан деп Арал теңізінен далалық жерлерді
атайды[55].
Алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... «Бадаи әл-уақаи» (1532 ж.) еңбегінде «Қазақстан» ... ... ... Шу және ... ... яғни Жәнібек пен
Керейге бағынған халық орналасқан, Қазақ хандығы пайда болған ... ... ... ... немесе «астон»деген жұрнақтың мағынасы ... ... ... жер, ел деген мағынаны бiлдiрсе керек. Демек, бұл
сөздiң қазақ деген киелi атаумен бiрiккендегi бiзге ... ... елі» ... ... саяды.
Қазақстан территориясында бес ғасырдан аса уақыт ... ... ... ... да, XIV—XV ... жергілікті
халықтың мемлекеттілігінің дамуы шаруашылықтың қалыптасуы ... ... даму ... ... ... ... асты. Көптеген этносаяси ерекшеліктері әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... негізге бағытталған, қалыптасқан халықтар негізінде құрылған
мемлекеттілік пайда болды. Ақ Орда, Моғолстан, Ноғай Ордасы ... ... яғни ... ... ... халқының
мемлекеттілігінің құрылуындағы маңызды кезең ... Бұл ... ... ... ... және ... көшпелі, сонымен
отырықшы халықтар қатынастарының ңығаюына себепші болды. Ал бұл ... ... ... және материалды мәдениеті жағынан жақын этникалық
топтардың жақындасуына әкелді. Бұл ... ... ... көшпелі халықтардағы ұлыстық жүйе, билік құрылымы, әскери күш, салық
жүйесіндегі ... ... ... Бұл ... мен ... ... алынған болатын, оған қарамастан Қазақ хандығындада ... ... ... ... ... ... және Түркістан
территорияларындағы әлеуметтік-экономикалық және этносаяси процесстердің
заңды нәтижесі болып келді. ... ... ... ... ... бағытталған шаруашылықтары әр түрлі, экономикалары ... ... ... XIV—XV ... ... ... ... барлық жерлердің бір саяси құрылымға бірігуіне жағдай
жасады. ... және ... ... ... ... ... қатынастардың бекітілуі қазақ тайпалары мен руларының
бірігуіне себепші ... ... ... ... ұзақ ... әкелді.
XV ғасырға дейін, яғни хандықтың құрылуына дейін ... ... ... саяси атаулардың болғанын, Ғұн, Қаңлы, Қыпшақ мемлекеттері, Батыс,
Шығыс Түрік қағанаттары, Ақ Орда, Моғолстан, ... ... ... ... ... ... белгілі болса, Қазақ хандығының құрылуымен
бір ғана саяси құрылым- Қазақ хандығы өмір сүрді.
Қазақстан тарихын дәуірлеуде немесе ... ... ... ... кезеңді, яғни XV ғасырдың ортасынан – ХІХ ғасырдың 20-шы жылдарына
дейінгі уақыт аралығын - ... ... ... ... ... ... XV
ғасырдың ортасынан – XVІІ ғасырдың 30-шы жылдар ... бір ... ... ... ... ... XVІІІ ғасырдың басы мен ХІХ ғасырдың
20-шы жылдары хандықтың жүздерге бөлінуі, ... ... ... ... ... ... құлдырай түскен кезеңі, ... ... ... ... жүздері Ресей патшалығының құрамына
кірді.
Қазақ хандығының ... ... ... ... ... қазақ
мелекеттілігін болғандығын растайтын саяси фактор болғаннан кейін хандықтың
құрылуына үлкен мән беріледі.
Сонымен, басында жалпы ... ... ... ... ... ... мәнге ие болып, Ұрыс ханның ұрпақтарының қоластына жиналған түркі
халықтарын біріктріген этнос ... ... ... ... ... жаңа ... қазақ мемлекеттілігінің дамуының негізін салды,
ал «қазақ» және «өзбек» терминдері ... ... ... ... қарай адамдардың бөлінуін көрсетті.
1458 жылы Керей мен Жәнібектің бөлінуі маңыздылығын қазақ тарихшылары
қазақ ... ... ... деп ... мемлекеттілігінің құрылуы және халқының қалыптасуы бүгінгі
кезде ... ... ... мәні ... ... сипаттағы Қазақ хандығының құрылу-Қазақстан территориясындағы
ежелден бері үздіксіз ... келе ... ... ... ... пен жаңа сатыдағы түрі, жоғарыда айтып кеткендей қазақ ... ... сай ... қола ... ... этникалық
процесстердің заңды қорытындысы[33. 3-б.].
Қазақ хандығының құрылуын зерттеуде тәуелсіз Қазақстанның тарихшылары
осы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... сұраққа жауап
іздеуде. «Қазақ хандығы туралы не білеміз?» атты дөңгелек үстелде т.ғ.д.
О. Мұхатованың айтуынша, Қазақ хандығы ... ... ... ... негізделген хандық мемлекет, себебі далалық нормалалар мен
мемлекеттіліктің дәстүрлеріне байланысты ерекшеліктері ... ... хан ... хан тек ... хан ... ... ... сүйенген, хан билігі белгілі бір құқықтармен белгіленген, хандық
көшпелілердің дәстүрлі ... пен ... ... мемлекет
болғандығы даусыз деп көрсетеді.
Б.Б. Кәрібаевтың пайымдауынша: 1. Мемлекет- XV ғасырдың ортасында жеке
халық ... ... ... ... шыққан қазақ этносының төл
мемлекеті. Мұнда тарихшы Қазақ хандығының ұлттық және ... ... 2. ... ... ... қатынастар тұрғысынан оның алдында
өмір сүрген мемлекеттерден айырмашылығы жоқ. Айырмашылық тек ... ... ... ... орналасуына сай көшпелі және жартылай
көшпелі мал шаруашылығымен отырықшы және жартылай отырықшы ... оның ... ... ... ... ... ... иелену мен феодалдық жер иелену түрлері жатты. Сондықтан да ... ... ... ... және ... сипаттағы кейінгі
ортағасырлық мемлекет[21. 19-б.].
Тарихшылардың бұл ... ... ... ... ... көшпелілерде мемлекеттіліктің болғандығын көреміз. Мемлекеттіліктің
болуы қазақ ... ... ... бұл ұлтымыздың өркениеттілігн,
ерекшелігін көрсетеді, бұл ... ... ... ... ... қазақ
тарихын жоққа шығарамыз.
Тарихтан әрбір этнос өзіне тән мемлекеттік құрылым ... Осы ... біз ... ... ... ... деп қарайтын
болсақ, оның арғы жағынан жаңа бір этностың, яғни ... ... ... Ал ұлт бар ... мемлекеттік құрылым қалыптасуға ұмтылады. Сол
себепті де халқымыздың айрықша өзіндік орны бар Қазақ ... ... арта ... оның қазақ ... ... ... маңызы әрқашан да қазақ ұлтының тарихында
орны ерекше.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом жұмысымды қорыта келгенде, қазақ ... ... ... ...... ... құрылуы. Ал хандықтың құрылуы қарсаңындағы
этносаяси алғышарттар, хандықтың құрылу барысы мен кезеңдерін анықтау бұл
тарихи оқиғаның ... аша ... ... ... ХІІІ ғ.-ХV ... орын ... ... рухани, мемлекеттілік дамулар сияқты
үрдістер кең-байтақ далада қазақ ... ... ... ... біріктіру, қазақ халқының дербес ел болып қалыптасуының, Қазақ
хандығының құрылуының басты алғышарттары ... ... Әр ... тән белгілері, ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... ... ... ықпал еткен алғышарттардың
бірегейі – саяси ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың І жартысында Дешті-Қыпшақ, Моғолстан, Темір әулеті мемлекетінің
ішкі және сыртқы саяси қарым-қатынастарымен байланысты. Яғни ... жазу ... ... ... орын ... саяси қатынастар,
мемлекеттердің саяси жағдайы, қазақ сұлтандарының ... ... ... ... ... сұлтандарын қарсы алып, оларға өз елінің
батысынан иелік беру және Әбу Саид ... ... ... ... ... аттандыру себептері сияқты тарихи оқиғалар хандықтың құрылуына негіз
болған саяси ... ... ... жазу ... ... ... ... мемлекеттерінің саяси ... мен ... ... ... хандығының ққрылуына ықпал еткен ... ... ... хандығының құрылуы қарсаңындағы, яғни XV
ғасырдың 50-ші жылдарындағы Моғолстанның ішкі-сыртқы ... ... ... ... жаңа ... ... хандығының шаңырақ көтеруіне
қолайлы жағдайлар жасады ... ... ... оң ... ... ... және
Моғолстан жерінде болған этникалық процесстер. ХІІІ ғасыр басында монңол
шапқыншылығы нәтижесінде бұл ... ... ... ... деп ... жұмысымның барысында көрсетілді. Алайда уақыттың
көмегімен этникалық процесстерде жергілікті ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына негіз
болды. Халық - мемлекеттіліктің басты белгісі. Бұл ... ... ... ... ... яғни ХІІІ-ХV ғасырлардағы
дамуынан бастадым. Этникалық процесстер саяси ... мен ... ... ... ... әсер етпей қоймайды. ... ... ... ... ... ... орын ... басқару жүйесі өзгерді, билік басына жаңа әулет келді, мұсылман елінде
үлкен қасірет туды. Сырттан келген монғол ... ... ... ... ... кейін жаулап алу барысында қоныс аударған найман,
керейт, меркіт, жалайыр, маңғыт, ... ... ... секілді тайпалар
қазақ этносының қалыптасуында басты роль ойнады[62]. ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі – қазақ этносының тууына алып ... ... ... ... ... ...... негізін ордаежендік
тайпалар қалаған Қазақ хандығының құрылуына себеп ... 7-б.] ... ... ... талдай отырып, «көшпелі өзбектер»
мемлекетіндегі 92 көшпелі ... үш ... ... ... ... ... ... топта- маңғыттар, үшінші топта-қазақ
этносының ұйтқысы болған ордаежендік тайпалардың болғандығын көреміз.
Әрбір алғышарт ерекшеліктері мен белгілері хандықтың ... ... ... айқын көрініс тауып отырды. Алғышарттардың маңыздылығы
ол туғызған тарихи оқиғаның маңыздылығын көрсетуде. Сондықтан да біз ... ... ... ... зерттеуде, ең алдымен, оның алғышарттарын
зерттеу ... ... Б.Б. ... ... ... орай,
мәселемізге қатысты зерттеулер хандықтың құрылу барысы мен оның құрылу
жылына ... ... ... ... отырып, оны тарихи толық,
жан-жақты зерттеуге мүмкіндік туды[19. 26-б.]. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... оның саяси құрылымының, этникалық құрылымының түбегейлі
өзгерістерге ... көз ... ... ... ... тарихына келетін болсақ, бұл ... яғни ... ... ... ... ... ... ең басты сұрақ «Қазақ хандығының қай жылы құрылды?», ... ... ... ... ... қашан құрылды?», «Қазақ мемлекеті
қашан қалыптасты?», «Көшпелілер қоғамында мемлекеттілік ... ма?» ... орын алып жүр. Әр ... өз ... ... ... айтып жүр,
хандықтың қалыптасуы мен орны туралы ... ... ... мен ... ... байланысты ғылыми еңбектерде бірегеей пікір жоқ.
Қорытындылай келе қазақ ұлттық ... ... ... ... ... Керей и Жәнібек алғашқы қазақ ... ... ... ... қалады. Ұрыс ханның саяси мұрагерлері мен Ақ Орда
дәстүрінің ізбасарлары болды.
2. Нақ Керей мен ... ... ... XV ғасырдың екінші
жартысында Дешті-Қыпшақта қазақ деген политоним пайда ... Бұл ... ... ... ... қазаққа өзгерді.
3. Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр хандығынан бөлінуі далалық дәстүрге
сай тәуелсіздікке деген ... ... ... ... ... яғни
бұл хан билігіне қарсылық таныта алған батырлық рухтың көрінісі. ... әр хан өз ... ... және батырлық қасиеттерін жоғатпағанын, әлі де
сыйлы екендігін дәлелдеуге тырысты[46]. ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібектің «көшпелі өзбектерден»
бөлінуі - Әбілқйыр ханның ... жаңа ... ... жаңа ... «қазақ» атауының пайда болуына, жаңа термин
«Қазақстан» ... ... ... ... ... ... ... Н. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра, -1999. - 296 б.
2. Қазақ хандығы қай жылы құрылды? // "Президент және ... ... ... 2006.
3. Книга Марко Поло о разнообразии мира, записанная пизанцем Рустикано в
1298г. от Р.х. – Алма-Ата. Наука. 1990.- С. 350.
4. ... в ... ... ... ... и ... де Рубрука.-
Алматы6 1993.- 248с.
5. Кәрібаев Б.Б. М.Х. Дулатидің «Тарихи Рашиди» ... ... ... ... ... // ... хабаршысы. Тарих сериясы, №3(18),
6. Вельяминов-Зернов В.В. Исследования о Касимовских царях и царевичах.
Ч.2.- Спб., 1864.-498с.
7. ... М., ... Б.Б. ... мемлекеті қашан пайда болды? //
Қазақ тарихы, №4, 2006.- 4-6 бб.
8. Карамзин Н.М. ... ... ... ... Ш. ... ... һәм хандар шежіресі.- Алматы,
1991.-80 б.
10. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи ... ... ... других тюркских племен.- Оребург: 1924.-
С. 291.
11. Тынышпаев М. Материалы к ... ... ... С. ... ... М. ... по истории Казахской ССР. Т.І.: С древнейших ... 1870 ... ... Г. С. ... ... ХV-XVI ғасырлардағы Қазақ
хандығының кейбір мәселелері // ҚазМУ хабаршысы, 2000, №1 (16), 46 б.
14. Ислямиева C.Н. К вопросу о роли ... ... и ... ... ... народности // ҚазМУ хабаршысы, №1 (32), 2004.-
24 б.
15. Юдин В.П. ... Азия в ... ... ... ... ... Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в ... ХІV- ... ... ... Кляшторный С.Г., Сұлтанов Т.И. Казахстан: Летопись трехтысячилетий.-
Алматы, 1992.
18. Кәрібаев Б.Б. Қазақ ... ... // ... ... №6, 1995.- 18
б.
19. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуының этникалық адғышарттары
туралы // ҚазМУ хабаршысы, №3 (22), 2002.- 26 ... ... Б.Б. ... ... ... өзекті мәселелері // ҚазМУ
хабаршысы, №6, 1998.- 17 ... ... ... туралы не білеміз? // Қазақ тарихы, №1, 2007.-18-25бб.
22. Қадырбаев А.Ш. ... ... ... уйгуров, джалаиров,
найманов и кереитов. Алматы, ... ... ... С ... ... до ... дней. В 5 томах. Ч.
ІІ. Алматы, 1997.-282б.
24. Петрушевский И.П. Земледелие и аграрные ... в ... ... ХІV
веков. М., Л., 1960.-51с.
25. Кәрібаев Б.Б. ... мен ... көшу ... туралы. // ҚазҰУ
хабаршысы. Таих сериясы, №4 (23),
26. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к ... ... Т.1. ... из ... ... Спб., 1884.- ... CМИЗО. Т.ІІ. М.-Л., 1941.-129 с.
28. Ахинжанов С.М. Кипчаки в ... ... ... ... С. ... ... Т.І. Спб., 1884.- 25 с.
30. Қинаятұлы З. Қаза мемлекеті және Жошы хан.- Астана: «Елорда», 2004.
31. Султанов Т.И. ... ... ... в XV-XVII вв. (Вопросы
этнической и оциальной истории).-М., ... ... ибн ... «Бахр әл-асрар фи манакиб әл-ахиар»
http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Machmud_ben_Vali/frametext.htm
33. Кәрібаев Б.Б. Тоқсан екі баулы «көшпелі ... және ... ... // ... ... № 5, ... Сайф ад-дин Ахсикенти «Маджму ат-тауарих»
http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Ahsikendi/pred.phtml
35. Бартольд В.В. Сочинения. Т. ІІ. Ч.2. – М., 1963.
36. Фазлаллах ибн Рухбихан Исфахани «Михман-наме-ий ... ... В.В. ... ... ... М., 2001.
http://lib.babr.ru/index.php?book=3376
38. Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех
тысячелетий. – Алматы, 1992. – С. ... ... ... ... «Тарих-и Абулхаир-хани»
http://www.vostlit.info/Texts/rus12/Kuchistani/frametext1.htm
40. Әбілғазы. Түрік шежіресі, А., 1992. 124-125 бб.
41. М. Елеуұлы. Шу өңірі: аңыз бен ... ... ... ... № 37, 1996. 6-12 бб.
42. Б.Б. Кәрібаев. Қоғамдық-тарихи дамудың нәтижесі. //Қазақ тарихы.
№3, 1993.- 31- 37 ... ... ... ... ... ... ... 1969.- 196-бет
44. «Тауарих-и гузида-ий нусрат-наме»
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVI/1500-
1520/Istorija_pobed/frametext1.htm
45. Камал-ад-дин али Бинаи «Шайбани-наме»
http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Binai/frametext.htm
46. Галым АГЕЛЕУОВ. История образования Казахского ханства. Керей и
Жаныбек.
http://www.abai.kz/content/galym-ageleuov-istoriya-obrazovaniya-
kazakhskogo-khanstva-kerei-i-zhanybek
47. Кәрібаев Б.Б. ... ... ... ... ...... бб.
48. Қазақ совет энциклопедиясы. Т. 4. Док-Имантау /Бас ред. Қаратаев
М.
Қ. – ... ... ... 1974. – 672 ... ... М. Шу мен ... өңірлерінің тарихи-мекендік аңыздары //
ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. №9. Алматы, 1998.- 78-б.
50. Молла Шади. «Фатх-наме»
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVI/1500-
1520/Molla_Schadi/frametext.htm
51. Шайбани-намe. МИКХ. Алматы, 1969.- 99-б.
52. Бахр ... фи ... ... ... ... 1969.-352-б.
53. Кипчак-хан. «Та’рих-и кипчаки»
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-
1740/Kipcak- chan/frametext.htm
54. http://kk.wikipedia.org
55. Мұхаммед ... ... ... ... Б.Б. ... хандығының құрылуының тарихи маңызы //ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы. №2(25),
57. Кәрібаев Б.Б. ХІІІ-ХV ғ.ғ. Дешті-Қыпшақта хандық билікті
мұраланудағы монғолдық ... ... ... туралы//
ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы 1(24) 2002. 38-41 б.б.
58. Султанов Т. Кто такие казахи?
http://elim-aj.web-box.ru/elim-aj-russkij/ctati/kto-takie-
kazahi
59. «Қазақ» атауы қайдан шыққан? // ... ... көне ... ... ... ... ... Васифи. «Бадаи’ әл-уақаи’»
http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vasifi/frametext3.htm
61. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине XYI в. ... ... С.А. ... Вопросы диалектологии и истории казахского языка.
Алматы, 1959. 58с.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Сот, адвокатура, нотариат органдарының құқықтық жағдайы6 бет
Қазақ хандарының дипломатиялық хаттарының тарихи маңызы83 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь