Қазақ баспаларының қызметін нарықтық экономика және мемлекеттік реттеу мәселелері

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І.ТАРАУ. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ БАСПАЛАР ... ... ... ... ... 9
ІІ ТАРАУ. НАРЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
КІТАП ПРОБЛЕМАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

ІІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚ БАСПАЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІН
НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК
РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56

СIЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
Еліміз 70-80-жылдары әлемдегі ең көп оқитын ел санатында болатын. Қазір ең аз оқитын елге айналдық. Мұның мықты ұшы әлі күнге кітап тарату ісінің жолға қойылмағандығында. Қазақстан баспагерлері мен полиграфистерінің қауымдастығы қағаз жүзінде бар шығар, бірақ іс жүзінде жоқ. Бір кездері Э.Баталова басқарған «Алматыкітап» басшылығы Қазақстан баспагерлері мен кітап таратушылар қауымдастығын құрмаққа ниеттенгенін білеміз. Бірақ баспагерлер әр тарапқа тартып, ортақ мәмілеге келе алмаған. Мұның зардабын енді баспагер де, автор да, оқырман да тартып отыр. Кітап тарату мәселесі жолға қойылмаса, тағы да 20 пайыз оқырманымыздан айырылып қалу қаупіндеміз. Ал бұл саланы зерттеп, кітап сату ісінін жолға қоюға талпынып отырған ешкім жоқ.
Кеңес өкіметі кезінде елімізде 1500 кітап дүкені (кітапхана емес) болыпты. Қазір аудан орталықтарынан бір кітап дүкенін таппайсыз. Кітап дүкені тұрмақ, газет сататын дүңгіршегі де жоқ аудан орталықтары бар. Ал негізінде, 10 мың тұрғынға бір кітап дүкені болу керек екен.
Қазіргі уақытта мемлекеттік тапсырыс бойынша баспалардан шығатын кітаптардың ең көп таралымы – 2000 дана екені белгілі. Ол кітаптар еліміздегі кітапханалар мен оқу орындарына тегін таратылып беріледі. Кітап дүкендеріне түспейді. Баспалар кейбір өтеді-ау дегендерін өздері үстінен қосып шығарып, сатқан болады. Бірақ ол да өздері жалдап отырған жердегі кітап сататын жалғыз бұрыштан ары ұзамайды. Ал баспагерлер бір-бірінің кітабына жанашырлықпен қарамайды. Қысқасы, баспалар кітап шығарумен айналысады, бірақ кітап таратумен айналыспайды.
Тоқсаныншы жылдардың басында социалистік жүйенің жойылуымен жаңа нарықтық экономикаға негізделген демократиялық қоғам құру мәселесі бірінші орында тұрды. Алайда нарыққа өту оңай бола қойған жоқ. Бұл кезеңде көптеген баспа шығынға ұшырап, жабылу қаупіне душар болды. Өйткені кешегі социалистік қоғам кезінде баспа ісі Коммунистік партияның қатаң бақылауында болып, қаржы жағынан түгелімен мемлекетке бағынды. Баспа басылымдарын шығару, тарату жұмыстарының бәрі де мемлекет тарапынан жүргізілді. Осындай тәуелділікке үйренген редакциялар демократиялық қоғамда өздерінің тұрақтылығын жоғалтып, жағдайларын нашарлатып алды.
Кез келген баспаның нарық экономикасына бейімделуінің бірден бір тетігі кітап тарату ісін дұрыс жолға қою болып табылады. Бұрын жоспарлы экономика жағдайында кітап нарығының инфрақұрылымы мемлекеттік көтерме кітап базалары – кітап саудасы мекемелері мен кітап дүкендерінен құралды. Сұраныс, ұсыныс, еркін бәсекелестік сияқты
нарыққа қатысты ұғымдар ол кезде мүлде болған жоқ.
1. Мамажанов М. Еңбек еттім ел үшін. – Алматы; Қазақстан, 1999 жыл.
2. Маркус В.А. Организация и экономика издательского дела. – М.: Книга, 1983г.
3. Мамажанов М. Еңбек еттім ел үшін. – Алматы; Қазақстан, 1999 жыл.
4. Елеукенов Ш. Кітаптану негіздері. – Алматы: Санат, 1997 ж.
5. Әліпбай С. Үкімет қазақша сөйлейді, мәдениетке мән береді// «Егемен Қазақстан», 2007, 24-қазан
6. Маженкызы Р. Развитие книгоиздания идет семимильными шагами// Книголюб, 2006 г. №5
7. Сәрсенбаев О. Кітап тағдыры алаңдатады// «Егемен Қазақстан», 1994 ж. №18-19,
8. Журналистика Казахстана. Энциклопедия. –Алматы: Экономика, 2006 г. С-165.
9. Журналистика Казахстана. Энциклопедия. –Алматы: Экономика, 2006 г. С-165-166.
10. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1983, 7-том.
11. Бодаубаев Б. Кітаптарымыздың көсегесі қашан көгереді // «Егемен Қазақстан», 1993 ж. қараша.
12. Нұржекеұлы Б. Үрей мен үміт тізгіні //Егемен Қазақстан, 1994 ж. желтоқсан.
13. Сәрсенбаев О. Кітап тағдыры алаңдатады// «Егемен Қазақстан», 1994 ж. №18-19, 13 мамыр.
14. Сыздықов М. Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігінің Баспа ісін ұйымдастыру мен кітап тарату бас басқармасының бастығы. Көңіл көкжиегін кеңейтетін кітап рухани ғана емес, ұлттық та байлығымыз// «Егемен Қазақстан», 1994 ж. 17 мамыр.
15. Есалиева А. Кітап қолымызға тигенше// «Егемен Қазақстан, 1966 ж. 29-маусым.
16. Оқитын елге кітап жеткізбеу обал. «Қазақкітап» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің төрайымы Ерік-Раиса Есенбаевамен сұхбат// Түркістан, 1966ж. 2-маусым.
17. Қазаққа кітап керек пе? «Қазкітап» мемлекеттік концерннің президенті Жанат Сейдумановпен сұхбат// Халық кеңесі, 1995 ж. қараша.
18. Ерімбет М. Жекеменшік баспа керек пе?// Қазақ әдебиеті, 1997 ж. 27- қараша.
19. «Кімбіз деп мақтанамыз?» «Атамұра» корпорациясының перзиденті Мұхтар Құл-Мұхаммедпен сұхбат// Ақиқат, 1998 ж. №10.
20. Елеукенов Ш., Шалғынбаева Ж. Қазақ кітабының тарихы. – Алматы: Санат. 1999.
21. Шаханов М. Тіл және діл, 1.Ресейлік рухсыз кітаптар басқыншылығы, Депутаттық мәлімдемелер. ҚР Парламенті Мәжілісінің үйі. 25 сәуір, 2007 ж. Астана// Жалын, 2007, №5.
22. Әбілқызы К. Ауыл кітапханалары көмек күтеді// Айқын, 2005 ж. 15-тамыз.
23. Шкловский В. Өткен күн, бүгінгі кез және таяу келешек. Көрме. – М.: 1981.
24. Гордон Г. Книжный бизнес. – М.: Госконсуль, 1999 г.
25. Иконников А.// Континент, 2003 ж. №9 (96), 7-20 мая
26. Тоқабаев Қ. Мемлекеттік тапсырыспен шығатын екі мың дана кітап қазақ халқының рухани сұранысын қанағаттандыра ала ма?// ҚазАқпарат, 2006 ж. 17 наурыз.
27. Досанов С. Я не продавец, я писатель! Беседовала Арина Пирогова// Литер, 2005 г. 3 марта.
28. Калаус Л., Переростов И. ІІІ Международная книжная ярмарка «По Великому Шелковому пути»// Книголюб, 2005 г. 3 июнь.
29. Разумов Я. Интеллектуалды гастрономия// «Вечерний Кубистан», 2006, 28 апреля, http:www.kubhost.com
30. «Книжный Эльдорадо» планирует развивать свою сеть по всему Казахстану. Интервью с начальником ассортиментного отдела компании «Аттау-Астана» (г.Астана, Казахстан) Заурой Айткуловной Джанузаковой и начальником оптового отдела компании «Аттау Астана» Жанарой Ерсаиновной Ережеп// http:www.knorus. ru 2006 год, ноябрь, №11
31. Семыкина Ю.// Континент, №8 (193) 2007 г. 25 апреля – 8 мая
32. Акжигитова К.М., Буктугутова З.С., Дарибаева Г.Г., Шагиева Б.Ж. Трансформация чтения: от книги и компьютеру (размышления о проблемах чтения в современном обществе// http://idea.pushkilibrary.kz
33. Ильин О. Современная литература Казахстана: имена и тенденции// Эксперт Казахстана, 2004 г. 22 ноября.
34. Личман Е. Прописные истины книжного бизнеса//Эксперт Казахстана, №32(88), 2006 г. сентябрь.
35. http://izdatel.kz сайты, 12 наурыз, 2008ж.
        
        МАЗМҰНы
Кiрiспе.....................................................................
...................................3
І-ТАРАУ. НарЫқтық экономикадағы баспалар....................9
ІІ ТАРАУ. НАРЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ
КІТАП ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... 70-80-жылдары әлемдегі ең көп оқитын ел санатында болатын.
Қазір ең аз оқитын елге айналдық. Мұның ... ұшы әлі ... ... ... ... ... Қазақстан баспагерлері ... ... ... ... бар ... ... іс жүзінде
жоқ. Бір кездері ... ... ... ... ... мен ... ... қауымдастығын құрмаққа ниеттенгенін
білеміз. Бірақ баспагерлер әр тарапқа тартып, ортақ мәмілеге келе ... ... енді ... де, ... да, ... да ... отыр. Кітап
тарату мәселесі жолға қойылмаса, тағы да 20 ... ... ... ... Ал бұл ... ... кітап сату ісінін жолға ... ... ... ... ... кезінде елімізде 1500 кітап дүкені (кітапхана емес)
болыпты. Қазір ... ... бір ... ... ... Кітап
дүкені тұрмақ, газет сататын дүңгіршегі де жоқ ... ... бар. ... 10 мың тұрғынға бір кітап дүкені болу керек екен.
Қазіргі уақытта мемлекеттік тапсырыс бойынша ... ... ең көп ... – 2000 дана ... ... Ол ... кітапханалар мен оқу орындарына тегін таратылып беріледі. Кітап
дүкендеріне түспейді. Баспалар кейбір ... ... ... ... шығарып, сатқан болады. Бірақ ол да өздері жалдап отырған жердегі
кітап сататын жалғыз ... ары ... Ал ... ... ... ... ... баспалар кітап шығарумен
айналысады, бірақ кітап таратумен айналыспайды.
Тоқсаныншы ... ... ... ... ... ... ... негізделген демократиялық қоғам құру мәселесі бірінші
орында тұрды. Алайда нарыққа өту оңай бола қойған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болды. Өйткені кешегі
социалистік қоғам кезінде баспа ісі Коммунистік ... ... ... ... жағынан түгелімен мемлекетке бағынды. Баспа басылымдарын
шығару, тарату ... бәрі де ... ... ... ... ... редакциялар демократиялық қоғамда ... ... ... ... ... ... ... нарық экономикасына бейімделуінің бірден бір
тетігі кітап ... ісін ... ... қою ... табылады. Бұрын жоспарлы
экономика ... ... ... инфрақұрылымы мемлекеттік көтерме
кітап базалары – кітап саудасы мекемелері мен кітап дүкендерінен құралды.
Сұраныс, ұсыныс, ... ... ... қатысты ұғымдар ол кезде мүлде болған жоқ. Кітап саудасы
мемлекет монополиясында болғандықтан, бәсекелестік пен тұтынушы сұранысын
қанағаттандыру мәселелері ... жоқ, ... ... жоспарлары бойынша
тапсырыстар қабылдап, басылымды шығару және таратуды ұзақ ... ... ... ... баға мен кітап тауарларын тасымалдау
мен жеткізуге тұрақты тарифтер орнатылды. Кітапты таратудың жазылу формасын
көп қолданып, аннотация ... ... ... байқалды. Ал нарықтық экономика
жағдайында еркін ... ... ... ... нарығының тауарларының көбеюі, төлемдердің
тұрақсыздығы, пошталық және транспорттық ... ... әр ... тәртіпсіздігі байқалып, тақырыптық жоспарлар мен ... ... ... ... саясатын ұзақ уақытқа жоспарлау, жазылу сияқты
критерийлер ... ... ... ... ... ... экономикасына бейімделе бастағанына
да жиырма жылдың жүзі болыпты. Кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... қамтыса, қазіргі ұсақ
серіктестіктердің шамасы оған жете бермейді. Кітап бизнесінің ... ең ... ... ... тарату мәселесін қолға енді ала бастаған
көптеген баспалар мен фирмалар бұл істі ... ... сай ... ... бар мүмкіндікті сарқа пайдаланып жатыр дей ... ... ... ... таразылайтын журналистиканың бұл саласының
қазіргі кездегі жағдайы қуантарлықтай емес.
Қазіргі кезде мамандар Қазақстандағы жалпы кітап саудасының бір ... 125 ... ... ... ... Алайда отандық өнімге оның тек 7-
10 пайызы ғана тиеді екен. Ресей бұқаралық ақпарат ... ... ... елдеріндегі баспа үйлерінің саны 100-ден асқанын хабарласа, Қазақстан
Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасына әр ... ... ... отыратын баспалардың саны 2001 жылдың өзінде 150 шақты
болатын. ... ... ... ... ... ... кітап дүкендерін Ресейде басылған түрлі жанрлардағы әдебиеттер
жаулап алып, отындық басылымдарымыз мүлде байқалмай қалады. Оның ... ... ... жүз ... астам баспаның көпшілігі жылына
1-2 кітап басып шығарады. Ал, Ресейдің озық ... бірі ... ... ... ... кітаптың нарыққа өтуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар
таралымның көлемінде де үлкен айырмашылық бар. ... ... ... ... ... ... ... дейін жетсе, қазақстандық
кітаптар үшін ең көбі – он мың. Оның ... ... ... тек ... ... осындай таралыммен шығаратын болса, көбінесе тек
1000-2000 дана ... ... ... ... 10 жыл ішінде қазақстандық кітап өнімінің жалпы таралымы 2,5 есе
төмендеп кетсе де, ассортименті жағынан керісінше өсе ... ... ... ... ... шығару тиімді?» деген сауал өте өзекті болып
табылады. Оған дұрыс жауап беру үшін ... ... ... оның ... ... мүмкіндіктерін айқындау маңызды, ал ол үшін тұтынушылар нарығына
зерттеу жүргізіп, олардың сұранысын білген дұрыс [2].
Қазақстандық баспалар экономикалық өнімдерін өткізудің ... ... ... ... Біріншісі – мемлекеттік тапсырыс, екіншісі –
баспалардың өз қаржысына кітап ... ... ... ... де ... ... ... Мемлекеттік тапсырыс бойынша «Атамұра»,
«Жазушы», «Мектеп», «Жеті Жарғы», «Рауан», «Алматы-кітап» және басқа ... ... ... мен ... ... ... ... бөлетін
Білім және ғылым, Мәдениет, министрліктерінің ... ... ... ... ... тендерді жеңіп алу арқылы тұрақты
табысқа ие болуға мүмкіндік алуда.
Қазіргі кезде таралымы 1000-ға жуық бір кітапты ... ... үшін ... ... 200 мың ... қаражат қажет. Ондай қаржыны табу оңай емес.
Көрші ... ... ... болсақ, мемлекет әлеуметтік қажеті бар
кітаптардан басқа танымал авторлардың кітаптарын басуға қаржы бөліп тұрады
екен. ... ... ... ... т.б. кітаптарын осы жолмен басылып
шығуы – тәжірибелік маңызы бар үрдіс.
Тәуелсіз нарық экономикасы қалай дегенмен де, ... ... ... ең ... ... ... білу өте маңызды. ... ... ... көп ... қазіргі кезде Ресейде
шығарылмайтын, қазақстандықтарға қажетті әдебиет басып шығару дұрыс.
Балалар әдебиеті – ... ... ең ... ... ... ... негізінен оған салықтың азаюымен түсіндіріледі. Қазақстанда балалар
әдебиетін шығаруға барлық жағдай – ... ... ... авторлар болса да, полиграфиялық мәселелер әлі шешілмеген.
Көптеген типографиялардың қатты мұқабадағы ... гөрі ... ... ... ... көбірек болады. Балалар
әдебиетіне маманданған «Аруна» және ... ... ... ... қатты
мұқабадағы кітаптарды Түркия мен Словакияда басуды ... ... ... дейін 98-99 пайыз Ресейден әкелінген арнайы ... ... ... да ... ... саны аз. Мысалы,
«Экономик'С» дүкенінің сөрелерінің 30 ... ғана ... ... ... ... де орыс ... толтырып отыр. Бұл біздің әлі де
ресейлік баспаларға мұқтаж екенімізді көрсетсе керек.
Ресейде адамдар көбіне тек ... ... ... детектив
жанрында жазылған кітаптарды оқуға құмар. Детективтер бүгінде дүкендерде ең
көп және ... ... ... ... ... айналды. Ал біздің
баспагерлер бұл істі ... ... ... ... ... ... шешетін тұстары да оқырман іздеп жүріп ... ... ... да болып тұрған сияқты. Баспагерлермен әңгімелескен
жағдайда олардың көпшілігі авторлардың жоқтығына ... Егер ... ... екі ұшты ой ... ... ... ... материалдың
негізінде құрылған шытырман оқиғалардың қаһармандары реалды адамдармен
ассоциация туғызады деген ойлар айтып жүр. Ал ... ... ... ... ... жол таба ... секілді көрінеді. Детективтермен
қатар қазіргі уақытта сұранысы көп кітаптардың ... ... ... мен үй ... ... әйелдерге арналған арнайы кітаптарды
атауға болады. Ең қызықтысы, «Алматыкітап» ... ... ... Сужикованың айтуы бойынша [3], үшінші орынды классикалық шығармалар
алып тұр екен.
Қазір Алматы ірі кітап дүкендерінің бірі ... ... ... ... ... шығармалары тізіліп тұр. Бірақ бұл
кітаптардың көпшілігі сұранысқа ие болмай отыр. Бүгінгі күні Мұхтар ... ... ... ... ... сатып алушылар аз. Әлем
классиктерінің кітаптарына қызығатын тұтынушыны да табу ... ... заң ... қала ... ... әдебиеті қызықтырады. Сондай-
ақ, техникалық және оқу әдебиетін сұрап келетіндер көп. Осы ... ... ... үлкен таралыммен бірден сатылып кететін
кітаптардың қатарына жатады.
Жалпы, ... ... көп ... ... ... ... бірі – олардың бағасы. Ресейлік кітаптардың көбі Қазақстанға
жеткенше 20 пайызға дейін ... ... ... ... ... да ... ... Көптеген баспалар кітапты өтпей қалар
деп, үлкен таралыммен шығаруға қорқады. Ал аз таралыммен ... ... ... құны ... ... ... Оған тағы ... шығынын
қосыңыз. Қазақ баспаларының көбінде тарату мәселесі әлі дұрыс шешілмеген
салалардың бірі болып табылады. ... ... әлде жеке ... ... ... кітаптарды таратуға мұршасы болмайтын баспалар
баршылық. Кітапты дайындап, шығарғаннан кейін олардың ... ... емес ... ... да бар. Бұл ... әлі сол ... ... айрыла алмай жүрген баспаларда көп кездеседі. ... ... ... барлығы нарық ... ... ... ... кері әсерін тигізуде.
Салыстырмалы алып отырған көршілес ... көз ... ... тарату ісін негізінен баспалар жүзеге ... ... ... ... ... ірі кітап сату кәсіпорындармен шарттық
байланысқа тұрып алған. Ал Қазақстанда ше? Баспа индустриясының баяу ... ... ... тек ... ... ... (көтерме сатумен
айналысатын, жүйелік, ірі дүкендер, кітап дүңгіршектері) еншісіне ... ... ... ... бір ... ... 45-50 миллион
долларға бағалайды. Бұл бүкіл қазақстандық нарықтың 40 ... ... ... ... ... ... мен басқа қалаларда да,
облыстарда дүкендер ... ... ... ... 2 дүкені,
Ақтөбеде, Шымкент, Тараз қалаларында дүкендері бар; ... ... бар; ... ... өнімдері Астанадан ... 17 ... ... ... Қазақстан қалаларының көпшілігіне ресейлік кітаптар Алматы
арқылы емес, басқа жеткізу арналары арқылы ... ... ... пен ... ... Атырауға, Астраханьнан, Петропавлға
Омбыдан, ал Павлодар, ... ... ... және ... ... қаласынан жеткізілсе, Астанада Екатеринбургтен әкелінген
кітаптар сатылады екен.
Қалай болғанымен де, қазіргі баспалардың ... ... ... ... ... халық сұранысын толық атқара
алмауынан деп санаймын. Өскелең ұрпақ орыс тілінде емес аударма арқылы өз
тілінде ... ... ... ... жас отау ... ... кітаптарының ана тілінде жоқтығы т.б. да әдебиеттердің дүкен
сөрелерінен ... және ... ... ... әрі ... проблемаларға әкеп тірейді. Полиграфиялық жағынан, бағасы мен
мазмұны жағынан ресейлік кітаптардан кем қалмайтын кітаптарымыздың ... 2000 дана ... ... ... ... қанағаттыра алмауы
қынжылтады, әрине.
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстандағы соңғы 4-5 ... орын ... ... ... ... ... ашып ... тырыстым. Соңғы
кездері орын алып бара жатқан ... ... ... ... келе ... ... мен ... тұстарына тоқталдым. Сондай-ақ,
кітап тарату ісінің жалпы әдістері мен технологиясы ... басы ... ... ... жоқтығына көз жеткізе отырып, осы олқылықтың орнын
толтыру мақсатында, ізденістер ... ... ... ... ісіндегі соңғы жылдардағы өзгерістер, жеке кәсіпке айналу,
кітап ісін ... ... ... ... ... ... ... баспалардың даму ерекшеліктері төмендегідей бөлімдерге ... күн ... ... келе ... ... ісі ... ... ерекшеліктері;
• кітап сату ісіндегі негізгі ... мен ... ... ... көрініс тауып жатқан жаңа әдістер мен тәсілдерге талдау
жасау.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: ... ... ... ... мен ... ... ... еттім. Себебі, қарапайым
халықтың дүйім дүние төріндегі орын алып жатқан ... ... көзі ... ... ... Сондықтан баспа ісіндегі кәсіпкерліктің
негізгі бизнес-жоспарын талдап көрсету. Осы мақсатта:
• кітап саудасындағы ... ... ... ... жеке ... сипатқа айналған баспалардың бүгінгі бейнесі мен негізгі
жұмысы;
• баспадан шығарылатын өнімнің тарылымы мен ... ... ... ісін ... өзге де мүмкін тың тәсілдерді анықтау көзделді.
Зерттеудің тәсілдік негіздері. ... ... ... ... – сараптамалық баға беру мен ғылыми тұрғыда тұжырымдап дәледеу
әдістері қолданылады. ... сату ... жаңа ... ... мен ... беру тәсілдерінің ертеден белгілі теориялық-
танымдық ... ... ... түрде анықталды.
Зерттеудің нысаны. Басты деректемелік негіз ретінде ҚР ҰҒА-ның
кітапханасы мен ... ... ... ... деректерге сілтеме
жасадық. Сондай-ақ, қазақстандық баспалар жайында жазылған баспасөздер мен
ғылыми туындылар да негізгі құрал ретінде пайдаланылды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... 3 ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімнен тұрады.
І –ТАРАУ. НарЫқтық экономикадағы баспалар
Тәуелсіздік алып ел ... ... бет ... ... ... ... жүзеге асқаны белгілі. Бұл өзгерістер баспа ісін де
айналып өтпесі анық еді. Біріншіден, ХХ ғасырдың ... ... ... жаңа
жүйесі қалыптасып, дамыды. Ол алпыс жылдан астам ... бойы ... ... ... бөлек еді. Екіншіден, жаңа баспа ісі жүйесінің қалыптасуы
мен ... ... ... ... әсер етті. Олардың ішінде айқын
бөліп айтатынымыз, әлеуметтік-саяси (демократиялық ел болуы, экономикалық,
нарыққа көшуі), ғылыми-техникалық, ... және өзге де ... бұл ... ... қалыптасқан кітап ісі тұжырымдамаларын
қайта қарауды қажет етеді. Жаңа ... ... ... ... беретін баспа дамуының болашағын қарастыруды ... ... ... Дербес елдің дербес мәдениеті жасалуы керек.
Ал мәдениет дегеніміз – кітап. Ендеше халық ... ... ... ... ... – міндетіміз [4].
Әйтсе де жаңа ғана тәуелсіздігін алған мемлекеттегі қыруар қиындықтар
баспа ісін де тұралатқаны ... ... ... ... ... ... ... кейін нарықтық жағдайларға көшуге байланысты
кітап басу ісінде көптеген мәселелер қылаң берді.
Баспа ісі және баспа ұғымдарына берілген отандық ... ... ... ... ісі – ... журнал, газет бейнелеу
материалдары, өзге де баспа өнімдерін дайындаумен, шығарумен және таратумен
байланысты мәдениет пен өндірістің бір саласы [5]. ...... ... секілді түрлі басылымдарды дайындауды және шығаруды жүзеге
асыратын заңды рәсімделген шаруашылық - жеке ... ... ... ... - өз ... ... ... іс, міндет [7]. Ал С.И. ... ... ...... ... задача, требующее
разрешения, исследования» деген анықтамаларға кезігеміз. Ал отандық баспа
ісінде шешімін қажетсінетін, зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, тәуелсіз Қазақстандағы
баспа ісін осы саланың ең ... ... ... ... ... ... ... мәселелер тұрғысынан қарастыруды жөн көрдім.
Нарықтық экономикаға көшу ... ... ... ... ... ... жеке меншік баспалар пайда болды. Алғаш қарлығаш
«Атамұра» ... ... ... ... ... ... отандық
баспаларға оңай тиген жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Жылдар бойы қалыптасқан кітап тарату жүйесі ... ... ... ... тап ... ... ... ісіндегі хал-ахуалы жайында: «Қоғамымызды ... ... ... көшу ... толып жатқан қиындықтардың шын
мәніндегі ауыртпалықтары қандай ... ... ... ... жеңу ... жан ... талмай еңбек еткен ауыр жыл...
Әсіресе, өткен ... ... ... да, ... саудасы
қызметкерлерінің де тұйықтан шығар жол таппай қатты абыржып, қиналған күні
бүгінгідей есімізде. Жаңа ... ... ... ... ... ... шұғыл қымбаттауы, қосылған құнға салынатын
28 проценттік және саудадағы үстеме бағаға салынатын 21,88 проценттік ... ... сату ... ... ... ... ... - деп еске алады
баспа ісінің қызметкерлері [8].
Кітап басу мен ... ... ... күрт шиеленісуі
республикамызда, әсіресе ана тілімізде кітап шығару ісінің ... ... ... ... ... ... ... тіпті
жабылып қалу қаупі туды. Шығатын кітаптар саны күрт кеміп, бірлі-жарым
шыққандардың бағасы аса ... ... ... ... ... ... ... еді.
Сөйтіп, нарықтық қатынасқа көшу кезінде ... ... мен ... бұқаралық ақпарат құралдарын және мемлекеттік
кітап шығару ... ... ... ... жөніндегі Президентіміздің
жарлығы (15.04.1992) мен сол жарлықты жүзеге асыруға ... ... ... №566 ... ... ... ... [9].
Осы айтылған жарлық пен қаулыда мектепке және жоғары оқу ... ... ... тілін дамытуға және оның қолданылу аясын
кеңейтуге қызмет ... ... ... оқу ... ... ... ... арналған, ғылыми анықтамалық- энциклопедиялық
кітаптарды шығаратын баспаларды қаражат ... ... ... полиграфия және кітап саудасы салаларына қосылған құнға салынатын
28 пайыздық салықтан мүлде азат ету, ал түсетін ... ... ... ... ... ... сияқты аса қажет шаралар ... еді. ... ... ... ... ... жұмысы белгілі дәрежеде
қайта жанданып, баспагерлер мен ... ... ... ... үміт оты ... ... Мемлекеттік баспаларымыз
енді біржолата жабылып қалу қаупінен құтылып, қоғамымызға қажетті әр
саладағы ... ... ... ... ... ... ие
болды.
Әйтсе де тұтастай алғанда кітап басу жұмысы өзін-өзі ... іске ... ... ... ... ... жабдықтар
ескірген және тозған. Тәуелсіздік ... ... ... ... ... пен ... ... алып келінетін. Нарық келгенде бұлардың
бағасы да тым аспанға шарықтап кетті. Мұның үстіне қиын ... ... ... ... ... одан да ... ... дегендей Ресей үкіметі
енгізген 70 пайызға жететін кеден ... ... ... ... ... ... аз ... сала кәсіпорындарының банктен алатын несиесі
үшін төленетін ақы да ... ... ... ... осы ... ... ... үкіметі 1993 жылы министрлікке қарасты
баспалардың халқымызға аса қажетті кітаптарды белгілі мөлшерде шығаруы үшін
905 ... сом ... ... кітап басу саласына дер кезінде
көрсетілген көмек болғанын ... ... ... ... ... ... ... саланы іздеп
табу қиын да шығар. Оның ... күн ... ... алған инфляция,
қымбатшылық кенеуі кеткен шаруаның одан сайын қисынын ... тағы ... ТМД ... ... ... ... үзіліп уәдеден гөрі
сөз бұйданың көбейіп тұрған тұрлаусыз жағын еске ... ... ... ... тұсау болған мәселелер көп-ақ еді.
«Феодализмді менсінбей, социализмді жерсінбей, жабайы капитализмге аяқ
басқан халқымыздың қарны ашпағанымен, қабағы түсе бастаған осы ... ... ... ... қанағаттандырып жүрміз. Сұрақтың көкесі де, төтесі де
сол. 1988 жылға дейін мәселен Қазақстанда 10 ... ... ... ... ... ... ... қазір бұл көрсеткіш жеті-сегіз есе
азайып кетіпті. Ал бүгінде 12 баспасы ... ... ... ... бар республикамызда өткен 1993 жылдың ... 588 ... ... ... шығыпты, оның 90 пайызы оқулықтар.
Салыстырып көріңіз, 1988 жылға ... ... ... 220, ... баспасы
250 атаудың ол жақ бұл ... ... ... ... ... ... сиқы ... - деп жазды «Егемен Қазақстан» газеті.
Иә, мұндай арифметикамен елмен бірге тәуелсіздігін алған қазақ баспа
ісі қазақтың ... ... ... ... бере ... хақ. ... ... ашқанына емес, қадірімнің қашқанына ренжимін», - деген екен. Сол
шақтағы аумалы-төкпелі заманда өмір кешкен кітап ... ... ... бар) ... ... ... ғана емес, сол
жазған әдебиеттерін дер кезінде жариялай алмай, қаржы сұрап, қағаз іздеп
қол қусырып ... ... куә ... ... баспадан бір кітап шығарсақ, бір жеңіл мәшина сатып
алуға жететін ... ... ... ... ... деп ... ... үшін ескерте кетейін: Мәселен мен 1992 жылдың аяғында
1993 жылдың басында екі ... ... ... ... ескі ... 345 мың сом ... алдым. Ал сол кезде шетелдік мұздатқыштың
бағасы 600 мың сом ... ... Екі ... ... ... бір ... жететін қаламақы таппаған жазушының беделі қаншалықты дәрежеге
дейін төмендегені айтпаса да түсінікті ... - деп ... ... ... ... ... ... аманында неге осындай күй кештік?» деген
сұрақтың тұратыны сөзсіз. Біріншіден, аталған жылдары ... ... ... үзілді. Жетпіс жыл желпініп жүріп талай табысқа қолымыз жетті
десек те, ... ... ... ... ... ... ... ас тұзына дейін өндіріп жатсақ та, ешкімнің ойына қағаз
шығаратын ... салу келе ... ... ... Әбу ... ... ... басында-ақ қазақтың кейбір зиялы ұлдары
«Апырмау, осы ... ... тек ... түрлерін дайындайтын түпкір
аймаққа айналып бара жатқан жоқ па? Ең құрмаса кітап бастыратын ... ... ма ... деп әр ... күңкіл сөздер айтқан болса
керек. Сол ... аяғы отыз ... ... ... ұласып, орталық
үкіметтің экономика саласындағы отаршылдық саясатына емеурінмен ... ... ... ... жапа ... жас ұрпақ кейінірек
білді.
Құдайдың құдіретімен, тарихтың қалауымен жеке ел ... ... ... ... деп бөлініп, шыға келіп едік, жетпіс жыл
бойы ... ... ... ... қилы-қилы тәжірибеден
«сүрінбей» өткен кешегі туысқандарымыздың базбіреулері енді келіп, «Әй сені
мен бұрын қайдан көріп едім?», - ... ... ... ... ... ... ... кешенді сала екені белгілі.
Кітап шығару үшін бүгінгі күн талабына лайық баспахана базасы болуы
керек. Ең ... ... ... Жалпы кітап дайындау ісіне екі ... ... ... ... ... ... ... басқасын түгелге жуық
біз шеттен сатып аламыз. ... ...... ... [10]. ... жете ... мемлекет те қарап қалған жоқ.
«Қайта бүгінгі Қазақстан үкіметіне алғыс айтумыз керек. Неге дейсіз
ғой? Осыншалық экономикалық дағдарыс кезінде үкіметіміз ... ... ... ... ... ... тоқсан сайын миллиондаған
теңге қаржы босатып отыр. Қазір Қазақстанда шығатын ... ... ... 60 ... ... ... ... және бұқаралық ақпарат
министрлігі бекіткен әлеуметтік жағынан маңызды деп табылған басылымдардың
ұлттық бағдарламасына жыл ... ... ... босатылып, бүгінгі
мүмкіншіліктерге орай ... ... де ... ... ... ... әлем ... атап өткелі отырған қазақтың ұлы ақыны әрі
ойшылы ... 150 ... орай ... ... ... ... шықпақшы», - деп жазды «Егемен Қазақстан» газеті.
Нарық қыспағында қалған баспалар да қарап қалған жоқ. ... ... ... ... ... қызметкерлеріне уақтылы жалақы тауып
беріп, күн көру үшін әр түрлі амалдар қарастырды. Қолдан келгенше Ресейдегі
баспаханалармен, ... ... ... ... кейбір құнды,
көлемді деген ... ... ... қойды. Шағын кәсіпорындардың
делдалдық қызметіне сүйеніп, ... ... ... ... ... ... ... секілді толып жатқан өнімдерді сатып алу көздерін
іздестірді. ... бәрі удай ... еді. ... ... ... ... аталатын кіндік мекеме де жан-жақты тырбанып
әрекет етті. Бірақ қанша тыраштанғанмен, баспа ісі ... жел ... ... ... кете ... не істеу керек деген сауал баспа ісі, ... ... ... ... ... ... керек екенін елдің бәрі біледі. Қазақстанда кітап шығаруға
қажетті дайын ... ... ... ... керек. Соңғы алты-жеті жыл
көлемінде бұл жайында айтылып та, жазылып та жүр. ... ... ... ... ... шаққандағы қаржы мөлшері, оны
салып беретін шетелдік фирма анықталып ... ... де ... ... ... неғыласың? Қытай-Шыңжаң өкіметімен келісімге қол жетті,
қытайлар екі-үш жылдың ішінде Талдықорғанда қағаз ... ... ... дегенді естідік. Одан кейін ақ күріштің отаны – ... ... жүзі ... ... ... ... ашылады екен-мыс
дегенді естідік. Шынында күріш сабанынан айнадай ... ... ... Қытайға барғанда өз көзімізбен ... ... ... ... атып ... ... күні бүгінге шейін Қазақстан
баспаларына өзімізде өндірілген ... ... ... [11], - деген
Оразбек Сәрсенбаевтың сөздері сол кездердің ащы да болса шындығы еді.
Зиялылар жағдайдың қиын ... ... жете ... ... ... ... ... бұл мәселенің шешілуіне үкіметтің өзі бас
болып, республикамыздағы жеке меншік иесі – алпауыттар, ... ... ... ... ... ... қатар, Қазақстандағы кітап бастыру ісін жекешелердің бөлігіне
беріп жіберу әсте ... ... ... ... ... буыны
қатайып үлгермеген жас мемлекетіміздің ... ... ... ... орны ... ... тұруы қажеттігін мемлекет
назарына салды.
Соңғы кездері ... ... ... алып, кітап саудасы
мекемелерін акционерлік меншікке айналдыру ... ... ... ... жаңалықтай қабылдағынымен, мұнай бастамаларға кітап саласындағы
интелигенция күдікпен қарайлады. ... ... ... ... ... он ... жүз толғанатын дүние дегендей ойлар
айтылды.
«Басқасын айтпай-ақ кітап саудасын алайықшы. Рас, ... ... ... ... ... қараймыз. Бірақ ... ... ... жолы оны акционерлеу (мейлі 49 пайызы ұжымдікі,
51 пайызы ... ақ ... ме ... ... бәрі бір меншік
түрінің өзгеруіне әкеліп соғады. Сонда сенің ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мүдделі бола ма, жоқ әлде
бас ауыртпай-ақ өтімді бағамен тез ... ... ... ... ... ... ... көбірек сатуға мүдделі бола
ма... акционерлік ұйым ... ... әлгі ... - ... баспа
білгірінің күмәніне бүгінгі күні көзіміз жетіп отыр [12].
Қалыптасқан жағдайды саралай отырып, баспагерлер баспа ісін дамытудың,
оның ішінде кітап ... ... қою ... ... Осы күні
барымыздан айрылып қалмайық, орныққанды орынсыз қозғамайық ... ... «Оу, ... ... озық елдерінде сондай ғой» деп ... ... де ... Иә, ... ... жағынан Батыстың бізден
озғаны, бәлкім, рас шығар. Бірақ рухани байлық жағынан... ... ... ... кетпегеніне уақыттың өзі куәгер болып отыр.
Оның үстіне кейде білмесек те білгіш көрінуге ... ... ... ... ... ... (АҚШ пен ... басқасында)
баспа ісіне мемлекет тарапынан тікелей көмек көрсетіледі екен, ... ... ... ... ... ... Рас, ол ... кітаптардың бағасы арзан емес. Өйткені ол жақтағы идеология солай.
«Біздің жас мемлекетіміздің ... ... ... ... ... ... ... – кешегі жылдарда қолымыз жеткен өнер, білім жемістерінен қол
үзіп қалмау, халықтың рухани азығына айналып кеткен ... ... үшін ... ... ... ... қосып алмай, бұрынғыша қазақ
ауылының түкпір-түкпіріне жеткізіп отыру. Ол үшін бармағымен бал ... ... ... ... қоя ... ең ... өз елімізде
қолымыздан келетін істерге құмбыл кірісіп кеткеніміз құба-құп», - ... ... ... дәл ... ... ... ... қиыншылықтарды бастан
кешіріп отыр. Әсіресе қағаз тапшылығы, оған қоса полиграфия өндірісінде
қолданылатын ... ... мен ... құрал-жабдықтар тұтасымен сырттан
әкелінеді. Егер аз-кем цифрларға көз ... ... жылы ... ... ... ... 588 ... жарыққа шыққан. Ал
1989 жылы 1300 кітап жарық көрген. Осыдан-ақ ... ... ... қиыншылықтарға қиналмай көз жеткізуге болады», - деп
жазды сол ... ... ... ... ... ... Мұрат Сыздықов
[13].
Нарық тұралатқан ... тек ... ... ... сезінген зиялылар маңызды саланы нарыққа икемдеудің жолдарын
іздестірді. ... ... ... ... ... ... өзекті
мәселелерді қозғаған терең пікірлері жарық көріп жатты. «Нарық жағдайында
басқа да рухани ... ... ... ... ... ісі ... ... түзеле қоюы екіталай қиыншылықтарға тап болып отыр. ... ... ... ... ... жайын
ойласақ, қағаз қымбатшылығын, қаражат тапшылығын алға тартып, қол ... ... және ... ... да ... қиыншылықтарға
қарамастан баспаларымыздан шығып жатқан ... ... ... ... еткендей жайымыз бар.
Аз ба, көп пе, әйтеуір ... ... ... кітап шығарып
жатыр. Әлдекімнің іскерлігінінен, жол тапқыштығынан емес, оның ең ...... ... ... ... ... ... хал-жағдайы сол
қаржыға тікелей байланысты. Шаш етектен ... ... мол ... ... шындығында, «шықпа жаным, шықпа» дейтін күйге ... жиі ... - деп ... «Жалын» баспасының директоры Бексұлтан Нұржекеұлы.
Шынында да ... ... ... ... ... ... тым
азайтып жіберді. Кітап сапасы да төмендеді.
Халықтың ... ... һәм тілі ... ... ... ... салыстырулар кісіні састырады: бұрын, мәселен, «Жалын» баспасында
134 адам жұмыс ... ... – 34, ... орта ... ... ... күнінде
1 кітаптан жарық көретін, қазір жылына 40 ... қана ... ... ... ... аз да, шығатын кітап көп еді, енді кітап азайды да, баспа
көбейді», - деп ... ... ... ... директоры.
Нарықтық жағдай қағидаларынан баспа ісі де айналып кете алмасы ... ... тек ... ... ... ... ... тура келді. Кітап
жайлы биік-биік ойлар кеңестік ... ... ... қалды. Нарық кітап -
тауар деген ұғымды ұсынды. Енді ақша жұмсаған ... ... ... алға ... «Біз кітапты тауар қатарына қосқанға қарсы болушы
едік, әлі де толық мойындай алмай жүрміз. ... ... ылаж ... ... бәрі ... ақшаға келіп тіреледі: қаламақысын аз берсең –
жазушы ренжиді, кітапты қымбатқа сатсаң – оқырман қынжылады, арзан ...... ... Бір ... бір ... ең арзаны 5
теңгеден сатыла бастағанда, 5 теңгелік тәуір кітапты қымбат санайтындарды
түсіну баспагерге де ... - деп ... бар ... ... ... ... саны ... баспалар көбейгенімен, олардың хал-ахуалы мәз емес
еді. Көпшілігі жылына бір-екі аталым шығарумен шектелді. 1994 ... ... ... ... 686 ... ... пен ... Жалпы таралымы 14,4 миллион дана болды. Оның ... ... ... оқу-педагогикалық әдебиет. Салыстырып көріңіз: Ресей жылына 45-46
мың аталым кітап басып шығарады. ...... ... дана ... ... ... қана ... тарату, сату мәселелері тіптен өзекті
болды. Бұл жылдары Кеңес одағында болған түрлі кітап сату, тарату ... ... ... ... ... «Союзкнига», ауыл-селода
«Центркоопкнига» үйлестіріп, бағыттап отырды. «Наука» сияқты баспалардың ... ... ... ... ... ... «Халықаралық кітап
бірлестігі» жүргізді. Қазақстанда «Қазақкітап» атты ... ... ... ... кітап саудасы басқармасы,
байланыс министрлігінің «Союзпечать», ... ... ... ... атты ... кітап дүкендері мен ... ... ... ... ... жылдан-жылға артып отырды. Оны
қанағаттандыру мақсатында «Книга-почтой» атты ... ... ... істеді. Ол Ресей, Орта Азия, шет ел оқырмандарына тілеген кітаптарын
жөнелтіп отыратын.
Мұнын бәрі ... ... жаңа ... алмастыратындай бұл
салада тәжірибе болған жоқ.
Алысқа бармай-ақ, осы Алматыда аталған кезеңнің орта ... ... ... қаншама кітап дүкенінен айырылды? Алматының қақ
ортасындағы – Президент резиденциясының дәл іргесіндегі ... ... ... ... ... ... қалды. Халықтың ең көп жиналатын,
студент жастардың ең көп жүретін алаңына орналасқан екі мәдениет ... ... ... ... да оңып ... жоқ еді. ... облыста пәлен кітап
дүкені жабылып, пәлен кітап қоймасын ... ... ... ... жиі
айтылатын болды. Өйткені дүкеннің де, қойманың да ...... ... ... ... ... ... көз шығарамын десе де
қазаншылардың еркінде. Оның үстіне кітап ... ... ... ... ... ... алаңы, жарығы, жылуы, суы... үшін
ауызбен айтуға ұяларлықтай қымбат ақы төлеу ... ... ... мәдениетке жататыны рас болса, сол кітапты өткінші тауарларға
теңестірмей-ақ, ең құрмаса осы коммуналдық ақы төлеу ... ... ... ... дегеннен шығады-ау. Салық, бейнелеп айтсақ, қазіргі нарықтың
ысылдаған ... ... ... ... атаулыны ұнататын, әрине, ешкім
жоқ Біздің баспагерлердің де ... ... ... ... ... ... баспа қазір мемлекетке 9 түрлі салық төлейді екен. Ал санап шығайық:
әлеуметтік ... ... ... жол қатынастарын түзеу,
қаладағы авторанспортты ұстау, инвестиция қорлары – мұның бәрі ... ... ... ... демек, баспаның кітап бастырудағы шығынын
көбейтіп, кітаптың бағасын өсіріп жіберуге мәжбүр ... ... ... ... ... салықтар тағы бар. Мысалы, республика
бюджетіне, жергілікті бюджетке, кәсіпқорлықты дамыту қорына, тұтыну ... ... кете ... ... салықтың астында жаншылып қалмай, қалт-құлт
етіп күнелтіп келе жатқаныңа кейде шүкіршілік етесің» [16] - ... осы ... ... де ... ... Осы арада
жаңадан сайланған Жоғарғы кеңестегі жазушы депутаттарға баспагерлер атынан
«тоғыз түрлі салықтың ... ғана ... ... ... ... ... табыс салығын) қалдырып, ... ... ... ... ... ... ... берсеңіздер» дегендей
ұсыныстар айтылды.
Бұл мәселені ... ... сол ... ... ... ... Сейдуманов та көтерді. «Тағы бір ... ... ... ... жайт – ... ... салынатын салықтан
кітап баспаларын, кітап таратушыларды босату мәселесі. ... да ... ... да ... ... ... дегендей, салықпен қысқанда кім
не ұтады? Жаңадан ғана аяғын қаз-қаз ... жас елге ... ... жаңа заманға, жаңа жағдайға лайық әдебиет керек, ұлт ... ... ... ... ... қажет» [17], - деп жазды ол.
Жеке баспаханасы өзінің қағаз бен ... ... ... ... ... ... үйі мен көлігі, өнімін сататын жекеменшік немесе сатып беретін
дүкені бар ... ... ... ... жоқ. Нарықтық экономика мен
жекешелендіру ісі ондай баспаның бізде болуын ... ... ... кітап
шығарудың бәсекесі онсыз жанданбайды [18].
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан ... ... ісін ... біраз уақыт
ескі жүйе сақталып келді. Комитет аты ... ... ... бұрынғы қалыптасқан жүйеге елеулі өзгеріс енгізілмейді [19].
Бұл салада реформа 1996 жылдары ғана қолға алына ... ... ... ... ... ... жеке меншікке
көшті. Кітап ісін материалдық-техникалық жағынан жабдықтау да кәсіпкерлер
иелігінде. Жеке меншік баспалардың ... ... да ... ... ... басқару мәселесін басқаша шешуді талап еткен еді.
«Қазір біздің еліміз жоспарлы социалистік экономикадан стихиялы нарық
экономикасына көшуді аяқтап келеді. Енді ... ... жел, ... сай
біледі» дейтіндей экономиканы, рухани өндірісті объективтілікпен зерттеп,
қоғам, мемлекет тарапынан ғылыми тұрғыдан басқару ... бе? Бұл ... ... ... Олай ... екі себеп бар. Біріншісі, Қазақстан
жағдайында әлі мемлекеттік баспа орындары бұрынғы қалпы ... ... есе ... де. ... ... бүкіл қоғамның рухани қажетін өтеу
барысында өз баспа орындарына ... бір ... ... ... оңға ... жасайтыны сөзсіз. Кеңес кезіндегідей басшылық бақылауын тым
қатайтып ... да, іс ... ... ... ... ... етпей отырған жоқ», - деп жазды Шериаздан Елеукенов 96-
жылдардағы баспа саласына үңіле келе.
Қазақстан еркін ел болып, өз қолы өз ... ... ... ... ... ... сөз ... қамтамасыз етуде айтарлықтай
ілгеріледі. Баспасөз бостандығы, авторлық ... ... ... ... ... ... ... жәйттердің де аз емес екендігін мойындауымыз
керек. Нарыққа өту ... ... ... мәдениет саласы көтере
алмай, ақсауға ұшырады. Мысалы кітап өндірісі тіпті құлдырап ... ... жыл ... елде екі ... мың ... ... өндірілсе, 1995 жылы 600
аталымнан сәл артық қана кітап жарық
көрді. Оның ... ...... ... ... ... үш-
төрт жылдың көлемінде Қазақстанда 6 мың кітапхана жабылды.
Кітапхана ... ... ... ... алу қабілетінің кемуі
кітап таралымына ауыр ... боп ... 1970 ... қазақ прозасының
бастапқы тиражы, таралымы прозада 35 мың, поэзияда 12 мың болса, 1996 жылы
ол тиісінше 7 және 2 ... ... ... әрине өтпелі кезеңге тән көрініс. Экономика мен мәдениетіміз
ілгері ... күн де ... Оған ... ... Олай ... соңғы
жылдары нарық қыспағына қарамастан мемлекеттік баспалардың саны екі ... ... Және ең ... – сол ... бәрі ... ... алып отыр.
Кітап жалғыз автордың еңбегі емес. Ол сіздің қолыңызға тиіп ... ... ... ... ... бар екендігін кейде ескерсек, кейде
ескере бермейміз. Алдыңыздағы басылымның ... ... ... ... ... та қиын ... иелері жүреді. Кезінде Ресейдің тарихшысы
И.Карамзин: «Адамзаттық ақыл-ой тарихы екі ұлы дәуірді біледі: біріншісі,
әріпті ойлап табу ... ... ... ... ... ... осы ... нәтижесі деген екен. Қазақстанда кітап басу
мамандары жайлы ... ... ... ... ... ... тек Ресейдің Мәскеу, Омск және Украинадағы Львов қаласында
ғана дайындалып келді. Осыдан бірнеше жыл ... ... ... ... ... дайындау мақсатымен «Полиграфия өндіріс
технологиясы», «Полиграфиялық машиналар мен ... ... ... ... ... ... ... ие болғандығы
тектен-тек емес [20].
Аталған кезеңде 1953 жылдан бері кітап саудасымен айналысып ... ... ... ... ... айналды.
Оқырман атаулыға да қиын болып қалды. Бұл - жалпылама сөз емес, басы ... ... ... ... ... ... ... құлып түсіп,
басқа адамдарға сатылып кетті. Ол ана жақтағы ... Мына ... ... ... ... ... да ... орнаған жайы жоқ. Таразының ... ... ... ... басындағы күнделікті тіршілік қамы
басып кетіп, уақыты мен талантын ... ... ... ... жүрсе, оған қалам
ұстаған қауым кінәлі ме? Аталары әлемде сөзді ең қадірлеген ... ... ең ... ... сол асыл сөз ... ... кереғарлық үшін
қаламгерлерге кінә бар ма?
Ал әлгі жазушы мен оқырманның екі ортасы қандай? Екі ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер кітап сату ісінде де түрлі
мәселелерді туындатты.
«Алматы қаласында біз танымайтын мекеме мен ұйым жоқ. Оқу ... ... ... министрліктердің басқа да ел көп келетін
ондаған түрлі мекемелердің босағасында тұрып ... ... ... - деп ... ... «Қазақкітап» жауапкершілігі шектеулі
серіктестігінің төрайымы – Ерік-Раиса Есенбаева.
Ал аталған серіктестіктің күші Алматыда шоғырланса да, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі
арқылы тұзбен, қант-шаймен бірге жеткізіп отырған екен.
Астанадағы мықты жазушының барлығы ... ... ... ... ... ауылда. Ендеше, қазақ кітабы алдымен ауылға жетуі тиіс ... де, ... ... «кітап саудасы өзін-өзі ақтамайды» деп, оны
тоқтатуға тырысты. ... ... ... ... ... ... Ал кітап сату мамандары елге ... ... ... ... пен ... ... жағдай шиеленісе түсті. Облыстар
кітаптарды алып, не ақшасын, не өзін ... ... ... ... ... өтіп ... ... отырғандар бізге өткен кітаптың
ақшасын бермей әуре етеді. Ал ақша бізге түспеген соң, біз ... ... ... ... ... ... ... соң, баспаның алдындағы
жұмысы тоқтайды. Ал, одан ... ... ... Жазушылар жоспарланған
кітабын шығара алмайды. Міне, көрдіңіз бе, жазушы – баспа – кітап ... ... ... ... ... ... [21], - деп ... кітап сату
мекемелерінің басшылары. Тағы бір жан түршігерлік деректерге ... ... ... кітаптар орнына жіп алуды, Көкшетау облысы ... ... «ұн ... ... ... ... тауып тасып алыңдар»
дегенге дейін барыпты.
«Ауылға барған кітаптар толық өтеді деу күпірлік болады. Тіпті ... ... ... өтпей қалатын. Қазір де жіберген ... ... ... ... ... Тек соны алдымен көзбен көру керек. Содан
кейін, біз ол кітапты қайта Алматыға алдыртқанда не ... ... ... ... ... ... кітап дүкені жоқ. Кітап сатылса, коопсауда
дүкендерінде нан-тұздың қасында сатылады. ... ... ... ... кітаптарды ауылдардағы мектеп кітапханаларына өткізгенді
жөн көрдік. Кейін бір ақшасы болғанда қайтарар. Оған ... өсер ... ... ... ... жолы болуы мүмкін?», - деп қынжылады ... ... ... ... ... үшін ... басқосу өткізіліп келсе, 1994
жылдан бері кітап шығару мен сату орындарының ... ... ... ... сату ... баспалармен тікелей шартқа отырып, кітаптың
құнының қаншасын бірден төлейтіндерін, қаншасын кітап ... ... ... ... ... болған. Мысалы 1994-жылдары
«Қазақкітап» ЖШС-нің қоймасында 20 миллион кітап жатқаны кітап сату ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастар нарық заңына бағынған кезде
халықтың белгілі бір тобының тұрмыс жағдайын сол топ ... ... ... ... ... Осы кезеңде кітаптарға, әсіресе көркем
әдебиеттерге деген сұраныстың төмендеп ... рас. ... ... ... ... ... ... күнделікті тұтыну заттарын, азық-
түлік сатып ... ... ... ... ... ... болып
бөлінуі заңды нәрсе ғой. Сол аз байлардың өзі байыған үстіне байи ... ... ... ... ... ... болған соң бұйым ала ... ... ... ... ... алады. Бұрын баспа өнімдерін
шығаруға ... ... ... бір ... ... атты ... толтыратын. Одан қол үзілді. Ал сапа жағынан келсек, сол жылдары
қазақ ... ... ... ... ... шығарманы күтті ел.
Шығармашылық жағын былай ... ... ... ... сын көтермеді. Жақсы суретшілер, безендірушілер кітап ... ... қол ... Әңгіме түйіні тағы да нарыққа барып тірелетін кезең
қалыптасты. Кітап дүкендері жаппай жабылып ... ... ... ... жеті ... ... ... орнына арақ-шарап сататын дүкендер салынған. Шығыс Қазақстан
облысында 6 дүкен, Павлодарда екі ... ... ... ... әкімінің
шешімімен 237 кітапхана жабылды. Міне, халықтың рухани жан азығына деген
билік иелерінің «жанашырлықтарының» сиқы ... Ал, ... ... ... саны – 763. Мұны айтып отырған ... ... ... біз ... Олар ... ... ... түскен
ақшамен қайтаруы тиіс. Есеп қорларында қаражаттың жоқтығынан күні бүгінге
дейін облыстардағы бибколлекторлар бізге 10 ... ... ... ... ... өз қарамағындағы кітапханалардағы кітап қорын молайтуға облыстық
әкімшіліктер тарапынан ... ... ... отырғанын айғақтайтын нақты
дәлел» - деп жазды ... ... ... ... ... ... ... сатушылар да қол қусырып қарап отырған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... қайта құрылды, басты жұмысы ретінде кітап ... ... ... ... өнімдерін шығарумен де айналысуды мақсат етті. Аталған
қадам тәуелсіз ... ... ... ... икемделуінің бір көрінісі
еді.
«Концернге республика бойынша 300-ге жуық магазиндер, 60 кітап
дүңгіршегі, 19 ... 18 ... ... ... Өзіміздегі
«Қазақстан», «Қайнар», «Өнер», «Балауса», «Жазушы», «Жалын», «Ана тілі»
баспаларын қоспағанда, ... ... ТМД ... елу бір ... ... ... қол ... Осыған қарағанда көп ұзамай жағдай түзеледі-
ау деген сеніміміз бар. Кітап саудасы біз үшін ұлттық мәдениеттің бөлінбес
бір саласы болып қала ... ... ... ... мәдениет туралы заңның
жобасы талқыланған кезде, кітап сатумен айналысатын ұйымдар мемлекеттік
кітап ... ... ... ... ... ... ... ұсыныс
енгізілді» - деп үміттенген еді ... ... ... ... ... жыл ... мың жарымдай кітап
шығарса, бұл көрсеткіш 500-ге ... ... ... да ... ... ... дегенде ойға ең алдымен, орта мектептер мен жоғары
оқу орындарына арналған оқулықтар жайы оралды. «Рауан», ... ... ... ... жаңа ғана ... алған елдің
қажеттіліктерін өтей ... ... ... Бұрындары Мәскеу
баспаларынан келіп түсетін оқулықтардың да орны ойсырап ... Оның ... ... ... ... ... ... не қоймасы жоқ,
не кітап тасымалдау жүйесі жоқ ... ... ... ... ... ... ... ма деп ойлайсың?
1998 жылы елімізде 1534 аталым, 32 миллион 327 мың дананы құрап, 358
миллион 971 мың ... ... ... ... 1996 жылы басылым саны
1226-ны құрап 20 пайыздай кеміген, тираж 21 миллион 14 мың ... ... ... ... ... ... көлемі де 30 пайыздай азайып, 209
миллион 634 мыңға төмендеген.
Ал 2000 жылғы қазақ ... ... ... ... саны ... ... ... ал тиражы 1 миллионға жуық өскен. 1996 жылы
орыс тіліндегі басылым саны қазақ тілді ... көп ... 2000 ... ... ... ... де орыс ... басылымдар көлемі
барлық аталым санының жартысына жуығын алып ... ... ... келсек, аталым саны 1996-1999 жылдар аралығында
біршама төмендегені байқалады. 1996 мен 1999 ... ... ... ... 2008 ... тираж 750 мың 100-ді құрап, 1991 ... (7 ... 593 мың 100) ... ... ғана ... ... таралымының күрт кемуі 1998-2000 жылдардың үлесінде. Ал балалар
әдебиетіне келсек, 2000 жылы ... саны 5 жыл ... ... ... азайып, таралымы 500
пайыздан астам төмендеген.
Бірінші тарауды қорыта келгенде, полиграфиялық өнімдердің тапшылығы,
салық, кітап саудасының күйреген жайы кітап сату ... ... ... ... ... отырмыз. Осы орайда, 1991 жылы 28 маусымда ... ... ... ... құралдары туралы» Заңы мен 1996 жылы ... ... ... және ... ... туралы» Заңның
қабылданғаннан кейінгі жағдайы қалай боларын келесі тарауларда тарқатамыз.
ІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ НАРЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ
КІТАП САТУ ... ... ... өмір ... Осы тұрғыдан ... ... ... ... жазу ... ... ... географиясының кеңдігі, бағасы – осының бәрінен оны жарыққа
шығарған мемлекеттің хал-ахуалы айнаға түскендей көрініп ... ... 4-5 ... ... ... ... мемлекеттік қолдаудың
арқасында сәл болса да ес жиып, етек-жеңін жинай бастады. ... ... тура ... ... ... жақтарын пайдалануға тырысқан
кәсіпкерлер жұмыстарын біршама жолға қоя ... ... ... баспалардың аталым саны біршама ... ... ... тарихы
тереңнен бастау алатын ... ... ... ... өзге де ... ... ... жекеменшік баспалар жұмысы
қарқынды дамып, «Атамұра», «Алматыкітап» сынды ... ... ... ... ... сүйенсек, «Атамұра» баспасы 1997
жылы 41 аталым, ал 1998 жылы 162 аталым шығарған. «Санат» баспасында ... 34, ал 1998 жылы 73 ... ... ... Ал керісінше «Жалын»,
«Жазушы» ... ... саны ... ... ... кемігенін
байқаймыз. Мысалы, «Жазушы» баспасының аталым саны 1997-1998 жылдары
тәуелсіздіктің алғашқы жылымен ... ... 75 ... ал ... өнімі 5 есеге азайған. Отандық ... ... ... 1991жылдық көрсеткіш 127 аталымды құраса, аталған
жылдар ... ... ... 4 ... ... кезеңде қоғамда жекеменшік баспалар жайында түрлі көзқарастар
қалыптасты. Бұл салаға жаңа аяқ ... ... ... ... ... бөлісті. «Жекеменшік баспа әбден керек. Мен,
біріншіден, мемлекеттен ешқандай қарыз-несие ... жоқ. ... ... ... өсім ... ... ... Және де
қазіргі өмір талабына сәйкес келмейді. Мен өзімнің азын-аулақ қорыммен
баспагерлік істі ... келе ... Тек бір ... ... ... көп уақыт жұмсалды. Оның үстіне жекеменшік баспа
туралы түсінік те ... ... ... ... ... үшін
қаламақы алып үйренген жазушыларымыз әлі де сол бұрынғы ... ... ... ... ... Олар «қазір жазған шығармаларымызды кітап
етіп шығара алмай жүрміз, баспаханалар қыруар ақша сұрайды» дейді. ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
қатынастың талабын түсінер уақыт жетті, шығармаларыңыз өте қызықты ... ... ... ... өздері сіздерді келісімшарт ... ... ... ... ауыр алады», - деп жазады ... ... ... ... ... [24]. ... кітап
қызықты, сапалы әрі тартымды болса, ... ... сөз жоқ. ... кітапты автор қандай жолдармен, қандай қаржы төлеп шығарғанында
жұмысы да жоқ. Оларға шын мәнінде рухани ... ... ... ... ... ... Айтар тағылымы аз, көркемдік сапасы нашар кітап шынында да
өтпейді. Біз ... не ... ... ... ... Жазушылар да
сұранысқа қарай икемделуі керек. Кітап авторлары да, баспагерлер де ... ... ... ... ақы ... өз шығармаларын шығарудан
жүрексінетін мезгіл кетті. Кітап дайындаудағы автор мәселесі қандай ... ... да ... мәнге ие», - деп жалғастырады өз ойын кәсіпкер.
Әйтсе де кітап ... тек оның ... ғана ... ... да ... ... ... жетіп отыр. Кітап дайындау ісі жақсы автор,
талапты оқырман, сапалы өніммен ғана ... Осы ... ... ... ... ... ... ұсынылған авторлық түпнұсқаны
сараптаудан бастап, басылымды дайындау мен жарыққа ... ... ... әлде ... ... ... ... мекемеге таралымды
өткізуді қамтитынын ұмытпағанымыз жөн.
Баспагерлік үрдіс төрт сатыдан тұрады: ... ... және ... ... ... ... үш ... қатар
немесе олардың алдында ұйымдастырылуы ықтимал», - деп ... ... ... ... ... ... туралы мәселемен бірге кәсіпкерлерді ... ... ... тағы бір ...... ... ... баспагерлер
әлі күнге дейін оқушыға не керек екенін жөнді білмейді. Біз төрт ... ... 40 ... ... да ... жатыр, халық оқымайды» деп
айғай ... Олай ... ... өзіне керектіні оқиды», - деген Ерімбет
Мылтықбайдың ойларында негіз бар.
«Қазақстанда оқырман сұранысын ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі әдебиеттің сұранысын зерттейтін мекеме
керек. Тіпті әрбір баспаханадан сондай бөлім ашып қойсақ ... ... ... ... кәсіпкер М.Ерімбет. Осы ... ... ... де рөлі зор. ... ... әр жылдардағы жағдайына
тоқталып ... ... ... ... ... ... ... боларымыз анық. Мысалы, жәрмеңкеге келген қатысушыларды сегменттеп
көрейік. Екінші рет ұйымдастырылған «Ұлы Жібек жолымен» атты ... ... ... ... бағамдасақ, студенттер көптеп
келген екен. Қатысушылардың екінші ауқымды мақсатты аудиториясы іскер
қазақстандықтар, ... ... ... ... қажетсінетін белсенді
жастағы адамдарды құраған. Оларды заманауи компанияның күнделікті өміріне
қажетті заң саласындағы анықтамалықтар, ... ... ... мен ... ... ... дамуы, жаһандану және өзге де
түрлі білім салалары қызықтырған. Енді ... ... ... ... ... бері баспа портфелінде көпшілік бұқаралық
әдебиет деген басылымдар ... бере ... ... ... ... кейбір қазақстандық баспалардың стендтері бұқаралық ... ... ... ... сан ... бағалауға мүмкіндік береді. Күнделікті
үй тірлігіндегі бикештердің оқуына ... ... ... ... ... «қағаздағы сериал» жоғары өнердің үлкен сынына ұшыраса ... ... ... ... ... ... ішкі
нарықтағы табыстың көп бөлігін құрап отырғандығы өтірік емес. Және ... ... ең ... ... баспа үйлері өз ... ... ... қатайған еді. Ендеше бұл енді ғана тәй-тәй басып келе жатқан
қазақстандық жекеменшік баспа бизнесі үшін ... ... ие ... ... ... ... нарығы болсын, сөз болған кезде ... ... ... ... ... ... ... отандық кітап басу саласы
үшін оның ішкі экономикасының ... – ең ... ... ... ... ең ... мәселелер болып отыр. Мамандардың пікірі
бойынша қазақстандық баспагерлердің бәсекеге қабілеттілігін тежеп отырған
түрлі ... қоса ... ... ... ... ... Кітап өндірісінде импортты алмастырушы
тауарлардың болмауы себепті аталған материалдарға ... ... ... ... ... ... әдебиет шығаратын ресейлік конкуренттердің
жұмыс жүйесіне байланысты. Біздікінің таралымы 10-15 мың, ресейдікі – ... мың. ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы
нарық сыйымдылығы мұндай таралымға мүмкіндік береді. Бірақ ақшаны қайдан
алады. Несие үстемесі – 23 ... ... ... ... ... берілетін
кредиттердің жылдық өсімі 5-6 пайыз [25].
Бірақ сала дамуының аталған кезеңіндегі тежелуін экономикаға, ... мен тым ... ... ... ... ... қателік болар
еді. Себебі тікелей материалға қатысты мәселе бар екені де шындық. Талантты
авторлар іздеу, олардың қызығушылық танытуы, ... ... ... ... ... инвестиция іздеу
мәселелері өкінішке орай жабулы қазан күйінде қалды.
Осы орайда кітап және кітап саласының құрамдас бөлігі ... ... кете ... ... ... өткенмен де, болашақпен де тілдеседі. Әрине
бір белгілі жағдай туғызған жағдайда ғана. Ол ... аты – ... ... ... ... ғана атқарып қоймайды, баспа өнімін
оқырманнан тиімді пайдалануы үшін жағдай жасайды [26].
Аталған ... ... ... ... ахуалы тіптен
төмендеп кетті. Әсіресе, бұл ауыл ... ауыр ... Иә, ХХІ ... ... ... ... ... таңда әлемнің қай түкпірінде не болып
жатқанын көзді ашып-жұмғанша білуге болады. «Жаңалық» деп ... ... ... ... ... ... ақпаратты ең соңынан біліп, «е-е»
деп отыратын аймақтар да жоқ ... Ол – ... алыс ... ... жүгі ... дөңгелегі қисайған ауылға соққы болып тиген
бір жайт – ... ... ... ... «1997 жылы ... ... 10 мың ... жойып, 13 мыңнан астам кітапханашының
айлығын үнемдеді. Ең ... сол ... ... ... ... ... - ... еді М.Шаханов 2007 ... ... ... он ... ... 4000 ауылдық кітапхана талан-таражға түсіп
кетті. Мәселен, 1993 жылғы ... ... 7023 ... ... 2004 ... 2630 ғана ... Бір ғана Алматы облысында 685 кітапхананың есігіне
қара құлып ... ... ... ... ... жылдары
Мәдениет, ақпарат және қоғамдық ... ... ... қорын байыту үшін арнайы мемлекеттік тапсырыстармен шығарылған
кітаптардың едәуір маңызы болды. Алматы ... 2003 жылы ... ... ... атты ІІ халықаралық кітап және полиграфия ... ... ... көп ... ... ... игі істердің нәтижесінде 2004 жылғы санақ ... ... қоры 67,8 млн. ... ... ... ... ... қоры 34,2
миллионға жеткен. Бұл – 1000 тұрғынға шаққанда 67,4 дана жаңа басылымнан
келеді деген сөз. ... бұл әлі де ... ... ... қауымдастығының федерациясы) ұсынысы бойынша, 1000 тұрғынға 250
жаңа басылымнан келуі керек. ... ... ... ... ... 5-10 пайызы соңғы жылдардағы басылымдар, ал 50 пайызы
соңғы 5-10 жылдағы жарыққа шыққан басылымдар ... ... ... ... ... көлемінде кітап қоры толық жаңартылады. Ал бізде 100 жылда бір ... - ... ... ... ... қоры ... ... болса, екінші проблема – кітапхананы
заман талабына сай жабдықтау, яғни ... ... ... ... ... 14 ... Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім
министрлігі әр облыста 2-3 ... ... ашу ... ... ... ... Іле ... Өтеген батыр ауылында заманауи құрал-
жабдықпен жабдықталған кітапхана ашылып, 1 жылдың ... ... ... 700-
ге арттырған [29].
Тағы бір мәселе – маман кемшілігі. Кітапханашы кітапты алып-беріп қана
тұратын жай адам ... ол ... ... дәл әрі тез ... ... ... ... жаңа технологияны меңгерген жан-жақты
маман болуы керек. Ауыл кітапхана қызметкерлерінің 8,8 пайызы ғана ... ал 43,6 ... ... ... ... ... бұл мамандыққа
дұрыс көзқарас, жақсы жарнама керек екенін сезесіз. Келесі проблема –
білімпаздар ... ... Оның ... ... ... етіп тұр. ... қатарына қақаған қыста көмір таба алмай, мезгілсіз
бірер айға ... ... ... ... ... ежелден-ақ
«қашықтай қашық – білімді мен білімсіздің арасы, ...... ... ... ғой. ... ердің данасын» ақпаратпен қамтамасыз етіп,
біліммен сусындатып, мыңды ... ... ету үшін ел ... жұрт ... ... ... алға ... шығарма немесе Горький айтпақшы, ... ... ... қиын ... қиын ... ... келгесін баспаны қажетсінді.
Ол әуелі баспа машинасына қарайды, машина қыруар тіс-литерге жағын аша ма,
ашпай ма? Машина қолжазбамен ... ... ... сатылады. Кітаптар
тағдыры шексіз қиын. Олар өздеріне қолайлы жылы ұя іздеп таба бермейді
[30].
Шындығында ... ісі ... ... ... жағын аша ма, ашпай ма
дегендей, басылымды басып шығаруда да аталған кезеңде мәселелер шаш ... ... ... ... ... да сурет, бедерлерді көбейту
дегенге саяды. «Поли – көп, графо – сызу, ... салу ... ... ... ... ... келгеннен бері елдің экономикасының,
техникасы мен мәдениетінің жайы шеберлік шыңына ... ... ... ... ... ... ... 1995 жылдан бастап елімізде жекешелендіру ісі
ерекше қарқынмен жүргізіліп, сол ... ... ... де таңдау түсті. Соның ішінде республикада кітап ... ... ... бірі 1974 жылы ... «Кітап» фабрикасы болса, екіншісі
іргесі 1946 жылы қалаған полиграфия комбинаты ... Оның ... ... күрт ... ... 280 мың ... шығатын «Жұлдыз»
журналының таралымы 5-6 мыңға, ал «Егемен Қазақстан» газеті 50 мыңға дейін
құлдырап кетті. Сөйтіп, баспа ... ... ... ... ... ... күрт түсуіне байланысты республикадағы екі бірдей ... ... ... ... ... тұруға Баспасөз
министрлігінің шамасы келмеуге айналды.
Міне, сол кезде олар неғұрлым жаңа ... ... 1974 ... ... ... өздерінің меншігіне қалдырып, технологиясы
тозып ескірген ... ... ... үшін ашық ... бұл ... ... да. Әділіне жүгінсек, полиграфия
саласында қазақтан шыққан ... ғана ... бар. Бұл - өзі бір ... үшін ғана ... бар, жібі мен ... ... оның ... сорты
мен картоны бар, бояудың 99 түрі бар деген сияқты 40-қа жуық ... өте ... ... [32]. ... бұл ... ... үшін ... көзін таба білетін үлкен дайындығымен тәжірибесі, халықаралық жоғарғы
деңгейде байланысы бар адам керек болды.
«Сонымен не керек, ашық тендер жарияланып, ... шек ... ... ... ... ... ... танымал серкелері – «Авиценна» деп аталатын халықаралық ... топ бір ... мен бір жақ ... ... түстік. Ақыры жеті
адамнан құрылған тендерлік комиссия мүмкіндіктеріміз бен ой-жоспарларымызды
саралап, сараптай келе басымдықты маған ұйғарып, ... ... ... ... ... ... ... екі жылға жалға алып, оның шарттарының
бәрін орындадым», - деп еске ... сол ... ... ... ... Құл-
Мұхаммед.
Аталған кезеңде полиграфиялық комбинаттың жағдайы тым ... ... бес айға ... ... төленбеген, комбинаттың
бюджет алдындағы салықтың көптеген түрлерінен, электр энергиясы мен жылу
жүйелерінен қарыздары шаш ... ... ... баспасөз министрлігі жаңа болып есептелетін «Кітап»
фабрикасына күшті салған да, күндердің күнінде түбі бұл ... ... ... ... өзі ... алады деп, бұларға онша көңіл
аудармаған. Сондықтан сол қарыздардың ... өтеу ... ... жоқ ... ... ... ... энергиясының, коммуналдық
шаруашылық жүйелерінің ақшасын төлеп, салықтың барлық түрі бойынша есеп
айырысып, ... ... ... ... ... ... ... жабдықтар әкеледі. Атап айтқанда, 1997 жылғы үлгідегі ФРГ-нің ... ... төрт ... офсетті машиналары, «Зиглох» автоматты түптеу
желісі, «Воленберг» кесу машинасы, Австрияның «Дельта Копифрейм» ... ... ... ... ... ... ... түсті бөлу сканері, АҚШ-тың «Макинтош» фирмаларының компьютерлері
қойылады. «Комбинатты ... ... ... ... ... айдарынан жел ескен кәсіпорын ғана емес, Орталық ... ... ... ... ең ... үлгідегі озық технологиямен
жабдықталған бірден-бір полиграфиялық мекемеміз. Ал шығаратын өніміміздің
сапасы жөнінен ... Азия ... ... ... деп ... аламыз. Біздегі сапаның жоғарылығы сонша, Мәскеудің түрлі-түсті кейбір
журналдары «Атамұрадан» басыла бастады», - дейді зор ... ... М. ... ... ... ... ең ... мамандар – немістер екені
белгілі. Ал аталған комбинат осы неміс ағайындарының ең озық, 1997 ... ... ... Сондықтан да, «Атамұра» баспасының
1992-1998 жылдар ... 12 ... дана ... ... 50 ... ... түрлі полиграфиялық өнімдер басып шығаруы тегін емес.
Нақтылы кітап – ел мәдениетінің ... ... ... ұңғыл-шұңғылына бармай-ақ, кітап беттерінің басылу сапасының
жоғарылығына, суреттерінің айшықты шығуына, бояуының ... ... ... жарасымдылығына қарап отырып, мұны жылпы
ел мәдениетінің ... ... деп ... ... ... ... ... ұсқынсыздығы сол ел экономикасы мен
мәдениетінің жадаулығынан хабар ... ... ... кітап өнімдерінің полиграфиялық сапасы екінші кезеңде біршама
шешілді деуге ... бар, ... ... де ... еді. Сол ... де
1999 жылғы желтоқсанның 30-ы күні Қазақстан полиграфистерінің Қауымдастығы
құрылды. Қауымдастық өз күшін төмендегі ... ... ... ... ... полиграфияны дамытуға ықпал жасайтын жағдайлар жасау;
- полиграфистер ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық құқықтары мен мүдделерін қорғау;
- полиграфиялық қызметте өзекті ... ... ... ... пен ... назарын соларды шешуге
аудару;
- қауымдастық мүшелеріне қажетті құқықтық жағдайлар жасау;
- толыққанды ... ... ... ... ... ... ҚР мемқұрылымдарында жылжыту;
- полиграфия, жарнама, баспа ісі саласында халықаралық байланысты
дамыту;
- полиграфия ісі ... ... ... ... ... «Кітапты таратпасақ, оны шығарып неміз бар?», - деген
екен. Баспада дайындалып, полиграфияда ... ... ... енді ... ... ... арқылы оқырманға жету керек.
Евгений Онегиннің бірінші тарауын Пушкин «Кітап ... ... ... ... с ... өлеңімен бірге бастырып
шығарған. Кітап сарқылмайды. И.С.Тургенов «Аңшылардың жазбаларымен» әлі
тірі. 1898 жылы ... ... ... ... ... томының
алғысөзінде 1852 жылғы Тургеновтың басылымы 1856 жылы әлі ... ... ... ... француз әдебиетіне орыс аяқ киімін кигізген
Тургеновтың төрт мың кітабы ... ... ... ... ... ... ... Татьянаға деген түсініксіз махаббатындай суық. Ресейдегі
бақытты адамды таба алмаған «Аңшының жазбалары» қасіретті. Біз ... ... ара ... ... алуымыз керек. Маған бос
секілді болып тұратын ... ... ... ... ... әңгіме дүкен
құрып, тіпті кофе ішуге болады. Қазіргі дүкендер ондай емес, қашан көрсең
толып тұрады. Дегенмен бізде ... ... ... ... ... ... және ол көбінесе түсініле бермейді. Жұрт машинадан өтпеген
кітаптарды ... ... ... ... аласыздар ма? Тамаша басылып
шыққан Герцен қомағай оқырмандарының ... ... ... ... ... ... қолы ... Ломоносов жоқ. Мен оның үзінділерін ғана оқыдым.
Сондықтан қақаған аязда Архангельскіден Петербург пен Москваға жаяу ... ... ... жетпей жатқаны жанды сыздатады.
Орыс кітап ісі жайында аталған Виктор Шкловскийдің жоғарыдағы ойлары
бүгінгі қазақстандық қоғамда көрініс тауып отыр.
Кеңес кезінде ... ... ... ... ұғым ... Ал нарықтық
жағдайда тауарды өткізудің бірден бір көзі – жарнама ... ... ... ... ... ... ... кітап жарнамасының бір түрі
ретінде қарастырылады. Кітап жәрмеңкелерінің сөз ... ... ... ... ие екені айдан анық. Ал халықаралық жәрмеңкелердің орны мүлдем
бөлек.
Кітап басу ісі секілді кітап ... ... шара ... ... ... Ал халықаралық кітап жәрмеңкелеріне келсек, олар жиырмасыншы
ғасырдың екінші ... ... ... Ал ... халықаралық
жәрмеңкелерге қатысу сізге не береді? Жәрмеңкеге қатыса отырып, сіз қандай
жетістікке ... ... ... ... ... ... ешқашан екшей алмайсыз.
Көптеген кітап жәрмеңкелерінің биік мәртебеге ие болғаны соншалық
(Мысалы, ... ... ... ... балалар
кітабының жәрмеңкесі, жыл сайынғы Лондондық ... ... ... ... ... ... ... оларға
қатыспау сіздің баспа нарығындағы жағдайыңыздың мәз ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
баспагерлер мен кітап сату ассоцияцияларының қолдауына тәуелді. Әрбір іс-
шараның халықаралық сипаты ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылар жәрмеңкелерді қол
қойылған келісімшарттар ... ... ... ... ... ... қайраткерлері санымен бағалайды [34]. Осы орайда
тәуелсіз Қазақстандағы кітап басу ісіндегі ... ... тағы ... – 2001 ... бастап «Кітап шығарушылар мен ... ... ... ... «Ұлы Жібек жолымен» ... және ... ... ... ... Бұл баспа саласындағы жаңа
кезеңнің айнасы болды десек қателеспейміз. Себебі екі жылда бір өткізіліп
келе ... ... ... ғана ... көптеген мәселелерімізді
де сүт бетіне түскен қаймақтай қалқып алуға мүмкіндік береді.
Бірінші жәрмеңкеде 54 стенд болса, екінші рет ... ... саны 94-ке ... Ал ... санамағанда 11 елден 130-ға жуық
баспа және полиграфия компаниялары қатысқан екен. Мұның да бір себебі бар.
Көптеген ... ... ... бір ... ... ... конъюнктурасы мен сыйымдылығын зерттеу, елде ... ... ... мен ...... ... ... сұраныс, жергілікті кітап сату ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге деген жоғарғы талпыныстың бірнеше себептері
бар. Біріншіден, отандық ... ... атап ... ... ... нарықтың жалпы тар шеңбермен салыстырғанда қазақстандық ... ... ... ... бағаланады. Бұдан өзге Өзбекстан мен
Қырғызстанда осыған ... ... және ... бар жәрмеңкелер
өткізілмейді, керісінше, жақын оңтүстік көршілер бізге келеді, сондықтан
алыс шетелдегі ... ... ... ... ... ... баспалармен бәсекелес шетелдік баспалар Қазақстан нарығында,
әрі ТМД-ның өзге ... ... де өз ... ... Бұл ... ресейліктер ең «табысты» сегмент бұқаралық әдебиетте
ғана емес, ... ... ... ... да ... қол ... отыр [35].
Қазақстандағы кітап және полиграфия нарығы түрлі ... ... ... ... ... ... ... отырған жоқ. Бұл нарық
әлі толық игерілмеген, ал ... ... ... ... әлсіздігі шетелдіктерге мұнда күш салмай-ақ қомақты қаржы табуға
мүмкіндік беріп отыр.
Осындайда баспа ... ... ... ... баспагерлерін британ
кітабының артықшылығына әлі көзі жетпеген адамдарды сендіру үшін бар әлемді
кезіп жүрген миссионерлер деп атауға болады. Ал ... ... ... бәсекелестікке түскендіктен, ортақ сапарларға біріге шығу
мүмкіндігінен де ... Бір ... ... ... ... бір ... мемлекет тарапынан төлеу деген жоқ. ... ... ... оқиғаларға да айналып жатады. Тіпті елдің
ішіндегі кітаптың баяу және ... ... ... ... бір кітап
саудагері Ұлыбритания аумағында миссионерлік сапар ұйымдастырған», - деген
ойлары бүгінгі орыс кітабына дәлме-дәл ... ... ... ... КСРО құрамына енген елдердегі орыс тілді оқырманын іздеген ресейлік
баспагерлер ... ... ... нық бел буғанын ... ... бет ... ... тудырып отырған
да солар.
Аталған мәселенің көкейтестілігі ... осы ... ... ... ресейлік өнімдер жаулап алды. Мұның көрінісін бүгін байқап ... 2007 жылы ... ... ... ... ... ... депутаттық мәлімдемесі осы екінші кезеңдегі кітап
тарату, сату ісіндегі мәселелердің салдары десек қателеспеспіз [36].
1997 жылы ... ... мен ... ... ... да ... ... шешімін іздеуге талпыныс
ретінде қарастырғанымыз жөн. Аталған ұйым ... ... ... ... заң ... даярлауға атсалысты. ... ... ... ... ... ... балаларға арналған кітаптардан,
оқу-әдістемелік әдебиеттерден, ЖОО-ға арналған оқулықтардан құн ... ... ... ... ... ... 22 ірі ... және
кітап таратушы ұйымдар біріктірілді.
Кітап саудасының ерекшелігі оның атында емес, затында. Атына қарап бұл
саланы шаруашылық мекемеге жатқызуға ... еді. Рас, ... ... ... ... елдегі сауда айналымына тіке қатысы жоқ емес. Бірақ
шын мәнінде бұл сату ... ... ... ағартушы жүйе. 1949 жылы
үкімет қаулысы бойынша КСРО Министрлер Кеңесінің ... ... ... және ... ... бас басқармасы құрылған кезде оған
жаңа мекеменің аты айтып тұрғандай, кітап ... ... және ... ... баға ... ... ... жүктелді. Ал КОКП
Орталық комитетінің 1960 ... 31 ... ... ... ... қойылған кітап саудасы жалпы мемлекеттік жұмыстың құрамды бөлігіне
енетіндігі айрықша атап ... [37]. ... ... саудасындағы мәселелер
мемлекет тарапынан елеусіз қалмауы керек.
Енді екінші кезеңді қорытындылап көрелік. Республика бойынша ... 1997 ... ... 2003 жылы 3 ... ... ал таралымның
бірінші кезеңмен салыстырғанда біршама кемігенін байқаймыз. Баспа ... де 1991 ... ... ... екі ... аса азайған. Ең аз
басылым саны да, ең аз таралым мен баспа табақ ... де осы ... ... кітап аталымы 1991 жылы 1534-ті құраған. 1992
жылдан бастап, аталған көрсеткіш кеміп ... Тек 2000 жылы ғана ... ... 9 жыл ... ... 15 ... өседі. Ал 2002
жылы өсім 50 ... ... ... Енді таралымды таразыласақ. 1991
жылы 32 млн. 327 мың дана шығарылса, 2000 жылы 3 еседен аса ... 9 ... ... ... 17 жылдық тарихымызда ең аз таралым тіркелген ... ... баға ... тағы бір ... ... ... оттиск көлемі. Баспа табақ
оттиск 1991 жылы 358 млн. 971 мың пайдаланылған. 1999 жылы 3 ... ... 96 млн. 267 ... ... ... ең аз ... болған.
Қазақ тілді басылымдардың ең аз ... де ... ... ... де, 2003 жылдарға қарай аталған жағдайдың теңелгенін
көреміз. Көркем және ... ... ең аз ... саны да ... ... ... келе баспа ісі кітап саудасының екінші кезеңі осы саланың
құлдырау мен қайта күш жинау кезеңі десе де ... Бұл ... жеке ... саны ... ... ... ... икемделу жүзеге асты.
Осыған орай, нарық қағидаларын кітап ... ... ... іске ... алға қойылды. Полиграфиялық өндірістер жеке меншік қолына көшті.
Кітап нарығында ... ... ... болған жеке меншік баспалардың
үлесі артты. ... басу ... ... ... құрал-жабдықтарымен
қамтамасыз ету қолға алына бастады. Кітап безенінің сапасы мәселесі біршама
шешімін тапты. Әйтсе де таралым көлемі тым ... ... ... ... ісі
нашар дамыды. Кітап нарығын ресейлік өнімдер жаулады. ... ... ... ... Кітапханаларды кітаппен қамтамасыз ету үрдісі
үзілді. Аталған кезеңде баспа ісі саласында екі ұйым құрылды. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ БАСПАЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІН НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ
МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Баспа өнімдерін шығару оны елге таратудың негізгі ...... ... ... Осы ... ... ... қызметі,
нарықта алатын орны және оны мемлекеттік реттеу қалай жүргізіліп жатқаны
осы тарауда ... ... ... ісі ... ... ... ... Рухани-материалдық жауһарларымызды жаңғырту мақсатында 2005-
2007 жылдар аралығында «Мәдени мұра» ... ... ... ... ... ... тың ... берді. Бұл жылдары қазақ баспа
ісі орыс баспагерлерінің тарапынан қатаң ... ... ... «Мәдени мұра» ана тілімізде шығатын әдебиеттер қатарын ... бұл ... ел ... орасан зор орын алады. Оның басты
мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... арқылы қазақстандық отаншылдықты тәрбиелеу. Адамзат тарихының
күретамыры – мәдениет. Мәдениет – ... ... мен ... әкелген рухани және материалдық құндылықтары. Халық мәдениет арқылы
танылады. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың тікелей тапсырмасымен жасалып, ... ... ... ... ... мұра» бағдарламасы
мемлекеттің мәдениетке деген стратегиялық ұстанымын айқындаумен ... жаңа ... ... ... мен ... ... танытады.
«Мәдени мұра» бағдарламасының еліміздің тәуелсіздігіне бір ... ... ... ... ... ... мәні бар. Оған дейінгі жылдарда
мемлекетіміз осы іргелі іске іштей дайындалып, экономикалық ... ... ... ... ... кірісе алды. Біз бүгінде бұл
бағдарламаның аясында ұлттың рухани, мәдени-интеллектуалды ... ... ... ... ... ... ... мен асыл мұраттары
рухында тәрбиелеу тұрғысында орасан еңбек жасалды деп сеніммен айтамыз. Осы
үш жылдың ... ... ... ... үшін бюджеттен бөлінген 2
миллиард 728 миллион теңге толығымен игерілді.
Әйтсе де «Мәдени мұра» ... ... ... ... шөлге
тамған тамшыдай. «Тіпті бүгінгі күні Қазақстанда қанша қазақ кітап оқиды
деген дерек, есеп жоқ... Кітапты ... ... ... ... ... оның ... 8 млн. қазаққа, ал, оның ішіндегі кітап оқиды-ау
деген 4 млн. ... ... 2 мың ... ... ... барып тұрған
келеке, мазақ. Қолдан надандандыру, сауатсыздандыру деген осы шығар. Бұл
білім мен мәдениеттен ада ... ... Мұны ... ... ... ... ... кітаптары» атты республикалық
көрменің тұсаукесер рәсімінде сөз сөйлеген халық ... ... ... еді ... да, 16 млн. ... үшін бір ... 2 мың ... шығарудан
не ұтамыз. Тіпті бұл, басқаны былай қойғанда, бүкіл ... ... ... жуық ... ... ... беруге де жетпейді.
Соңғы уақытта шынымен де әдебиет, мәдениеттен жұрт ... бара ... Ел, ... ... қазақ кітаптарын, балалар әдебиетінен жұрдай
болып отыр. Бұл – үлкен проблема, ... ... жолы біз ... Алматы, Тараз, Шымкент қалаларындағы кітап
дүкендерін араладық. Кейбір дүкендерде 100 пайыз, базбіреулерінде 85, ... ... ... өнімдері сатылады екен. Тағы өзіміздің Қазақстанда
немесе ... ... ... қала ... ... ... тілдегі кітаптарды сатуды, тіпті оған назар аударуды ар көретін
сияқты. Астанадағы «Абай» дүкенінде ... ... ... ... ... ... ... Біз аралаған дүкендердің басым
көпшілігі негізінен Ресей ... ... ... екен... Кеден
салығын төлемеу мақсатында қаншама кітаптар интернет арқылы жіберіледі екен
де Қазақстанда басылып шығады. Кеңес Одағы ... ... ... ... ... «Казкнига» және Тұтынушылар одағының жүйесі арқылы тарайтын.
Егемендік алған тұста екі жүйе ... ... да күні ... дейін
олардың орнын басатын жаңа жүйе қарастырылған жоқ. ҚР Мәдениет және ақпарат
министрлігі жыл сайын ... ... 400-430 ... ... ... 2-3 мың ... аспайтындықтан бұл кітаптар тек кітапханаларға
таратылып берілді. Яғни олардың бір де ... қала ... ... [39] - деді М. ... жазушы, Халықаралық Шолохов сыйлығының лауреаты, ҚР еңбек
сіңірген қайраткері Сәбит Досанов заманауи ... ... ... ... ... ... ... Қаламгер «Мен сатушы
емеспін, жазушымын ғой» деп ағынан жарылады.
Отандық ... басу ісі, ... ... кітап басу ісінің болмауы –
үлкен мәселе. Бұрын ... ... ... ... қазір кітап басу
үшін өз қалтасынан ақша ... ... ... ... нарығын Ресей
өнімі жаулап алды. Мен ... ... ... бүгінгі детективтер мен
әйелдер романдары жайлы ... ... ... ... ... кітап саудасы департаментін құру керек. Екіншіден, қаламақы төлеуді
мемлекет өз ... алу ... ... қатар шетелден әкелінген әдебиетке
салықты көбейту керек. Қазақстанда 3 мың кітапхана, 8 мың ... ... ЖОО бар. ... ... бола тұра 2000 ... ... шығарамыз. Кітап
бағасын түсіріп, таралымын көтеру керек. ... де ... ... ... ... кеңес кезіндегі көркем цензураның орнын бүгінде ... ... ... ... 10 ... алам деп ... ақшам бір
кітапқа ғана жетеді... Шетел жұлдыздарын ... неге ... ... ... біріншіден, әншілердей көп гонорар сұрамайды, екіншіден,
шетелдегі еліміздің беделінің көтерілуіне септігін тигізуі мүмкін [40].
Аталған жылдардағы қордаланған мәселелер 2005 жылы ... «Ұлы ... ... атты үшінші халықаралық кітап жәрмеңкесінде де кеңінен
талқыланды.
Кітап мерекесіне үшінші рет ... ... ... ... ... ... ... Горбунов Анатолий
Владимирович (Мәскеу қаласы): ... ... ... ... ... ... кітап нарығы. Сондықтан да олар өзінің өнімін ұсыну үшін
Қазақстанға қуана-қуана келеді. Біз Қазақстанда тек көркем ... ... ... ... да ... ... бар екенін білеміз»,
- дейді қазақстандық баспа ісінің нарыққа икемделе алмай ... ... Ал ... (Мәскеу қаласы) баспасынан келген Новикова
Наталья оқу-әдістемелік әдебиеттердің жетіспеушілігі ... ... ... ... экономика саласындағы студенттер, ЖОО
оқытушылары қызығушылық танытқанын атап өткен. Ал «Академкнига» мекемесінің
бас директоры ... ... ... ... кітап дүкендеріңізде
кітап ассортименті қалыптаспаған, кәсіби оқулықтар ... ... ... көп. ... ойлы ... ... қызығушылық өсіп отыр», - деген
сынын жеткізген екен. Словакиядан келген «Slovart print» мекемесінің маманы
Зузана Хриновтың ойлары да ... «Біз ... ... рет ... Он жеті ... ... бар Қазақстан үшін жәрмеңке сондай
кішкентай. Словакияда 5 миллион адам ... ... осы ... ... ... аумағы да, келушілер саны да сіздердікіне қарағанда біршама
көп. ... өзге ... ... ... танысу үшін біраз
саяхаттау керек секілді», - деп ... ... Ал біз ... дамымай отырғандығын демографиялық көрсеткіштерге телиміз.
Осындайда жәрмеңкенің ... ... ... өте ... ... ... саны да сиреп, жазушылармен кездесулер
өткізілмегені, тіпті келісілген ... ... ат ... өткізілген семинарларға қазақстандық баспалардың
қатыспағандығы да ... ... ... ... ... емес пе екен ... ой туындайды. Мысалы мәскеуліктер ... кіру үшін және ... ... қолтаңба алу үшін билетке
ұзын-сонар кезек күтеді екен [41].
2006 жылы «Политон» ақпараттық агенттігінің ... ... ... жүргізетін сауалнама тақырыбына Қазақстандағы кітап ... ... басу ... ... сан ... алып ... ... әлеуметтік мәселелерден алшақтығына қарамастан аталған тақырыпты
барлық ... аса ... әрі ... деп тауыпты. Енді осы сауалнама
нәтижелеріне назар аударып көрелік.
Алдымен басты мәселеде сауалнама қорытындысы қуанарлық ... ... ... ... салаларында еңбек ететін отандық интеллигенция
өкілдері кітап дүкендеріне жүйелі түрде барып ... ... ... ақпаратты
кітаптан алу дәстүрінің сақталғандығы және интернеттің ... ... ... ... де бұл дәстүрге ... шаба ... ... ... - дейді журналист. Әйтсе де тақырып ауқымын кеңейткен
алғашқы сауалдардың өзінен-ақ зерттеушілер баспа ісіндегі ... ... ... ... ... ... ... Алматыдағы кітап дүкендерінің
жұмысын «орташа» немесе «қалыпты» деп бағалаған. Дүкендер тар, ... ... ... ... ... ... ... қолқа салатындарын да айтқан. ... ... ... ... ... оқитындарын, тек біреуі ғана орыс және
қазақ тілінде қатар оқитынын және бір маман ... ... ... бірақ олардың мүлдем аз кездесетіндігіне қынжылыс білдірген.
Ресей мен Қазақстан нарығын салыстыра ... жер мен ... деп ... ... ... ... ... ме деген сауалға, баспа ... ... ... ... ... ие. ... тұрғыдан
ешқайсысы алдағы болашақты ескеріп жұмыс істемейді деп жауап берген. Ал
қазақ тілді кітаптарға келгенде ... ... ... ... ... емес,
оқулықтармен, оқу-әдістемелік құралдармен, көркем әдебиетпен шектеледі, ал
ғылыми-техникалық әдебиетке бірен-саран болмаса мүлдем ... ... ... ... тұтастай алғанда нарықтағы жағдай ... ... ... ... ете ... атап өткен.
Мамандар пікірі бойынша, Қазақстан жақын арада кітап нарығын өз
күшімен қалыптастыру үшін кітап саудасындағы дұрыс сәтті менеджмент
қалыптастыруы ... ... ... қорытындыласақ:
Біріншіден, қоғамдық саяси ... ... ... орта ... басу ... қалыптасқан жағдайға көңілі
толмайды.
Екіншіден, жауап бергендердің барлығы дерлік қазақстандық кітап басу
ісі мен кітап ... ... ... ... ... ... аталған мәселедегі жағдайдың түбегейлі өзгеру мүмкіндігіне
сенбейді.
Төртіншіден, республикадағы қазақ тілді кітап басу ... жайы ... ... ... ... ... саралай отырып, зерттеуші төмендегідей мәселелерді
қорытады.
Біріншіден, кітап сату нарығы және кітап басу ісі Қазақстандағы жеке
үрдіс ... ... ... ... үлгермеді. Екіншіден, азды-көпті
себептерге байланысты біз әлі күнге дейін Ресейге тәуелдіміз.
Осыған ... ... ... да ... ... ... Қазақстанның екінші сорттылық статусына телініп отырғандығын
айтудың барлық негізі бар. ... ... ... ... шеше
аламыз ба? Бұл тұтастай объективті және субъективті ... осы ... ... жете ... және мүмкін болар мемлекеттік
бастамаларды интелектуалды орталардың іліп әкете алатындай дайындығына, оны
жүзеге асыруына байланысты [42].
2004-2006 ... ... ... ... ... ісінде
таралым, кітап тарату, сату мәселелері әлі де өзектілігін жоймағаны
байқалады, ... одан әрі ... ... ... мамандар бағалауы бойынша елімізде кітап дүкендері
жеткіліксіз. ... ... ... ... алу ... жоғары
болғандықтан әрі тұрғындардың сатып алу ... ... ... ... ашу өте ... соғады. Жалға алу ақысының
жоғары ... ... ... ... алаңдары жоқ, барлығы жеке
тұлғаларға немесе компанияларға тиесілі. ... ... ... баспалары
қазақстандық кітап сатушыларға кітап төлемін кейінге шегеріммен бермейді»,
- дейді «Атау-Астана» компаниясының ... ... ... Зәуре
Айтқұлова.
Елімізде ұлттық әдебиетке сұраныстың ұдайы өсіп келе ... ... ... тілді кітаптар жеткіліксіз, жергілікті баспалардың
шығаратын ... ... ... ... не ... де жыл өткен сайын
қазақ тілінде ... ... ... жатыр, сатылу көлемі де өсіп келеді.
Қазіргі уақытта сауда алаңының 80 пайызы орыс тілді ... 20 ... ... ... ... ... жағынан да осындай проценттік
қатынасты келтіруге болады [43]. Әрине мұндай ... тек ... ... бүкіл ТМД елдері аумағында қалыптасып отыр. Осыған байланысты
соңғы жылдары ТМД елдерінің әдебиет пен ... ... ... ... етудегі белсенділігі артуда, ... ... ... ... ... талпынысы анық. ... ... және өзге ... елдерінің Жазушылар одақтарында да
байқалады. 2005 жылдың қаңтарында өткен Халықаралық Қауымдастықтың ... ... 6-шы ... ТМД ... ... Жазушылар Одағынан өкілдер
қатысып, ТМД елдері басшыларының «Гуманитарлық ... ... ... Декларациясы» принциптерін бірауыздан қолдағаны белгілі.
Сонымен қатар, бүгінгі уақытта көптеген ... мен ... ... жеке ... құрамында және нарықтық жағдайда жұмыс істеп отыр.
Мемлекеттік әкімшілік жүйеден нарықтық экономикаға оқыстан көшу жағдайында,
сонымен ... ... ... ... ... қабілеттілігі
деңгейінің төмендеуі салдарынан сала дамуындағы ... ... ... 1990 жылдардағы деңгеймен салыстырғанда ТМД елдері арасындағы кітап
саудасының көлемі едәуір ... ... ... ... ... сауда-саттық көлемі нөлге дейін қысқартылды. Баспалар және
кітап саудасы жүйелері ірі ... ... ... мен ... ... кітап өнімдеріне қол жеткізе алмай отыр.
- Кітап басу және ... ... ... беру ... Мүше ... ішіндегі және олардың арасындағы кітапхана аралық
айырбас көлемі біршама азайған.
- Жарық көрген және ... ... ... ... ... мен ... ... жайындағы ақпарат көлемі және сапасы
тұрғындардың көп бөлігі үшін шектеулі ғана, әрі олар жетпейді.
- Негізінен ... ... ... ... мүше ... арасындағы
авторлық құқық саудасы күрделенген.
Аталған мәселелер Достастық елдеріндегі тұрғындардың сауатсыздық
деңгейі мен оқылған материалды қабылдау ... ... ... ... «ТМД елдері әлемдегі ең көп оқушы елдер» деген стереотип ... ... әрі ТМД ... элитасын оқу мен сауаттылық, кітап басу ісі
мен кітап таратуды дамыту ... ... ... әсер ... отыр.
Сонымен қатар түрлі Ресей кітап одағы, Украин баспагерлер
ассоцияциясы сынды қоғамдық ассоцияциялардың пайда болуы мен
дамуы, өзге де ... ... ... тұтастай алғанда мүше-
мемлекеттердегі адам капиталын дамытудағы мемлекеттік ... ... ... ... басу ... ... жүйелі түрде шешуге және
бұл саладағы қоғамдық-мемлекеттік және ... ... жылы ... «Ұлы Жібек жолымен» атты Халықаралық
полиграфия және кітап жәрмеңкесінің төртінші рет ұйымдастырылуында да баспа
ісінің бүгінгі мәселелері көрініс тапқан.
«Аталған салық шара ... екі жыл ... өтіп ... ... ... ... саны жыл ... сайын азайып барады. Мәселе ұйымдастырудың
нашарлығында немесе қазақстандық кітап нарығының ... ... ... ... Ресей нарығының жалғасы ретінде өсуде. Сондықтан өзге ... ... ... ... ... ... ... баспаларымен бәсекелесуге тырысатын нарық сегменттері көлемі
шектелген», - дейді ... ... ... ... оқырман жоқ, барлығы да сатып алушылар, Олар сіз ұтымды ұсына
білген кітап ... ... ... - ... өкінішпен «Раритет» компаниясының
өкілі. Қазақстандық баспалар ... ... ... ... өте аз мөлшерде шығарады. Ал оқулықтарға келсек, оларды қайта
басып шығарамыз, мысалы «Философия» және ... ... ... ... 15 ... ... Кітап дүкендері – коммерциялық құрылымдар,
олар бизнеспен айналысады және ... ... ... ... ... ... ... - деп сөзін жалғастырды.
Өз уақытында «Маринин» брэндінің ... үшін ... ... Николаева) «АСТ» баспасы бір жарым миллиондай доллар құйған екен.
Біздің нарықта біршама аз ақшамен де көп ... ... ... ... авторды жарнамалауға ең аз деген қаражатты да бөлуге дайын емес.
Және бұл ... тек қана ақша ғана ... ... ... ... әрі ... ... мен тәжірибелері де жоқ.
Бұл жерде туындының сапасын да ұмытпау керек. Ресейде танымал жанрлар
авторлары арасында ... ... және ... беллетристиканың
сапасы да жоғары. Ал қазақстандық оқырман осы сапаға үйреніп ... ... ... ... одан төмен түспесе ғана сатып алары
анық. Ал Қазақстанда ондай авторлар жеткіліксіз ... ... ... ... ... кітап дүкендері авторлардың өздері де ресейлік
дастарханнан дәм алғанға мойынсұнып кеткен секілді. Ешкім
болашақ пайданы ойлап бас қатырғысы ... ... ... ... әрі Ресей бізге ұсына ... ... ... жалғастырып келеді. Олар оқулықтар, қазақ-орысша,
орысша-қазақша сөздіктер, экономика, заң саласындағы кітаптар, қазақ және
орыс тілдеріндегі ... ... ... ... ірі ... ... ... өкілдігі «Топ-книга Астана» ... ... ... ... көптеген баспалар өзінің негізгі
қызметінен тыс ... ... ... ... ... ... шығарудан қарағанда кітап сатумен айналысу пайдалы бизнес. Егер сол
Ресейде кітап ... ... ... ақша ... баспаларда
шоғырланса, бізде кітап сатушылардың қолында.
«Қазақстандағы бар кітап дүкендері ... 20 ... ғана ... демек ресурс үлкен. Бірақ өкінішке орай кітап оқитындар аз. Егер
тұрғындардың табысы мен ... ... ... ... ... орташа табыстың 0,1 пайызына жетпейді. Ресейде де ... мәз ... ... сатып алуға кететін шығын орташа табыстың 0,5 пайызынан ... - ... ... ... ... сату ... ... Қанбабаев [45].
Соңғы жылдары Қазақстанда кітап оқу мәселесі де аса өзекті болып отыр.
Қоғамдағы кітап оқу проблемасын Өскемен ... ... ... ... ... ... ... көрейікші. Облыста 1991 жылы
1149 қоғамдық кітапхана жұмыс істеген, бүгінде қалғаны 275. 160 ... ... ... 12. ... 826 ауыл бар, оның 610-да ... 1990 жылы ... ... қамтамасыз ету 46 пайызды құраған,
бүгінде 24 ... ... ... ... 58 ... ... алдық. Сондықтан кітап оқуда дағдарыс бар және мұны біз ... ... ... ... ... 200 ... оқырманға
жүргізілген сауалнама нәтижесі нені көрсетті?
«Кітап оқуда дағдарыс бар ма?» деген сұраққа 62 пайызы «Иә», ал ... ... деп ... берген. «Кітапты қандай жиілікте оқисыздар» ... 47 ... ... 27 ... аптасына бір рет, 19 пайызы айына
бірнеше рет, 6 пайызы жылына бір рет деген. Демек ... ... ... кітаптар оқитындарын сұрағанда, 36 пайызы тарихи романдар, 33 пайызы
мамандығына қатысты әдебиеттер, детектив – 25 пайыз, классика – 20 ... ... ... – 20 ... ... ... негізделген
шығармалар – 18 пайыз, махаббат романдары – 15 ... ... – 7 ... көпшілігі педагогтар, сонымен қатар бүгінде ... ... ... ... ... ... ... тұрады екен.
Кітап оқу дағдарысы туралы сөз қозғағанда көпшілігі ... ... ... мен қолы бос ... ... 10 кітаптан аса оқиды
екен және оқырмандардың 16 пайызын құрайды. Оқырмандардың 45 ... ... 1-
2 ... ... Олар ... ... және ... тілін білетін оқырмандардың ішінде 8 пайызы аталған тілде
оқымайды. Бұл жерде ... ... ... ... алуға байланысты
қажеттілік (44 пайызы), ал қазақтар арасында кәсіби мақсатта ... ... ... ... ... қандай жиілікте оқиды?
Күнделікті 40 пайыз, Аптасына бірнеше рет 31 ... ... ... ... ... ... бірнеше рет 13 пайыз. 8 пайызы айына 10 немесе одан да көп
кітап оқиды. 1-2 кітап - 62 ... 3-5 ... - 23 ... ... ... кітаптар оқиды?
45% - классика. Тарихи романдар - 37 пайыз. Махаббат романдары - 26
пайыз. Детективтер мен ... ... - 19 ... Мамандыққа қажетті
әдебиеттер - 15 пайыз, ғылыми-көпшілік - 14пайыз. Заманауи проза - 7пайыз.
Не себепті кітап оқитындықтарын былай негіздейді.
57 ... ... ... даму ... 46 ... білімге және өндіріске
қажетті болғандықтан. 41 пайызы жан-дүниесі қалағандықтан. 13 пайызы ... ... ... ... ... ... жастардың (оқу процесінен тыс) 20 пайыз, егде
жастағылардың 60 пайызы оқиды ... ... бір де ... ... ... ... ... жүйесіндегі көркем әдебиетті тұтынушылардың 20 пайызы
пайдаланады ... ... аз ... ... ... ... жауап бергендердің 44
пайызы жаңа технологиялардың пайда болуы, 28,4 пайызы жалпы мәдениеттің
төмендігі, 23 ... ... ... 18 ... бос уақыттың жоқтығы
дейді. 12 пайызы кеткен қателер, ... ... ... ... ... ... ... бай болса деп қалайды. Дамыған елдерде 10
мың адамға бір кітап дүкені, Ресейде 50 мың адамға біреу ... ... ... ... 70 мың ... ... Бір де бір ауылда кітап дүкені
жоқ.
Қазақ тіліндегі кітап оқу ... ... 77 ... ... ... ... ... берушілер заманауи авторлар мен көркем
әдебиеттегі жаңа басылымдар жайлы ақпараттанбағандықтарымен негіздейді ... ... бір тобы ... ... ... ... ... емес
деген пікір білдірген (26 пайыз). Баяндаудың күрделілігі, аударма сапасының
төмендігі, ... ... ... ... ... ... ... айтқан (18 пайыз).
Кітап оқуды дамыту үшін не істеу керек деген сауалға қатысқандардың ... ... ... ... ... тағы дәл сондай ... әрі ... ... ... 51 ... отбасында кітапқа деген
сүйіспеншілікке тәрбиелеуді, 32 ... ... ... ... 32 ... ... дамытуды ұсынған [46].
Біздің елімізде ресейлік авторлардың кітабын оқиды, шетелде басып
шығару үшін роман ... ... ... ... Қазақстандық
жазушылар, баспагерлер мен оқырмандар бірін-бірі таба ма? Кім ... ... Ай ... ... ... ... 200-ге ... жаңа әдебиет
туындылары келіп ... ... ... оқулықтар, ғылыми жұмыстар,
классиктердің қайта басылымы, ал бүгінгі қазақстандық авторлардың көркем
шығармалары өте ... ... ... ... оқырмандарға жақсы таныс,
мысалы Бақытжан Канапьянов, Роллан Сейсенбаев, Дүйсенбек Накипов. Енді ... ... ... Гордеев, Марат Исенов мамандар мен білгірлер арасында
ғана танымал. Сонымен қатар ... ... ... көп ... ... ... Барабанщикова, Анна Рогожникова, Елена Терских,
Айгерим Тажи, Ерлан Асқарбеков, ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Жоғарыда айтылғандардың барлығы
да ... ... ... бар ... десек қателеспейміз. Олай болса,
оқырман олар жайлы неге ... ... ... ... ... болмауы. Ресейде Владимир Сорокин немесе Ник Перумов, Татьяна
Толстоя немесе Александра ... жаңа ... ... теледидардан
жарнама ролигін көре алсаңыз, Қазақстанда жергілікті авторлардың ... ... ... қызмет саласында еңбек ететіндерден ғана естуге
болады. Ал, мысалы Ресей баспаларымен жұмыс ... ... әрі ... ... ... ... ... алматылық екенін көпшілік біле
бермейді. Ал баспалар болашағы бар авторлардың жоқтығын ... ... ... ... толмайтындарын айтады [47].
Жоғарыда аталған мәселелер нәтижесінде тәуелсіз Қазақстандағы ... ... ... ... кітап нарығы ... 50 млн. ... ... ... ... ... Ресей нарығы жылына 720 млн. дана, егер
де ТМД нарығын ескеретін болсақ, орыс тілді әдебиет нарығының жалпы ... ... ... ... ... Қазақстандағы сатылатын кітаптардың 80
пайызы орыс тілінде және де көп бөлігі импортталған өнім. Егер ... ... (10%), ... ... ... ... және қазақстандық
қосымша құн салығын (НДС) (25%) санамайтын болсақ, ресейлік кітаптың орташа
бағасы (2,5 доллар) ... 3-3,5 ... ... ... ... ... ... 100 млн. доллардан кем емес. Сатып ... ... ғана ... ... ... ... Ресей мен Қазақстандағы
орташа статистикалық тұрғын жылына 3-4 кітап ... ... ... бұл
көрсеткіш Америка мен Еуропада 7-8 кітап. ... ... ... ... ... ... жүйе бар – Алматы, Ақтөбеде, Астанада, Орал ... ... ... және ... ... бар ... ... фирманың басшысы Қали Тоқтағұлов баспа ... ... ... ... ... сату мен баспа ісінің
ең негізгі мәселесі бөлшек ... ... ... ... 6 мың
типография, 5 мың баспа, 4-5 мың ... сату ... бар, ... 92 ... ... ... Жалпы алаңы 500 мың текше метрді құрайтын, ... мың ... ... ... ... асады, ал негізінен 5 млн. текше метр
қажет. 90-шы ... ... ... жекешелендіріп, толықтай ... ... ... сату ... ... ... ... үлкен.
Бөлшек саудамен кітап сату алаңдары нарықтағы өзге қатысушыларды – баспа,
көтерме сауда, авторларды асырап ... ... ... ... ... сақталып қалды, бүгінде жекеменшіктері де ашылып жатыр. Бөлшек
сауда тұрғысынан келгенде ... өзге ... ... ... ... ие, мысалы, өте үлкен ассортимент – жүз мың ... ... Біле ... ... ... ... тез «бұзылып» кететін
тауарларға жатады, яғни сауданың негізгі бөлігін құрайтын ... апта ... ғана ... ... ... аз болғандықтан саладағы
мамандардың да сытылуы байқалады.
Әйтсе де кітап бизнесінің даму әлеуеті зор, ... мен ... ... мен ... да ... өсіп ... ... дамыған елдер
деңгейіне жетуге талпынуда. ТМД елдеріндегі кітаптың орташа бағасы АҚШ пен
Батыс Еуропа елдеріндегі бағадан 5-10 есе, ал ... ... ... 3-5
есе төмен. Төмен баға басылым сапасын көтеруге, ... ... ... ... ... қаламақы төлеуге мүмкіндік бермей отыр. Бөлшек
сауда саланы толықтай қамти алмайды, жылына 900 ... аса ... ... ... ... 25-35 мың ... ... орналастыруға болады және де
жиынтық сауда алаңдарын, дүкен санын 10 есе көбейту керек.
«Жергілікті баспалар ... ... ... ... Ресейде,
Украинада, Белорусияда шығарылған орыс тілді әдебиеттер айқын басымдық
танытып отыр. Мемлекет өз қолымен тас ... ... ... өз ... көтеру керек», - дейді кітап саудасы
саласындағы кәсіпкер Қалу Тоқтабулатов [48].
Қазір Алматыда кітап сатумен «Книготорг» ... ... ... «Джагамбек и С» ЖШС, «Алматыкітап» ЖШС, ... ... ... ... ... Бары осы. ... қарай,
«Алматыкітап» та, «Атамұра» да тек өз ... ғана ... ... ... ... ... ... Алматы мен Астанадан басқа жерде кітап
дүкендері де жоқ. Тек «Атамұра» баспасының ғана ... ... ... ... бар. Онда да, ... тек өз ... сатады. Есесіне
Алматыда Ресей баспаларының өнімдерін саудалайтын 43 ... ... бар ... «Меломан» сынды кітап ... ... ... қоюдан
қашқалақтайды. Қойған күнде де белгісіздеу бір бұрышқа тыға салады. Қазақша
кітаптар ... ... ... ... қарай жол тартады. Оның
үстіне кітап бағасы да ... ... құн ... (ҚҚС) ... соң ... құны өсіп ... ... сіздің кітабыңызды жоғарыда аталған
фирмалар 334 теңгеден ... оны 530 ... ... ... ... ... ... бас
редакторы Қанат Қайым былай дейді:
– «Кеңес заманында ... ... ... ... Ол әр облыстағы
«облкниготоргтен» қандай қажетті кітаптар керектігі жөнінде ... Олар өз ... ... ... ... шығатын. Барлық
кітапханаларда қажетті кітаптар үшін ... мен ... ... жұмыс істейтін. Осылайша орталықтандырылған мызғымас кітап
сауда жүйесі бар еді.
Осының ... ... ... ... ... қазір бір ғимараттың
ішінде отырған баспалар бір-бірінің қандай кітап шығарып жатқанын ... ... ... насихаттауға арналған «Кітап жаршысы» газеті
1961 жылдан 1992 жылға дейін тұрақты шығып тұрды. Осы ... біз он ... ... ... қайта шығаруды қолға алдық. Мақсат – ең ... ... ... ... ... ... хабардар болсын
дегендік. Өкінішке қарай, ...... мың ... ... 17 ... ... соған да жетпейді екен».
Осыдан кейін оқырман мәдениеті қалай қалыптаспақ? Негізі АҚШ-та қаланған
«Бір ел – бір ... ... яғни ... ... бір көркем шығарманы бір
уақытта оқуы сынды акцияларды науқандатып өткізген жақсы-ақ. ... ... ... жоқ ... ауыл ... ... оқи ала ма? Бұдан
шығатын қорытынды, орталықтандырылған кітап саудасы жүйесі ... ... үшін ... күш ... ... тарапынан нақты қолдау
қажет. Қысқасы, бұрынғы кітап тарату құрылымын қайта қалпына ... ... не ... министрлігі қолға алып шешетін мемлекеттік мәселе.
Осы жерде кітап саудасы, ... ... ... ... ... тыңдасақ:
«Елімізде кітап тарату жүйесі әлі күнге дейін ... ... ... - дейді М. Шаханов. Алматыда, Желтоқсанның 21күні ҚазАқпаратқа
беген сауалында.
М. Шаханов баспадан шыққан кітаптардың қалың елге ... ... ... қойылмағандығына наразылық білдірді. «Бүгінгі таңда руханият
әлеміне деген селқостықтың салдарынан біз өз ... ... ... ... ... - деді ол. ... мемлекеттік-үкіметтік
деңгейде осы мәселені арнайы қарауды көтеретін кез ... ... ... жарық көрген кітаптар таныстырылым рәсіміне қатысушылар мен
автордың жақын-жуық, ... ... ... ... ... ... ... пікірлерді ортаға салды.
Қазақстан авторлары қоғамының төрағасы, жазушы Маралхан ... ... және ... ... ... ... «Әр қаламгер
мазмұн жағынан болсын, бірегейлігі ... ... өз ... сезіне білуі керек», - деді ол. Қазақ кітабы жайлы ... ... жоқ. ... ... бастасақ екен…
Әуелі қазақ кітабы бар ма? Бар ... «Ал сол ... ... көп пе, әлде
аз ба?», – десек бұл жайында ұстата салар ... ... ... Ал ... осы бір жаттанды сауалға жауабымыз дап-дайын: аз! Аз
болғанда да өте аз…Оған көз ... ... ... үшін көп ... түсудің
қажеті шамалы. Қаланың қай кітап дүкеніне барсаңыз да көретінің ... ... ... ... ... кітаптардың шет жағындағы «жетім
бұрышта» бірінің бірі тасасына тығылып, қысылып, қымтырылып қазақ ... Онда да ... ... ... ... әспеттеген
әлдекімнің кірпіш кітабы. Ен-телегей орыс ... ... ... ... ... ... енді ... алтынмен апталып, күміспен
күптеліп көз жауын алған кітаптар мен аңсарды тартар алып ... ... ... Әрі қарай белгілі – дүкеннен жәй шықпай,
омыраудан алар он сан ... ... ... Иә, бұл ... деп мен ... ... кітабын іздеген әрбір жан ... ... ... ... қақ. ... ... осыншама кітап дүкендеріне бас сұға ... ... ... былай қойғанда мыңдаған мектебі бар, онда оқитын
жүздеген мың шәкірті, студенттері, ол ... ... етіп ... ... ... бар еліміздің еңсесін тіктегелі бері өз ... ... ... ... ... Енді оның – қалайына? – өзімізше
жауап іздеп көрелік. Былай алып қарасақ қазақ ... ... ... ... ... Аталамы әжептеуір, сапа шарқы да ... ... ... ... түсе ... несі ... ... бүгінгі дүкендер баяғы
дүкендер емес, бәрі жекеменшік. Оның иесі – жатып қалмай лезде өтіп кететін
кітаптарды қалайды. Оның ... ... ... құны арзан кітаптары
ағылып келіп жатыр, орыс тілді оқырман көп, өнімдері өтімді. ... ... ... қалалық жерлердегі кітап дүкендерінің қазіргі саясаты осы. Ал
қазақ кітаптарының қалың оқырманы ауылдық ... ... ... ... кітаптары бар аудандық, ауылдық елді мекендерде кітап дүкендері ... ... ... Шығып жатқан қазақ кітаптарының өрісі осылай тарылып,
оның аяғы қазақ кітаптары өтпейді ... ... ұғым ... ... ... ... ... көптеген баспалардан сан алуан тақырыпта жаңа кітаптар
легі ... аз ... да ... ... жатқанын жоққа шығаруға болмас.
Қазақ халқының 47 пайызы тұратын ауылдық жерлерде кітап дүкендері ... ... сөз жоқ ... ... еді.
Ендігі бір мәселесі – не шығып жатыр? Кітаптың ... ... ... ... өз ... ... етіп ... шығаруын
сынап мінеудің қажеті жоқ болар. Өйткені оқылатын кітап пен оқылмайтын
кітапты айыратын да, оны тани ... де көзі ... ... ғой.
Оқырманның таңдау жасауына біз барынша мүмкіндік жасауымыз керек. Ол
мүмкіндіктің ...... ... ... ... ғана ... ... жетуінің жолын ашу. Мұнымен айналысудың өзі кәсіп. Бірақ ... ... да ... мол ... ... ... әкеліп, шапшаң
сатып шала байып отырғанда қазақ кітабының қамы үшін бел шеше қояр кәсіпкер
табыла қояр ма екен? ... ... ... ... ... бір ... сөйтіп құнын көтеріп кәсіпкердің пейілін бәсеңсітпей, осы
қалпымызда қала ... ... ... ... тағы бір ...... да, алыстағы ағайынның да қандай кітап шығып жатқанынан мүлде
бейхабарлығы. Біздің ... ... ... ... ... ... ештеңе айтылмайды. Жүздеген таныстыру сұхбаты, болмаса танымдық-
тәлімдік ... ... тағы сол ... ... ... ... ... Бұған жер-жерлерде кітап жәрмеңкелерінің
мүлде өккізілмейтінін қосыңыз. ... ... ... осы. Ал ... ... үшін ... қазақ кітабының құны мен таралымының қалың оқырманға
оңтайлы болуына жағдай жасалуы ... Ол үшін әр ... ... ... ... енгізуге әбден болады. Айталық бір жылға ... ... құн ... алып ... яғни маротори жарияласа, одан елдің
қазынасы ортая ... ... ... да, ... ... да ... ... тіктеле түсер еді. Кітап жаршысы керектігін айтып
қоңыраулатпасақ та ... жете ... ... ... ... Оған ... мән бере ... Өмірді ағындаған жеделдікпен түсіндіріп, деректік-
мәліметтік деңгеймен қанықтыратын, ақпаратпен, ... ... ғана ... ... ... заманның қажетсіз дүниесіне
жатқызатын болсақ, қоғам ... ... ... мәз ... ... Рухани қайнары суалады, ұлттық мәдениеті мен әдебиеті тамырынан
солады. Мұндай да өзгенің өзеурік ... өз ... ... ... өз жаршысы болуы керек деуіміздің мәнісі осы одағай ... ... ... ... де ... қажеттігін еске салу.
Бұл орайда орыс тіліндегі кітаптардың насихаты қызықпасыңа қоймайды.
Өйткені олардың жарнамасы ұмыт ... ... ... жоқ. ... әп ... ... ... Айталық, орыс тілінде шығып жатқан кітаптарды
дер кезі жарнамалап, жар салып жазып отыратын ... ... бар ... ... осы ... дейін арнаулы бір де бір басылым болған жоқ. ... ... ғана ... ... (бас ... ... ... шыға
бастағанына шүкір деп отырмыз. Шығып жатқан жаңа ... ... да ... ... еш мүмкіндіктері жоқ, тіпті баспагерлердің
өздері, авторлар не шығып, не қойып жатқанынан ... Жаңа ... ... қай ... қашан шыққаны жазылып, мекен-жайының
тізімін беріп отыратын белгілі бір басылымның жер-жерге таралуы баспа мен
оқырманның арасын ... ... ... ... еді. ... жайы – көптен
бері айтылып келе жатқан жай. Бұл ретте талай ... ... ... ...... кітаптарының таралымының тым аздығы. Қазіргі таңда
оның межесі – 1000-2000 ... ... ... ... оны ... ... ... Баспалар әрине қынжылады, авторлар ренжиді,
оқырман аң-таң? Бұл жерде ... оған ... ... ... ... ... ... сақтанады. Мұның бер жағында баспа, қаламгер,
сатушы ұштағанының бір бағыттағы үлес ... ... ... ... да
түйіні шешілмеген бағзы проблема болып отырғаны ... ... ... ... айналуы үшін қазіргідей нарықтық жағдайда ... ... ... ... біріккен қауымдастығы
құрылып, ол қазақ кітабының мүддесі жолында белсене жұмыс жасауы керек.
Жақау Дәуренбеков, ... «Ана ... ... ... «Ана ... ... 2009).:
- Қазақ бір кездері оқымысты халық болды. Жастар өзара ... ... ... ... талай қыз бен жігіттің алғашқы таныстығы ... ... сол ... көзбен көргендер айғақтай алады. Жаңа
кітабы жарыққа шыққан жазушының ... ... ... сол ... ... айналып, қолтаңба беруден қолы босамайтын сол бір заманда
қазақша романдар – 100 мың, ... ... 60 мың ... ... ... ... – 500 мың, «Білім және еңбек» журналы 168 мың
таралыммен шықты. Бірақ бұған ... ... ... екінші біреу үшін,
әсіресе, Тәуелсіздік алғаннан кейін туылған ... бұл ... ... ... де жөні бар, ... ... ... кітабына деген
сұраныстың төмендігі сондай, 500 таралыммен де ... ... ... жүр.
Таралымы ең көп деген «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша басылатын кітаптың
өзі үш-ақ мың таралыммен жарыққа ... 60 ... ... мүсіркей
қарайды… Ең өкініштісі, мұндай жағдай әлемдік кітап нарығында емес, қазақ
кітабына қатысты ғана ... тұр. ... ... әлі де ... ... ... ... жазушылар аз емес. Бұған бір ғана мысал ... ... ... ... ... Роллингті келтірсек жетіп жатыр. Өткен жылдың
қорытындысы бойынша дүниежүзіне кітаптары кең тарап, ең қомақты ... ең ... ... ... ... бір ... 300 ... доллар
табыс тапқан. Осы «Гарри Поттер» кітабының «бестселлер» ... ... ... ... жолға қойылуынан. 60 миллион тиражбен шыққан кітап
алғашқыда алты ай ... ақша ... ... ... ... кітап
дүкендеріне тасылып, соның бәрінде бір мезетте таңғы 3-тен бастап ... Егер бір ... осы ... ерте сатылғанында, онда келесі жерде
сатылғанша алғашқы сатылымы ... ... ... ... орап ... еді. Әлемде кітаптар осылай тарап жатқанда, біздің қазақ
кітабының, орта есеппен алғанда, ... 1000 ғана ... ... ... ... ... 15 миллион халқымыздың, оның ішінде 10 миллион қазағына бұл
тым аз ... ... да ... Олай болса, біз неге ... ... ... ... Осы ... ... іздеп көрелікші.
Оқырман қалай көрерменге айналып жатыр? Қарап тұрсақ, бір кездермен
салыстырғанда, қазір техника өте ... ... ... ең ... ... ... ... кітабы бір айда шықса, соның өзі таңғаларлық
жетістік саналған. Ал ... «мен ... ... ретінде айта аламын,
таңертең кітаптың электронды нұсқасын берсеңіздер, кешке қолыңызға кітапты
тигізе аламын», – дейді «Арыс» қоры ... ... ... Әнес.
Олай болса, жете дамыған техниканың көмегімен неге кітаптарымызды көптеп
шығара бермейміз? Алып машина ... бір ... ... ... оған 1000 данаға тапсырыс берсең де, 10 000 данаға тапсырыс
берсең де, бір ... ... да ... ... ... басқада болып тұр
ғой. Бұған да жауапты Ғарифолла ағамыз :
– Басты проблема – біз оқырманды ... алып ... ... ... ... құрметі жыл санап ... ... ... ... ... ... ең ... қасіреті – білім дәрежесінің төмендеп
бара жатқаны. Мен өзім ... ... ... ... ... ... жыл сайын студенттердің білім деңгейі түсіп келеді. Мұның түптамырына
үңілсем, мәселе мынада ... ... ... қиын кезең туғанда
мектепті кітап оқымай бітірген бала университетті аяқтап, қайтадан мектепке
сабақ беріп, ... ... бала ... ... ... ... бе, бір ... баланы назардан тыс қалдырып едік, салдары қандай
болып қайтып жатыр? Егер де біз оқырман мәселесін ... ... ... ... ... шешілмейді.
Осыдан 20 жыл бұрын Алаш арыстарының еңбектерін шығару мақсатында
ашылған «Арыс» ... ... ... ... аса ... кітаптар
шығарылады. Алайда Үкіметтен соның екі-ақ сериясын шығаруға қаржы бөлінсе
керек. Қалған 10 серия баспаның өз қаражатына ... Егер осы ... ... ... ... бір ізге ... баспа сол қаржыға 20 серия
кітап шығара алады екен. Алайда бар мәселе тағы да тиражға, ... ... 1000, 2000, ... 3000 ... өзі ... бір тиын ... ... ол тек қана шығын екен. Өйткені бізде кітап өндірісі
жолға қойылмаған. Ал кітап өндірісі қалыптасу үшін ... ... жүз ... ... ... тиіс. Оған оқырман жоқ. Бірақ бұл
– осы саладағы сан ... тек бірі ... ... ... ... ең басты жауы – теледидар. Неге десеңіз, теледидардан күндіз-түні
ағылып жатқан кино не болмаса ... ... ... ... көрерменге айналдырып бара жатыр. Одан қалса интернет те – уақытты
білдірмей жымқыратын «ұры».
Қанат Қайымов, жазушы, «Олжас» ... ... ... ... 12 ... жуық ... бар, ... 1000-2000 тираж
кітап оқырманды былай қойғанда, ең құрығанда, осы кітапханаларға таратуға
жетпей тұр ғой. Сондықтан ... ... ... ... тек ... деп
танылған аз ғана кітапханаларға барады да, қалған ... ... ... ... ... ... күйі қала береді. Осы
олқылықтың орнын толтыру үшін біз «Кітап жаршысын» ... ... ... ... ... ... осы ... таратып, сол арқылы оқырман
қай жерде кімнің кітабы шығып ... ... ... ой. ... осы ойымызды
кітапханашылар, мәдениет орындарының қызметкерлері теріс түсініп, бізге
алакөздене ... ... ... ...... ... материал дайындап беруге біздің уақытымыз жоқ» деген ... ... ... ... ... ... сырт ... қазір әкімдік
атаулының әдетіне айналғандай ма?.. Сонда қарап тұрсақ, кітапты ... ... ... ... ... ... ... не
өкпе?.. Әлде кітап тек өзінің авторына ғана керек пе? Баспагерлер ... ... да ... ... ... шамалы, қанша жылдан бері «Қазақ
кітабы» атты қауымдастық құра ... ... ... ... келгенде,
трагедия – әркімнің жеке мүддесінен ортақ біртұтас ұлттық мүдде деңгейіне
көтеріле алмай отырғандығымыз. Қысқасы, оқырман, баспа, кітапхана – ... ... қол, бір ... бас ... ... ... көбеюі мүмкін
емес. Абайша айтқанда, «Біріңді қазақ, бірің – дос ... ... ... ... ... ... КСРО кезінде Кітап Одағы
аталған саладағы көкейтесті міндеттерді талқылау мақсатында, ... ... ... тәуелсіз елімізге де сол игі ... ... ... ... ... еді. 2007 жылы ... «Қазақстандағы
баспа бизнесінің мәселелері мен даму тенденциялары» атты ... ... ... ... ... ... келелі міндеттері талқыланған еді.
Аталған жиында Қазақстандағы басылымдар нарығының ... ... ... заңдық реттелуі талқылана келе төмендегідей ұсыныстар берілді.
Мұны да
ескергеніміз жөн.
Баспа ісін заңдық реттеу бойынша Мәдениет және ... ... ... ... Заң ... оның сөз ... шығармашылық
бостандығы, ақпарат алу мен тарату ... ... ... ... сонымен қатар конституциялық ... ... ... министрліктің 2007 жылдық заң жобалық жұмыс жоспарынан
алып тастау;
-барлық салалық ассоциацияларының, медиа-бизнес ... ... ... ... ... мемлекеттік орган
өкілдерінің және өзге де мүдделі ұйымдардың қатысуымен аталған ... ... ... ... жұмыс тобын құру;
-баспа және полиграфиялық қызметті құқықтық реттеу әдістемесін жасауда
конституциялық құқық пен бостандықтың орындалу қажеттілігін сонымен ... ... ... Заң ... ... сөз ... алу мен тарату құқығы, кәсіпкерлік қызметпен айналысу бостандығы
саласындағы европалық және халықаралық стандарттарға сай болуын ескеру;
-мерзімді баспа басылымдарының өнімін ... ... ... ... ... ... нормаларына
сай емес, тиімсіз, мақсатсыз деп тану;
-мерзімді баспа басылымдарының өнімдерін дайындауда ... ... ... ... ... ... тәжірибесін,
аймақтық нарықтағы басым жағдайға ие ... БАҚ ... ... ... бекітуге мәжбүрлеудегі сот практикасын
сараптау;
-«Баспа қызметі туралы» Заң жобасын өңдеуде, және БАҚ ... өзге де ... ... ... ... ... құқықтық реттеулердің қажеттігін қарастыру;
-Баспагерлердің құқықтық мәртебесі мен оның ақпараттық ... мен ... ... ... ... ... шаралары;
-БАҚ саласындағы мөлдірлікті қамтамасыз ету шаралары;
-Жеке тұлғалардың, сондай-ақ мемлекеттің БАҚ саласын ... ... ... ... қатысты мониторинг жүргізу шаралары;
-БАҚ басылымдарындағы ақпараттық қызметтерді мемлекеттік тапсырысқа
және мемлекеттік ... ... ... ... ... тарату саласын реформалауды, жағымды салық саясатын ... ... ... ... ... ... құқық қорғаушылар ... ... және ... ҮЕҰ-на;
-Баспагерлер, полиграфистер, ... ... ... ... және ... ҮЕҰ ... санатынан, баспа қызметі
туралы заңнаманы реформалау бойынша ақпараттық құқық пен ... ... және ... мамандардан жұмыс тобын құру;
-Баспа қызметі туралы заңнаманы реформалау ... ... ... ... ... ұсыну;
-Халықаралық және қазақстандық мамандардың, ... ... ҚР ... ... ... және ... одақтар
өкілдерінің қатысуымен баспа қызметі туралы заңнаманы реформалау ... мен ... ... жөнінде пікірталас басқосуларын
ұйымдастыру және өткізу;
Қазақстан аймақтарындағы БАҚ редакциялары мен ... ... ... туралы заңнаманы реформалау бойынша ұсыныстар
дайындауға қатысу және ... ... ... ... бойынша Мәдениет және ақпарат министрлігіне:
-Мемлекеттік ақпараттық саясат жүзеге асыру мақсатында тапсырыс құру
барасында ... ... ... ... ... ... жеткізуге субсидий бөлу мүмкіндігін қарастыру;
-Қазақстандағы прессаны тарату ... ... ... мен ... ... қарастыру;
-Мерзімді басылым өнімдерін қалалық және ауылдық жағдайларда жеке
тарату жолы мен ... ... алу ... ... ... жергілікті атқарушы органдарға ... ... мен ... ... ... ... бойынша ережелер мен нормативтер, регламенттік және
типтік келісімшарттарды ... және ... ... бар ... салалық ассоциациялар өкілдерінің қатысуымен эксперттік кеңес құру
[49].
Аталған басқосуда баспа ісінің жағдайына жан-жақты назар аударылған.
Әйтсе де ... ... ... ... асуы ... ... бас, бір жеңнен қол» шығара отырып жол іздеуді қажет етеді.
Енді Ұлттық кітап палатасының статистикаларына ... ... ... саны 1991 ... ... 3 ... ... өсіп отыр.
Әйтсе де республика бойынша ... ... 12 млн. 819 ... 1991 жылғы
көрсеткіштің үштен бірін құрайды. Баспа табақ көлемі 2007 жылғы ... ... 214 млн. 218 ... ... ... ... ... табақ жиынтығының үштен екісін ғана құрап отыр.
Тоқсан ауыз ... ... ... ... ... ісі нарыққа
көшкенімен жаңашыл үрдістерді енгізуде кенжелеп ... ... бәрі ... оның ... ... жетуіне кедергі келтіруде.
Қазақстандық кітап нарығын ресейлік ... ... ... тіптен
өзекті. Осы орайда, қазақ тілді оқырмандар тапшылығы мен ... ... ... ... ... іс ... ... тағдырын
шешеді», - деген еді кезінде Шериаздан Елеукенов. Ендеше жұртшылықты
кітапқа тарту, ... ... ... ... ... ... ... қарастыру баспагерлер мойнындағы жүк, парыз.
Баспа ісі өндірістің ғана ... ... де бір ... екені
әрқашан есте болуы керек. Сондықтан, аталған сала мемлекет тарапынан да
реттеуді қажетсінеді. Болашақта ... ... ... Заңның тәуелсіз
еліміздің баспа ісін дамытуға ықпал ететіндей деңгейде, мазмұнда құрылу
мәселесі тіптен бір бөлек ... ... – ел ... ... Әр ... жұрт ... ... шарты», - деп Ш.Елеукенов айтқандай, ... ... ... ... тыс ... ... үшін үлкен маңызға ие.
Әсіресе, ел егемендігін жаңа алған, сан-қилы саяси-экономикалық, әлеуметтік
өзгерістерге ... ... ... жас ... үшін ... ... тік тұрып, кең қанат жаюы, жаһандану ... ... ... ... аса ... ... орай ... баспа ісінің 17 жыл ішіндегі өткерген сан қилы
жолдары мен ... тар жол ... ... мен ... ... таразылап, талқылауды қажет ететіні сөзсіз. Кітап басу ... ... ... ... ... баспа табақ көлемінің еліміздегі
тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... аспанға лақтырмайтынымыз айдан-анық.
Қазақстандағы баспа ісінде шешуін күтіп отырған ... ... тек ... ... ғана емес, баспалар тарапынан да шұғыл іс-
әрекеттерді қажетсінетіні даусыз.
Тәуелсіз мемлекетіміздің қай ... ... ... ... ... көрсетіп келгендігін жоққа шығара алмаймыз. Баспаларға
бөлінген алғашқы кезеңдегі мемлекеттік дотация, екінші кезеңде ... ... ... ... ... ... ... да сол қамқорлықтың көрінісі. Әйтсе де ... ... ... ... ісіне салып отырған жүгін ... бір ... ... Осы ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін бар ... ... ... Польшаның баспаларды салықтан мүлдем босатуы ... ... ... ... ... Қазақстан үшін де үлгі ... ... ... ... ... ... ... Үндістан үкіметі де енгізген екен. Ендеше Ресей тарапынан болып
отырған басқыншылық бәсекесінде баспаларымызға ... ... ... ... ... да қол ... отырған жоқ. Жол тауып, жоба
көрсетіп ел қамы үшін аянбай еңбек етуде. Қағаз, қатырма, бояу ... ... жоқ елге ... жұмысын бірден әлемдік дәрежеге жеткізе қою, әрине
қиын. Әйткенмен етек-жеңді жинамай, жайбарақат жүре беру - өте ... жаңа ... ... жаңаша белестерді бағындыруды алға
мақсат етіп ... ... ... ... ... қалмай тәуелсіз
еліміздің баспа ісінің жұмысын тиімді жолға қоюда ... ... ... қол
қусырмай, жол іздегеніміз жөн.
Осы орайда үш кезеңді ... ... ... ... ... ... ... болады.
- кітап жарнамасының болмауы;
- қазақстандық баспа өнімін таратудың әлсіздігі;
- әдеби агенттіктердің және оқырманмен байланыстың болмауы.
Сонымен қатар, баспа-полиграфиялық ... көп ... ... ... ... ... ... аз ғана бөлігі
жететіндігін атап ... жөн. ... ... ... ... 150 ... тіркелген, олардың көпшілігі жылына 1-2 кітап шығарумен
шектеледі, бәсекеге қабілетті баспалар саны 50-ден аспайды.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... 65-90
пайызға дейін, қазақстандық баспалардікі 10-35 пайызға дейін. Егер тек
көркем әдебиетті есептейтін болсақ, кітаптардың 90 ... ... ... Қазақстандық нарықта 40-тай ресейлік баспа – дистрибьютерлер
қызмет етеді. Елімізге әкелінген ... ... ... ... ... ... мен ... романы, 17 пайызын фантастика ... ... ... жылдық көлемі 50-60 млн. долларға бағаланады, бұл
қазақстандық нарықтың 40-50 пайызы. Осы орайда қандай іс шаралар ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің оқуға тартымды ... ... ... ... ... шығаруға,
әлемдік және отандық ... ... ... ... ... ... оқылатын кітап репертуарын кеңейту; оқуды
насихаттау барысында жаңа технологияларды пайдалану, ұмытылған дәстүрлерді
өндірістік ... ... ... ... ... ... ... арқылы жазушы еңбегін ынталандыру, оқуды ... ... ... ... ... ... шолуларын жариялау арқылы БАҚ-ты
тарту оқырманды ... ... ... ... ... ... статистикалық қазақстандық жарты жылда шамамен 3-7 кітап ... ... тек 17 ... ғана ... ... болады екен. Сондықтан елімізде оқу мәселесі де ... ... ... ... ең көп ... оқитын елдің бірі болғанымыз да бүгінде
аңыздай естілетіні содан болар.
Өркениетке ұмтылған мемлекетте халық кітап ... ... ... ... ... қалың жұртшылыққа, оқырманға кітаптың тарату
тетіктерін қарастырғанымыз жөн болар. Мәселен, Еуропа елдерінің ... ... күні ... ... ... базары ұйымдастырылады екен. Осы ... ... гөрі ... ... 20 ... ... жұрт ұзын-
сонар кезекке тұрып ... ... ... ... неге
ұйымдастырылмасқа. Сондықтан да қандай кітап болса да бір айға ... ... ... ... ... ... де қайнап тұруы тиіс. Ел
көрмеген кітапта қандай қадір, қасиет ... ... ... ... ... де жоқ ... жылдары елімізде қалыптасқан негізгі тенденция ретінде қоғамның
кітап оқудан қалып бара жатқанын, ... беру мен ... ... ... ... бөлігінің интеллектуалды емес сфераға
ауысуы, мәдениеттің кітаптық емес формаларына бағытталуын ... ... оқу ... ... ... эстетикалық, эмоционалдық емес, ақпараттық-
прагматикалық қажеттіліктерді қанағаттандыруға негізделген.
Кітапқа деген ... бала ... ... ... ... 1-ден 3-ші ... ... Оқулықтан басқа ештеңе оқымайтын,
кітапханаға бас сұқпайтын ... ... ... ... ... ... Балалар қол жетімді, түсінікті, қажетті ... ... ... кем қажетсінбейді. Балалар құқығын қорғайтын аса
маңызды құжаттардың бірі ... ... ... аса ... ... ... ... жөніндегі Конвенцияның» бір бабында былай делінген:
«Мемлекеттер... бұқаралық ... ... ... мойындай отыра,
балаларға түрлі ұлттық және халықаралық ... ... ... мен ... ... әлеуметтік, рухани, моральдық
тұрғыдан қалыптасуына бағытталған материалдарды алуға ... ... ... көз ... балалар әдебиеті мен кітап оқуын дамыту
қоғам өркениеттілігін және медениеттілігінің аса ... ... ... ... ... ба екен?
Балалардың кітап оқымауы әлемдік мәселе. Егер «екінші сауатсыздықпен»
бетпе-бет ... ... ... ... ... ... ... оқылымы»
сынды бағдарламаларды кеңінен енгізіп жатса, біз ... ... ... ... ... және ... тұлғаның орнына
ойсыз «ақпарат жұтушыны» тудыратын рухани нәубаттің алдын-алуға ешбір ... ... «ең көп ... ел» ... ... ... ... толқынды кітап оқуға баулудың орнына ... ... деп ... ... өзге БАҚ ... еш ... ... деп жағдайды
өзгертуге күш салмай қашанғы қол қусырып отыра береміз. Кітапханалар ... ... ... деген қабілеттің, әдеттің қалыптасуында және
сауаттылықтың жалпы деңгейін ... ... ... ие ... стратегиялық жоспарлар мен бағдарламаларда, ... ... ... қамтылуын анықтау керек. Кітапхана білім мен
мәдениетке ... ... жүйе ... ... маңызды
бағдарламалардың негізгі бөлігін бүгінгі күнгімен салыстырғанда кең көлемде
аталған мекеме жұмысын дамытуға ... ... Бұл ... жүзеге асыруға
кітапхананың жалғыз мүмкіншілігі жетпейді, сондықтан мемлекеттік органдар,
білім беру ... ... ... ... ... атсалысуы керек.
Бүгінде балалар басылымдарының аталымы, таралымы, репертуары
қысқарған, кітапханаларға жыл сайын әр ... бір ... ғана ... ... ... ... ... қалған ауылдық жерлердегі)
кітаптан қол үзіп қалғаны және ақпарат алу ... ... ... Ал ... ... ... ... әдебиеттің
басымдылығы және азғындықтың экспансиясы бар.
Арзан және кез келген отбасының қолы ... ... ... жоқ, ... ... балалар басылымдарының репертуары тар, ... ... ... ... ... ... Ал біле ... ана
тілдің мәселелері оқуға баулу мәселесімен тығыз байланысты емес пе? Демек,
кітап оқу мәдени ... ... ету мен ... ... аса ... ... ... кіреді. Балалар оқуының дағдарысқа
ұшырауына жол ... оның ... ... ... ... тәрбиелеу, оқуға деген талабын қолдау – бүкіл қоғамның міндеті.
Ақпараттық қоғамдағы ... ... алар ... ... нақты
жұмыстар қолға алынуы қажет. Бүгінде көптеген елдердің мәдени саясаты осы
мәселені ... ... ... ... ... оқырман мәдениеті
қалыптасқан деген Францияның ... ... оқу ... ... ... ... және әлем мәдениеті ... ... ... да ... және ... мен ... ... оқушыларына
арналған жазғы оқу лагерлері ұйымдастырылады. Былтырғы жылдан ... ... атты ... ... ... асуда. Мұндай
бағдарламалар түрлі құрылымдар қызметін үйлестіруге, ... ... ... ... оқуға деген ынтасын
жастайынан қалыптастыру мен бекіту» туралы ЮНЕСКО манифесті аясында қызмет
етуге мүмкіндік ... ... тағы бір ... ... тілді аудиторияның аздығында
дегенді көп естиміз. Осы ... ... ... ... ... ... да, қаз ақ тілді туындыларды аудару, ... ... тыс ... ... ... ... Мысалы бүгінде тасы өрге домалап отырған
Жапон, Латын Америкасы жазушыларының еңбектерімен әлем ... ... ... ... жоқ ... ... нарығын талдай келе, «Вагриус» баспасының бас
директорының орынбасары ... ... ірі ... ... ... ... ... болатындарын көп таралыммен шығаратынын айтады.
Кейбір адамдар мұны баспагер кәсібилігінің ... ... ... ... ... аз кемшіліктерге бой ұрып, оқырманға не ... ... ... көп ... ... Баспагерлік портфельден ең
болмаса жарты ... ... ... ... ... ... қалады. Үш
ай ішінде болса тіпті жақсы.
Кітап ісіне мәдени контекстің ролі де ... ... ... ресей
әдебиеті де тоқырауда. Бізде дәл сондай жағдай қалыптасқан. Бұл алдымен
жазушылардың екі толқынының ... ... ... Біріншіден,
алпысыншы жылғылар. Уақыт өз дегенін ... Олар ... ... ... ... алмайды. Екіншісі, қырықтан қыр асқандар. Тағдыр
бұл екі толқынды бір қайықта тербеді. Тоқсаныншы ... дөп ... ... ... ... ... үшін оқырман тіпті ... ... ... ... ... алдындағы өз
қорқыныштарын әдеби мәннің ... мен ... ... ... ... ... ... ақыры кіріге алмаған өмірдің өзі де соңғы
орында қалды. Бүгінгі көп ... ... ... ... ... Орда ... отыз ... келгендерге келсек, олар сапалы сюжетті
прозаға қажеттілік болмаған қысылтаяң шақта қалыптасты.
Басып ... ... ... ... ... ... ... меңгерген маман даярлау қажеттігі туындап отырғандығы анық.
Полиграфия саласының мамандарын Ресей 20-ғасырдың 20-шы ... ... ... ... бармақ тістеп қалғанымыз шындық. Осындайда, бұдан
он жыл бұрын баспа ісінің ... ... ... ... ... ... ... қайта еске салғанымыз жөн-ақ. Осы орайда Мәскеудегі
мемлекеттік Баспа Университеті көз алдыңа келеді.
Жоғарыдағы ойларда қазақ баспаларына жаңашыл ... ... тағы бір ... жетеді. Шетел баспаларында маркетинг бөлімі
беделге ие. Бізде әлі күнге дейін аталған бөлімі бар баспалар ... ... ... де жоқ. Батыста, тіпті өзімізге жақын Ресейде ... ... ... ... ... Оның ... «интернет почта» да
кеңінен пайдаланады. Бәлкім қазақ баспаларына да ... ... ... ... ... ... ... қарастыру
керек шығар.
Біз әдетте қазақстандық нарықтың сыйымдылық әлеуетін ресейдікімен
салыстырамыз (жартысы орыс, ... ... ... ... 15 млн.
халықты 150 млн тұрғыны бар Ресей және оған қоса орыс тілді ... ... және әлем ... ... ... ... келіп пессимистік көзқарас
туындайды: кітап ... ... ... ... ... емес, біздің
авторлар жазушылық еңбекпен күн көре ... ... ... ... ... ... арқылы баспагерлер пайда табуы мүмкін емес
және тағы ... Бұл ... бас ... ... Біз неге ... салыстырмаймыз? Финляндияда халық саны біздікінен үш есе аз –
бар жоғы 5 млн. адам. Финдықтарды керемет ... деп те атай ... бәрі ... ... ... ... оқиды, голливудтік
блокбастерлерді, еуропалық арт-хаусты ... ... және ... контексіне етене енген, мәдени қарым-қатынасқа ашық ел. ... тұра ... ... ... пен поэзияны басып шығаратын ... ... Біз ... ... көп ... ... 1500-дей
қаламгерлер бар екен. Финдік жазушылар өз еңбегімен кәсіби тұрғыда айналыса
алады, яғни қомақты ... ... ал ... ... ... санатына кіреді. Ал қазақ жазушылары неге ағылшын болып тумадым деп
қынжылады.
Финляндия мұндай мәдениетті кітап нарығына бір ... ... ... ... зор ... мен мәдениеттің жалпы жоғары деңгейі –
жеке адамдардың, қоғамдық ... және жеке ... ... ... ... жанама мемлекеттік қолдау арқылы қол жеткізген
екен.
Қорытындылай келгенде, тәуелсіз еліміздегі баспа ісінің экономикалық
проблемаларын шешуі жоқ түйін ... ... бас ... ... ... ... көшуіміз абзал. Себебі баспа ісі өндіріс ... бір ... ... да оның ... да екі есе. ... де, мәдениетіміз үшін де баспа ... ... ... ... қоғам мен Қазақ Үкіметіне жүктелген аса зор жауапкершілік екенін
ұмытпайық.
СІЛТЕМЕЛЕР:
1. ... А.А. ... ... – Москва, 2001, 11-бет.
2. Семыкина Ю. Заколдованный ... ... №9 (96) 7-20 мая ... ... Д. ... ... ... Мы любим учиться. Но не любим
читать// Новости недели, №1 (2) от 26 ... ... О. ... тағдыры алаңдатады// «Егемен Қазақстан», 1994
ж. №18-19, 13 мамыр.
5. Журналистика Казахстана. Энциклопедия. –Алматы: Экономика, 2006 г.
С-165.
6. Журналистика Казахстана. ... ... ... 2006 г.
С-165-166.
7. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы: ... 1983, ... ... Б. ... ... ... ... // «Егемен
Қазақстан», 1993 ж. қараша.
9. Бодаубаев Б. ... ... ... ... // ... 1993 ж. ... Нұржекеұлы Б. Үрей мен үміт тізгіні //Егемен Қазақстан, 1994 ... ... О. ... ... алаңдатады// «Егемен Қазақстан», 1994
ж. №18-19, 13 мамыр.
12. Нұржекеұлы Б. Үрей мен үміт тізгіні //Егемен Қазақстан, 1994 ... ... М. ... ... ... және бұқаралық ақпарат
министрлігінің Баспа ісін ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... ... кеңейтетін кітап рухани ғана
емес, ұлттық та байлығымыз// «Егемен Қазақстан», 1994 ж. 17 мамыр.
14.Нұржекеұлы Б. Үрей мен үміт ... ... ... 1994 ... Ш. ... ...... Санат, 1997 ж. 162-б.
16.Сәрсенбаев О. Кітап тағдыры алаңдатады// «Егемен Қазақстан». ... ... ... ... Ж. Кітап және қосымша құн// Түркістан, 1997 ж. 27
қараша
20-21.Есалиева А. ... ... ... ... ... 1966 ... ... Ж. Кітап және қосымша құн// Түркістан, 1997 ж. 27
қараша
23-26. http://izdatel.kz сайты, 12 наурыз, ... ... М. Тіл және діл, ... ... ... басқыншылығы,
Депутаттық мәлімдемелер. ҚР Парламенті Мәжілісінің үйі. 25 сәуір, 2007
ж. Астана// Жалын, 2007, №5, 2- б.
28. Ерімбет М. Жекеменшік ... ... пе?// ... ... 1997 ж. ... ... ... керек пе? «Қазкітап» мемлекеттік ... ... ... сұхбат// Халық кеңесі, 1995 ж. қараша.
31. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1983, ... ... М. Тіл және діл, ... ... кітаптар басқыншылығы,
Депутаттық мәлімдемелер. ҚР Парламенті Мәжілісінің үйі. 25 сәуір, 2007
ж. Астана// Жалын, 2007, №5, 2- ... ... К. Ауыл ... көмек күтеді// Айқын, 2005 ж. 15-
тамыз.
34. Калаус Л., Переростов И. ІІІ ... ... ... ... ... пути»// Книголюб, 2005 г. 3 июнь.
35. Калаус Л., Переростов И. ІІІ Международная книжная ... ... ... ... ... 2005 г. 3 июнь.
36-37. «Кімбіз деп мақтанамыз?» «Атамұра» корпорациясының перзиденті
Мұхтар Құл-Мұхаммедпен сұхбат// Ақиқат, 1998 ж. №10.
38. Шкловский В. ... күн, ... кез және таяу ... ... ... 1981.
39-40 Шаханов М. Тіл және діл, ... ... ... ... ... ҚР ... ... үйі.
25 сәуір, 2007 ж. Астана// Жалын, 2007, №5, 2- ... ... Қ. ... ... шығатын екі мың дана кітап
қазақ халқының рухани сұранысын қанағаттандыра ала ма?// ... ж. 17 ... ... ... 12 ... ... Шаханов М. Тіл және діл, 1.Ресейлік рухсыз кітаптар басқыншылығы,
Депутаттық мәлімдемелер. ҚР ... ... үйі. 25 ... ... ... ... 2007, №5, 2- ... Тоқабаев Қ. Мемлекеттік тапсырыспен шығатын екі мың дана кітап
қазақ ... ... ... ... ала ма?// ... ж. 17 наурыз.
48. Қанбабаев Р. Тағыда кітап жайлы//Жас қазақ, 2005 ж. 25 мамыр
49. Тоқабаев Қ. ... ... ... екі мың дана ... ... ... ... қанағаттандыра ала ма?// ҚазАқпарат,
2006 ж. 17 наурыз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Мамажанов М. ... ... ел ... – Алматы; Қазақстан, 1999 жыл.
2. Маркус В.А. Организация и ... ... ... – М.:
Книга, 1983г.
3. Мамажанов М. Еңбек еттім ел үшін. – Алматы; Қазақстан, 1999 жыл.
4. Елеукенов Ш. Кітаптану ...... ... 1997 ... Әліпбай С. Үкімет қазақша сөйлейді, мәдениетке мән ... ... 2007, ... ... Р. Развитие книгоиздания идет семимильными ... 2006 г. ... ... О. ... ... алаңдатады// «Егемен Қазақстан», 1994
ж. №18-19,
8. ... ... ... ... ... 2006 ... ... Казахстана. Энциклопедия. –Алматы: Экономика, 2006 г.
С-165-166.
10. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1983, 7-том.
11. Бодаубаев Б. Кітаптарымыздың ... ... ... // ... 1993 ж. қараша.
12. Нұржекеұлы Б. Үрей мен үміт тізгіні //Егемен Қазақстан, 1994 ... ... О. ... ... ... «Егемен Қазақстан», 1994
ж. №18-19, 13 ... ... М. ... ... ... және ... ақпарат
министрлігінің Баспа ісін ... мен ... ... ... ... ... ... кеңейтетін кітап рухани ғана
емес, ұлттық та байлығымыз// «Егемен ... 1994 ж. 17 ... ... А. ... ... ... «Егемен Қазақстан, 1966 ж. 29-
маусым.
16. Оқитын елге кітап жеткізбеу обал. ... ... ... ... ... ... ... 1966ж. 2-маусым.
17. Қазаққа кітап керек пе? ... ... ... ... ... ... ... кеңесі, 1995 ж.
қараша.
18. Ерімбет М. Жекеменшік баспа керек пе?// ... ... 1997 ж. ... «Кімбіз деп мақтанамыз?» «Атамұра» корпорациясының перзиденті
Мұхтар Құл-Мұхаммедпен сұхбат// Ақиқат, 1998 ж. ... ... Ш., ... Ж. ... ... тарихы. – Алматы:
Санат. 1999.
21. Шаханов М. Тіл және діл, ... ... ... ... ... ҚР ... Мәжілісінің үйі. 25 сәуір,
2007 ж. Астана// Жалын, 2007, №5.
22. Әбілқызы К. Ауыл ... ... ... ... 2005 ж. 15-
тамыз.
23. Шкловский В. Өткен күн, ... кез және таяу ... ...... ... Г. ... ... – М.: Госконсуль, 1999 г.
25. Иконников А.// Континент, 2003 ж. №9 (96), 7-20 ... ... Қ. ... тапсырыспен шығатын екі мың дана кітап
қазақ халқының рухани ... ... ала ... 2006 ж. 17 ... ... С. Я не ... я писатель! Беседовала Арина Пирогова//
Литер, 2005 г. 3 марта.
28. Калаус Л., Переростов И. ІІІ Международная ... ... ... ... ... ... 2005 г. 3 июнь.
29. Разумов Я. Интеллектуалды гастрономия// «Вечерний ... ... ... ... ... ... ... развивать свою сеть по всему
Казахстану. ... с ... ... ... ... (г.Астана, Казахстан) ... ... и ... ... ... ... ... Астана»
Жанарой Ерсаиновной Ережеп// http:www.knorus. ru 2006 год, ноябрь,
№11
31. ... Ю.// ... №8 (193) 2007 г. 25 ... – 8 ... ... К.М., ... З.С., ... Г.Г., Шагиева Б.Ж.
Трансформация чтения: от книги и компьютеру ... ... ... в ... ... ... О. Современная литература Казахстана: имена и тенденции//
Эксперт Казахстана, 2004 г. 22 ... ... Е. ... ... ... бизнеса//Эксперт Казахстана,
№32(88), 2006 г. сентябрь.
35. ... ... 12 ... 2008ж.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"жаңажол" кен орнының автоматтандырылуын жобалау24 бет
n-ші ретті, коэффициенттері айнымалы біртекті сызықтық дифференциалдық теңдеулерді жалпыланған Абель формуласын пайдаланып шешу36 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Банк қызметін мемлекеттің тиімді реттеуі21 бет
Банкілік ресурстар: құрамдау көздері және реттеу жолдары39 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Валюта бағамы38 бет
Валюта жүйесі66 бет
Валюта нарығы және валюталық реттеу туралы жалпы түсінік43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь