Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері

Қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар ақын-драматургтеріміздің бірі –Иран-Ғайып.
Ақын-драматург ағамыздың отыздан астам драмалық туындылары бар. Тақырыптық тұрғыдан келетін болсақ, автор жалпы өмірде кездесетін сан-қилы жағдаяттарды ала отырып, драма жанрының барлық саласына іштей ене біледі. Рымғали Нұрғалидің «Драма өнері » деп аталатын монографиялық еңбегінде қазақ драмасын мынадай салаларға жіктейді: а) қаһармандық драма, ә) саяси-әлеуметтік драма, б) тарихи-ғұмырнамалық драма.
Иран-Ғайыптың драмаларын, осы классификацияға саятын болсақ, қаһармандық драмаға: «Мауглидің оралуы», «Қашғария», «Хан-Абылай – Сабалақ », ««Тас-Қорған» хикаясы», «Гүл – Нәр» сынды пьесаларын жатқызар едік те, саяси-әлеуметтік драмаға: «Былыққа батқан қала», «Тың Құрбаны», «Бөшке», «Желжуан», «Негізгі Шаруа», «Театр Романы» атты пьесаларын тіземіз. Тарихи-ғұмырнамалық драмаға: «Мен ішпеген у бар ма?», «Жамбылдың Қызыл Жолбарысы», «Қорқыттың Көрі», «Естайдың Қорланы» сияқты пьесаларын жатқызуға болады.
Иран-Ғайыптың драмалық туындыларының жиырмадан астамы тарихи тақырыпқа арналған. Атап айтатын болсақ, «Хайуандық Комедия», «Күшігінен таланған», «Мен ішпеген у бар ма?», «Бөшке», «Керкеткен», «Мауглидің оралуы», «Қорқыттың Көрі», «Алтын – Ажал», «Гүл – Нәр», «Жәбек – Шаған», «Махамбет», «Тың Құрбаны», «Алтын Адам», «Жамбылдың Қызыл Жолбарысы», «Батқан Кеменің Бейбақтары», «Хан - Абылай – Сабалақ», «Қашғария», «Естайдың Қорланы», «Жолайрық», «Киелі күнә»...
Қазіргі қоғамымыз бүгінгінің адамдары үшін өте қиын кезең. Айналамызды жаулап алған сан түрлі адам естімеген сұмдықтар, зұлымдықтар, жауыздықтар . Адамзаттың бір-бірін өлтіруін тек соғыс уақытында ғана еститін шығармыз десек, жоқ.. қазір байлық үшін, мансап үшін, әйтеуір өз қара басының қамы үшін туған бауырын да, туған әкесін немесе анасын өлтіріп жатқандарын естігенде құйқа тамырың шымыр ете қалады. Сол сияқты қара көз қыздарымыздың жаман жолға түсіп, ар-намыс деген ұғымдардың көк тиындық құны қалмағандығы да жүректі ауыртпай қоймайды. Сонда бұлардың себебі не? Неге осыншама құлдырадық? дейтін белі қайысқан сауалдарға жауап іздейтін қаламгерлер де жоқ емес. Міне, осындай ар-ождан, адамгершілікке Иран-Ғайыптың «Хайуандық Комедия» атты шығармасы жауап бере алады.
Иран-Ғайыптың аталмыш әйгілі туындысы – «Хайуандық Комедия» атты Шыңғыс хан жайлы жазылған драмалық дастаны хақында Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Әбіш Кекілбаев кезінде былай деген еді: «Бізде бір ғана аспапқа – скрипкаға, виолончельге, фортепьяноға, альтқа, трубаға концерт жазатын композиторлар сияқты бір сарын, бір әуенде небір құйқылжыған жырлар туғызып бере алатын ақындар жеткілікті де, ал ың-жың дүниенің шытырман дыбыс әлемін жүйелей саралап, толқымасы мен шалқымасы, серпері мен ақ желеңі, көңіл ашары мен көңіл басар гөй-гөйі бірде арпалысып, бірде айқұшақ қауып табысып жататын көп үнді, көп ырғақты әр сарын, әр ырғақты күрделі симфонияларына бара алып жүрген, бара қалса, олжалы оралып жүрген ақындарымыз кемде-кем.
        
        Иран-Ғайыптың  «Хайуандық  комедия»  атты  туындысының
тақырыптық-идеялық ... ... ... орны бар ... бірі
–Иран-Ғайып.
Ақын-драматург ағамыздың отыздан астам драмалық ... ... ... ... ... ... жалпы өмірде кездесетін сан-қилы
жағдаяттарды ала отырып, драма ... ... ... ... ене ... ... «Драма өнері » деп аталатын монографиялық еңбегінде
қазақ драмасын ... ... ... а) ... драма, ә) саяси-
әлеуметтік драма, б) тарихи-ғұмырнамалық драма.
Иран-Ғайыптың драмаларын, осы классификацияға ... ... ... ... ... ... «Хан-Абылай – Сабалақ
», ««Тас-Қорған» хикаясы», «Гүл – Нәр» сынды пьесаларын жатқызар едік ... ... ... ... қала», «Тың Құрбаны», «Бөшке»,
«Желжуан», «Негізгі Шаруа», «Театр Романы» атты пьесаларын тіземіз. Тарихи-
ғұмырнамалық драмаға: «Мен ішпеген у бар ма?», ... ... ... ... ... Қорланы» сияқты пьесаларын жатқызуға болады.
Иран-Ғайыптың драмалық туындыларының жиырмадан ... ... ... Атап ... болсақ, «Хайуандық Комедия», «Күшігінен
таланған», «Мен ... у бар ма?», ... ... ... «Қорқыттың Көрі», «Алтын – Ажал», «Гүл – Нәр», ...... «Тың ... ... ... ... Қызыл Жолбарысы»,
«Батқан Кеменің Бейбақтары», «Хан - ...... ... ... ... ... күнә»...
Қазіргі қоғамымыз бүгінгінің адамдары үшін өте қиын ... ... ... сан ... адам ... ... ... . Адамзаттың бір-бірін өлтіруін тек ... ... ... ... ... жоқ.. ... ... үшін, мансап үшін, әйтеуір өз
қара басының қамы үшін туған бауырын да, ... ... ... ... ... ... ... тамырың шымыр ете қалады. Сол сияқты қара көз
қыздарымыздың жаман жолға түсіп, ... ... ... көк тиындық
құны қалмағандығы да ... ... ... ... ... ... не?
Неге осыншама құлдырадық? дейтін белі қайысқан сауалдарға ... ... де жоқ ... ... ... ар-ождан,
адамгершілікке Иран-Ғайыптың «Хайуандық ... атты ... ... алады.
Иран-Ғайыптың аталмыш әйгілі туындысы – «Хайуандық Комедия» атты
Шыңғыс хан жайлы ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты ... ... ... ... еді: ... бір ғана ...... фортепьяноға, альтқа, трубаға концерт жазатын композиторлар
сияқты бір сарын, бір әуенде небір ... ... ... бере ... ... де, ал ың-жың дүниенің шытырман дыбыс әлемін жүйелей
саралап, толқымасы мен ... ... мен ақ ... ... ... мен
көңіл басар гөй-гөйі бірде арпалысып, бірде айқұшақ қауып табысып ... ... көп ... әр ... әр ... ... ... бара алып
жүрген, бара қалса, олжалы оралып жүрген ... ... ... ... ... енді ... ... шығарма жазып, ақындық
суреткерлік ой сараптау мәдениетінің өрелі деңгейін танытқан И.Оразбаевты
батыл қоса аламыз» [10]. ... ... ... ... ... ғой ... жазушы ағасының дер шағында айтылған осы пікірі Иранбектің ақындық
қуатына қуат қосып – қырандай самғатты.
Жалпы ... ... атты ... ... ... ХІІІ ғасырдың бірінші жартысында өтеді.
Бұл трагедияның басты кейіпкерлері өзімізге таныс ... ... ... Шыңғыс хан мен оның арыстай төрт ұлы Жошы, Шағатай,
Үгедей, ... ... ... жаңа ... ... себеп
болатындай ерекше кейіпкерлер де бар. ... ... ... ... ... ... шығармадағы негізгі тартыс ... ... ... ... ... ... Ол Шыңғыс хан мен Жошы арасындағы
тартыс. ... ... ... ... ... ... ... «Ит
меркіттің қоқсығы» дегендей көзқарасы, Есүй-ханымның :
«Төзіміңді сарп ... тәрк ... ... тұс – осы ... өрт тастап,
Көкірегіне дерт байлап,
Әке мене Баланы
Айыратын тұс – осы ... ... ... байланған кегі, сонымен қатар Шыңғыс ... ... ... тұла бойы ... ... ... былғанса, Тұндырар ұлы
Жошысы, Терек түптен жығылса, Тұрғызар ұлы Жошысын» ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.Әкенің
баласын өлтіруі – ... ... ... Шыңғыс ханның ең
үлкен қателігі. Жошыны өлтіру – Шыңғыс ханның өз ... өзі ... ... Жошы – ... ... ішіндегі ең ақылдысы, ең
алды-артын ойлайтын саналысы, бүгіні мен ... ... ... ... ... ... да «Шығысымыз Батыс болып кетті.»
Шығармадағы тартыс сипаты шебер қиюласқан. ... Жошы ... Жошы мен ... арасындағы конфликтілер тартымды шыққан.
Отырған көрермен де, оқыған ... да оны ... ... деп
ойлаймын.
Шығарманың «хайуандық» аталуының бір дәлелі болатындай Шыңғыс
ханның ... кесу ... өте ... ... деп ... Қанқұйлы
ханның Сұқ саусағын төмен нұқып:
« ... ... ... немесе Сұқ саусағын жоғары нұқып,
« Ауыртыңдар жанын,
Ағызыңдар ... адам ... тек ... ұшымен ғана шешілуі ... ... ... ... ... құдай
санаушылықтың шегіне жеткен жері. Шынында да , адам өміріне ... кім ... ете ... ... ... ... , ... бүкіл
қасиеттерін, ішкі дүниесін, характерін анықтайтын, айқындайтын оның тілі.
Драмада Л.Толстой айтқандай «әрбір адам ... ... ... ...... ... сай тұжырым. Өйткені, автор ... ... ... ... болмыс-бітіміне сай. Мысалы,
Кетбұғы жырау ... ... ... ... ... ... ... жорыған кезде , бар ... ... ... ... ... тақ-тұқ сөйлеуі, Есүй-ханымның өзінің
аярлығына сай әке мен ... ... ... ... ... Жамұханың «достық» пейілі, Шағатайдың шыдамсызданып, аузына не
келсе соны айтуы, қызба ... сай ... ... ... ... ... да ... сөйлеуі, Жошының ақылдылығына сай ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Бәрінен де маған ... ... ... ... ... ... ... даналы сөзді қолдана білуі оның образын ... ... ... ... ... демекші, оның сөздерінен-ақ
Бектумыштың қандай жар, ... ана , ... әйел ... ... ... жары Жошы ... аттанайын деп жатқанда:
«Қам жемегей, қыраным!
Бұрын ... ... ... ... ... сен –
Адал болу – Ұраным!...» [2,105] –
деп, шығарып ... ... ... ... ... қатар, Шыңғыс
ханның әрекетіне қарсылық ... ... де, ... ... ... жи!
Хан Тағына лайық –
Мұрагерің бар емес пе, хан ием?!
..Сабаңа түс!
Соңына Халық ... ... ерің бар емес пе, хан ... [ ... хан қаншама «иттік» істеп тұрса да, Бектумыш «хан ... ... ... Бұл оның ... ... ... ... де болып отыр.
Сондай-ақ, Бектумыш бейнесі Әйел деген қасиетті ... ... ... ... ... , жарының намысын қорғауда Атасы
Шыңғыс ханға қол ... ... ... ... де ... ... ... Шыңғыс ханның сөзі ең ... ... сөз, ... ... ең керекті жерде, ең керекті сөзді айтқыза білген:
« Шыңғыс ... ... ... ... ... Әлемге!
Құдайдан да жимайтұғын айылын,
Бірақ,
Шыңғыс бола алмадым –
Әйелге!
Осы –
Жалғыз Айыбым!..
Ағызды, қар, ... қар, ...... ... Күллі Дүниеге айтқан нала-шағымы. Шындығында
да, бұл шығарманың шындығы «бүгінгі ... ... ... ... іспеттес. «Көп асқанға, бір ... ... ... ... ... болатын бір құдіреттің болары анық. Ақын-
драматутгтің бір жағынан ... ... ... ... ... бұл ... тәрбиелік мәні зор.
Шариғатова Жансая
Филфак бітірген.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Windows server атты операциялық жүйелер тобы17 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
«Кабельдің бірінші реттік параметрлерін өлшеу» атты зертханалық жұмыс3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь