"Шаманизм."


Кіріспе: Шаманизм
Негізгі бөлім:
1. Шаманизм сөзінің түсіндірмесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2. Қазақ даласындағы шаманизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3. Шамандықтан қалған сарқыншақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды
Көне түркілердің анимистік көзқарастары шаманизммен байланысты. Шамандық әртүрлі бітімдерде әлі күнге дейін сақталған. Бір- бірімен тылсым арқылы жалғасқан үш дүние (жоғарғы, ортанғы,төмен, ) оларды байланыстырып тұрақты ерекше адамдарды , яғни шамандарды талап етті. Бақсы зікір салған кезде экстазға түсіп, үш әлемді байланыстырады. Л.Н.Гумилев рухтармен қарым қатынасқа түсуді шаманизм деп атаған. Ол ертеден келе жатқан құбылыс, табиғатпен байланысы болмаған, практикалық сипатта болып, оған психологиялық және сексуалъдік экзалътация барысында қол жеткен.
Түркияның нәсілшіл түрікшілдердің көсемі Зия Гөкалып( 1876-1924) шаманизмді көне түркілердің діні емес, сиқырға тән жүиелердің жалпы атауы деп түсіндіреді бұрынғы түріктердің діні Тойонизм деп тұжырымдайды. Алайда, белгілі ғалым Абдұлқадір Инан (1899-1972`) оның тойонизм деп жүргенінің буддизм екендігін дәлелдеген. Инанның пікірі бойынша дүниенің барлық елдерінде дерліктей кездесетіғұн шаманизм кулъті кезігеді. Көрнекті ғалым Ибраһим Кафесоғлы көне түріктерде шаманизмнің титтеи де белгісінің болмағанын, тек сиқырлықтын бағзы жол-жоларғыларының табылатындығын, сол үшін оны дін деп айтудың жансақ екенін деректерімен келтіреді. Оның пікірі бойынша көшпелі түріктердің наным – сенімдерінің негізгі үш діңгегі:табиғат күштеріне табыну- ата-баба кулъті – көк тәңір еді. Оның бұл пікірімен Гумилевтің жорамалымен үйлесетін секілді, үйткені, ол да жоғарыдағы култътерді тізбектей келіп, шаманизмнің VI-VII ғғ. Түркілерде ешбір белгісінің табылмағандығын жазады. Гумилев, шамандар (бақсы-қам) мен әйелдердің көкке табыну рәсімдеріне жолатылмағандығын айтады. Оның пікірінше шаманизм Солтүстік сібірді мекендеген тұрпайы қауымдардың нанымы.

Шаман сөзінің түп-төркінін анықтау даулы, жабық мәселе. Кейбір зерттеушілер осы сөзді тұңғыз яки манчу немесе мұңғыл тілдерінен енген сөз , мағынасы ғайыптан хабарлаушы, сәуегей барыпкел дегенді білдіреді десе, енді Ф. Шлеген, К. Доннер, Н. Поппе сықылдылар шаман көне санскрит тілінде қайыршы, бишара дегенді білдіретін срамана яки чрамана деген түбірден шыққан дейді.
Зерттеушілер шамандықты психо-патологиялық, яғни психологиялық ауру деп санайды . үйткені, статитикалық зерттеулердің нәтижесінде, әсіресе Сібірдегі шамандардың басым көпшілігінің эпилепсия(сара) науқасы болғаны анықталған. Кейбір мамандар шамандықты сұб-поляр аймаққа тән бір ауру деп есептейді. Енді біреулер шамандарды жаман ауруларды өз денесіне кіргізуге тырысатын шизифрениялық аурулар деп ашықтайды. Олъмаркстің пікірі бойынша шамандық солтүстік Сібір аймағының тым аяусыз табиғат шарттарында пайда болған истерикалық ауру; үлке иен далада айлар – жылдар бойы жалғыз өмір сүретін адамдар орманның һәм жабайы аңдардың ішінде,, қорқыныштың құшағында тұрғандықтан осындай денсаулық аразы пайда болған. Осындай ауыр ахуалда өмір сүрген Сібірдің жабайы халықтары ауырған адамды емдеу үшін аруақтардан көмек сұрай аладыдеген шамандарға медет артқар сықылды. Қалалық өмір салты, яғни мәдениет дамымақ тұрмақ жоқ болған бұл өңірде мұндай кеселдердің пайда болатұғыны даусыз.
1.«Дінтану негіздері», Н.Ж.Байтенова, Қ.А.Затов,Ф.Т.Құлсариева,
.А.Д.Құрманалиева Алматы,2006ж

3. «Қазақ сенімдерінің бастаулары» М.Орынбеков, Алматы, 2002ж

4. «Ата – баба діні, түркілер неге мұсылман болды?» М.Бұлұтай Алматы, Білім, 2000ж.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЪТЕТІ

РЕФЕРАТ

ТАҚЫРЫП: ШАМАНИЗМ

Тексерген:
Орындаған:

Алматы 2008 ж
Жоспар

Кіріспе: Шаманизм
Негізгі бөлім:
1. Шаманизм сөзінің
түсіндірмесі_ ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .
2. Қазақ даласындағы
шаманизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3. Шамандықтан қалған
сарқыншақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды

ШАМАНИЗМ

Шаманизм сөзінің түсіндірмесі

Көне түркілердің анимистік көзқарастары шаманизммен байланысты.
Шамандық әртүрлі бітімдерде әлі күнге дейін сақталған. Бір- бірімен тылсым
арқылы жалғасқан үш дүние (жоғарғы, ортанғы,төмен, ) оларды байланыстырып
тұрақты ерекше адамдарды , яғни шамандарды талап етті. Бақсы зікір салған
кезде экстазға түсіп, үш әлемді байланыстырады. Л.Н.Гумилев рухтармен қарым
қатынасқа түсуді шаманизм деп атаған. Ол ертеден келе жатқан құбылыс,
табиғатпен байланысы болмаған, практикалық сипатта болып, оған
психологиялық және сексуалъдік экзалътация барысында қол жеткен.
Түркияның нәсілшіл түрікшілдердің көсемі Зия Гөкалып( 1876-1924)
шаманизмді көне түркілердің діні емес, сиқырға тән жүиелердің жалпы атауы
деп түсіндіреді бұрынғы түріктердің діні Тойонизм деп тұжырымдайды.
Алайда, белгілі ғалым Абдұлқадір Инан (1899-1972`) оның тойонизм деп
жүргенінің буддизм екендігін дәлелдеген. Инанның пікірі бойынша дүниенің
барлық елдерінде дерліктей кездесетіғұн шаманизм кулъті кезігеді. Көрнекті
ғалым Ибраһим Кафесоғлы көне түріктерде шаманизмнің титтеи де белгісінің
болмағанын, тек сиқырлықтын бағзы жол-жоларғыларының табылатындығын, сол
үшін оны дін деп айтудың жансақ екенін деректерімен келтіреді. Оның пікірі
бойынша көшпелі түріктердің наным – сенімдерінің негізгі үш діңгегі:табиғат
күштеріне табыну- ата-баба кулъті – көк тәңір еді. Оның бұл пікірімен
Гумилевтің жорамалымен үйлесетін секілді, үйткені, ол да жоғарыдағы
култътерді тізбектей келіп, шаманизмнің VI-VII ғғ. Түркілерде ешбір
белгісінің табылмағандығын жазады. Гумилев, шамандар (бақсы-қам) мен
әйелдердің көкке табыну рәсімдеріне жолатылмағандығын айтады. Оның
пікірінше шаманизм Солтүстік сібірді мекендеген тұрпайы қауымдардың нанымы.

Шаман сөзінің түп-төркінін анықтау даулы, жабық мәселе. Кейбір
зерттеушілер осы сөзді тұңғыз яки манчу немесе мұңғыл тілдерінен енген сөз
, мағынасы ғайыптан хабарлаушы, сәуегей барыпкел дегенді білдіреді десе,
енді Ф. Шлеген, К. Доннер, Н. Поппе сықылдылар шаман көне санскрит тілінде
қайыршы, бишара дегенді білдіретін срамана яки чрамана деген түбірден
шыққан дейді.
Зерттеушілер шамандықты психо-патологиялық, яғни психологиялық ауру деп
санайды . үйткені, статитикалық зерттеулердің нәтижесінде, әсіресе
Сібірдегі шамандардың басым көпшілігінің эпилепсия(сара) науқасы болғаны
анықталған. Кейбір мамандар шамандықты сұб-поляр аймаққа тән бір ауру деп
есептейді. Енді біреулер шамандарды жаман ауруларды өз денесіне кіргізуге
тырысатын шизифрениялық аурулар деп ашықтайды. Олъмаркстің пікірі бойынша
шамандық солтүстік Сібір аймағының тым аяусыз табиғат шарттарында пайда
болған истерикалық ауру; үлке иен далада айлар – жылдар бойы жалғыз өмір
сүретін адамдар орманның һәм жабайы аңдардың ішінде,, қорқыныштың құшағында
тұрғандықтан осындай денсаулық аразы пайда болған. Осындай ауыр ахуалда
өмір сүрген Сібірдің жабайы халықтары ауырған адамды емдеу үшін аруақтардан
көмек сұрай аладыдеген шамандарға медет артқар сықылды. Қалалық өмір салты,
яғни мәдениет дамымақ тұрмақ жоқ болған бұл өңірде мұндай кеселдердің пайда
болатұғыны даусыз.
Шамандықты түркілердің ата-баба діні деп айтушылар қателескен(М.
Бұлұтай) Өйткені, шамандықтын кімнің діні хаққында дүние жүзілік ғылымда
әлі тоқтамға келген жоқ; Қоновтың пікірінше Үндістандағы його сенімі
шамандықтан шыққан.Рубен Буддизм атты еңбегінде шамандықты буддашылдықтын
негізі деп атайды. Найбергтің болжамы бойынша көне Ирандағы маға қауымы
тарапынан шығарылған наным. Зерттеушілердің болжамынша көне делфи және сақ
мәдениеттерінің негізінде шамандықтың ишараттары бар. Олъмаркстың айтуына
қарағанда көне дәуірдегі үнді, иран және сақ мәдениеттеріндегі шамандық
ишараттар үнді – иран дәуірінде арилық ( арий, ) нәсілдерге тәсір еткен.
Блайхштайнердің пікірінше шамандықтың ең күшті белгілері кавказ
халықтарында, әсіресе гүржілдерде (грузин) байқалады.
Тарихта түрік сыйқыршылар туралы : Фирдауси түрік сыйқыры мен
сыйқыршысын суреттейді. Түруілер парсылар ды қорқыту үшін сыйқыр қолданды.
Сыйқыршылар аспанға от атып, парсыларға оқ жаудырған ел мен қара бұлтты
шақырды. Ұрыстан соң сыйқыршылар қолға түсті. Ол Бахранға түс жүбергенін
мойындады. Фебани туралы аңыздарда азғыр мен жауындарды шақыра алатын
сиқыршылар туралы айтылады. Жужандармен соғыс кезіндефебани сиқыршылар
қарсы боран шақырып, оны жужандарға қарсы бағыттайды: сонғылардын арасында
үсік шалғандары көп болғаны соншалықты, олар жарықты тоқтатып қайтуға
мәжбүр болды - деп жазады. Алайда Л.Н. Гумиьевтің өзі мұны шамандық емес
деп, жағымды магиа деп қабылдайды, бірақ көне замандағы түркілермен іргелес
жатқан елдер түркі шамандарының ауа-райын өзгертіп, жауларына қарсы қатты
жауын, қарсы боран,қарсы суық және т.б. жібере алатындығын маңызын атап
өткен.
Шаман үшін тылсым тіршілік иелерімен байланыстың маңызы зор болды, олар
оған құдайлармен және рухтармен қарым-қатынасқа түсуге көмектескен-ді, ал
оларсыз шаман өзінің кәсіби мамандығынан айырылатын. Шамандардың киелі
қорғаны – Рухтар, басқа дүние тұрғындарымен қарым – қатынас орнатуды
шешетінжебеуші, әдетте әкесінің қайтыс болған туыс шамандары немесе
шешесінің туыстары (нағашылары) болып келеді. Шаманға нақты көмек
көрсытетін рухтар да солардың қатарынан шығады.
Шамандық қасиет қонардың алдында ол адам қатты жүике ауруына
шалдығады, кәрі шаман бұл науқастың деңгеиін байқап, ол бақсы бола ала
ма,жоқ па, соны жариалайды. Л.Я.Штенберг: шамандық қасиетті адам таңдап
алмайды, қаита бұл қасиетті ауыр жүк, қашып құтыла алмайтын , тағдырдың
жазмышы ретінде қабылдайды. Шамандық қасиет даму үшін ерекше қаблет қажет,-
деп жазды.
Көне түркілер болашақ шаман міндетті түрде жүйке науқасына шалдығады
дейдіНауқастық,қояншық ұстау,талып қалу,галлюцинация сияқты белгілері
болады.Бұл науқас оны бірнеше апта бойы қысуы мүмкін.Ауруы қозған бір күні
оған жебеуші рух келіп,оған шаман болуы керектігін айтып,өзінің
қамқорлығына алатындығын жеткізеді.кейде болашақ шаман өз миссиясынан бас
тар тады,бірақ соңында жүйке ауруынан сауығасың деген соң ол
келіседі,жазылған соң өзінің қызметін бастайды.
Жер мен Су,дала мен орман рухтарына табыну соғыс барысында,көш немесе
аңшылық барысында оларды риза қылу керек деген сенім тудырды.Шаманның күш-
жігері осыған бағытталды.Оның салған әні рухтардың көңілін көтереді деп
санады. Бұл тұрғыда аңдарды, жаратылыстарды орманды баураған орфеий әндері,
орыс ертегілеріндегі Садко дан Вайнемеикеннің руналары, Манас жыршылары
шамандарға ұқсас. Соңғы кездерге дейін қырғызстандағы манасшылар
елшілікпен де айналысқан, бұл шамандықтың эпикалық өнер мен ертеден келе
жатқан баланысын білдіреді. М.О.Әуезов манасшы Келдібектің әкесінен кейіңгі
Есенқұл руының Манабы Османның бала қөтермеген әйелінің жүкті болғандығы
туралы жазады. Манасшының шығармашылық мәнерінің әсері туралы жазушы былай
дейді: Келдібек толғау айтқанда ол отырған кигіз үй шайқалатын, өз
дауысымен дауыл тұрғызатын, ауылға кенет құйын соғып, бұл стихиаяның ішінен
көзге көрінбейтін салт аттылардың тұяқтарының дүбірінен жер қайысатын еді.
.

Қазақ даласындағы шаманизм
Қазақтардың алғашқы бас шаманы Қорқыт ата болды. Ол туралы Шоқан
Уалйханов жазған еді. Біз қазақ Қорқыт атаны қазақтарды және оған көршілес
жатқан халықтарды қобыз ойнауға, түркі халықтарының аңыздарын жырлауға
үйреткенін атап өткен.
Жосалы қаласының маңында сырдария жағасында орналасқан оның беиіті
халықта киелі жер саналады. Бүл түсінік мұсылмандыққа дейінгі кезеңнен
бастау алады. В.В.Бартолъді Қорқыт егер оғыздардан мұнарланса бұл
табынудың сырдарияда мыңдаған жыл тарихы бар, сырдарияның оғыздар
өңіріндегі ең маңызды кезеңі болды - деп жазады. Әрине VIII ғасырда өмір
сүрген Қорқыт ата қазақстан тұрғындарының тарихындағы алғашқы шаман деуге
болмас. Бақсылықтың тарихы тереңде, біздің дәуіріміздің басында жатыр деп
айтуға болады. Алайда Қорқыт шамандық патриархтың, бақсы мен жыршының, әнщі
мен сәуегейдің бар сипатын өз бойына жинаған. Бұлардың арасында құпия
байланыс әлі күнге дейін сақталып келеді. Өзбек тіліндегі бақшы- елші,
шаманмен қатар жыршы , халық аңызшысы, днгенді білдіретіндігі құпия емес.
Бұл тұрғыдан сиқырщының қабілеті алдын – ала тағдырға жазылған,
тылсымнан бастау алған, ғажап қабілет екендігінің маңызы зор. Бұл құдайлық
қабілет шамандар немесе аңыз айтушылар туралы барлық деректерде кездеседі.
Қазақ этнографиясын зерттеуші Ф. Диваиев бақсы сөзі шаман болжаушы,
сиқыршы дегенді білдіреді деиді. Бақсы деп рухтармен қатынастағы, тіпті
оларды өзіне бағындырған қырғыз тәуіптерін айтады. Олардың науқастың
жанынан да, тойлардан да кездестіруге болады - деп жазды. Шамандыққа
бейімділік жоғарыдан немесе егер ата – анасында осындай қабілет болған
жағдайда тұқым қуалау арқылы беріледі. Шын мәнісінде шаман кенеттен
берілетін қабілет екендігі көне көзқарас қалыптасқан болатын.
Қазақ дінтануында шамандықты алғашқы болып зерттеген Ш.Ш.Уәлиханов болды.Ол
бұл тақырыпта Қырғыздардағы шамандардың белгілерідеген арнайы еңбек
жазды.Бұл құбылысқа қызығушылық танытып,еңбек арнаған ғалымдар қатарынан
Т.Карлейлъ, Я.Банзаров, Г.Н.Потанин, Ф.Поярков, А.Девайев,
Б.Досымбековтарды атауға болады. Ал кеңес дәуірінде шамандықты зерттеуде
И.А.Чеханский Ә.Х. Марғұлан, Ә. ҚОңыратбайев атты қазақстан ғалымдары көп
еңбек сіңірді.
Шаманның көз қарасы бойынша, кез –келген сырқаттың материалдық негізі
жоқ, ол құдайлар мен рухтардың көңілі толмауының салдары, сондықтан
сырқатты емдеу рухтарға жақын адам шаманның араласуын талап етеді. Жеңіл
сырқатты шамандар әлі күнге дейін дұға оқып, үшкіру, ал ауыр сырқатты зікір
салу арқылы емдейді. Егер ортадоксалъді шамандар үшін дабыл қағып зікір
салу тән болса, қазақ бақсылары қобыз қолданған.
Дәстүрге сай рухтарды Ұлы, Орта, Кіші деп бөлгн және осыған сәйкес
шамандарды да топ – топқа бөлген. Ұлы бақсылар барлық ауруларды емдеген,
малды құрбандыққа шалған, толғақ қабылдаған, өз рухтарын албастымен күреске
шақырған. Әдетте олар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шаманизм
Дін және руханият
Ежелгі түркілердің наным-сенім түсініктері
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері
Өзге діндер жайында
Жаңа пұтшылдық феномені
Егемен Қазақстан – діни жаңаруы
Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері
Жапонияның VІ-VІІ ғасырларда қалыптасқан дәстүрлі діні
Дәстүрлі діни түсінік
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь