Конституциялық бақылау нысандары

Конституциялық бақылау институты айтарлықтай өзіндік ерекшелігімен сипатталады: ол үнемі құқықтың және заңдардың негізгі қайнар көзі негізгі заңға немесе қандай-да болсын айрықша жағдайларға түсініктеме берумен байланысты. Мемлекеттік өкіметтің басқа мекемелерімен салыстыратын болсақ, конституциялық бақылаудың арнайы органдары мемлекет пен қоғамдағы констиуциялық заңдылықты қорғау және қамтамасыз етуге бағытталған арнайы құзыретті жүзеге асырады.
Дүние жүзінің барлық елдерінде кеңінен тарай отырып, ол, парламеттік емес конституциялық бақылау мекемелерінің жүйесі, мемлекеттік өкімет механизміндегі өзінің құзыры мен рөлінің сипаты бойынша бір-бірінен айырмашылығы бар, 4 мемлекеттік топтарға бөліне алады, олар:

1. заңдардың конституцияға сәйкестігін тексеруді төменнен жоғары деңгейге дейінгі барлық сот орындары жүзеге асыратын елдер (АҚШ, Дания, Мексика).
2. аталмыш істі тек Жоғарғы Сот жүзеге асыратын елдер (Австралия, Үндістан, Ирландия).
3. арнайы конституциялық соттар құрылған және қызметін атқарып жатқан елдер (ГФР, Австрия, Ресей).
4. конституциялық кеңестер немесе палата түріндегі конституциялық бақылаудың аранайы квазисоттық мекемелерін құрған елдер (Франция, Қазақстан, Марокко).
Жалпы сыныптама жүргізсек, конституциялық бақылаудың негізгі екі нысанын бөліп көрсетуге болады. Олар: американдық және европалық. Американдық жүйеде – дау-дамай тууының негізгі болып отырған, заңның немесе басқа да нормативтік актінің конституцияға сай келетіндігі туралы мәселені кез келген сот орыны көтере алады (соттың конституциялық бақылау), ал европалықта – аталмыш мақсаттар үшін, жалпы юрисдикция соттары жүйесіне кірмейтін, мемлекеттік өкіметтің арнайы мекемелері құрылады (квазисоттық конституциялық бақылау). Аталмыш мекемелер арнай тек конституциялық бақылау қызметін жүзеге асырады.
Сот прецеденті негізінде қалыптасқан, американдық жүйенің негізгі ерекшелігі, ондағы жалпы юрисдикция соттарының барлығының конституциялық бақылауды жүргізе алуы. Конституциялық әділет, бұл жағдайда, жалпы әділ сот жүйесінен бөлініп алынбайды, себебі, шығу тегі әр түрлі істердің барлығын, бірдей жағдайларда, құқығы бірдей сот орындары қарайды. Кез-келген дау дамайлы істерде конституциялық мәселелер қозғалуы мүмкін және конституциялық мәселелер басқа мәселелерден айрықша бөліп қаралмайды.
        
        КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ БАҚЫЛАУ НЫСАНДАРЫ
Конституциялық бақылау институты айтарлықтай өзіндік ерекшелігімен
сипатталады: ол үнемі құқықтың және заңдардың негізгі ... көзі ... ... ... ... ... жағдайларға түсініктеме берумен
байланысты. Мемлекеттік өкіметтің басқа мекемелерімен салыстыратын болсақ,
конституциялық бақылаудың арнайы ... ... пен ... ... ... және ... етуге бағытталған арнайы
құзыретті жүзеге асырады.
Дүние жүзінің барлық елдерінде кеңінен тарай отырып, ол, парламеттік
емес ... ... ... ... ... ... ... құзыры мен рөлінің сипаты ... ... бар, 4 ... топтарға бөліне алады, олар:
1. заңдардың конституцияға сәйкестігін тексеруді төменнен жоғары деңгейге
дейінгі барлық сот ... ... ... елдер (АҚШ, Дания,
Мексика).
2. аталмыш істі тек Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... арнайы конституциялық соттар құрылған және қызметін ... ... (ГФР, ... Ресей).
4. конституциялық кеңестер немесе палата түріндегі конституциялық
бақылаудың ... ... ... ... ... ... ... сыныптама жүргізсек, конституциялық бақылаудың негізгі екі
нысанын бөліп көрсетуге ... ... ... және ... ... – дау-дамай тууының негізгі болып отырған, заңның немесе
басқа да ... ... ... сай ... туралы мәселені
кез келген сот орыны ... ... ... ... ... ...... мақсаттар үшін, жалпы юрисдикция соттары жүйесіне
кірмейтін, мемлекеттік өкіметтің ... ... ... ... бақылау). Аталмыш мекемелер арнай тек конституциялық бақылау
қызметін жүзеге асырады.
Сот прецеденті негізінде қалыптасқан, американдық ... ... ... ... юрисдикция соттарының барлығының ... ... ... ... әділет, бұл жағдайда, жалпы әділ сот
жүйесінен бөлініп алынбайды, себебі, шығу тегі әр түрлі істердің ... ... ... ... сот орындары қарайды. Кез-келген дау
дамайлы істерде конституциялық ... ... ... ... ... басқа мәселелерден айрықша бөліп қаралмайды.
Осындай бақылау жүйесінің айрықша маңызын 1836 жылы А.Токвиль атап
өткен, ол: ... ... ... орасан зор саяси билік
берді: бірақ, олар сот ... ... ... тек қана сот ісі ... ... ... биліктен туындайтын қауіпті айтарлықтай азайтты.
Егер соттар, теориялық түсініктерін басшылыққа ала ... ... ... ... ... мүмкіндіктерді иеленсе, сондай-ақ бастамаларымен
заңдардың күшін жоя бастаса, олар бірден ... ... ... еді; ... да ... партияның жақтасы немесе қарсыласы бола ... ... ... ... ... сот процесінің негізіне
айналдырып жібереді. Алайда, сот қандай да ... ... ... ... мақсатсыз, терең пікірталастар барысында жоққа шығарса,
қалың бұқара үшін осындай жоққа шығарудың ... ... Бұл ... ... тек жеке ... мүддесіне қатысты болады және ол заңдылыққа
кездейсоқ соққы ... ... ... ... ... ... бірқатар
ерекшеліктерімен сипатталады. Ең алдымен, конституцияға сәйкестікті бақылау
жалпылық қамту сипатына ие. Оның бақылау объектілеріне заң шығарушы ... ... ... ... ғана ... ... ... органдары шығарған
басқа да нормативтік актілер жатады; нақты тұлғаның заңды ... ... кез ... істі қараған уақытта конституцияға сәйкестік мәселесі
қаралуы мүмкін; ... ... ... ... істе ... ... сәйкестік қаралады, мысалы: егер дау-дамай кезінде
тараптардың бірі, ... ... ... ... сай ... сүйенген деп мәлімдесе, сот сол мәлімдеме туралы өзінің ... тиіс және ... ... қатысты мәселені әділ шешуге
міндетті; конституцияға сәйкестікті бақылау ісі салыстырмалы сипатқа да ... сот ... ... ... ... ... үшін ғана міндетті, ал
құқық нормаларын қолданатын өзге ... ... оның ... ... ... ... ... келмейтіндігін мойындай
отыра, соттар сол норманың күші жоқ деп есептейді және шешім шығарар кезде
бұл жағдайды ... ... ... және ... айтылып кеткен
ерекшеліктері осы елдегі ... сот ... үшін тән. ... ... өмірде
аталмыш ерекшеліктер түрлі нысанда көрініс береді, ... өз ... ... ... ... және ... ... әр түрлі әрекет
жасайды, және олардың конституцияға сәйкестікті бақылау үшін ... ... мен ... әр ... ... ... ... атап
кеткендей, «конституциялық бақылаудың шектері пікірталас талқылысына ... Ең ... сот ... ... ... ... бұқараның
ниетін білдірмейді. Жоғарғы сотты ешкім сайламайды, ... ... ... ... сенаторларды, президенттерді сайлайды. Жоғарғы
сот не ... өз ... ... ... ... өзгертуі керек?
Рас, Конституция мемлекеттің негізгі ... ... ... Сот ... ғана шектеледі деген пікірге тек ашықауыздар ғана сенеді.
Жоғарғы Сот жай ... ғана ... ... ... ... байланып жатқан (егер шынымен ... ... ... ... ... және оның ... ... АҚШ-
та Конституцияға сәйкестікті бақылау ісін ең алдымен федералдық Жоғарғы Сот
жүзеге асырады және ол оның қызметінің ... және ... ... болып
есептеледі, оның шешімін ешкім шағымдамайды. Тек Жоғарғы Сот қана Конгресс
немесе штаттың заң ... ... ... ... ... сай ... анықтау құқығына ие. Штаттардың әрқайсысына
берілген ақтық өкілеттіліктерге қарамастан, бақылау жүргізудегі негізгі
роль АҚШ ... ... ... ... ... ... өз шешімдерінің
бірінде аталмыш орган, 2000 жылдың қараша айында, ... ... ... ... ... ... беру нәтижелерін шығарған кездегі, талас
тудыратын бюллетендерді қолмен есептеу процедурасын қате деп ... ... ... мен ... арасындағы дау дамайларға соңғы
нүкте қойды. Өз шешімдерінде ... ... ... ... ... ... да болсын актіні заңсыз деп тани отырып, Жоғарғы Сот ... ... ... Сот ... ... қалыптасқан, Соттың,
елдің жоғарғы заң шығарушы орган – Конгресстің ... ... ... заңсыз деп тану құқығы, конституцияға қайшы келеді деген себеппен
заңдардың ... ... ... сот ... ... жол ... ... көпшілігінің саяси салдары да аз болған жоқ. 1936 ... ... Сот ... ... мен ... ... ... Конституцияға сай келмейді деп жарияланған заңдардың саны
АҚШ тарихындағы шекті деңгейіне жетті. 30-шы жылдардың ... ... заң ... кері ... Сот Ф.Рузвельттің «Жаңа бағытына» тосқауыл
қойды, ол бағыт Сот пікірін өзгерткеннен ... және ... Сот ... ... ... ... сайлануына қол жеткізгеннен кейін
ғана, яғни, 1937 жылдан кейін өз ... ... ... ... М., 1994. 38-39 беттер). Сондықтан, Жоғарғы Соттың, билікті
бөлу жүйесінде тек ... ... ... және оны ... ... ... кезінде қолданатын, құқықтық институт ретіндегі кейпі бос ... ... ... атап ... «саяси аспектілерін қоса қарайтын
болсақ, америкалық конституционализмнің даму ... көп ... сот ... ең ... ... Сотта конституциялық сипаттағы
нақты істер бойынша шығарған сот ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан,
конституциялық құқық ... ... ... ... ал көптеген конституциялық институттар, саяси-құқықтық
принциптер мен ... – сот ... ... мәселелер
бойынша шығарылған шешімдері түрінде көрініс тапты».
Конституциялық құрылысты қорғаудың американдық принципі, ... де ... ... ... ... тигізді.
Осыған орай, американдықтардың тәжрибесі ... ... үшін ... ... та, ... тұрғыдан алсақ та зор мәнге ие ... бұл ... сол ... еш ... ... жоқ. ... ... өзі конституцияны сот жүзінде қорғауға алуан жол ... ... ... тілді елдерінде (Канада, Австралия), конституцияны
қорғау ісі бастапқы кезде ағылшындық Құпия Кеңестің сот практикасының ... ... 1982 жылы ... ... қабылдаған
Конституциялық акт: Канада Конституциясы елдің ең жоғарғы заңы, сол себепті
оған сай ... ... заң ... ... ие ... ... жатпайды деп жариялады. Канада Конституциясын ... ... ... ... ... ен ... 1774 ... Квебек
заңы, 1791 жылғы Конституциялық заң, 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка
туралы заң, 1982 ... ... заң. Егер ... ... ... ... тобын қарастыратын болсақ, конституциялық реттеу
шеңберінен маңызды институттардың ... атап ... ... ... және тағы да ... ... тыс қалғанын
байқаймыз.
Кейбір елдерде конституцияға сәйкестікті тексеру құқығына, тек Жоғарғы
соттар ғана ие, сол елдердің Жоғарғы соттары ... істі ... ... ... ... түскен кезде ғана конституциялық бақылауды жүргізеді
(АҚШ-тан айырмашылығы осында). Мысалы, Ирландияның ... соты ... ... ... ... ... ... Президент талап
еткенде ғана қозғай алады. Дау-дамай туғызып ... заң ... ... сол заң жобасына қол қою ... ... ... ... ... ... мен ... құқықтық актілердің ел Конституциясына сәйкес келу-келмеуін бақылайтын,
барлық сот мекемелері ... ... ... ... құқық
курстарының бірінде, осыған қатысты: «Жоғарғы Соттың ... ... ... ... сол себепті мемлекеттік биліктің басқа да
тармақтары ... ... ... американдық басқару
нысанының фундаменттік институты ретінде нық қалыптасты» деп айтылған еді.
Европалық модель біршама өзгешелікке ие, оларда ... сот ... ... тәуелсіз мемлекеттік билік органдары – конституциялық
соттар, ... ... ... немесе палаталар ... ... ... ... органдар құрылды.
Конституциялық Сот – қызмет нысаны ... ... ... ... қатаң процессуалдық нысандарда іс ... ... ... ... заң ... оларды сот жүйесінің құрамдас бөлігі деп
қарайды, және олардың мәртебесін бекітетін ... ... ... арналған бөліміне кіргізген (Ресей, Түркия, Өзбекстан және т.б.).
Сол арқылы ... заң ... ... ... сот ... және конституциялық сотты ерекше юрисдикцияға ие соттардың
бірі деп таниды. Мысалы, ... ... ... ... ... сот билігін конституциялық іс жүргізу арқылы жүзеге
асыратын, және сол нысанда конституциялық бақылауды ... ... ... ... табиғатын анықтайды. Чехия Конституциясы Конституциялық
Сотты сот мекемесі ретінде анықтайды. Басқа ... де ... ... ... ... дәл ... ... Алайда, жеке
мемлекеттердің заң органдары анықтайтын, конституциялық соттардың ... ... ... ... қарамастан, аталмыш сот
атауларының өзі оларды әділ соттың айрықша ... ... ... ... практикасы жоғарыда айтылған қағидаларды дәлелдеп отыр, өз
қызметтері барысында ... ... ... ... ... да ... алуда. Атап айтақанда, дау дамайға түскен
тараптардың теңдігі, тәуелсіздігі, тартысқа ... ... ... ... негізделген сот істері процедураларында жалпы
соттарға ұқсастықты байқаймыз.
Кейбір мемлекеттерде конституциялық әділ ... ... ... ... ғана ... ... субъектілерінде де бар
(ГФР, Ресей). Мысалы, Германиядағы федерация субъектілерінің конституциялық
заңдылығы жүйесінде федералдық өлкелердің ... ... ... ие.
Оларда жалпы ережелер бойынша конституциялық соттардың құзырлары, құрамы
мен қалыптасу ... ... Осы ... ... ... ... ... арнайы өлкелік заңдарда қарастырылады. Бұған
қоса соттар жеке ережелер нысанындағы, атап ... сот ... сот ... шақыру тәртібі, баяндамашылар, ... беру және т.б. ... ... ... қабылдайды.
Өлкелердің конституциялық соттар туралы нормативтік актілерінің жинақылығы
құқықтық реттеудің ... ... Атап ... барлық
жерде, түрлі өзгерістерді қолдана отырып, жариялық, сот ... ... ... ережесі, сот жүргізу тілі, пікірталастар мен ... ... ... мәселелерде, жоғарғы өлкелік соттардың қызметін реттеп
отыратын азаматтық және қылмыстық-процессуалдық ... мен ... ... ... Олардың пайдаланылу себебі мынада: аталмыш
мәселелер конституциялық сот туралы заңда қарастырылмаған. Кей ... ... да ... ... ... ... ... ережелер қолданылады: егер талас тудырған мәселелер аталмыш заңда
қарастырылмаған болса, өзінің ... ... ... ... ... сот ... заң нормаларын басшылыққа алады.
«Федералдық конституциялық сот ... ... ... сілтемелерді
Саксониядағы конституциялық сот коллегиясы туралы ... ... ... үшін ... ... тәртіптік-құқықтық нұсқаулар,
Конституция сот мүшелеріне қатысты ... ... ие ... ... ... де кездеседі (Берлин және т.б.)
Конституциялық соттардың құзыры негізгі заңда бекітіледі. Негізгі заң
өлкелердің конституциялық ... ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару туралы құқықтарын,
өлке заңдарының шектеуі туралы шағымдары ... ... ... орындары қолданатын заңдардың конституцияға сәйкестігі туралы шешімдер
шығару; негізгі заңға ... беру ... ... ... ... ... салаға қандай да болсын тиым ... ... жоқ, егер оның ... Конституциялық Соттың құзырын егжей-
тегжейлі анықтайтындығын еске алатын болсақ, келесі тұжырыға тақтай ... заң ... ... ... Федералдық Конституциялық
Соттар қарайтын мәселелер шегінен тыс жататын құзырлар бере алады.
Аталмыш ... әр өлке әр ... ... ... ... ... ... олар конституциялық соттарға кең ауқымды құзырлар береді, ал
конституциялық соттар маңызды конституциялық мәселелер бойынша ... ... ... ... конституциялық құрылыс
негіздерінің ... ... ... ... ... сот ... ... қарастырылады. Осындай әдіс белгілі артықшылықтарға ие,
сол себепті, тұрақты саяси ... ... ... ... ... үшін бұл өте жарамды, алайда оның қауіпті жағы да бар, ... зор ... ... ... реформа жүріп жатқан салалардағы саяси
процестерге тарту, билік орындарының қайшылығының пайда болуы және орын
алған ... ... ... ... саяси-құқықтық
әдептердің болмауы. Өлкелік конституциялық соттар құзырлары түрлерінің
тізімі ... ... ... және кей ... өзіне ұқсас
конституциялық бақылау мекемелерінің құзырларын қайталайды.
Федеративтік мемлекеттерде конституциялық бақылаудың ... ... қана ... ... ... ... да
жатады, осыдан федерализмнің маңызды принципі – ... ... тұру ... ... Мысалы, АҚШ Конституциясының 6 бабы, аталмыш
бап негізінде штаттар заңдылығы үстінен барлық соттардың, ... ... ... ... ... ... ауқымдары кеңейтілген.
Ресей Федерациясында федералдық заңдылықтың сүбъект заңдылықтарынан жоғары
тұруы Конституцияның 15 және 76 баптарында бекітілген, сол ... ... ... ... тек ... құзырына жататын, мемлекеттік
билік органдары ... ... ... ... ... ... ... субъектілері жарғыларының,
сонымен қатар заңдарының және ... да ... ... ... ... сәйкестігі туралы істерді қарау берілген.
Кейбір федеративтік мемлекеттерде, мысалы Германияда Одақ ... ... ... ... алады (алайда, АҚШ-та штаттардың
соттары федералдық заңдардың да конституцияға ... ... ... ақтық шешім шығару құзыры Жоғарғы Соттың өзінде қалады). Осы ... ... ... ... ... да ... шешімге ие болып отыр. Олардың кейбіреулерінде конституциялық әділ
шешім шығару ... тек өз ... яғни өз ... ... ... ... ... жасайды (Башқұртстан,
Ингушстан). Дағыстанда конституциялық сот республика мен ... ... ... ... мәселелер бойынша Ресей Федерациясы
Конституциясының, заңдары мен басқа да нормативтік актілерінің ... ... ... ... ... (113 бап). ... ... танылған нормативтік актілер немесе олардың кейбір ережелері заңдылық
күшін жоғалтады деп ... ... ... ... ... ... бөгет болады және федерация субъектілерінің конституциялық
әділ шешім органдарына федералдық заңдардың күшін жою ... ... ... ... аумағында конституциялық заңдылықтың орын ... ... ал ... ... заңдардың күшін жою құзыры тек Ресей
Федерациясының ... ... ғана ... ... мемлекеттерде конституциялық әділ сот ... ... ... ... жасайды (Италия, Испания).
Испания Конституциясы бойынша Конституциялық Сот бүкіл Испания аумағында
жоғарғы заңдылық ... ие, және ... ... ... ... заң күші бар ... сонымен қатар, олардың
заңдылық жиналыстарының регламенттерін Конституцияға қайшы деп ... ... ... және ... ... ... ... процесіндегі маңызды рөлге Конституциялық сот ие, ол мемлекет
пен облыстардың заңдары мен заң күші бар ... ... ... ... әр ... мемлекет пен облыстар
арасындағы құзырлар туралы дау-дамайларды қарауға құқылы.
Қарапайым унитарлық ... ... ... ... ... кепілі Конституциялық әділ шешім органдары болып отыр.
Бірінде, мысалы Словакияда, аталмыш ... ... ... ... ... 125 бабы ... ... мемлекеттік
басқарудың жергілікті органдарының жалпыға міндетті құқықтық нұсқауларын
және аумақтық өзін-өзі ... ... ... ... ... – ол ... билігінің орталық органдары мен
өзін-өзі басқаратын жергілікті ... ... ... туралы дау-
дамайларды қарау құзырынан шығады (Болгария).
Аталған жағдайлармен қатар, арнайы органдар қалыптастырылу тәртібі ... ... ... ... ... айрықша өзгешіліктерге ие. ... ... көп ... ... ... ... үш сипатын
бөліп айтуға болады:
1. мемлекет билігінің үш тармағының – заңдылық, атқарушы және сот билігі
органдарының ... ... ... ... Сот
мүшелерінің үштен бірін (төртеуін) Халық ... ... ... ... ... ... ... касациялық Сот пен
Жоғарғы Әкімшілік Соттың судъяларының жалпы жиналысы сайлайды. Молдава
Республикасында алты соттың екеуін Парламен, екеуін Президент, ... ... ... Кеңесі тағайындайды.
2. мемлекеттік биліктің екі тармағының – атқарушы және ... ... ... ... ... Конституциялық Сот
мүшелігіндегі тоғыз соттың бесеуін Ұлттық Жиналыс – ... ал ... ... Республика Президенті тағайындайды.
3. мемлекет билігінің бір ...... ... ... ... ... ... Конституциялық сотты тек қана
мемлекеттік биліктің өкілетті органдары сайлайтын (тағайындайтын)
мемлекеттерге Венгрия, Германия, ... және т.б. ... ... Атап ... ... Федералдық
Конституциялық Соты мүшелерінің жартысын (он ... ... ал ... ... сайлайды. Конституциялық Сот мүшелері
Бундестаг, Бундесрат, Федералдық үкімет немесе өлкелердің үкімет
орындарының мүшелері бола алмайды. ... ... ... ... Сот ... тек ... басшылары сайлайтын
мемлекеттерге Австрия, Испания, Түркия және ... да ... ... ... ... Сот ... Парламент (конгресс
және сенат) палатасы ұсынатын төрт, үкімет және сот ... Бас ... ... ұсынатын кандидаттардан Король тағайындайды. Конституциялық
бақылаудың аранайы органдарын ... әр ... ... ... ... бөлінуі сот мүшелерінің тәуелсіз ... ... да, ... тармақтарының біріне бағынышты болуына жол бермейді. Сот
мүшелерін қалыптастыруға партиялық ... ... ... ... қатысып
отырғанын ескерсек мұндай бөліну аталмыш Сот ... ... ... саяси өкілдік сипатын береді.
Мемлекеттің жоғарғы билік ... ... ... қатысуы сот құрамы түрлі саяси күштер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Осы қағиданың тәжірибеші көрінісі – ... қол ... ... негізінде сот лауазымдарының негізгі саяси
партиялар ... ... ... ... ... саяси құрылымдардың
Конституциялық бақылау органдарын қалыптастыру процедурасына қытысуы
міндетті түрде ... ... ... ... ... Осы органдарға тағайындалған, ... ... ... ... ... ... ... құқықтарды иелене
отырып, кәсіби судьялар билігінің теңгергіші қызметін ... ... ... ... ... де қабылдауы мүмкін. Мыслы, Австрия мен
Германияда осындай үлестірушілік негізгі екі саяси партия арасында ... ... ... Сот ... ... ... ... мәміле негізінде анықталады. Марокко Корольдығының ... ... 7 ... ... ... топтармен
ақылдасқаннан кейін ... ... ... ... әділет органдары соттарымен салыстыратын болсақ, Конституциялық
бақылаудың арнайы ... ... ... ... ... ... тағайындалады (сайланады). Тек бірқатар елдерде, мысалы, Армения,
Түркияда судьялардың қызмет мерзімі тек ... ... ғана ... ... судьялардың шекті жасын анықтаумен қатар, заң 12 жылдан
аспайтын қызмет мерзімін де ... ... мен ... – 6 ... мен Францияда – 9 жыл, Албания мен ... – 12 жыл). ... ... ... ... әділ шешім органдарының құрамы
қызметке тағайындалған мерзім бойы өзгеріссіз қалса, басқаларында (Испания,
Франция, ... оның ... ... ... процедурасы
қарастырылған. Көптеген елдерде (Қазақстан, ... бір ғана ... ... ... тәсілі қолданылады. Аз ғана елдерде (Венгрия) тағы
бір мерзімге тағайындау ережелері қарастырылған.
Жоғарыда қарастырылған екі ... ... ... ... ... ... ... асыратын арнайы органдардың
әділеттілік және саяси сияқты екі бағыттық табиғатын есепке алу қажет. Өмір
бойына ... (тек ... ... ... ... және ... ... судьялар құрамының өзгеріссіз болу принциптері, сөз жоқ
конституциялық ... ... ... ... күшейтеді.
Алайда, аталмыш принцип, олардың саяси өмір шындығына икемделуіне бөгет
болады, соның ... ... ... ... мен ... басқа тармақтары арасында күрделі, қиын шешілетін конституциялық-
құқықтық қақтығыстар орын алуы ... ... ... бір ... ... олардың құрамы өзгеріп отырса, аталмыш қақтығыстардың
орын алу мүмкіндігі айтарлықтай төмен ... ... ... ... ... ... ... аталған
қалыптастырылу түрі орын алса, судьялардың тәуелсіздігін жоғалту, олардың
түрлі ... ... ... ... қаупін туғызады, ал ол болса
конституциялық ... ... ... да ... әсер ... Сол себепті,
жоғарыда аталған қылыптастыру принциптердің бірін таңдаған уақытта, ... ... және ішкі ... ... ... ... аударуымыз керек.
Жалпы алатын болсақ, тоталитарлық ... ... ... ... ... елдерде, мүшелерін ауыстыра отырып, қалыптастыру барысында
белгілі бір мерзімге (5-10 ... ... ... ... ... ... ... керек.
Конституциялық соттардың (кеңестердің) жалпы әділет соттарынан
айырмашылығы, олардың кең ауқымды ... ... ... ... саласының мұғалімдері, мемлекеттік қызметкерлер, саяси
қайраткерлер, ... ... ... ... жоқ ... ... да ... алады. Сөйтсе де соңғы уақыттарда, конституциялық
бақылау органдарын қалыптастыру кезінде олардың құрамына негізінен жоғарғы
заңгерлік ... бар және ... ... стажы мол тұлғаларды сайлау
тенденциясы орын алып отыр.
Олардың құқықтық статусының жалпы әділет соттары судьяларының құқықтық
статусынан ... жоқ. Олар да ... ... атқару кезінде
депутаттық мандатқа ие болу, ... ... ... да ... ... ... мұғалімдік) айналысу ... Қаза ... ... ... ... және қызметтен кету
жағдайын есепке алғанда, олардың өкілеттігін ... ... ... ... ... шығарылуы, тәртіп бұзу әрекеттері, атап айтқанда, белгілі бір
мерзімдер бойы өзінің тікелей ... ... және ... ... ... әрекеттер жасау негіз болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... (оларды жауапқа тартудағы
айрықша тәртіп), тәуелсіздіктің ... ... ... Осы ... ... мекемелер мүшелерінің құқықтық статусы көп жағдайда
парламент депутаттарының құқықтық статусымен ... ... ... ... ... ... ... жалпы сот жүйелері элементтерін басшылыққа алған. ... ... ... ... ... мүмкіндігі белгілі бір органдар
мен лауазымды тұлғалар үшін ... ... ... ... ... де ... яғни, процесс кезінде тараптар немесе судьяның
өзі процесс кезінде қолданылатын заңның конституцияға сәйкес емес екендігі
туралы қорытындыға келе отырып, ... ... ... ... ... бере ... ... сот шешімі шыққанға дейінгі
мерзім ... істі ... ... ... тәртіп Қазақстан
Республикасының Конституциясында да қарастырылған.
Француз моделін де ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар, және ... ... ... ... екі ... де шектерінен
шығады. Актілердің конституцияға ... әр ... ... ... ...... ... дейін, атқарушы өкімет
органдарынан – Мемлекеттік Кеңеске дейінгілер қарастырады. Конституциялық
Кеңес – конституциялық бақылаудың айрықша ... ... ол ... ... ... сот ... ережелері бойынша
талқылау жолымен емес, Кеңес мүшелерінің бірі жасаған баяндаманы талқылау
арқылы («құжаттар жинағы жүйесі» деп ... ... ... ... аралас жүйелер негізінде қалыптасады. Ол 9 ... ... 9 ... ... және сол мерзімнен кейін қайта ұзартылмайды, әр
үш жыл сайын мүшелерінің үштен бірі ауыстырылып отырылады. ... ... ... үш ... республика Президенті, үшеуін Ұлттық
жиналыс төрағасы, ал қалған ... ... ... ... Сонымен
қатар олардың құрамына өмір бойы Республиканың ... ... ... ... ... ... Президентінің алдында
Кеңес мүшелері ант береді. Келесі шарттар орындалуы тиіс: ... ... ... ... заңда көрсетілген басқа да лауазымдық ... ... ... ... бойынша мемлекеттік аппараттағы немесе
экономиканың жеке меншік саласындағы қызметтерін қосы ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық және Әлеуметтік кеңес
мүшелері, қандай да болсын саяси партияның жетекшісі немесе жауапты тұлғасы
болуға тиым ... ... ... да әр ... ол ... бір ... пен Респулика Президентіне де қатысты. «Ұзақ уақыт бойы өзіндік
сипаты мажоритарлық ... ... яғни ... ... арқа ... ... ... сияқты саяси институттардың
жүйесінде, Конституциялық Кеңес «билік теңгергіші» қызметін ... деп ... атап ... «Заң жүзінде ол парламенттің әрекетін
тежеп отырып, заңның абсолюттілігін шектеген. Алайда, елдегі нақты ... ... ... ... дайындауына жол ашты, ал парламент
ұсынылған заң жобаларына шамалы ... ... ... Осы ... ... сәйкестігін бақылау үкіметке бақылау жасаудың
нысандарының біріне айналды». Мысалы, Кеңес Парламенттің екі ... ... ... сайланбауы туралы шағымдарды, Парламент мүшелерінің
кейбіреулеріне қатысты ... және ... сай ... ... ... ... ... объектілеріне, сонымен
қатар Парламент палаталарының ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Кеңес парламент мүшелерін
сайлаумен ... ... ... ... ... ... ... әсіресе сайлауды әзірлеуге ұйымдастыруды, ... ... ... ... Сайлау істерін ұйымдастыру кезінде Кеңес үкіметке
кеңес беру құқығына ие. ... ... ... Кеңеске
ұсынады, кеңес олардың тізімін жасайды, ұсынылу заңдылығын ... ... ... ... ... ... және сол ... үшін өздерінің
өкілдерін сайлайды. Жалпы дауыс беру ... ... ... Кеңестің тікелей қатысуымен өтеді, олар ... ... ... ... ... ... құзырын мерзімінен бұрын тоқтатқан уақытта,
Кеңес Конституцияның 16 бабын басшылыққа ала отырып, сол ... ... ... жариялайды және елде төтенше жағдай ... ... ... ... алдында республика Президенті Премьер-Министрмен,
Парламент палаталарының төрағаларымен және ... ... ... ... ... референдумның дұрыс өткізілуіне және оның
нәтижелерін жариялауға бақылау жасайды.
Конституциялық кеңестің ... ...... актілердің ел
Конституциясына сәйкестігін қарау. Француз моделінің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... сәйкестігін түрлі
мекемелер қарайды. Америкалық және австриялық моделдерден айырмашылығы,
француздық Конституциялық Кеңес қабылданған актілердің ... ... ... оның күшін тоқтата алмайды, ол құзыр арнайы құрылған
және қызмет атқарып отырған мемлекеттік биліктің басқа органы – ... ... Оның ... заң ... және ... билік органдары
арасындағы жаңа қатынастар орнатқан 1958 ... жаңа ... ... арта ... ... ... органды Премьер-Министр басқарады, оның қызметі
Әділет Министріне берілуі мүмкін. Мемлекеттік Кеңес екі ... ... ол: ... ... жоғарғы органы және үкіметтің кеңестік
органы ретінде. Бірінші ... ... ... - ... ... ... жасайды. Әкімшілік органдарының шешімдері әкімшілік
соттарында шағымдалуы мүмкін. Кеңес сонымен қатар ... есеп ... ... ... ... ... Сотына қатысты
кассациялық мекеме міндеттерін атқарады. Мемлекеттік Кеңес сонымен қатар
үкіметтің «кеңесшісі» ... ... ... ... ... ... ... ұсынатын заң жобасына, үкімет шығаратын заңдылық күші бар актілерге
(міндетті ... ... ... жасайды (Конституцияның 38,39
баптары).
Негізінен, Конституциялық Кеңес күшіне енбеген актілерге ғана қатысты
істерге ... ... ... ... ... ... егер шағым түспесе, жарияланған және күшіне енген нормативтік
актілердің ... ... ... сәйкессіздігі бақылау
объектісіне жатпайды. Бақылау екі бағытта ... ... ... ... және оны толықтырып отырған заңдарға
сәйкестігі тұрғысынан тексеріледі, екіншіден, ... ... ... атап ... 1946 ... ... ... жеке
тұлғаның азаматтық құқықтары мен ... ... ... ... тұрғысынан қарайтын болсақ, Конституциялық бақылаудың
арнайы органдары екі ... ... ... ... көпшілігіне
ұйымдастырудың жай сипаты тән: олар әкімшілік ... ... ... ие ... ... құзырына кіретін істерді, негізінен жалпы
мәжілістерде бүкіл сот құрамы қарайды (тек қана заң ... ... ... Кей елдерде істердің жеке түрлерін жалпы мәжілістер емес,
шағын коллегиялар қарайды. Мысалы, ... ... ... ... ... жеребе нәтижесінде құрылатын үш секция қарайды,
олардың құрамына Конституциялық Кеңестің үш ... ... ... Сот ... заң ... ... ... конституцияға
сәйкестігі туралы істі қарау үшін Конституциялық Соттың төрағасы ... ... үш ... ... ... құрады, оның шешімдерін бес судьядан
тұратын секция шағымдай алады. Австрияда практикаға «кіші ... ... ... ... ... Копшілік алдындағы пленарлық
мәжілістер саяси тұрғыдан алғандағы аса ... ... үшін ... ... (Германия, Испания, Ресей, Чехия және т.б.) ... ... ... ... ие. ... Заң ... жайды
қарастырады, Конституциялық Сот істерді барлық судьялар қатысатын ... де, ... ... оның жұмыс атқаратын ұйымдық құрылымы болып
отырған екі палатаның (Германия мен Чехияда - ... да ... және ... ... ... мен ... ... құрамына
кіретін судьялардың саны тең болады (Испанияда – ... ... ... ... бір палатаға 9, ал екінші палатаға 10 судья кіреді,
олардың ... ... ... Конституциялық Соттың регламенті анықтайды.
Сот мәжілістерінде құқық саласының бір немесе бірнеше ... ... ... сайлау тәртібін ескере отырып жасалған ... ... ... ... ... ... сот ... құрамын анықтайды: сонымен қатар, дербес құрамын өзгерту
мақсатындағы жаңа жеребе ... ... де ... жеке ұйымдық құрылымдардың құзырына әр түрлі шектеулер ... ... тек қана ... ие ... ... ... ал ... палаталардың қарарына берілген, сонымен қатар, палаталар арасында
істерді бөлу тәртібін кезектік принциптерді басшылыққа ала отырып, ... ... Сот ... ... заңы тек қана ... ... да, әр палатаның құзырын да анықтайды.
Соныменен, Конституциялық бақылаудың арнайы органдарының ішкі ұйымдық
құрылымы көп ... оның ... ... ... ... ... шектелуі туралы конституциялық Соттар қарайтын істердің
негізгі басым бөлігін құрайды.
Жеке елдердегі Конституциялық бақылаудың арнайы ... ... ... ... ... өзінің ерекшеліктеріне ие, олар
бір ... ... ... ... ... және ... салдар
бойынша айырылады. Заң әдебиеттерінде және ... ... ... ... ... баға берудегі түрлі тәсілдер қарастырылады.
ТМД елдері мен алыс шет елдердегі Конституциялық бақылаудың анайы
органдарының ... ... ... ... заңдылықтарға
қатысты жүргізілген талдаулар төмендегі негізгі функцияларды ерекше бөліп
айту мүмкіндігін берді, олар:
біріншіден, аталмыш ... ... ... ... ... әсер етуін қамтамасыз ету үшін құрылған (Қазақстан, Ресей және
т.б.). Бұл ... ... ... да ... ... ... ... бастапқы және кейінгі бақылау жүргізу, сонымен
қатар Конституцияға ресми түсініктермелер беру арқылы ... ... ... ... ... ... ... бөлу
принциптерін қадағалау жүктелген: Аталмыш ... ең ... ... ... және сот ... ... ал ... (Ресей, Германия және т.б.) орталық пен оның ... ... ... ... Испания және т.б.) – орталық пен
автономиялық құрылымдар ... ... ... ... ... ... асырылады;
үшіншіден, маңыздылығы жағынан кем түспейтін функциялардың бірі ... ... ... ... ... ... асырылатын
азаматтардың конституциялық құқықтары мен еркіндіктерін қорғау. Бұл жерде
азаматтардың өтініштерін ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа мәселелер ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік субъектілеріне жоғарғы ... ... ... (Польша), саяси партиялар (Германия және т.б.),
импичмент процедурасына қатысу жатады.
Тағы да айта ... жай, ... ... ... ... ... елдердің Конституциялық бақылау органдар жүзеге асыра алады деп ... Сөз жоқ, сол ... ... ... ... асыратын
модельдер өте маңызды рөлге ие болады. Алайда, өз құзырының ... ... ... соттар мен кеңестердің бір ... бар ... ... ... ... ... ...
нормативтік құқықтық актілердің конституцияға сәйкестігін бақылау, ол
Конституциялық бақылаудың ... ... ... ... ... ... айтылғандар негізінде, Конституциялық бақылаудың
европалық ... ... ... ... ... ... моделінен айыру мүмкіндігін беретін) бөліп айта
аламыз:
1. Конституциялық ... ... ... және ... ... ... жағдайға ие;
2. байқау-бақылау функциялары өкімет билігінің ... ... ол ... мақсаттар үшін арнайы құрылған, айрықша
квазисоттық органдардың құзырына беріледі;
3. аталмыш модель билікті бөлу ... ... ... ... ... ... жоғарғы органдары оның құрамын саяси
ерекшеліктеріне орай ... ... ... ... ... ... ... айрықша сипаты. Жалпы әділет соттарымен салыстыратын
болсақ, конституциялық соттар (кеңестер) тек ... ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Кей мұсылман елдерінде заңдардың конституцияға ... ... ... ... ... байланысты өзінің
ерекшеліктеріне ие. Аталмыш елдерде діни-конституциялық бақылау соттары мен
кеңестері құрылған. Ұйымдық ... ... ... ол ... сот ... ... де, ... құрамы мен қалыптастырылу
тәртібінен де көрініс табады. Олардың бір бөлігі заңгерлерден, бір ... ... ... және олар ең ... ... ... ... кейін Конституция ... сай ... 1979 жылы ... Иран ... ... Кеңесін
құрды, ол – Меджилис ... ... ... ... ... ... ... тексеретін орган. Аталмыш органның
құрамына – ислам заңдарын жетік білетін және ... ... ... діни ... және ... ... ... салаларын өкілеттейтін
алты заңгер кірді. Кеңес ... ... ... ... ... ... ал екінші жартысын Жоғарғы Әділет кеңесі ... ... ... ... ... ... ... – алты
жыл, құрылғанннан кейінгі әрбір үш жылдан кейін ... ... ... ... ... Пакистанда конституциялық және діни
бақылаудың ... ... ... ... ... құқық ережелерін
басшылыққа алатын көптеген елдердегідей, ... ... ... әділ соты – ... ... Сот ... ... түсініктеме беру жұмыстарына қатысты маңызды мәселені ... ... сот ... ... Сотқа шағым беріледі. Онымен
қатар, нормативтік актілерге діни бақылау жасап ... екі ... ол ... ... Конституцияның өзі негіз болған, себебі
Конституцияда, елдегі барлық заңдардың ислам қағидаларына ... ... ... айтылған, егер қабылданған заңдардың қай-қайсысы болсын
қасиетті Құранға қайшы келсе, сол заң ... ... ... ... Кеңес
сегіз-он бес адамнан тұрады, оларды ... ... мен ... ... ... құқықтық және әкімшілік проблемеларын
білетін тұлғалардан үш жыл мерзіге Президент тағайындайды. Олардың ... ... бір әйел ... Ислам Кеңесі – кеңестік ... ... ... жиналыстарға, Президентке және аймақ губернаторларына
заң жобаларының ислам қағидаларымен сәйкестігі жөніндегі қорытынды ... ... ... ... ... бағытындағы шаралар
туралы ұсыныстар жасайды, яғни, кей ... ... әділ ... ... ... ... жүзеге асырады.
1980 жылы діни бақылауды жүзеге асыратын басқа ...... Соты ... ол ... ... заң ... ... ислам қағидаларына қайшы келетіндігі жөніндегі, федералдық және
аймақтық үкіметтерге қатысты шағымдарын қарайды. Федералдық Шариғат Сотының
шешімдерін ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінен құрылған арнайы шағымдану бөлімі құрылған.
Бірақатар елдерде аралас моделдер орын ... олар ... ... ... конституциялық бақылау ... ... ғана ... оның ... ... әділет соты да,
арнайы органдар да ... ... ... ... ... ... (европалық модельдің институттық ерекшелігі), жалпы
әділет соттары да (американдық модель) айналысады. ... екі ... мен ... тәртібіне келетін болсақ, олар тиісті модельдер үшін
әдеттегідей болады. Мысалы, ... он үш ... онын ... тағайындайды, ал қалған үшеуін сайлауға сол он судьяның шешімі
әсер етеді (Конституцияның 224 бабы).
Соныменен, ... ... ... негізінен, құқықтық
жүйелері континенттік құқықтық жүйелеріне жақын ... тәе. ... ... ... ... ... ... бақылау заң
жүзінде олардың көпшілігінде болған, ... іс ... ... ... ... бір ... ... орын алуына орай
конституциялық бақылау болған жоқ. Француз конститутцияшысы Ж.Конак осыған
орай: «Осы елдерде конституциялық ... ... ... ... заңгерлердің
ғылыми қағидалары күйінде ғана орын алып отыр» деп айтқан еді.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алдын-ала тергеу стадиясындағы сезікті мен айыпталушының конституциялық құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктері101 бет
Унитарлы мемлекеттердегі бақылау функциялары: шетел тәжірибесі және жаңа конституциялық аядағы қазақстандық ерекшелігі 22 бет
Францияның партиялық жүйесі4 бет
Қазақстан Республикасында конституциялық бақылау институтының қалыптасуы мен дамуының ерекшелiктерi16 бет
Көмекші мектеп бастауыш сынып оқушыларының оқу дағдысының ерекшеліктері56 бет
Педагогикалық әдіснама бойынша теориялық және практикалық материалдармен жұмыс.Библиографиялық көрсеткіш7 бет
"Адам" ұғымы, адам мәселесі9 бет
1993 жылғы Конституцияның қабылдану себептері15 бет
1993 жылғы конституцияның қабылдану себептері туралы20 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь