Шығыс Қазақстандағы археологиялық зерттеулер (ХХ ғасырдың екінші жартысы)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.8

І Тарау. ХХ ғасырдың 50.90 жылдарындағы Шығыс Қазақстандағы археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.26

1.1. ХХ ғасырдың 50.60 жылдарындағы зерттеу
жұмыстарының нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9.16


1.2. ХХ ғасырдың 70.90 жылдарындағы экспедициялар жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.26


ІІ Тарау. Шығыс Қазақстандағы 1997.2003 жылдардағы археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.55


2.1.1997.2000 жылдардағы археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ...32.37


2.2. 2001.2003 жылдардағы археологиялық қазба және
барлау жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38.55



Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56.58



Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59.61
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі тарих ғылымының дамыту концепциясына сәйкес зерттеуді өлкелік тұрғыда қарастыруда Шығыс Қазақстанның тарихы мен мәдениетін, тарихи географиясын зерттеудің, өлкетанушылық жұмысқа ғылыми бағыт беріп өрістеуінің маңызы зор.
Отанды сүю өлкені құрметтеуден басталатынын ескерсек, өлкетану ісіне жастардың, мектеп оқушыларының көбірек қатысып, өз бетінше зерттеу жүргізуге дағдылануы қажет. Әрбір жас ұрпақ Қазақстанның тарихын оқып үйренуді алдымен өз өлкесінің тарихын білуден бастағаны абзал.
Қазіргі таңда Қазақстан тарихын жазу үшін, оның жерінің әр пұшпағының асты – үсті, яғни археологиялық деректері мен жер бетіндегі тарихи – мәдени ескерткіштері қоса зерттелуі қажет.
Шығыс Қазақстан аймағының көне тұрғындары қалдырған археологиялық көне мұрағаттарды қазіргі таңда ұқыптылықпен жинап қарастыру алдымызда тұрған келелі мәселелердің бірі.
Шығыс Қазақстан еліміздің сарқылмас табиғи байлықтарымен ғана емес, сонымен қатар, керемет тарихи-мәдени ескерткіштерімен де белгілі.
Шығыс Қазақстан аймағына кіретін бұрынғы Семей және Шығыс Қазақстан облысы археологиялық тұрғыдан аз зерттелген аудандарға жатпайды.
Бұл өлкенің зерттелу тарихын қарастырамын деген адамға зор мүмкіндік бар. Бірақ археологиядағы осы мәселе тек С.С.Черников пен Ә.Х.Марғұланның еңбектерінде көрініс береді. Олардан кейінгі еңбектерде Шығыс Қазақстан облысы археологиялық зерттелу тарихы жайлы көп жазылмаған.
Ғылыми-зерттеу жұмысының мақсаты: ХХ ғасырдың ІІ-ші жартысынан Шығыс Қазақстанның археологиялық тұрғыдан зерттелуін кезеңдер бойынша топтап жүйелеу, зерттеулердің динамикасын және жетістіктердің өлке тарихындағы маңызын ашу.
Ғылыми зерттеу жұмысының міндеттері:
— ХХ ғасырдың екінші жартысында Шығыс Қазақстанда толысқан, өз мәніндегі археологиялық зерттеулердің жүргізіле басталғанын көрсету.
1. Марғұлан Х.А., Акишев К.А., Қадырбаев М.К., Оразбаев А.М., Древняя культура Центрального Казахстана.- Алма-Ата1966 , 230с.
2. С.С. Черников Наскальные изображение верховий Иртыша // Советская археология -М. 1947 , 17с.
3. С.С. Черников Восточный Казахстан в эпоху бронзы.-М-Л, 1960,270с.
4. А.Г. Максимова. Эпоха бронзы Восточного Казахстана.// ТИИАЭ АН КазССР, 1959, т 7.
5. Археологические памятники в зоне затопление Шульбинской ГЭС- Алма – Ата. 1987 , 221с.
6. С.С. Черников Загадка золотого Кургана-М1965 ,211с.
7. Сорокин С.С. Большой Берельский Курган.- Л 1964, 147с.
8. Ф.Х. Арсланова Погребальный комплекс VІІІ-VІІ веков до нашей эры Восточного Казахстана В. кн. Глубь веков- Алма-Ата 1974,170с.
9. Археологические открытия 1978 года- Москва 1979,133с.
10. Вопросы истории Казахстана- Алматы 2000, 211с.
11. Е.Оралбайұлы Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің ескерткіштерінің зерттелу тарихы // ҚазҰУ хабарлары 2001. №6.
12. Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. -Алматы 1998, 181с.
13. Ұ.Ү. Үмітқалиев, Ә.М. Оразбаев және Қазақстан археологиясы // ҚазҰУ хабарлары. Алматы. 2002 .
14. Самашев С., Сунғатай және т.б. Алтайдағы Берел обалары // Абай №1, 2000.
15. Самашев З.С. Берел // Қазақстан Ұлттық экциклопедиясы. т.2 -Алматы. 2000, 289.
16. Самашев З., Базарбаева Г. Берел.- Алматы. 2000, 210 .


17. Самашев З.С., Мыльников В.П. Погребальное сооружение скифского времени в Казахском Алтае // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. Том VІІ. Материалы годовой сессии Института археологии и этнографии СО РАН, декабрь 2001 г. Новосибирск, 2001,115с.
18. Отчет о работах Казахско Французской археологической экспедиции в 1998 г. // сост: Самашев З., Ермолаева А. и др. Алматы, 1999,20с .
19. М.И. Артомонов Сокровища саков М. 1978 .
20.Базарбаева Г.К. Изучение культуры древних кочевников Алтая // (изучению) Известия МОН РК сон 2000 . №1,57с.
21.Самашев З.С Берельский феномен. (История изучения памятника Большого Берельского Кургана). // Мысль 2001. №5.
22.Самашев З.С. Сокровища Кургана Берел // Ұлт тағылымы 2001 №2.
23.Самашев З., Базарбаева Г., Файзов К.Ш. Археологические памятники и палеопочвы Казахского Алтая- Алматы, 2001,181с.
24.А.Исин. Шыңғыстау, Берел, Шілікті, Абыралы. Археологиялық зерттеулер 1999 – 2003жж. Семей – 2004,184с.
25.Отчет археологические экспедиций КазНУ им.Аль Фараби // сост: Омаров Г.К. Алматы 2000,35с. (рукопись).
26.Отчет археологической экспедиций Института археология им. А.Х. Маргулана. Сост: Самашев З.С. -Алматы 2001,32с .
27.Кубарев. Курганы Юстыда.- Новосибирск . 1991,218с .
28.З.Самашев, Г. Жумабекова, Г. Кущ, Г.Суворова, А.Чотбаев, Г.Киясбек. Исследования берельских Курганов // Новые исследования по археологии Казахстана.- Алматы, 2004 .
29.З.Самашев, Г.А. Базарбаева, Г.С. Жумабекова, Г.А. Куш, Г.И. Суворова Археологичексие изыскание в Казахском Алтае // Известия НАН РК серия общественных наук 2004 №1.
30.Шәкәрім атындағы Семей Мемлекеттік Университетінің археологиялық экспедициясының есебі./ Құрастырған: А.Исин. 2003ж.
31. А.Исин. Сарыкөлде қазба қызды // Семей таңы, 29 тамыз 2002.
32.А.Исин. Алғашқы түркі алтыны қалай табылды. // Семей таңы, 27
маусым 2003 .
33.А.Исин. Шыңғыстау мен Шіліктіден археологиялық табыс // Абай, 4. 2003.
34.Нұрғалымова Г. Шығыс Қазақстанның көне тарихы мен мәдениеті- Алматы,2002, 108с.
35.Шәкәрім атындағы Семей Мемлекеттік Университетінің археологиялық экспедициясының есебі./ Құрастырған: А.Исин. 2004.
36.Айман Шарипхановна. Сокровища саков (Шілікті) // Арна 2003 24 октябрь.
37.А.Исин. Шілікті таңғажайыптары // Алтын Орда. 6 2004.
38. Ғ.Қ. Қиясбек. Қазақ Алтайы ежелгі өнеріндегі грифон бейнесі // ҚР ҰҒА-ның // хабарлары Қ.Ғ.С. 2003 . №1
39. Г.А. Базарбаева. Зверинные образы искусства ранних кочевников Казахского Алтая. Известия МОН РК, НАН РК серия общественных наук 2002 . №1.
40. Кочеев В.А. Боевое оружие пазырыкцев // Древности Алтая. Горно – Алтайск, 1999. №24, 82с.
41. Ширин Ю.В. Погребения скифского времени в Кузнецкой котловине // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорий. Сборник научных статей. Барнаул, 1999. 237 с. Исин А. Тайны Берельских курганов // Голос народа, 2001. №36
42. Берелдегі екінші жыл // Семей таңы. 2001 №40
43. Самашев З.С. Сокровища Кургана Берел // Ұлт тағылымы 2001 №2.
44. Исаұлы. Шыңғыстау экспедициясы // Семей таңы, 3 ақпан 2000.
        
        Шығыс Қазақстандағы археологиялық зерттеулер
(ХХ ғасырдың екінші жартысы)
Жоспар
Кіріспе
............................................................................
........2-8
І Тарау. ХХ ғасырдың 50-90 жылдарындағы ... ... ... ХХ ... 50-60 жылдарындағы зерттеу
жұмыстарының
нәтижелері..............................................................9-
16
1.2. ХХ ғасырдың 70-90 жылдарындағы ... ... ... ... ... ... жылдардағы археологиялық
зерттеулер..................................................................
..........................27-55
2.1.1997-2000 жылдардағы археологиялық зерттеулер...................32-37
2.2. 2001-2003 ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі тарих ғылымының дамыту концепциясына
сәйкес зерттеуді өлкелік тұрғыда ... ... ... тарихы мен
мәдениетін, тарихи географиясын зерттеудің, өлкетанушылық жұмысқа ғылыми
бағыт беріп өрістеуінің маңызы зор.
Отанды сүю өлкені ... ... ... ... ... ... ... көбірек қатысып, өз ... ... ... қажет. Әрбір жас ұрпақ ... ... ... ... өз ... ... ... бастағаны абзал.
Қазіргі таңда Қазақстан тарихын жазу үшін, оның жерінің әр пұшпағының
асты – үсті, яғни археологиялық деректері мен жер бетіндегі ...... қоса ... ... ... ... көне тұрғындары қалдырған археологиялық
көне мұрағаттарды қазіргі ... ... ... қарастыру алдымызда
тұрған келелі мәселелердің бірі.
Шығыс ... ... ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар, керемет ... ... де ... ... ... ... бұрынғы Семей және Шығыс Қазақстан
облысы археологиялық тұрғыдан аз зерттелген аудандарға ... ... ... тарихын қарастырамын деген адамға зор мүмкіндік
бар. Бірақ археологиядағы осы мәселе тек ... пен ... ... ... Олардан кейінгі еңбектерде Шығыс Қазақстан
облысы археологиялық зерттелу ... ... көп ... ... ... ХХ ... ... жартысынан Шығыс
Қазақстанның археологиялық тұрғыдан зерттелуін кезеңдер бойынша топтап
жүйелеу, зерттеулердің динамикасын және ... өлке ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... ... жүргізіле басталғанын көрсету.
— С.С.Черников басқарған Шығыс Қазақстан археологиялық ... ... ... ... Эрмитажының экспедиция зерттеу
жұмыстарына ... ... ... жаңадан құрылған Шығыс Қазақстан археологиялық
экспедициясының 1997-2003ж.ж. жұмыстарына шолу ... және ... ... ХХ ... ... жартысындағы археологиялық экспедициялардың құрылуы
және зерттеу жұмысын жүргізудегі ерекшеліктерін анықтау.
Зерттелу деңгейі: Бірден археологиялық ... ... ... ... ... ... мәліметтердің қалай және қашан
пайда болып, ары қарай дамуы жайлы ... ... ... ... ... деректер «тарих атасы» Геродоттың еңбектерінде кездеседі.
Онда біздің өлкені мекендеген аримаспалар жайлы аңыз баяндалған.
Археологиялық объектілер ... ... ... ... ... жыл ... орыс ... Сібірді және Шығыс жерлерді интенсивті игере
бастауымен байланысты пайда бола ... ... орыс ... Федор Байковтың (1654-1658 жж.) жазбаларында Ертіс жағасындағы
ежелгі ... ... ... ... ... қызықты.
Шығыс Қазақстан археологиясы жайлы көлемді материалды голланд географы және
юристі Н.Витизен қалдырды. Ф.И. Байковтың сипаттаған тарихи ... Петр ... ... ... ... ... кітабында»
көрсетілген. Алтайдың бай қорғандарынан қазып алынған түрлі алтын әшекей
заттар кунсткамераға алынып, көне ... ... ... алу ... ... М.П. ... Петр І-ге осы тектес заттардың екі ... ... ... ... ерте көшпенділері өнерінің жарқын бейнесі,
Ресейдің ең бірінші археологиялық ... Петр ... ... ... болатын. [1, 14]
1718 жылы Петр І-ші өз ... ... ... заттардың
құнын белгіледі. Мола қазушыларды «бугровщиктер» деп атаған. Осыдан ... ... ... ... ... Кунсткамераға заттар тонаумен
жиналды.
1733 жылы ... ... ... академиялық экспедицияны
Г.Ф. Миллер басқарады. Оның ... сол ... ... белгілі
профессорлар И.Гмелин, Л.Делокроер, геодезистер ... ... ... және т.б. ... Оларға кейін Сібірдің белгілі тарихшысы
И.Фишер қосылды. Экспедицияның маршруты: Тверь – Казан – ... ... – Тара – ......... - ...... – Кузнецк –
Сібір арқылы жүріп өтті.
Гмелин ... ... ... ... түсірген. Оны
өзінің төрт томдық еңбегінде келтірген. ХІХ ғасырдағы әуесқой коллекционер
П.К.Фролов әртүрлі көне мұрағаттардың ... ... ... Олар ... Мәскеудің тарих мұражайларында сақтаулы.
Страленберг (1730), Миллер (1750), Гмелин (1751), Паллас (1786) және
Фальк (1824) бұл жерде қорғандардың көп екенін, ... ... ... бері
тоналып кеткенін айтады.
Алайда аталған зерттеушілердің жұмыстары нағыз археологиялық
зерттеулерден әлі ... еді. Олар тек ... мен ... ... ары ... ... В.В.Радлов Берел қорымында тарихта Үлкен Берел қорғаны деп
аталған ... ... ... ... жүргізді. «Алтай кереметі» деп
аталып кеткен тоң басқан обалар археология ғылымының ... ... ... ... Берел қорғанында Радлов тарапынан зерттеле басталды . ... ... және ... ... ... соң, ... зерттеулерді 1959 жылы С.С.Сорокин басқарған Шығыс Қазақстан
археологиялық экспедициясы жалғастырды ... ... ... тобына
зерттеулер жүргізді.
1997-1999 жылдары ҚР Білім және Ғылым ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік
эрмитажы, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ, РФ-ның Кемеров ... және ... ... зерттеу ұлттық орталығының бірлескен
археологиялық экспедициясы Шығыс Қазақстан облысы Қатон Қарағай ауданында
Майемер, Берел, ... ... жаңа ... ... жұмыстарын
бастады .
2000-2004 жж З.Самашев ... ШҚАЭ ... ... Археология институтының,ҚазҰУ-ның, Шәкәрім атындағы СМУ(бүгінгі
күнде Семей Мемлекеттік Педагогикалық Институтының) қатысуымен ... ... ... ... археолгиялық ескерткіштермен қатар,
зерттеліп жатқан аймақтар солтүстік Тарбағатай мен ... ... . ... ... ... Ә.Т.Төлеубаев бастаған экспедиция Семей өңірін
зерттеді. Экспедиция құрамында ғылыми қызметкер Ғ.Омаров, Е.Бияров, ... Бұл ... ... Семей облысының Ақсуат ауданында Ескеалмас,
Масалы ескерткіштерін зерттеді.
1996 жылы Ә.Т.Төлеубаев бастаған экспедиция Шығыс Қазақстанның Ақсуат
ауданы ... елді ... ... қола ... 5 ... ... 1998 жылы осы экспедиция Ақсуат ауданы Құлбабас ауылының жанынан
қола ... ... ... ... ... облысы Зайсан
ауданындағы Шілікті қорғандары ежелден зерттеушілердің қызығушылығын
тудырды. ... ... ... ... тыңғылықты зерттеді.
Көп жылдардағы жұмыстарының ең тамаша нәтижесі 1960 жылы қазған ... ... ... 2003жылы Шіліктіде Әл Фараби атындағы ҚазМҰУ ... ... ... ... ... экспедициясы қазба
жұмыстарын жүргізді. Экспедиция басшылары Ә.Т.Төлеубаев, Ғ.Қ.Омаров,
А.Исин болды.
Тағы бір ... ... өлке ... Қазақстан облысы Абай ауданына
қарасты Шыңғыстау ... ... Бұл ... ... зерттеулерді 1947 жылы археолог Нифонтова, одан соң 1949 ... ... ... ... археологиялық экспедиция
тарапынан зерттелген болатын. Одан ... ... ... және ... ... Шыңғыстауда 1999 жылы ... ... ... ... және ... басшылық жасады. Қазба жұмыстары
Текебұлақ қорамында жүргізілді.
2002 жылы Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданындағы Шыңғыстау жерінде ... ... ... мен ... ... ... ... болған
Шыңғыстау экспедициясы жалғасты. Оған профессор Ә.Т. ... ... ... басшылық жасады.
2003 жылы Семейлік зерттеуші археолог А.Исаұлы жетекшілік ететін
Шыңғыстау ... ... ... ... Қазба жұмыстары кезінде
түркі заманының 60-қа жуық заттары табылды.
Шығыс Қазақстанның ... ... ... ... ... үлес қосып жүрген археолог тарихшы ғалымдарымыздың жұмыстарына
тоқталайық.
Алматыдан 1998 жылы ... ... ... и ... ... (Халықаралық археологиялық конференцияның
материалдары) атты ... ... ... ... Э. Гии ... ... ... Ж.М.Жетібаев, Ғ.Қ.Омаровтың
«Исследование культуры древних ... ... ... ... ... ... ... Қарағай ауданының территориясында
А.Х.Марғұлан атындағы Археология институты ҒА-сы Франция мен Орта ... ... ... ерте ... ... ... археологиялық қазба жұмыстарының ... ... Онда ... ... ІІ, ТарАсу, Берел ескерткіштерінің зерттелуі
жазылған №11 және №18 ... аса ... ... тарихы журналының 1999 жылғы №2 ... ... ... ... Берелдіктердің ғажайып мәдениеті» ... ... 1998 жылы 25 ... мен 6 ... ... ШҚО ... ... Берел қорымында Қазақ – Француз біріккен экспедициясы
жүргізген ... ... ... ... ... ... ... қорғандарынан табылған материалдарға байланысты анықталған сақтардың
діни мифологиясымен наным сенімдері, ... ... ... ... Г. ... Г. ... С. ... «Берел» атты еңбекті
жарыққа ... Тағы бір ... ... ... ... ... памятники и палеопочвы Казахского Алтая»
Алматыдан 2001 жылы ... Онда ... ... ... ... ... жасы ... Басқа тарауларында сол аймақтағы қазіргі қалыптасқан
топырақтың мәдени қабаты, топырақты археологиялық ... ... ... ... ... ... айтылған.
Семейлік тарихшы, археолог А.И.Исиннің ... ... ... ... ... ... ... «Семей таңы» газетінің
2000-2001, «Голос народа» газетінің 2000-2001, «Контакт» ... ... ... ... 2004 жылы ... ... Берел,
Шілікті, Абыралы 1999-2003жж. археологиялық зерттеулер» атты еңбегі жарыққа
шықты. Онда зерттеу ... мен өзге де ... ... қола ... ертетемірі мен орта ғасырлары, ... ... ... ... ... ... ... заманындағы
ескерткіштерін барлау және қазу жұмыстары туралы мағлұматтар молынан
берілген.
Деректемелер: Зерттеу ... ... ... құрайтындар:
өлкедегі археологиялық ... ... ... ғылыми қызметкерлердің дала күнделіктері, сызбалар ... ... ... ... Олар ... түрінде де, жарияланған
үлгілер түрінде де ... ... ... ... ... археологиялық
зерттелуінің практикалық маңызы өте зор. Өйткені өлке тарихын танудың үлкен
бір саласы тарихнамасын қарастырудан басталуы тиіс. Егер ... ... ... неғұрлым ұғынықты тілмен сипаттала жазылса, ол ... ... оқу ... ... ... ... ретінде
пайдалануға болар еді. Оқушылар соның арқасында ... ... ... әлі ... ... келе ... ... пәнге, отан тарихына деген қызығушылығы өсері сөзсіз.
Тақырыптың методологиялық негізі: Материалдар, деректер, зерделеу
ғылыми ... ... және ... салыстыру, жүйелендіру сияқты
жалпыға белгілі әдістер негізінде жүргізілді.
Тақырыптың хронологиялық ... ХХ ... ... ... ... ... ... зерттеулерге тоқталдым.
Ғылыми жаңалығы: ХХ ғасырдың 60-90 ж.ж. ... ... ... ... ... ... түрде қарастырылды.
А.М.Оразбаев, Ә.Т.Төлеубаев, З.Самашев, А.И.Исин басқарған экспедициялардың
жұмыстары сараланып, маңызы көрсетілді.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... хабаршысында «Соңғы онжылдықтағы Шығыс Қазақстандағы
археологиялық зерттеулер» атты ... ... ... құрылымы: Зерттеу кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... ... ХХ ... 50-90 ... Шығыс Қазақстандағы
археологиялық зерттеулер
1.1 XX ғасырдың 50-60 жылдарындағы зерттеу жұмыстарының
нәтижелері
Қазақстанда Х.Ә.Марғұланның айтуынша, археологиялық зерттеулер ... ... ... тек кеңестік үкімет орнағаннан кейін ғана
жүргізіле бастады. Елдің ірі ... ... ... аз ... және жаңа ... ... жерлерге кең ауқымды археологиялық
экспедициялар құруды алдына мақсат етіп ... ... ... ... ... 1935 жылы басталды. Ол Шығыс
Қазақстан археологиялық экспедицция құрамындағы КСРО FA ЛОИИМК және ... ... ... археология және этнография институтының жұмыстарымен
байланысты. ... ... ... ... ... кейін
үлкен еңбек сіңірген археолог С.С.Черников басшылық жасады. Енді ... ... ... ... жылдары аралығында Қалба жөне Нарым жоталарында барлау
жұмыстары, ежелгі алтын, ... және мыс ... ... жұмыстары
жүргізілді. 1935 жылы экспедиция Қызылсу өзеннің басынан Қалба, Нарым
жоталарын бойлай ... ... ... ... зерттеу жүргізді.
Көптеген қорғандарды картаға түсірумен қатар ... ... ... де ... ... негізінен тасқа темір қашау арқылы
салынғандығы белгілі болды. Жартастағы суреттерге автор жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... беріп отырды.
Суреттер С.С.Черниковтың ойынша негізінен эстетикалық ... ... ... ... ... көрінісі аң аулау сәті, адамдар мен
әртүрлі жануарлар бейнесінде болып келеді. [2,24]
1951 жылы С.С.Черниковтың Советская Археология жыл сайынғы басылымында
«К ... о ... ... ... ... ... мақаласы 1935-1937
жылдары Нарым және Қалба жоталарындағы ... ... ... ... ... ... тек ... Қазақстанның ғана қола ... ғана ... ... Қазақстан қоласының жалпы құрамы мен
түрлерін жіктелген көрінісін беруге тырысады. Зерттеулер заттардың химиялық
құрамы мен ... ... ... ... ... негізделген.
С.С.Черников әр жерден табылған қола заттарының ... ... ... ... ... ... ашуға тырысты.
1947 жылы Ертіс аңғары Камышинкадан Бұқтырмаға дейін барланды.
1948 жылы Құла жорға және Батах ерте көшпелі қорымдарында ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді.
1950 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы Пещера Ново-
Никольское ... ... ... ... ... жұмысын
бастады. Сондай-ақ андроновтық тұраққа жататын ... ... ... да ... ... ... ... кейінгі ең ертедегі ескерткіш уақыт
жағынан Сібірдің афанасьев мәдениетіне жақын ... ... ... ... ... Ол жер ... ... қойылған тақта тастардан тұратын
шаршы қоршаумен белгіленген. Қоршаудың қабырғалары әлемнің төрт ... ... ... ... қабірден бастарын шығысқа қаратып,
шалқасынан жатқызылған еркек пен ... ... ... Қабірде өлік
асының қалдықтары, жебенің жайпақ қола ұшы, ... ... тас ... әр ... ... ... ... сияқты қыш ыдыстың сынықтары
шықты.
Қанай ауылы іргесінде жапсарластыра ... тік ... ... жай ... Жай ... ... ... құрлыс қабырғаларының
негізгі-тіреулер, олардың арасына қамыс салынып, балшықпен салынған ... онда ... ... үш ошақ болғаны анықталды. [3,25] Шаруашылық қора
- қопсы негізгі тұрғын жай мен бірге тұтас жайдақ ... ... ... ... ... тар ... кіреді. Жайдың орталық бөлігі кіретін
дәлізден аласа қабырғамен бөлінген. Жайдың ... биік ... ... ... салу үшін сүйектен істелген жылтыр және тарақ
тәрізді қалыптар, қыш ... ... тас ... пен ... ... ... ... жаңа сүйегінен жасалған сабау, қола моншақтар,
білезік бұрма шықты. [4, 91-98]
Жапсарлас салынған ... ... мыс ... ... ... мыс ... мен ... дағы бар қыш ыдыстың сынығы, екінші құйма
қалыптың жартысы табылды. Қоныстың шығыс және ... ... ... ... ... ... Оны мал қамауға арналған деп
топшалауға болады. Қоныстың оңтүстік шығыс шетінде ... алты ... ... мыс рудасының кесектері табылды.
Қоныстан оңтүстік шығысқа таман үш тас ... ... ... ... Мал ... бет жағын ыс басқан дәнүккіштердің сынықтары,
сондай-ақ күл, ... ... ... бұл ... құрбан шалу ғұрпының
атқарылғанын көрсетеді.
1952 жылы ШҚАЭ — ның бірінші тобының басшысы Ә.Р. ... ... және ... ... ... ... жүргізсе,
екінші топтың басшысы Н.Н.Панов ... ... ... ... ... жалғастырды. Үшінші топтың басшысы А.А. Гаврилов Қызыл
— Ту және Қанай ауылының ... ерте ... ... ... ... ... ... ескерткіштерін А.Г. ... ... ... ... ... ... ... кезеңге жататын полиолиттік тұрақ зерттеді.
1953 жылы Э.Р.Рыгдылон ... және Усть - ... ... ... ... Усть-Нарымнан неолиттік қабат ... ... ... ... Мало - ... селосындағы Андронов
тұрағын қазуды аяқтады, ... ... ... ... ... ... басқаратын төртінші топ ерте көшпенді және
түрік ... ... ... ... және Юпитер ауылдарының жанында
қазды.
1954 жылы И.И. Гохман жетекшілік ететін бірінші топ Пещера ауылындағы
палеолиттік ... және Усть - ... ... жалғастырды. А.Г.
Максимова Қанай ауылы жанындағы андрондық тұрақты қазуды аяқтап, Трушникова
ауылы жанындағы андрондық ... ... ... ... ... Үшінші
топқа басшылық жасаған А.В.Давыдова Пчела Түсқайың, Славянка және Юпитер
ауылы маңындағы ерте көшпелі және түрік ... ... ... жылы И.М. ... ... ... топ екі қабатты Усть -
Нарым тұрағын А.Н. Богданова жетекшілік еткен екінші топ ... ... ... тұрақты қазды, Н.Н. Мельникова басшылық жасаған
үшінші топ ... ... ... ... ... ... ... дейін барлау жұмыстарын жүргізді.
1956 жылы И.М. Павлюченконың тобы Усть-Нарым ауылы жанындағы ... ... Сол ... А.Н. ... тобы да ... ... ... Үшінші топтың басшысы A.M. Оразбаев Құла - ... ... - ... ... ... ерте көшпелілер қорғанын қазды. [3,17]
Көріп отырғанымыздай, 1935-жылдан 1956 ... ... ... ... ... масштабты қамтып жүргізілген. Соның нәтижесінде палиолит,
неолит, қола, ерте темір және орта ... ... ... өте көп ... Оның ... ... еңбектерде жарық көрді. Алайда белгілі
тарихшы ... ... ... көбі әлі жарияланбаған. [5,37]
Аталған экспедициялардың қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... в эпоху бронзы”
фундаментальды еңбегі жарық көрді. Онда ... ... ... жұмыстарға қарамастан көптеген мәселелер әлі шешімін
таппағанын айтады. Оған ... қола мен ерте ... ... ... ... ... қай уақыттардан игерілгендігі андронов
тайпаларының таралуы мен пайда ... ... әлі ... ашылмағандығын
мойындайды.
1960 жылы археологиялық маусымда Шығыс Қазақстан археологиялық
экспедициясы үлкен ... ... десе ... ... ... ... ... даласынан жақсы сақталған сақ қорғанын қазып, ... ... Сол ... ... ... ... ... «Загадка золотого кургана» деген еңбегінде ... ... Сол жылы ... және Маңырақ тауларының арасындағы Шілікті
даласында сақ дәуіріне жататын 3 қорған қазылған. Алғашқы екеуі ... ... ерте ... ... ... салу ... сол ... өз қол астында бекіту мақсатында жасалғандығымен
түсіндіреді.
ШҚАЭ-ң Шілікті аңғарын ... 1949 жылы ... Одан ... ... жататын аңдық стильге жататын алтын заттар табылды. Шілікті
аңғарында жұмыстар 1959, 1961 және 1962 ... ... ... ... 1960 жылы табылған №5 қорған ... еш ... ... ... 66 м, ... 6 м. ... диаметрі 45 м,
биіктігі 10 метрдей деп болжанады. Қорған ... ... 50 ... ... ... ... ... қалуынан қауіптеніп тек ірі әшекей
бұйымдарды алса керек.
Бұл жүздеген жылдар бойы кісі жерленген, тайпалар мен ру ... ... қазу ... оның құрлымын қайта қалпына келтіруге мүмкіндік
берді. Жердің бетінен аумағы 58 шаршы метрдей, ... бір ... ... ... ... ... грунт суларының жақын орналасуы кедергі
жасаған көрінеді. Шұңқырдың ішінде балқарағайдың жуан бөренелерінен ... ... ... ... мен ағаш құрлыс арасына уатылған тас
толтырылған. Қиманың бұрыштары бөренелердің ... тиер ... Ағаш ... ... ... жақ ... ... жонылған
қалың тақтай еденде 40-50 жастағы еркек пен 50-60 жастағы әйел және ... ... ... жатты.
Өліктерді қабірге шығыс жағынан жалғасқан дәліз ... ... ... ... ... ... ... бүкіл құрлыс уатылған ірі тастармен көмілген. Содан
кейін тығыз сары ... ... ... ... оның үстіне майда малта
тас араласқан топырақ үйілген.
Шілікті обасы өз кезеңі үшін күрделі архитектуралық құрлыс болды. Және
оны тұрғызуға көптеген адамдардың ... ... ... ... ... 15 ... жердегі ең жақын деген таулардан, ал ... ... ... 40 ... ... ... орманнан тасып әкелінген деген
Черниковтың болжамы кейінгі зерттеушілермен де расталды. Басқа да ... ... ... Шілікті моласы да көне заманда-ақ, шамасы
жерленгеннен ... 50 ... соң ... ... ... ... ... қима төбесінің оңтүстік-батыс бұрышынан шығып, төбені тескен де
осылайша ... ... ... қарамастан обада өте бағалы заттар ертеректегі жебелер
ассимитриялы ромб ... қола ... он үші ... ... қорамсақтың
қалдығы, темір заттың сынығы және ертедегі қолданбалы өнердің 524 алтын
бұйымынан тұратын жарқын ... ... ... ... ... аяқтары бүгулі бұғы түріндегі қаптырмалар (14 дана), басы бұрулы
бүркіттің тоғыз ... ... ... ... ... тоғыз
бедерлі мүсіндері, жұқа қаңылтырдан қиылып жасалынған ... ... ... ... майда домалақ алтын түйіршіктермен
әшекейленген қанаттары жаюлы құс түріндегі қаптырма және ... ... ... әшекейлер бар. [6,12]
Шілікті обасы б.з.б. VII-VI ... ... ... ... солтүстік далалық өңіріндегі ең ертедегі *патшалық оба және
Евразия аймағындағы ... ... ... ... Евразия далаларындағы мал
өсіруші тайпалардың қолданбалы өнері айқын көрсетілген. Шілікті обасындағы
аң стилиндегі ... ... ... ... ... ... ... жатады.
1965 ж.ж. Шығыс Қазақстандағы Бұқтарма өзенінің аңғарынан С.С.Сорокин
деген белгілі ғалым үлкен ... ... ... ... үш үлкен
қорғанды қазған. Бұл қорғандар ... ... ерте ... ... ... ... V-ІV ғ.ғ) жатқызылады. Ең олжалы болған қорғанның
диаметрі 50 м, ... 5 м ... ... оның ... 20 м, ... м болған. Қабір камерасы жер бетінен біршама терең қазылған оңтүстік жағы
7 метрге дейін жеткен, ал солтүстік жағы 5,5 -5,7 ... ... ... ағаш ... жалпақ тастармен ұстатқан (ағаштан ... ... ... ... ... ... ... Сорокин қазған қорғандар кезіндегі В.Радлов қазған қорғандардай ... ... да ... деп аталатын Шығыс Қазақстан археологиялық кезеңіне
(Б.з.б. V-ІV ғ.ғ.) тән жерлеу сақталған.
Өлкенің археологиялық ... ... ... жоғарғы оқу
орындарында да ат ... келе ... ... ... педагогикалық
институты 1964 жылдан бері кейде өз бетінше, көбінесе басқа ... жыл ... ... ... ... ... жоғарыда
айтылғандай С.С.Черниковтің алтын қорғанды қазуына да ат салысқан.
Әр жыл сайынғы қазбаларға тоқталмай тек бір ... ... ... жылы Зевакино селосынан 5 км жерден 300-ге жуық әр-түрлі уақытқа
жататын ... ... Қола ... ... ... ... ... дөңгелек қоршау тізген және жер үйінділері тас сақиналармен
қоршалған.
Ішкі мола тас ... ... ... ағаш ... ... Өліктер
бүгулі күйі бір жақ жанына қарап, бастары батыс, оңтүстік батысқа қарап
жатқан. Табылған ... саз ... қола ... ... сырғаларды атауға болады. Олар Федоров және ... ... тән ... ... төртбұрышты және дөңгелек қоршаулы келеді. Бір
ерекшелігі молалар бір-біріне жалғаса орналасқан. Өліктердің басы оңтүстік
батыс және ... ... ... ... қорғандардан малдардың
сүйектері табылған.
Ерте темір қорғандарына ағаш жәшік немесе құр шұңқұр тән. ... түбі ... 3,5 ... 2 ... ... үстінде
жылқының қаңқасы табылды. [8, 40-60]
Соңғы темір кезеңіне жататын қорғандарды өлікті өртеген және өртемеген
деп екіге ... ... ... ... тас ... ... ... қасында темірден жасалған таға, балта, жебе ұштары
, жанында арнайы қазылған шұңқырда жылқының сүйектері ... ... ІХ-Х ғ.ғ. ... ... ... ... автордың пайымдауынша,
VII-X ғасырға жатады.
Осы жылдары жиналған мол материал өңделіп ... 1977 ... ... Қазақстан тарихының ( 1996 ж) бөлімдеріне енгізілді.
1. 2 XX ғасырдың 70-90 ж.ж. экспедициялар жұмыстары
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... аумағында үлкен ауқымда және ғылыми негізде жүргізілді. Оның
нәтижесінде ... ... және ... ... түсінуге жүйелеуге,
үлкен талпыныс жасалды. Шығыс Қазақстандағы қазбалар көрсеткендей ... ... ... бері ... неолитке қатысты
тұрақтардың көптігі, бұл өңірде бірігей қола мәдениетінің ... ... бар ... ... берді. Қола мәдениетінің ... ... келе ... оны ... орта және соңғы қола
деп ғылыми қорытындылады. ... ерте ... ... ... оның да анық ... үш ... тұратындығы анықтады: Мәйәмір
кезеңі ( б.з.б. VII- VI ғ.ғ. ) Берел кезеңі ... V-ІV ғ.ғ.), ... ... ... ... FA ... ... СЭС салынған жердегі археологиялық
экспедицияның жұмысына біз палеолит ескерткіштерінен орта ... ... ... ... тоқталуды жөн көрдік. Бұл
экспедиция 1977-1983 ж.ж. аралығында жүргізілген кең ауқымды ... ... ... Су басу ... бар барлық жердің
археологиялық ескерткіштерді зерттеуге сол ... ... ... ... ... ... Оның ... C.M.Ахинжанов, А.Г.
Максимов, Ф.Х.Арсланова, А.С.Загородный, З.Самашев
Ж. Таймағамбетов, т.б. ... ... ... ... Әр ... қазбаны жүргізуге Археология институтымен бірге Каз ГУ-дың,
Семей, Өскемен педагогикалық институттарының студенттері де ... ... ... байланысты жұмысына қысқаша бірақ нақтырақ
тоқталсақ. 1977 жылы барлау жұмыстары Новобаженовка селосынан сол ... ... ... оң жақ ... ... ... ... Ертіске құйатын Шүлбі, Оба, Қарашат, Қызылсу ... ... ... және ... өзендерінің жағаларынан бұрын
Қаратау және Сарыарқадан ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне жататын тас құралдар табылған жоқ.
Мустъеге жататын тас құралдар Бөдене 1 тұрағынан ... ... ... ... ... жасауға қажетті шикізат көздеріне жақын
жерлерден барлау ... ... ... ... ... дөп тауып
отырса керек.
Қызылсу өзенінің Қызылқұйған деген жерден ... ... ... ... ... ... нуклеустар, пластиналар, кескіштер
табылды. Шульба тұрағынан екі ... ... 2000 жуық ... ... табылды. Төменгі қабаттағы заттарды ... ... ... ... ... ... ... Б.э.д. 25-30
мыңжылдықтар деп көрсетті. [5,10]
Неолиттік тұрақтар 1980 ж. ... ... ... өзені маңынан
табылды. Соцчингиз ауылының ... ... ... ... ... ... ұштары, өндіріс қалдықтары ... ... Ж. ... ... келе, ескерткішті ерте неолитке жатады деп
тұжырымдады. 1981 жылы Пяный Яр ауылынан 700-800 м ... ... ... ... Пролетарка ауылынан бірнеше тас жаңқалары табылды. Жалпы
алғанда мұндағы неолиттік ескерткіштердің ең көрнектісі ... ... ... ... ерте неолитке жатқызылғанмен Ж.Таймағанбетов
геометриялық микролиттердің болуына қарап және ... ... ... ... ... да мүмкін деп топшылады. [10,12]
Қола дәуірі ескерткіштерінен Ортаңғы база ... ... ... ... Кіші ... ... Кіші ... басқа
ескерткіштер бұрын зерттелмеген. ... ... қола ... орта және ... қола ... жататындығы анықталды.
Ондай тұжырым жасауға молалардан табылған заттар мүмкіндік берді.
Қола ғасырын зерттеумен айналысқан ғалым А.Г.Максимова ... ... ... осы ... қола ... ... және
Замаревтың кезеңдердің ескерткіштерін бөліп көрсете ... ерте ... қола ... екі ... ... ... өңірдің қола дәуірі ескерткіштерін зерттеуге елеулі үлес ... бір ... ... өз ... сараптай келе, Шығыс
Қазақстанның Федоров ескерткіштері Қарасұқ ... ... ... ... ... ... күмән туғызбайды деп түйген.
Аймақтың қола дәуірі ескерткіштерін зерттеп ... ... ... қола ... ... ... ... қарастыра келе,
Федоровтық және Бишіқұл деп сыртқы жасалу түрлеріне қарай бөлді. [11,6]
Ерте темір ... ... ... ... республикамызға
танымал археолог Зейнолла Самашев және Ю.И.Трифонов жүргізді. Осы дәуірге
жататын Жартас, Қарашат III, Ақши II ... ... ... ... ... ... ... ерте
темірдің Құлажорға кезеңіне сәйкес келеді.
Құлажорға молаларында тас жәшіктер қырынан көміліп, үстін ... ... төрт және одан да ... ... көлемді тақта
тастардан құрастырылған, өліктерді шалқасынан, ... ... ... ... жерлеген. Тек бірнеше жағдайда ғана оң жақ қырынан
бүрістіріп жерленгендер ... З.С. ... ... Қарашат III, Ақши
ІІ-ні кезінде С.С.Черников қазған Зевакино, Баты, Қатон ... ... ... ... ... ... “соңғы темір
ескерткіштерінде ғұндардың іздері байқалады” деген тезисін не дәлелдейтін,
не жоққа шығаратын дәлел ... ... ... ... ең көп ... ... кезең ортағасырлық
көшпенділер кезеңі болды. Бұл ескерткіштерді қазуды Ю.И.Трифонов басқарды.
Ақши І, ІІ, III, ... I, II, ... ... I ... Ертістің
сол жақ жағалауында Жартас, Ковалевка, Темір-Қанқа II, ... ... тобы оң жақ ... ... ... ... ... күмәнсіз IX—X ғасырлардағы қимақ уақытына жатқызылады.
Молалар әр түрлі дәрежеде шымдалған және сақталған. ... ... үш ... ... метр ... Молалар 2-3-тен бір-
біріне меридиан бойымен жалғастыра салынған, “ұзын қорғандарға” ... ... ... ертекөшпенді қорғандарынан айыру мүмкін
болмады. Кейбіреулері жер бетінде әзер ... ... орта ... оғанға дейінгі дәуірлер ескерткіштермен бір жерде орналасқан.
Соған қарамастан олар жеке шоғырланыпты.
Осыдан 2500 жыл ... ... мен ... ... пен ... тауларының
арасында бақташылықпен, малшылықпен айналысатын скиф-сақ мәдениеті өзінің
дамуының шырқау ... ... ... тайпаларының Алтай, Жетісу, Оңтүстік
Сібір аралығында мекендегенін ескерсек, олардың ... және ... ... ... ... ... орын алғаны сөзсіз. Осы
тезистің дұрыстығын негізге ала отырып, 1985-1988 жылдары ... ... ... ... археологиялық экспедиция ұйымдастырды.
Экспедицияның мақсаты “айналымға бұрыннан бар материалдың үстіне
қосымша дерек жинау, осы деректер ... ... ... ... және ерте ... ... тайпалардың этникалық тарихын зерттеу”
деген тақырыптың маңында жұмыс жүргізіді. [12, 11]
Қола дәуірін зерттеудегі басты жайт, ол ... ... ... ... болуын, құру себептері болды. “Әлі күнге
дейін андрондықтарды Қарасұқ тайпаларымен бе, әлде ... ... ... ... ... ма, жоқ әлде андрондықтар өз ... ... ... жаңа даму ... ... ... ... маңында дау азайған жоқ” деп келе осы ... ... ... пен ... ... ... ... дәлелдеуге тырысады. Олар ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азияда, Қазақстанда
және Оңтүстік Сібір тарихында ерекше роль атқарғанын айта аламыз” ... жылы ... ... және ... ... жерінде қола және ерте
темір дәуірінің ескерткіштерін барлауын және ... ... ... ... ... ... ... ауданының “Шығыс кольцо”
деп аталатын ... ... ... Ізденістердің нәтижесінде ары
қарай келешекте зерттеуге бірқатар молалар тобы мен қорғандар ... ... ... қарай 60 шақырым жерде Бұқтырма өзенінің
аңғарынан ерте темір ғасырының ... ... олар ... ... Қазақстан облысының Таврическое ауданындағы ... ... қола ... ... ... молалар қорымында қазба
жүргізілді, нақтылай түссек қорымның Бетқұдық совхозынан он ... ... Ол ... ... ... ... ... тәрізді
шашырап жатуынан "Қойтас" деп атаған. [12, 24]
Өздерінің тақырыбын аша түсу үшін ... осы ... одан ... ... ... ... Оған ... "Қойтас" қорымын 1983 жылы ҚазССР-нің
Ғылым Академиясы Шульба экспедициясы моланы қазған болатын.
1985 жылы ... ... ... ... Онда 124 ... ... бар екендігі белгілі болды. Қорым солтүстік-батыстан ... ... ... ... Қорғандардың сыртқы келбеті әр қилы шеңбер
тәрізді, ... ... ... 7-8 ... ... ... 1,5 метр ... қорғандар кейінгі қола ... ... ... он ... қазылып зерттелді.
"Қойтас" қорымынан алынған антропологиялық материалдар аз, сондықтан
молалардан табылған барлық адамдарды ... ... ... ... бір ғана ер адамның сұлбасын европоидқа ... ... ... ... аздап қана білінеді.
Әль-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... "Баймұрат". Ол қорым Шығыс
Қазақстан облысының Ұлан ауданының Ертістің оң ... ... ... ... ... ... ... 400-500 метрге созылып жатыр.
Қорым жиырма моладан тұрады. Қорымның ... ... үш қола ... қорған және кейінгі уақыттарға жататын бір қорған қазылған. Қорған
қазудың соңғы технологиялары пайдаланып, ғылымның ... ... ... Қола ғасырына жататын қорғандардан тас жәшіктердің
табылуы және оның қопарылып тастауы бұл ... ... ... ... ... табылған заттарға жан-жақты сипаттама
жасап оларды тіркеген. "Қойтас" ... ... саз ... үш ... бөледі.
1. Классикалық көзе тәрізді. Түбі тегіс, сурет көзенің жоғарғы жағында
салынған.
2. Көзе-банка ... ... ... ыдыс ... ... жылы маусымдағы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы Катон-
Қарағай ауданында барлау және ... ... ... Археологтардың
айтуынша бұл аймақ солтүстік шығысында ... ... ... ... ... Қазақстанның түкпірінде, шекаралық
аймағындағы ең аз зерттелген жерлердің қатарына жатқызады. Совет уақытында
бұл ... екі ... ... ... ... Біріншісі С.И.Руденко
1927 жылы екі қорған қазған. 1961жылы С.С. Сорокин ... ... ... алыс емес жерде алты қорған ... ... бұл ... ... ... аз ... аймақтар қатарына жатқан болатын. 1986
жылы Шығыс Қазақстан экспедициясы 12 ... ... Оған ... ... ... ... ... маңындағы қорғандар тобы
Черновая 1,2,3,4,5 және тағы басқалар. [12,28] Жиынтығы ерте көшпенділердің
100-ден ... ... ... ... ... және ... келеді. 1986 жылы маусымда 15 қорған қазылды. Негізгі жұмыстар
Черновая ... ... ... І-де 9 ... бары белгілі
болды. Ол бұғы өсіретін Черновицкий ... ... Осы ... шығысқа қарай 300 метр жерде таулы қырат созылып
жатыр. Черновая І-де 3 қорған қазылды. ... ... 14-20 ... 1,2-1,5 м. Қорғандардың барлығы толығымен қазылды. Қорғандармен
қатар ол жерден бір ... ... ... ... қазу ... ... ... Қорғандардың барлығы өте ертеде
тоналған. Бір ... 1-ші ... ... ... ... ... оған тастан жәшік жасаған бұл қола ғасырдағы тайпалардың ғұрпына
жатады. Сондықтан осы жайтты жергілікті мәдениет ... бір ... ... ... № 2 ... ағаш табыт табылды. Үш қорғанның ішінен
де адам қаңқалары бар ... ... ... ромб ... ... ... II қорымы III қорған тобынан ... ... ... марал өсіру» совхозының солтүстік-батысында орналасқан. Ол жер
таулардың араларындағы алаңқай ... ... Бұл ... екі қорған
қазылған. № 1 қорғанның диаметрі 5,7 м, биіктігі 50-60 см, №2 ... 6,5 м, ... 50-60 ... ... ... келе ... таза энеолиттік дәуірге
жататындығын өліктің тізесі бүгіліп ... ... және ... охраның үстіне шашылғандығымен түсіндіреді.
Қорғанның ... ... III мың ... деп ... ... ... Оңтүстік Сібірдегі Афанасьев мәдениетінде және Таулы Алтайдағы
Курта қорымындағы қорғандарға ұқсастығы жайлы ... ... III ... ... ... ... Бұл ... 31 қорған және
30 қоршау бар екендігі белгілі ... ... ... ... 16-17 м,
кішілерінікі 5-6 м. ... ... 80-90 см. ... ... ... ... қоршаулар бар. Қоршаулардың бір бөлігі ірі
тастан тұрғызылған. №6 қорғаннан монғол ... ... ... ... 17 м, ... 1,4 м, батысқа бағытталған саркофаг-астау
табылды. Бұндай астаулар Таулы Алтайда және Тувада табылған. Астау-саркофак
қазір Алматыдағы Орталық мұражайда ертедегі көшпенділер ... ... ... орталығының аумағынан Қатон-Қарағай I, II, ... V ... ... ... ... ең ... І-сі. Ол Қатон
ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан. Өзі 2 ... ... ... ... ... ... Үйіндісі тасты-топырақты. Мөлшерлері 7-14
м диаметр, биіктігі 10-60 см аралығында. Қорымда 2 қорған қазылды. ... ... ... № 1, III Черновая қорымдарын Б.э.д. VIII ғасырларға яғни
ерте ... ... ... ... Черновая I № 6 ... ... ... ... ... ... ... жасалған алқа, янтарьдан
жасалған моншақ тапты. Бұрын бұндай зат ... ... ... ... ... ... жататын Боровое қоршауынан табылған
болатын. Сардоникс алқасы армян археологы Б.Б Плотровскийдің ... ... VIII-VII ғ.ғ. ... ... ... ... сақтардың қаратеңіз жағасындағы скифтермен тығыз байланыстары
болса керек.
1988 жылы ... ... аз ... ... ... жүргізілді. Барлау және қазба жұмыстары Күршім, ... ... ... ... жүргізідді. Барлау нәтижесінде ерте темір ғасырына
жататын 26 ... ... Онда 487 ... ... Бұл ... үшін
үлкен жаңалық болды. Қорғандар негізінен тау және өзен ... ... ... ... ... 8-10 ... ... дейін, биіктігі 0,7-0,8-ден 5-6 м дейін.
Күршім ауданында келесі қорымдар анықталды: ... ... ... ... үш ... қазылды. Қорғандардың диаметрі 8-10 метрден 15-
20 м ... Тас ... ... бағытталған. Бұлай жерлеу қола
дәуіріне тән.
1989 жылдан бастап Ә.М. Оразбаев, Ә.Т. Төлеубаев бастаған ... ... ... ... ... ... қызметкерлер Ғ.Омаров,
Е.Бияров т.б. болды.
Жалпы Семей өңірі археологиялық тұрғыдан нақты ... еді. ... ... ... Шар ... ... ... батысынан Аягөз
өзеніне дейінгі аралықта арнаулы экспедиция ... ... ... 1989 ... ... облысының Ақсуат ауданында Ескеалмас, Масалы
ескерткіштерін зерттеді. ... 4 ... ... Қола ... ... ... ескерткіштерінен үш қабір түрі ашылды:
топырақ, ұзын қақпақтасты сандықша және ... ... ... ... ... ... қарап бұл ... ... ... ... ... ... ... бұл ескерткіштердің Орталық және
Шығыс Қазақстан қола ... ... ... ... ... ... Қабірлерден қыш құмыралар, қола аргелит әшекейлер және
тоқыма матаның бір кішкене қалдығы ... ... мата ... ... 2-3 ... ғана ... ... қола дәуірі ескерткіштерін
барлық белгілеріне қарап Федоров дәуірінің соңы Алакөл дәуірінің бастапқы
кезеңі, яғни б.з.д. XVI-XIV ғ.ғ. ... [12, ... жылы ... және ... ... ... ... облысы
Ақсуат ауданының Кіндікті ауылымен Жарма ауданының Қызыл ағаш ауылының
шекарасында Сабындыкөл бойындағы қола дәуірі ... ... ... ... ... үлкенді-кішілі қоршаулардан тұрады.
Қоршаулардың, қабірдің формасына, жерлеу рәсіміне, қыш ыдыстар мен табылған
заттар, әшекей ... ... ... ... ... орта ... Алакөл дәуіріне б.з. д. ХІIІ-ХІІ ғ.ғ ... жылы ерте ... ... ... ... ... ... Тарбағатай ауданында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Осы
жылы Байғали, Долаңқара және ерте темір дәуірінің ... ... ... ... және ерте ... ... бір ... қазба
жұмысы жүргізілді.
Боғас-1 ескерткішіндегі 1,2,3,4 қоршау-қорғандарында мәйітті тастан
қаланған циста-сандықшаға салып ... ... ... пішіні, ішкі
құрылымында және табылған керамика сынықтарына қарап бұл ... ... ... XVII-XV ... ... ... 1-ші қорған дөңгелек
пішінді, көлемі 15,6 м., биіктігі —1,1 м. Таудың жақпар қара ... ... ... ... тұрады. Етегінен ортасына қарай ені 1,4-2 метрдей
тастармен көмкерілген. ... ашу ... ... ... ... ... ... Тоқпақ жіліктің қасынан ақ моншақ жатуы мәйіттің
әйел ... ... ... ... ... ... адамдардың қандай этникалық тайпаларға жататындығы басы ашық
мәселе ... ... жылы Ә.Т. ... ... экспедиция Шығыс Қазақстанның Ақсуат
ауданы Көкжыра елді мекенінен оңтүстік-батысқа қарай, Байқоңыр сайынан шыға
берістегі «Шошқа түбек» - деген жерде Тұяқ ата ... ... 70 метр ... ... 5 ... ... зерттеді.
1998 жылы сол экспедиция Ақсуат ауданының Құлбабас ... ... бір ... ... екі қола ... ... ... жүргізді.
Ескеалмас қорымы 31 қорғаннан тұрады. Үйіндісі тасты және топырақты,
әртүрлі көлемде болып келеді. Орташа диаметрі 7-8 ... ... ... алты ... туғызды. Олар ірі ақ кварцты тақталардан,
кішкене және енгізіле қоршаған. Ақ кварцтың ішінде тек тақта тас сұр ... ... бір ... ... кіретін жол іспеттес осы кешендегі барлық
қорғандағы батыс жағының ... ... ... ... ... Бұл ... ... қоныстанған халықта батыс немесе
«өлілер елі» культы болған болуы керек.
Тарбағатайдың ... ... Тұяқ ата, ... ... ... ... қола дәуірінің қорымдары ашылғанымен де, ... ... ... ... ... емес. Сол себепті бұл
өңірдегі қола дәуірі адамдарының ... ... ... ... екендігін ескертеді. [12, 88-90]
ІІ тарау. Шығыс Қазақстандағы 1997-2003 жылдардағы археологиялық
зерттеулер
2. 1 1997 – 2000 ... ... ... ... аз ... ... Отан тарихына, өлке тарихын танып
білуге үлкен үлес қосты. Бұл жылдардағы зерттеулерге СМПИ студенттері ... жылы ҚР ... ... ... ... институтының
қазақ француз біріккен археологиялық экспедициясы қазақ Алтайының биік
таулы аңғарындағы ... ... ... ... ... ... ... жүргізуді қолға алды.
Соңғы оншақты жыл аясында Қытайдың ... ... ... ... қола және ерте темір дәуірінің ескі ... - ... ... байланысты қатып-семіп, мумияланған адам
мүрделерінің көптеп табылуы, әсіресе осы 90-шы жылдардың ... бері ... ... шекарасының іргесінен Алтайдың көк тауы
үстіртіндегі ... тоң» ... ... ... ... адам және
жылқы мүрделерін табылуы бүкіл ... ... ... ... ынта-ықыласын тудырды.
Қазіргі заманғы ғылымда осындай «мәңгілік тонданған обалардан» алынған
органикалық материалдар мен адам және ... ... ... ... генетика, медицина, антропология, палеозоология және
т.б. жаратылыстану ғылымдарының ең жаңа ... ... осы ... ғылыми деңгейде зерттеп білудің мүмкіндігі бар. Зерттеулер арқылы
алдымен евразиядағы іргелі де ұзақ тарихқа ие ... ... ... ... ... жеріндегі ежелгі тайпалардың генетикалық кодының
кейінгі ұрпақтарына ауысуы мен ... ... ... жан-жақтылы
зерттеп анықтауға болады. [14,6] Бұдан сырт, осы ... ... ... ... жөндеп қалпына келтірудің және
зерттеп танудың жаңа ғылыми әдіс – ... ... ... ... Бұл ... белгілі және белгісіз болып келген тарихи – ... ... ... зерттеп, зерделеп қазақ мәдениетінің түп төркінін және
қалыптасу кезеңдерін одан әрі ... ... ... ... ... еді. [15, ... ж. ... жұмыстары жүргізіліп әйгілі қорғанды қазу 1998
жылы жүргізілді. Берел ... ... ... оң жақ ... ... аңғарда (1120 м), Берел ауылынан оңтүстік – батысқа қарай 7-8 ... ... Ол ... ... суреттеп жеткізуге сөз ... ... ... ... ... қорғандардың салынуына түрткі
болғаны сөзсіз.
Берел қорымы үлкенді – кішілі ... ... ... ... ... солтүстік - батыстан оңтүстік – шығыс бағытта бір-екіден,
кейде үш төрттен топ болып, ... ... ... ... ... үлкен (солтүстік) тізбегінің өзі үш топтан құралған.
Солтүстік-шығыс топ СБ-ОШ бағытында созылған 6 ... ... ... 3 ... ... ... тізбек құрайды. Екі қорған солтүстік-
батыста бөлек тұр. Және кішірек бір қорған солтүстік- шығысында орналасқан.
Екінші топ көлемі әр ... 13 ... ... ... топтың ОБ-да орын
алған. Он қорған СБ-ОШ бағытында созылып тізбек құраған. Тізбекке СШ-тан 3
кішірек ... ... тұр. ... топ ... ... ... ... тұрады. Бұл топтағы қорғандар Үлкен Берел қорғанынын маңына
топтасқан. [16, ... ... ... ... тізбектегі 3 қорғанда
(№25,11,18) зерттеу жұмыстары жүргізіліп, әлемдік деңгейдегі ... ... ... ... 34,4 м, ... 1,70 м. ... ... көрінісі сопақша формалы болып, үйіндінің ортасына ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі құрылысының негізі-
алдын ала дайындалған алаңда обаның ортасынан бастап ірі жалпақ ... ... ... ... ... ... ... (тағандық)
тұрады. Оба үйіндісінің етегі ірі тақта тастармен ... ... ... ... ал оның ... ұсақ тақта және малта тастармен
тығындалып, үсті шым қабаттарымен көмкеріле жабылған.
№ 11 қорғанның тас ... ... ОБ ... ... Бұл
сектордың материгіне жеткенде қабір дағы анықталмады. Сол ... ... ... ... ені 3,5-4 м ... ... ... Қабір
шұңқыры қазып 2,70-4,05 м тереңдікке жеткенде қабір шұңқырының оңтүстік
жағынан қалында жалпақ ... ... ... ... ... ... ... қиюластыра қойылған қима-таған (сруб)
аршылды.
Шығыстан батысқа қарай ұзынынан қойылған ағаш қима ... ... м. ... беті ... ... ... тақтайшалармен 2
қатар етіп жабылған, сосын оның үсті бір ... ... бір ... 2 ... етіп нығыздап жабылған. Тақтайшалар мен қайыңтоздың
арасын жүннен тоқылған шекпенмен ... ... ... әр ... ... қалдықтары табылды.
Қима-тағанның оңтүстік жағына таман үлкен сырғауылдан ойылып жасалған
астау-табыт қойылып, мәйіттер сонда ... ... ... жағы 70-58 см, ... жағы 78-61 см, ұзындығы 2,83 м. Жалпы
обаның тас үйіндісінен ... ... ... ... астау-табыт
тұрған түбіне дейінгі тереңдігі 4,87 м. Астау-табыттың беті науама формалы
тақтай ... ... ... [17, ... төрт ... ... ... сырты алтынмен жалатылған
қиял – ... ... құс – ... ... ... ... ер-адам және кейінрек онын жаңына әйел ... ... ағаш ... ... ... өрген қос бұрымды шашы
да сақталған. Оның тірі кезінде мұрт қойғандығы да анықталды. Бас сүйегінін
төбетүсы ... ... ... ... тиіп ... ... ... операция іздеріне қарағанда, жарақат орнындағы сүйек сынықтары
мен ... ... алу ... ... ... көмек
көрсетуге талпыныс болған сиякты. Оның ... ... ... ... ... біткен бір сыпыра қабырғалары мен зақымданған омыртқасы
куә ... Әйел ер ... оң ... ... ... ... ... шашып кеткен тақтайлардың
үлкен фрагменттері мен жылкы сүйектері жатыр. Солардың арасынан ағаш күрек
табылды.
Жерленген адамдардын бас ... ... СШ ... ... ... ... ... кішкентай аяқты үстел анықталды.
Керамикалык ыдыстың екеуі де сынған, ... ... ... ... Ол ... жайпақ түпті, үзын мойынды. Ыдыстың биіктігі
51,5 см, ернеуінің диаметрі 13 см, түбі 9 см, ... ... 36,7 ... 3]
Қабір – шұңқырының солтүстігінде 13 жылқы жерленген. Жылқылар
екі ... ... 7 ... ... 6 ... ... Екі қабаттың арасы
- антисептикалық қасиеттері бар қарта жоңышқа бұталарымен және ... ... ... ... ... ... күншығысқа қаратылып
қойылған. Тоңдалған обаның кереметінің арқасында аттардың жүнтерісі ... еті де, сол ... ... әбзелдері де түгел сақталған.
Он үш аттың төртеуінің басында тау ... ... ... ... тері ... ... Масканың біреуінде денесі
мысық тұқымдас жыртқыш тәрізді, имек құс ... ... ... ирек
мүйізі және қанаты бар ағаштан ойылған ... ... ... тектек грифонның көлемді мүсінімен безендірілген.
Aт әбзелдері барельефті және скульптуралық әдістерімен ... ағаш ... ... ... ... ... ... бөлшектері сияқты заттардын бәрінің бет жағы жұқа алтын
жапырақшалармен және қалайымең қапталып, ... ... ... ... ... ... ... тұрмысында өнерге өте үлкен ... Олар ... ... ... ... архаикалық мифологиялық
түсінік-ұғым бойынша қоғамның белгілі бір құндылық жүйесіне ... ... және ... ... ... ... текст ретінде қаралған. Қару-
жарақтар мен ат ... ...... безендірілуі олардың
әскери аристократиялық сипатын көрсетеді. Ертедегілердің магияға ... ... ... ... киелі, жағымды және ерекше
қасиеттері осы зат иелеріне жұғуға ... ... ... ... ... ... ... Алтайдың «патшалық» жерлеу
орындарында көне көшпелілер өнерінің озық үлгілерінің кездесуі ... ... аң ... ең ... ой ... Осындай сюжеттер Берел
қазынасында мол. Олар мысық тұқымдас жыртқыштың бұғыға немесе тау ... өз ... өзі ... ... ... ... ... бейнелерінің
семантикасы негізі жақсы мен жаманның, жарық пен түнектің, «космогондық
жаратылудың жойқын ... ... жаңа ... ... өркендеуі, мәңгілік
қозғалыс пен ... ... ... ... [16, ... ... ... ішінде жыртқыш және шөп қоректі жануалар
бейнесін белгілі хронологиялық шеңбер аясында ... ... орта ... V ғ) және соңғы (б.з.д IV ғ) ... тән ... Оған тау ... имек ... іспеттек ағаш бұйым мысал ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің орта кезеңіне тура келеді. [19, 55, 77]
Жалпы тау текенін басы ... ... әр ... нұсқалары
Алтайдың скиф-сақ тайпалары өнерінде өте кеңінен тарағаны мәлім. [18,5]
Осы қорғанда жерленген адамдарға байланысты шыққан жаңа қорытындыларға
тоқталып өтейік. Н.А.Айтқожина меп ... ... ... бұл ... ... ... ... яғни, ұлы мен
шешесі деген пікір ұсынып отыр. Антропологтар Е.Веселовская, А.Смағұлова,
О.Смағүлов және Э.Крубези ер адамның ... 30 бен 40 ... деп ... [20, ...... ... антропология және этнология
Институтының лабораториясында Е.В.Веселовская ер-адамның ... ... Оның ... ... ... және европеидтік
түр компоненттері анықталды.
№11 обаның тұрғызылған уақытын анықтау үшін әр ... ... ... ... бір ... ... отыр.
И.Ю.Слюсаренко дендрохронологиялық анализ негізінде № 11 қорған уақытын
б.з.д 393 жыл деп ... Тағы бір ... ... № 11 қорғанның
абсолютті уакыты б.з.д 294 ж. [21, 59]
№11 қорғанда ... ... оның аса ... ... зерттеу жұмыстары жалғасты. Болашақта № 11 қорғанды дала мұражайы
ретінде жасау көзделіп отыр. [22, 38-44]
Диаметрі 18 м, ... 1,05 м. Ол ... екі ... обалармен (№
16,19) өз заманында жер беті ... ... ... ... ... ... арқылы тұтасып жатыр. Ескерткіштің жер бетіндегі құрылысы-
формасы тура тақияға немесе «киіз үйге» ұқсатылып, таудың әр түрлі ... ... ... ... ... үсті ұсақ 15х19 см ... ... қаланған. Обаның сыртқы
«сауыты» оның құрылысының ішкі ... ... ... керек. Ал,
сауттын етек жағында, гүл «жапырақ-мамары» немесе ... ... ... ... ... ... сыртқы жалпақ тастарының ... бет ... ұсақ ... ... нығыздап отырып, ені 1,5-
1,7 метрдей ... ... ... Тас «белдеу» өз заманында-ақ шым
қыртыстарымен жабылған сыртқы тас «белдеудің» өзі прагматикалық қана ... - ... де ие ... яғни ол дүние мен бұл ... ... ... ... ... бөліп тұруы қамалдық
символы болуы мүмкін. Шығыс бөлігіндегі белдеудің ... ... ... ... ... ... ... жағынан
қарастырғанда ол қорғаныс бекініс, қоршау идеясын білдіруі мүмкін немесе
екі ... ... ... [12, 179-180] ... ... бұл белдеу
қорған құрылысының салынып біткенін білдіруі мүмкін. Құрылыстың келесі
қабаты жалпағынан қойылған ... ... ... ірі және ... көлемдегі
тастармен қаланған.
Қабір шұңқырының желегі қоршаудың ортасынан байқалады, оның үстінен
тастан құрылыс қаланған.
Қабір шұңкырының ... ... ... 3,90 м. ... ... ... жабылған. Оның қалдықтары 3,25x3,65 м. ... ... ... пен ... ... ... ... кеткен.
Шұңқырдың солтүстік-батыс жағынан 3,60 м тереңдікте ірі тастардан қойыйлған
текшеде 3 жылқының қаңқасы табылды. Адам ... ... ... ... қорған кезінде тоналған.
Табылған заттар: үш қырлы, сүйектен жасалған жебенің ұшы. Ұзындығы 3,8
см, ені 1,2 см. [23, ...... қола ... қорымдары ғылыми түрде алғаш 1947
жылы С.Черников басшылығында Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... зерттелген болатын. Сол
кезде Сарыкөл маңындағы тас құрылыстарының ерекше бітіміне назар аударылған
бірнеше қорымдар тізімге алынып, ... ... ... және ... ... 1957 ... ... тарихының академиялық
басылымында “Шыңғыстаудағы ... ... ... жеткізуге, әрине,
мүмкін болмаған, зор тас тақталармен ... ... ... ... ... ... огромными каменными плитами, которые на
руках ... ... было ... – деп, ауыр ... бұқалар
күшімен тасылғаны жөнінде қорытынды жасалған. [24,10].
Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті археология
мен энтология ... ... ...... ... Төлеубаев)
пен Шәкәрім атындағы “Семей” мемлекеттік университеті бастамасымен
Шыңғыстаудағы қола ... ... ... ... ... 1999 жылы ... Шыңғыс ішіндегі, оның шығыс сілемдеріндегі қола ғасыры мен
шектелмей, оңтүстік-батыста Бақанасқа, батыста-машан ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Қопа алқабы, Шалқар, Сарыкөл,
Машан, Шаған, Саржал т.б. ... мол ... ... шығудың көп
жылдарға бағытталған жоспар-бағдары жасалды. [25, 3]
Қазба жұмыстар ... кең ... ... ...... деп аталған қорым болды. Ескерткіш Қопа өзеніне батыстан ағып құятын Теке
бұлағының оң ... ... 150-300 ... ... ... үлкенді-кішілі
30-дан астам қорған-қоршау мен тас қоршаулардан тұратын қола ғасыры қорымы.
Ескерткішті қайта, жаңаша зерттеп шығу мол ... ... ... ... ... зерттелген №4 қорған-қоршау иемденді.
Қорған сымбат келбетті дұрыс дөңгелек түрінде, диаметрі 11 метр болып
жоспарланған. Биіктігі 130 ... ... ... ... ... ... нүктесіне қарай белгілі бір градуспен еңкейтілген. Алдын-ала
жоспарлау, есептеу болды ма екен ... ... ... келе ... ... ... ... тастарды жартастардан ұиып ... ... ... ... тақта тастары орталық ... ... тас тас ... ... ... қиылғанда, бұлайша
тұрғызудың мәні – ... ... ... төбе ... ... ... бейнелеу идеясын беруде болатын. Тастарды дадиальді қию, біздің
ойымызша, мәңгіге бағыштап тұрғызылатын ... ... ... ... “күнбасты” бейнесіне ұқсату талпынысынан шыққан.
Қатон - Қарағай аудандағы Берел қорымында ... ... 2000 ... 25 оба жарты сақиналы тас қалау арқылы № 11 қорғанмен тұтасып ... ... ... ... ... -11,2 м, ... ... құрылыстың сыртқы және ішкі жағынан да құлаған тастар байқалады.
Құлаған тастар алынған соң негізгі ... ... СБ ... ... ... ... тастар бөлініп шықты.
Қабір шұңқырының ... ... ... ... шұңқырының көлемі-
2,1x1,9 м, тереңдегі 2,0 м. ... ... ... ... ... ... табылды. Олар - жылқы сүйектері, ағаш күлдері, металдан
жасалған заттар ... ... ... ... қола әшекей т.б.
Адамды СШ-ОБ бағытында, көлемі 2,85хО,60 м болатын ауқымда жерлеген.
Жерлеу кезінде ... Адам ... ... ... ... ... жоқ. ... А.О.Смағұлованың анықтауы бойынша
қорғанға 40-50 жастағы ер адам жерленген.
Қорғанның ... ... екі тас ... ... ... ... ... шығысқа қарай 8,2 м жерде орналасқан; көлемі ... БШ ... ... ... ... ірі плитолардан жасалған.
Жәшік беті екі жалпақ таспен жабылған.
Жоғарыда аталған жәшіктің солтүстігінде 3,2 м ... ... ... Оның ... ... БШ бағытында Жәшіктерде табылулар
болмады.
Ұзартылған алты ... ... бас жағы ром ... ... 20,2
см қалыңдығы 2 мм. болатын пластинадан жасалған.
Ысқырауық жебеге арналған сүйек. Заттың беті өңделген, бір ... 3 ... ... ... – 25 мм., диаметрлі – 17,5 мм, қырымен сыртқы
диаметрлері – 10 және 13,5 ... ... ... ... мен ... көзін немесе тырнағын
байқауға болады. Бас ... ... жағы ... ... біткен
жоғары жағында диаметрі 4,5мм ... ... ... ... ... – 72,5 мм, ... 20,5 мм., ... – 8 мм.
Сүйектен жасалған, трапеция тәріздес, орта тұсында сопақша тесігі ... ... мм, ... мм, ... мм, тесігінің көлемі-
17x5,5 мм. Мұндай үш зат анықталды, бірақ бір-бірлерінен өзгешеліктері бар.
№ 25 қорғанда кездескен жерлеулер бұған ... ... жиі ... ... түрдегі мұндай квадратты қоршаулар
көптеген зерттеушілер пікірінше өлген адаммен символикалық байланысы
бар, яғни ондай құрылыстар ритуалды жерлеу негізінде тұрғызылған.
Осындай түркі ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерден естелікке алынған.
Жерлеу орынынан табылған заттарды түркі дәуірінің атты-жауынгерімен
байланыстыруға болады. №25 қорғанды жерлеуді VІІ-VІІІ ғ.ғ ... ІХ ... ... [26, ... ... кіші ... ... Берел қорғандарының кіші
тізбегі үлкен тізбектің оңтүстік-батысында 1 шақырымдай жерде ... ... тобы ... 7 ... тұрады. Оның бесеуі СБ-ОШ бағытында
созылып тізбек ... ... екі ... тізбектен бөлек тұр, бірі
тізбектің оң жағында бірі сол ... орын ... ... ... ... қабатын әр түрлі шөптесін ... мүк, ... ... ... ... ... Қазбаға дейін кейбір корғандардың
орта шеніндегі тастары көрініп жатты.
№34 қорған. Дөңгелек ... ... м, ... 50-60 см.
Таудың жақпар тастарымен өзеннің ірілі-ұсақты малта тастарынан және ... ... ... ... диаметрі 1 м болатын ойыңкы шұңкыр
бар. Қорғанның тас үйіндісінің арасынан екі жерленген адам ... ... ... сақталмаған. Оның жанынан тас қайрақ табылды. Екіншісі нөлдік
деңгейден-1,90 тереңдікте басы ССш-қа қаратылып, ... ... оң ... ... ... ... ... басында тас жастық
болды.
Қабір шұңқыры ОБ-СШ бағытында созылып, самырсыннан ... ... ... ОБ-қа қаратылып 2 адам жерленген. СБ ... ... ... ... ... соң бірі 2 жылқы жатқызылған.
Жерленгендердің оң жақтарында ... ... мен ... және ... анықталды. Адам бас сүйектерінің маңайында әйнекті және көзілдірікті
моншақтар шашылып жатты. Екі жылкының маңдайларынан алтын жапырақшалы маска
тәріздес зат ... ... ... аяқ ... ... ежелгі көшпенділеріне тән
өрнектермен безендірілген екі керамикалық ыдыс анықталды.
Бірінші ыдыс биік және тар мойынды, ернеу жағы ... ... ... шар ... ... ... ... биіктігі-28,5 см, ернеуінің
диаметрі-11,2 см. түбі-9,3 см. Ыдыс мойынынын жоғарғы жағында, ... ... ... ... ... ... ... төмен қаратылған
үшбұрыштар жабысып тұр. Үшбұрыштардан төмен ... ыдыс ... ... ... ... ... өрнектер сарматтардың тамғаларына
өте ұқсас.
Екінші ыдыста біріншіге ұқсас мойыны биік және тарлау, орта тұсы ... ... ... биіктігі-27 см, ернеуінін диаметрі-11 см. түбі-8.5
см. Бұл ыдыста алғашқы ыдысқа тән белгілермен өрнектелген. [26,8]
2. 2 ... ... ... ... және ... ... ... ірі жаңалықтардан соң, ... ... ... ... деген қызығушылық артқаны
белгілі. Ежелгі және ортағасырлық ... ... ... ... табу ... байланысты 2000-20002 жылдары археологтар,
антропологтар, архитекторлар, этнографиямен қатар ... ... ... және өзге ... ... ... ... қорымындағы комплексті зерттеулер жалғаса
түсті. Қазба ... ҚР ... және ... ... ... Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің және ... ... ... ... ... ... СМПИ) мамандары
мен студенттері қатысты.
Қазба жұмыстары 2000 жылы ... отыз ... және ... ... 2001 жылы аяқталған отыз үшінші қорған туралы алғашқы қысқа
сипаттамалар баспа бетінде ... ... және отыз ... ... ... ерекшеліктерімен
заттық деректерімен түркі заманының ... ... ... ... ... шеңбері кеңейе түсті.
Ерте темір заманындағы жерлеу. Ғұрыпының және материялдық мәдениеттің
түркі заманына дейін сабақтастық жалғастығы ... ... ... ... қорған бұл оба кезінде жер ... ... ... шым
басқандықтан, көрінбей жоспарға түспей қалған болатын. №11 қорғанның СБ
жағында ... шым ... ... ... соң, ... ... негізгі конструкция анықталды, қорған диаметрі -11м., 1,5-2м.
тереңдікте қақпақ тас ролін атқарған ірі ... ... ... ... орта тұсында биікті 1,20 м. тас ... ... 3,55 ... ... тастар, одан кейін ағаш қима-таған қалдықтары кездесті.
Қабір шұңқырының шығысында тонаушылардың ізі ... ... Ішкі ... бір-біріне жапсарластырып қалаған.
Қабір шұңқырының көлемі - СО-3,70 м, БШ-3,10 м. Адам ... ... ... ... ... ... тек оң жақ - қолы жатты.
Сүйек жанынан пышақ тәріздес темір зат табылды.
Бұл қорғандағы біз үшін ... ... ... ... Жылқыға
арнайы сындырылып тегістелген тастардан табан жасалып, ... ... ... тас ... ... Тас ... ... тастары ашылып
3,60 м тереңдікте әшекейленген ат қаңқасы ... ... ... аң ... ... ... кейбір алтынмен қапталған.
Кейбір әшекейлер-декоративті ... ... ... да, ... бейнелеу өнеріне тән бейнелері бар, ерттеу сәті енді ғана туып отырған
керемет әсем ... 31 ... тас ... ... ... 12 м. ғана ... оба
келбеті дөңгелекке жақын, шығыс бөлігінің қаламасы ... ... ... мола ... орны ... соң, оның ішін
тазалау жұмыстары жүргізілді. Бір метрге дейін бойлағанда бірнеше ... ... ... ... ... ... Шұңқыр бетінен 1,4 м ... ... ... ... одан кейінгі екінші аттың сүйектері, ал 1,8
м тереңдікте жерленген адам ... ... ... ... бетімен
өлшегенде, сүйектер 2,65-2,80м тереңдікте жерленген адам сүйегі көріне
бастады. Мола ... ... ... ... м, ... ... адам мен екі ... бастары солтүстік-шығысқа қаратылған. Адам
ұзындығы екі метрге, ені бір ... ... ... ... ... ... ағаш ... ішіне оң жамбастана, аяғы біршама бүгулі ... ... ... ... м. Қима-тағанның екінші қабырғасына
жақын, адамның ауызымен ... 25-30 см ... ... ... ... ... биік ... ыдыс қойылған. Ыдыс келбеті-соңғы
сақ заманына ... б.з.д ІІІ ғ. ... ... алға ... ... ... жұмсақ, бәлкім былғары, алтынмен тұтас ... ыдыс ... ... ... омыртқа сүйектерімен және алтын фольга мамырандыларымен
белгіленіп тұр. Адам қаңқасының астынан ұзындығы 30 см ... ... Оның сабы ... ... ... Мұндай темір шоттар Юстыд
қорғандарының барлығында дерлік кездескен. [27, 77-83].
Қима-таған сыртында, алқым-бауырларымен адам ... ... ... ... ... ... үлкен жалпақ тас бөліп,
екі ауыздықталған ат қойылған.
Бұл ... б.з.д ... ... ... ... бірліктеріне қараған
Қазақ Алтайының ежелгі көшпелілер мәдениетінің жарқын бір көрінісі.
Қорғанның мола шұңқырында сақталған ағаш ... ... ... ... ... алынған материалдар қазіргі
күнде зерттелу үстінде.
№32 қорған. Қазбаға дейін беткі ... ... ... шым ... ... ... тазаланғаннан кейін, диаметрі 16 м тас үйінді анықталды.
Қорғанның орта ... ... ... м ... ... ... ізін білдіретін ойық бар. ... ... ... ... ... қаланған. Тұғыр тастар саны 80. Қорғанның беткі жағынан
көлемі: ұзындығы-21 см., ені-5 см, қалындығы-2,2 см болатын ... ... ... ... ... ... ... зерттелді.
Қабір шұңқырында (ұзындығы СШ-ОБ-3,5 м, ені-2,3 м) көлемі: ұзындығы-
2,5 м, ... м ... ... ... Оның ішіндегі адам
сүйектері тонаушылар іс-әрекеттерінен жан-жаққа ... ... ... алтын жапырақшалар мен бір қола әшекей алынды. Қима-тағанның
сыртында, солтүстік қабырғаға таман ауыздықталған бір жылқы жаты. Жылқының
каңқасы қабырғадан ағаш ... ... ... жығы ... ... ... ... Алтайында жаңа.
археологиянық ескерткіштер табылды.
Берел ІІ ... 30 ...... ... шалу ... тұрады.
Петроглифтер Жамбыл адылының солтүстігінде екі үлкен ... ... ... І ... ... ... ... скиф-сақ дәйуіріне жататын
тасқа қашап салынған суреттер табылады. Суреттер өте ... ... тау ... бұқа және т.б. ... ... табылған заттар: ШҚО Ұлан ауданы Тарғын ауылының ... ... ... қазу ... қола ... ... Бұл шапқы аң
стилімен жасалған.
ШҚО Қатон-Қарағай – ауданы ... ... ... үш ... бөлінген
қорғандар тобы табылды.
Жамбыл І. Жамбыл аулының солтүстігінде орналасқан 15 – ... ... ... және олар екі ... ... І – ші ... екі үлкен
қорған енген. Олардың диаметірі 15, және 20 метр, биіктігі екі метр ... ... ... төбесінің ортасында тонау іздері яғни шұнқырлар ... ... ... үш ... шалу ... бар, олардың диаметірі
2-3 метр.
ІІ -ші топқа кіретін қорғандар анағұрлым І-ші топ ... ... 0,1 – 0,2 м. ... мен ... ... ... ерте ... мен түркі дәуіріне жатқызуға болады.
Жамбыл ІІ. Бұл қорғандар алдынғы қорғандардың жалғасы, батысқа қарай
орналасқан. ... үш ... ... барлығының формасы дөнгелек,
диаметр м 5-8 м.
Жамбыл ІІІ. Бұнда үлкен төрт қорған сақталған ... 25 ... 0,1 м. Үш ... ССШ – ООБ бағытта тізбектеле орналасқан.
2003-2004 жылдары А. Х. Марғұлан атындағы археология ... ... және ... ... ... ... ... жалғастырды.
Экспедиция басшысы З. Самашев болды.
№ 23 қорған. Үлкен Берел қорғанан солтүстік – батысқа қарай 300 ... ... ... ... дейін қорған биіктігі 0,5 м. диаметірі
12,60 х 12,20 құрады.
Бұл қорған ішінен жылқы сүйектері, адам ... қыш ... ... ... ... ... бұл қорғаның жасын б.з.д. IV
– III ғасырлар деп белгіледі.
№ 37 қорған № 1 қорғанан батықа ... 100 м. ... ... ... дейін қорған биіктігі 0,3 м. диаметіріс 10 х 12 м. болды.
Қабірдін түбінде 0,97 м. ... адам ... ... ... басы ... қаратылған. Адам басының солтүстік жағында ... ... сол ... домалақ амулет болды, оң қолының тұсында темір
бұйындар пышақ, жебе ... ... ... ... ... ... ... Скелеттің солтүстік жағында қойдың белдеме және қабырға
сүйектері ... ... ... ... отырып бұл қорғанды ... б.з. VIII ... ... деп шамалауға болды.
№ 38 қорған Қазба басталғанға дейін биіктігі белгісіз болды. Зерттеу
барысында бұл ... ... ... орын ... ... ... қоршаулардан тұрады. Қазу барысында жылқы басының сүйектері
табылды. Бұл ... ... ... ... шалу орны деп шамалап б.з.
VIII ғасырға жатады деп айтуға болады.
Бұл қорғандарды зерттеу барысында ... ... ... жаңа
ақпарат алынды. Архитектура, құрылыс ... ... ... ... әр ... ... ... Бұл қорғандардың маңызын
артыра түсірді. ... ... тобы ... ... 14 ... биіктікте
Аршат ауылының шығысында орналасқан. Бұнда бірнеше жүздеген қорғандар ... ... ... 5 – 12 м., ... 0,2 – 2,0 м. болды.
Осы жылдары ШҚО Қатон-Қарағай ауданы Берел ... ... ... темірден жасалған қанжар ... ... бұл ... ... – III ғғ. ... Өскемен қаласының тұрғыны Сергей Алексеев ... ... ... Өскемен қаласынан бұл пышақ ... VII – ІV ... ШҚО ... ... ... ... ... Марат Тоқашев бақша
қазу барысында қола белдік тауып алған, онда ... ... бар. ... ... ... ... ... Қазақстан Археологиялық Экспедициясының
Берел обаларында жүргізген зерттеулері
|Жылы |Оба ... ... 18 ... ... 34 ... |№33 ... |№32 ... |№31 ... |№36 ... |№37, 23, 38 ... ... 73 ... жылы бастау алған Шыңғыстау экспедициясы 2002 жылы ... ... мен ... ... ... ... ... жалғасты. Оған профессор Ә.Т. Төлеубаев, т.ғ.к. А.И. Исин
басшылық жасады. Экспедиция ... ... ... ... және Шәкәрім атындағы ... ... ... ... орта қола заманының екі тас ... және ... ... қоршауы мен тас шеберханасы қазылды.
Қопа өзені бойындағы ескерткіштер Сарыкөл өзенінен 7-12 ... ... Онда қола ... ... ... ... Текебұлақ – 1 (Сарыкөл-1), Текебұлақ – 2, ...... – 4 ... ... ... жұмыстары Текебұлақ – 1 қорымында жүргізілді. [ 30,11]
Текебұлақ – 2, Текебұлақ – 3 ... ... – 1 ...... ... 1-2 шақырым жерде орналасқан.
Текебұлақ – 2 ,14 қорғаннан тұрады, оның 12-сі негізгі. Бұл ... ... мен ... ... ... ... Қола
дәуірінің орталық қорғанның диаметрі 33 м. Бұл қорғанның ... ... ... ... ... 2,5-9 м-ге ... Негізгі қорғаннан
оңтүстік – шығысқа қарай 35 метр жерде ерте темір ... ... ... оның ... 20 ... – 4. 11 ... – қоршаудан тұрады, ең үлкенінің диаметрі
8,5м. Бұл ... ... ... қола ... ... – 1. ескерткіштері қола ғасырына жатады. Қорған – қоршаулардың
жалпы саны 23. Солтүстік – ... ...... ... ... ... үлкен диаметрімен ерекшеленеді. Диаметрлер 3 және 10
метр.
Текебұлақ – 1 ескерткіші. Текебұлақ бұлағаның оңтүстігінде 900 ... ... ... қола дәуірінің 35 қорған – қоршаудан тұрады.
Негізгі соңғы қолаға жататын 21 ... ... ... ... бір ... тізбегі оңтүстік батыста созылып орналасқан. Орталық
қорғаннан шығысқа созылған қорғандар тізбегі бар. ... ... метр ... орналасқан қоршау бар. Ол Шет деп аталады. Текебұлақ – ... ... ... ... ішкі құрылысы. Тікбұрышты құрылыс, өлшемі солтүстік -
оңтүстігі 506 см, батыс – ... 380 см, ... ... ... ... екі плита тұр, ... 92х50, 92х32 см. ... 10-12 см. ... ... 50 см. ... ... ... бар биіктігі 162 см, қалыңдығы 20-24 см.
Қазу барысында қабірді жапқан екі плита табылды.
Қабір камералардың орналасуы ...... ... арасы 70 см.
Екеуінің де ұзындығы 160-165 см, ені 30 см. ... ... ... ... 127х69, 112х50 және 95х69 см. ... ... оңтүстік қабырғалары 12 қатардан ... ... ... – 105 см. ... қабырғасы тас плита биіктігі 120 см, ені 64 ... 14 см. ... ... ... 106 см, ені 58 см, қалыңдығы
13 см. ... полы ... тас ... ... Ені ... де
өртенген адам сүйектерінің қалдықтары табылды. Оңтүстік қабірдің ішінен
екі жақсы ... қыш ыдыс ... ... – 1 қорымында орналасқан орта ... ... ... ... іші ... ... шеті тік ... болып келеді.
Екі дөңгелек қоршаудың диаметрі 450-475 см ... 535-570 ... ... төрт ... ... өлшемі: 720-765 х 805-855 см.
Осыған ... ... ... ... ... ескерткіштерінен
кездеседі. [24,71-79]. Ішкі қоршау үлкен ұқыптылықпен ... ... ... ... ... 30-60 см, 78 ... қаланған. Кейбір
тастардың размері 70 см болады. ... ... ... ... Қоршаудың ішінен екі стелла табылды. ... ... ... ені 38 см, екіншісі 112 см. Қоршаудың ішінде екі ... ... 70 см. ... де ... тас ... жабылған. Екі плита
аралығы 25-30 см. Тас плитамен ішкі ... ... ... ... см. ... ... ... 107 см, шығыс 50-65 см. [30, 8]
Қабірлер батыс-шығыс бағытта орналасқан. Оңтүстік қабірдің ... ... ... (150-62 см), тереңдігі екеуінде 1 метрдей.
Шамамен оңтүстікте ер, ... әйел адам ... болу ... ... ... ... жасалған. Оңтүстік камера аралас
жасалған, оның батыс, шығыс қабырғалары ... ... ... Екі
қабірдің ортасында өртенген адам сүйектерінің қалдықтары ... ... ... ... , ... камерада жақсы
сақталған қыш ыдыс шықты.
Орталық қорған 1947 ж. ... ... жж. ... ... ... Бұл ... қазу 2002 ж. ... Орталық
қорған диаметрі 23 метр, қоршау тастарының саны 79, оның 75-і ... ... ... ... 180-195 см., ... 10-18 см.
Плиталар мен қоршау дұрыс шеңбер құраған. Барлық плиталар ортасына
қарай ... ... ... Плиталар дұрыс қиылып бір-бірімен
тіркес ... ... ... ... ... қосымша табандармен
күшейтілген. Әрбір плита ... 400 кг. ... ... ортасы тас
белдемемен қоршалған. Қорғанды қазу барысында ішінде орталық ... Ішкі ... ... ені 6 метр ... 10 ... ... ... екі камера табылды. Оңтүстік камера
үлкенірек болып ... ... ... ... ... ... ... Орталық қорғанның шығыс жағында орналасқан. 10х15 м қазу
барысында көптеген тас ... ... Бұл ... ... 24 ... Бұлардың көбі өткелде станок қызметін атқарған. [31, 6]
Текебұлақ – 1 ескерткішін қазу. Бұл аймақтың қола ... ... жол ... Орта қола ... ... ... конструкциясы
анықталды. Қосарлана жерлеу ғұрыпы анықталды. [30, 10]
2003 ж. мамыр айында Шыңғыстау экспедициясы ... ... ... ... ... ... жұмысында 2 мұғалім, 9 студент- магистрант,
1 жол көрсетуші, 2 ... ... ... ... дәуіріне жататын
ескерткішке реконструкция жасау барысында 0,5 м ... 60-қа ... ... Оның 31 ... ... мен ... бөлшектері. [32,
6]
Алтын құмыра биіктігі 5,3-5,4 см, диаметрі 2,8, 3,5 – 4,0, 3,2 ... ... 1,2 см. ... 17,9 гр. Жапырақшалар құмыра ішінен
10 жапырақша табылды. Оралған ұзындықтары: 21,2; 21,2; 21; 2; 15,6; ... 3; 10,8; 7,7; 3,9; 2,6 см. ені 0,6; 1,5 см ... ... саны 10 ... ... 0,8 гр. ... 2,9 ... тәрізді жапсырмалар 7 дана, ұзындығы 3,6, диаметрі 1,7 см, салмағы
0,6г. Төртбұрышты жапсырма: 4 дана ... әр ... ... ... 1,6х1,4 см, ... 0,2 г. бір ... ... жазу бар.
Күміс бұйымдар мүйіздің суреті бар жапсырма 1 дана ... 1,8х1,5 ... ... ... 2,5 см 3 дана, құлып тәрізді жапсырма 4
дана ... 3,6 см, ені 1,01,3 см ... ... бұйымдар 3 дана
өлшемі 6,8 х 3,0; 5,6х2,5; 5,2х2,1 см.
Қола ... 3 зат ... ... ... ... ... ... 3 дана. Үзеңгі 3 дана. Айылдардың басы 2 дана.
Найза ұшы. ұзындығы 7,4 см, ені 2,3 ... ... бұл ... ... ... келе бұл ... 8-9-
ғасырларға жатады деп шамалауға болады.
Шыңғыстаудан табылған бұл заттар ... ... ... ... ... білуге мол жолашты және қазақтардың Сібір
және Алтай ... мен ... ... ... [33, ... ... түркі заманың заттарына байланысты баспасөз
(БАҚ) беттерінде 2003 ж. ... ... мен ... ... ... Исаұлы А. Көне түркі және қалмақ құндылықтары // Қазақ тарихы. 2003
№4,8 11-66
2. Исин А. ... мен ... ... ... // ... №4 ... ... түркі алтыны қалай табылды. // Семей таңы 2003 27 маусым
4. Раскопки – это все-таки то же ... // ... ... 2003 ... ... М. Золото Гениума // Арна. 2003 13 июня
6. ... Ш. ... ... ... ... ... ... 2003
19 маусым.
7. Борисова О. Шынгыстауский клад – из средневековия // Спектр, 2003 19
июня.
8. Кенемолдин М. ... ... ... табылды. // Семей таңы 2003 13
маусым.
9. Кратенко А. Мечта найти клад ... ... // ... ... ... Мамаева М.В. Шынгыстау найден клад// Мерей 2003 №3 ... ... Н.В. ... ... ... кувшинчик. // Голос народа 2003
19 июня
12. Сейсенұлы Д. Сарыкөлде табылған алтын бұйымдар // Егемен ... 25 ... ... ... Л. ... ... – Причина раздора // Наше дело 2003 19
июня.
14. Часнык Л. Шынгыстауская находка // ... ... 2003 ...... ж. ... ... экспедицияның құрамы.
Басшылары, ғылыми қызметкерлер мен студенттер.
1. Исин Амантай Исаұлы т.ғ.к. экспедиция ... ... ... ... ... экспедиция басшысының орынбасары.
3. Алшынбаев Қайыржан, магистрант.
4. Жұматаев Ринат, студент.
5. Траисбаеев Нұрлыбек, студент.
6. Қыдырханов Тимур, студент.
7. Саниязов ... ... ... ... ... Балтабеков Нұрбол, студент.
10. Алжанов Думан, студент.
11. Мукаев Жандос, ... жол ... ... ... ... Зауре Капановна, директор ТОО “Гениум”
14. Есимханов Асан Канатович, оператор ТОО “Гениум”
Жүргізушілер
15. Берикжанов Ерлан ШҚО Абай ауданының СЭС ... ... ... ТОО ... ... - TRANS” ... ... – көлемі батыстан шығысқа қарай – 60, ... ... – 30 ... төрт жағынан тау қоршаған теп-тегіс үлкен
алқап. Теңіз деңгейінен биіктігі – 1100 метр. Алқапты терістікте ... ... мен ... ... ... тұрған Тарбағатай,
күншығысында Сауыр, Жүрек ... ... ... ... сол
жағалауынан басталатын қырат-жоталар шектейді. Жазы салқын, тау қақпалары
арқылы үрленетін желді, қысы ... қары аз ... Суы мол, оты ... Маңырақ, Сауыр, сайқан аймақтарының таңдаулы қыстаулары ықылым
замандардан бері осында орналасқан. [34,100-103].
Әйгілі археолог Сергей Чирников ... ... 1949 жылы ... ... 1959, ... жылдары және одан кейін де қазып
зерттеді. Көп жылдарғы жұмыстарының ең ... ... 1960 жылы ... алтын қорғаны» болды (зерттеуші ... бұл ... ... ... №5 ... деп ... жылы Шілікті алқабы, Жалши тауырының маңында қазылған Қараоба-
Бәйгетөбе ескерткішінде табылған алтын, оның ... ... ... ... ... ... көп. Олар керемет әсем, таңқалысты дүниелер. Оба
үйіндісінің астындағы пирамидалық құрылыстың ... ... аса зор ... ... ... ... ... компаниясының
демеушілігімен ірі ескерткіштерді қазып шығу жоспарын құрып, бұл жоспар
Археология институты, оның ... ... ... ... ... ... мақұлданды. Бұл жоспарды жүзеге асыру жолында Шәкәрім
атындағы Семей ... ... ... Ерлан Сыдықовқа және
археологиялық экспедициясына қазба жұмыстарын бірігіп жүргізуге ұсыныс
жасалды. Осылайша екі ... күш ... және ... үйлестіруімен Шілікті алқабындағы алып қорғандарды зерттеу
жұмыстары қырық жылдан соң қайтадан ... ... ... ... жыл бойы ... келе ... үш ... тұрды: тарих
ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... мен
этнография кафедрасының меңгерушісі Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев, орынбасары –
археолог Ғани Қалиханұлы Омаров және Исин Амантай ... ... ... ... ... ... ... ауылының маңындағы
Бәйгетөбн деп аталып кеткен аса ірі ... ... Бұл ... ... ... жұмыстарына көмекші персоналды есептемегенде, Семейден 54,
Алматыдан – 25 жиыны 79 адам қатысты, олардың ... ... ... ... ... ... ... университетінен үш ұстаз, 40
студент қатысты. Университет мұғалімдерінен қазба жұмыстарының бас ... ... ... орта ... ... Ерназарұлы Сайлаубай
еңбек етті.
Бәйгетөбеден өзге ғұн-үйсін заманының төрт кіші қорғаны да ... №5 ... Тоты ... ... ... ... ... табысты еңбек етіп, Жалшидағы төртінші кіші қорғанды қазып шықты.
Оларға магистрант Қайыржан Алшынбаев, өлкенің ... ... ... ... ... ... деген таңғажайып ескерткішті соңына дейін қазып шыққан
студенттер Нұрлыбек ... ... ... Ұлан ... ... Денис Бобров, Ержан Саниязов болса, ... ... ... ... студенттері Дәурен Қабдиев пен Алена Луковенко
қазбаның бүкіл сызба-жоспарларын жасады.
Алматылықтардан ... ... ... Ұлан ... ... мұғалім Ерлік Төлегеновтың, магистрант ... ... ... пен ... ... ... ... Ибрагимов еңбек етті.
[35, 10]
Қазба басына сәулетші Жалалетдин Шәйкен, реставратор Қырым Алтынбеков
келді. ... ... ... ... де ... ... қүйылды.
Қараоба-Бәйгетебенің сегіз метрге тіреп тұрған зәулім ... ... ... қасиетін білдіргендей. Оба ішіндегі құрылыстың төбесіне
дейні ғана үстінен екі жарым метр топырақ ... ... ... ... ... күректеген арпалысы қатарласа жүріп жатты. Көріне
бастаған тас құрылысты қыздар тазалап ... ... ... көлемі
өсе келе бульдозер де тастан шеттеп, біртіндеп бес-алты метр тереңдіктегі
топырақты сырды. Төрт ... ... ... ... ... ... топырақ көлемі 20 мың текше метрден асты. Бұл
жұмыстарды атқаруға жиырма күндей ... ... ... ... ... ... ... мол мағлұмат береді. ... ... ... ... ... ... ... ірі тастар
диаметрі 54 метр шеңберді құрайды. Құрылыс үстіндегі топырақ кем ... ... ... ... ... ... сызықтар сол көне жұмыс
кезеңдерін шектейді. Алғашқыда шеттері ... ... тас ... ... ... ... ... Екінші кезеңде екі-екі жарым метр,
үшінші кезекте үш метрдей қалыңдықта ... ... ... бастапқы
биіктігі, сонымен, 9 метрден ... ... ... ... ... 7,9 метр. Шетке ұшқан және етекке жиналған топырақ ... ... 100-120 ... ... ... аршу біздің
жұмысымызды бастап бергенімен, топырақты үю көне құрылысшылар ... ... ... ... жұмысының екінші кезеңінде оба ішіндегі тас құрылыс толық
тазартылды. Беткі жағын тазартқанда құрылыстың төрт бағытынан ... ... ... ... ірі ... тастармен есептегенде биіктігі 3,5
метр, көлемі 16x17,5 метр-тас құрылыс ағаш ... ... ... ... Тас ... төрт қабырғалы, бөренелі-тас қиық
пирамида сипатында екші көрінді. Ұсақ және ірі ... ... ... ... - ... ... оның ағаштарының ауамен тыныстауын
қамтамасыз ету болса ... Тас ... та ... күн ... ... ... ... қаншама әсем, көрікті келгенімеқ оны жан-жақтан ... жәш ... ... ... соң, ... бұзылды. Бұл кезде
Зайсанның жол-құрылыс басқармасы жұмысы тәмамдалған ... ... ... ... беткі тастар алынды. Одан соң ... ... Бұл ... тағы ... ... жалғасты. Қазба басында күнде он ұл
төрт тонналық тиегіш шөмішін толтырумен болды. Қазба жұмыстарын тұрақты
түрде ... Ғани ... Ұлан ... жүргізіп тұрды.
Сөйтіп, тамыз айының соңында көне құрылысшылар жұмысының үшінші кезеңі кері
ретпен қайталанды.
Ендігі басты міндет - ... ... ... қиық ... ... аршу ... Ертетемір дәуірі, сақ заманының құрылысшылары осы бір
конструкцияны ... өнер ... ... ... 30-35 сантиметрдей
келетін ғасырлық қызыл қарағай бөренелерді алыстан қиып ... ... ... 10x15 сантиметрдей ойықтар олардың сүйретіп әкелінгенін
көрсеткендей. Қос ... ... ... ... жанын таспен бекіту
әдісімен жеті катар жоғары ... ... ... ... ... ... ... Пирамида қабырғалары бөренелері әр
қатар сайын ішке ... ... ... Қиық ... беті ... ... тартылған бір қатар бөренелермен жабылыпты. Бөренелер
аралықтарындағы тастар ағаштың тыныстауына, шіріп ... ... ... Бұл ... жақсы сақталуы қатты таң ... ... ... ерітінділер жоқ, ағаштар жел өтіне, күн
көзіне шыққан соң тез күйіп, үгітіліп кетті. [36, 13].
Ағаш құрылыстың хас беті ... ... ... ... Ол ... ... сәл шалқайта тұрғызылған, өзге қабырғаларынан көлемді. Оның
бөренелерінің ішкі жағынан құрылыс ... ... ағаш ... ... түп
жағы жерге көмілген екен. Бақанның ұшы құрылысты әу баста ашқан кезде
көрінген ... ... ... ... ... ... түсінікпен
керамикалық, ыдыс, рәсімдік ас қойылыпты.
Әуелде құрылыс төбесін ұстап тұрған тас бақан. Биіктігі екі ... тас ... түп жағы төрт ... ... де, ... ... өрілген. Бақанның басын дөңгелек тесігі бар тас ... ... ... ... ... тақта тас опырылып, тас бақан
құрылыстың ішіне, оның солтүстік қабырғасына ... ... ... Бұл кезде
камера ішіне бір, бір жарым метрдей топырак түскен.
Пирамидалық ағаш ... ... кең ... ... кабырға астынан
тура шығысқа қарай дромос (дәліз) шығарылған. ... ... шыға ... екі ... ... болып ұлғайған да, үйінді шетіне қарай 16 ... ... ... кісі ... ... өтетіндей ғана -
көсем мүрдесі ... ... ... ... Ағаш ... шыға,
негізгі дромостан оңтүстік-шығыс бағытқа қарай тереңдігі 80 ... ... ... Оның ұшы қазылмаған қабырға астында қалып, бұл жол
қай жерге дейін баратыны ... ... ... соң үлкен дромостың
іші ірі тастармен тұтастай бекітіліп, беті қатарымен қойылған 46 ... ... Кіші ... ... ... танымдық қызметі әлі
анык емес. Шығу үшін жасалған жол. Оның іші қуыс күйінде қалдырылып, ... ... тұсы ғана ... ... ... ... ... қазу кезінде көрген адам сүйсінбей, тамашаламай
өте алмады.
Пирамидалық ... ... ... ... ... кең жерлеу
камерасы пайда болған. Бәйгетөбе құрылысында жерлеу алаңқайы 4,9x6,0 метр
екен. Тонау әрекеттері ... ... ... кері әсер ... Оның
төменге иілген кейбір сырықтары ғана жетті, ал шығыс қабырғаға жақын
түстағы және ... ... ... жабулары сындырылып, жойылып кеткен.
Камераның бастапқы биіктігі 3,5 метрдей болған. ... екі ... ... ... ... ... бірі ... ал шығыс қабырғаның
үшінші-жетінші, өзге ... ... ... аралары ірі тастармен бекітілген.
Жерлеу алаңында шұңқыр қазылмаған. ... ... ... ... ... тартылған үлкен дәлізді және оның бір бүйірінен оңтүстік-шығысқа
қарай кіші дәлізді ... ... ... орнындағы ағаш айқастырмасы әуелі
тұрғызылуы да мүмкін. Қайткенмен де, бұл көне ... ... екі ... Vll-ғасырдың тайпалар ... ... ... үлкен дәліз арқылы жеткізілген. Шығыс - тірілер, батыс - ... ... ... ... айқастырма астынан сүйекті алаңқайға
шығарып, ағаш ... ... ... ... уақытша бір
тұғырға қойған. Бұл тақтайлар толық шіріп кетпепті, кейбір ... [37, ... ... ... бар ... сақталуы аса үлкен жаңалық.
Ағаштағы бояма суреттер бүл уақытқа дейін ешбір ескерткіштен ... ... ... бояма суреттерге Қырым Алтынбеков қалпына келтіру жұмыстарын
жүргізуде. Киелі аң - ... ... ... түспен бейнеленуі өмірдің
өшпестігін, қайта жаралу идеясын білдіргендей.
Құрылыс ... соң, ... бойы ... ... ... ... ... камера іші топыраққа толған. Қазылмаған топыраққа
қарағанда жүмсақтау келеді, Көсем ... жер ... ... биіктікте
қалдырылғанын ескертіп өттік. Сүйектердің тұтас күйінде ... ... ... ... ... ... ... ірі-ірі заттарды,
металл ыдыстарды және қолдарына ілінген әшекейлерді мата, тері негіздерінен
жұлқылап алса ... Олар ... ... алып ... ... ... Топырақ
арасынан қола жебенің біреуі ғана табылды.
Алайда, қазу кезінде археологтар тапқан әшекей заттар баршылық. Бұл -
ғылымның, ... ... ... ел ... Сақ ... ... аңдық стильдегі және түтікше, сопақ салпыншақ
түріндегі 358 ... ... ... ... ... ... ... алтыншалар әлі түгел есептелген де жоқ,
жалпы табылған алтын 1500-ге ... ... ... ... де, ... ... де
ғажап туындылар. Жерленген ер адамның өз аймағының, заманының бас билеушісі
болғанын көрсететін ... ... ... ... 6-7 ... ... Біздің пікірімізше, сом алтыннан құйылған бұл мүсін - бас киімдегі
билік символы. Бейне аң стилінде дәріптелген, ... ... ... ... қарай жақындатылған.
Аңның көзі, тұмсығы, құлағы, тұяғы көк тас - фируза ... ... ... ... бұғы ... де ... орын ... қос бұғы аңдық бейнелеудің ... ... ... екі ... ... қос ... ... біріктірілген
тұста тас орнатпасының орны бар.
Фируза тастар бұғының көзіне, құлағына орнатылады. Төрт ... ... ... ... ... ең ... мүйіздері түйістірілген.
Бұл әсерлі композицияның ұқсас аналогын Жалаулы ескерткішінен ... ... ... ... ... ... ... бейнеленген. Симметриялық
әдіспен келесі бір тамаша композиция жасалған. Мұнда қос таутеке бастары
бір-біріне қарама-қарсы тұмсықтарымен түйістірілген.
Дөңгелене ... ... ұшып бара ... құстың қос қанатын
да бейнелейді. Құс бейнесі, әсіресе, қырынан ... ... ... ... қос ... мен ... ... аралықтары мысық тұқымды
жыртқыштың қиғыш көздерін, ал таутекелердің мойындарына дөңгелене өрілген
қос мүйіз жыртқыштың үлкен ... ... бұл ... компазициялан
бір төрт аң-құстың нақты бейнелерін ... Бұл ... ... ... жоқ. Екі ... ... «мысықтәріздінің» табылуы,
сыртқы киіміне тігілгендігін байқауға болады. Әшекейдің сырт ... бар. ... ... ... ... қомдап отырған бүркіт бейнесі де ерекше
әсем және әсерлі, экспрессиялы. Шіліктінің бесінші қорғанында С. ... ... ... ... ... ... ... тіпті жоғары. Әсем
құйылған, орнатпа көзді. Кішірек бір әшекей түрі – ... ... ... Ол да аң ... стильдің бейнелеу дәтүрінде. Әшекейлердің бәрі
салмақты, сынамасы жоғары құйма алтыннан жасалған.
Табылған ... ... бірі – ... ... бес ұшты ... бар ... ... Түйменің беті, жұлдыздың дөңгелеу ортасы – ақ, ... ... – көк тас ... ... ... қиын бұл ... ... лабораториялық ізденістер жәрдемін тигізбек. Жұлдыз
табылғанда, бұл зат әлем ... ... ... қалыптасқан
түсініктерімізгне үлкен бір соққы бергендей болды. Дүйім бір ... ауыр ... ... ... жіберілді. Толық зерттеліп болған
соң, күндердің күнінде Астанадағы мәдени орталықта ма, ... ма, бұл ... ... ... ... ... үлгілері
көрмелермен шет елдерге шығар.
Қорытынды
Зерттеліп отырған ауданның өзіндік ... ... ... ... ... ... тайпалар, халықтардың өмір салтына айтарлықтай
ықпал жасағаны сөзсіз. Шығыс Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... ... жатуы тайпалардың тарихи дамуына,
басқа мәдениеттермен етене араласып өзіндік мәдениеттердің құрылуына жағдай
жасады.
XX ғасырдың ортасынан ... ... ... ... күшімен
археологиялық экспедициялар ауқымды жұмыстар жүргізді. Соның арқасында,
Алтайдың, ... ... ... ... ... ерте ... ғасыр ескерткіштері зерттелді. Бұл кезеңнің басты жетістігі ... ... ... ... ... жасалынуы.
Шығыс Қазақстанда XX ғасырдың 40 жылдарынан бастап 70 жылдарының
соңына дейін археологиялық зерттеулер ... ... С.С. ... ... жұмыстарының өзін бірнеше ... ... ... 1940 – 50 ... ... Шыңғыстаудың қола
ғасырын зерттеді. 1960 жылдары салынған су ... ... ... ... ... ... ... кешенді экспедициялардың
жұмыстарын басқарды, соның ... ... ... орта ... ... ... оған ... монографиялық еңбектер
жарық көрді. Материалдың негізгі бөлігі әлі күнге дейін мұражайларда
сақталуда.
80-90 ... ... ... ... ... ... экспедициясы
(1977-1983 ж..ж.) және Оразбаевтың (1985-1988 ж), Төлеубаевтың (1989 —1998
ж.) басшылығымен жүргізілген экспедициялар болды.
Шүлбі ... ... ... тас ... мол ... ... Ерте ... қорғандарынан көрі орта
ғасырлық қимақ кезеңіне жататын ... ... ... бұл ... адам ... көп болғандығын және жоғары мәдени даму сатысында
болғандығын көрсетеді.
1985-1988 ж.ж. ҚазҰУ экспедициясы әлі ... ... қола және ... дәуіріне жататын Қойтас, Черновая I, II, III, Бетқұдық, Баймұрат,
Сарыкөл II қорымдары ... екі ... ... ... ... ... ж.ж. бұрындары мүлдем зерттелмеген Тарбағатай тауының
теріскей жағындағы қола, ерте ... және ... ... ... ... ... жергілікті тайпалардың әлеуметтік-мәдени
дамуының спецификасы анықталды.
1998-2004 жылдарғы экспедициялар ... ... ... ... ... ... қазба қола, ерте ... орта ... ... 1998 жылы ... 11 ... ... Франциядан ғалымдар қатысып, одан табылған заттарды ... ... ... алды.Ондағы қазба жұмыстарын батыста қолданылып жүрген
соңғы методикамен жүргізілді. Ал Шіліктінің 2003 жылы ... ағаш ... ... ... ... ... табылған алтын құман өлкеміздің
өткен замандардағы мәдениетінің жоғарғы дәрежесін тағы бір ... ... ... ... ... ... көптеген тұстары
әлі толық шешім таба алай келе ... осы ... ... ... ... қажет етеді.
Ғылыми-зерттеу жұмысын жазудың өзіндік қиындықтары және жеңіл жақтары
да болды. Өлкеге байланысты деректер, зерттеулер тарихы ... ... ... ... ... ... кейінгі зерттеулерге
біз көбінесе шолу немесе тыңғылықты ... ... Өлке ... ... ... археологиялық зерттеулердің көптеген шешілмен сұрақтарын
одан ары жетілдіріп, практикасымен қатар теориялық базаны күшейту қажет.
Археологиялық ... ... ... ... ұсыныс бар.
- Шығыс ... ... ... аудандарда жүргізсе.
- Зерттеулер кешенді жүргізілуі қазірде ... ... ... ... ... т.б. ... ... жүгізілсе;
- Арнайы заңнамалар арқылы археологиялық ... ... ... бағдарламалары жасалса.
Әдебиеттер мен сілтемелер
1. Марғұлан Х.А., Акишев К.А., Қадырбаев М.К., Оразбаев А.М., Древняя
культура Центрального Казахстана.- Алма-Ата1966 , ... С.С. ... ... изображение верховий Иртыша // Советская
археология -М. 1947 , 17с.
3. С.С. ... ... ... в эпоху бронзы.-М-Л, 1960,270с.
4. А.Г. Максимова. Эпоха бронзы ... ... ... АН
КазССР, 1959, т 7.
5. ... ... в зоне ... ... ГЭС- Алма ... 1987 , ... С.С. ... Загадка золотого Кургана-М1965 ,211с.
7. Сорокин С.С. Большой Берельский Курган.- Л 1964, ... Ф.Х. ... ... комплекс VІІІ-VІІ веков до нашей эры
Восточного Казахстана В. кн. ... ... ... 1974,170с.
9. Археологические открытия 1978 года- Москва 1979,133с.
10. Вопросы истории Казахстана- Алматы 2000, 211с.
11. Е.Оралбайұлы Шығыс ... қола ... ... ... // ... ... 2001. ... Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. -Алматы 1998,
181с.
13. Ұ.Ү. Үмітқалиев, Ә.М. Оразбаев және Қазақстан археологиясы // ... ... 2002 ... Самашев С., Сунғатай және т.б. Алтайдағы Берел обалары // Абай ... ... З.С. ... // ... ... ... т.2 ... 289.
16. Самашев З., Базарбаева Г. Берел.- Алматы. 2000, 210 ... ... З.С., ... В.П. Погребальное сооружение скифского
времени в Казахском Алтае // ... ... ... Сибири и сопредельных территорий. Том VІІ. ... ... ... археологии и этнографии СО РАН, декабрь 2001
г. Новосибирск, 2001,115с.
18. Отчет о работах ... ... ... ... в
1998 г. // сост: Самашев З., Ермолаева А. и др. ... ... ... М.И. ... Сокровища саков М. 1978 .
20.Базарбаева Г.К. Изучение культуры древних кочевников Алтая ... ... МОН РК сон 2000 . ... З.С ... феномен. (История изучения памятника Большого
Берельского Кургана). // Мысль 2001. №5.
22.Самашев З.С. ... ... ... // Ұлт ... 2001 ... З., Базарбаева Г., Файзов К.Ш. Археологические памятники и
палеопочвы Казахского Алтая- Алматы, 2001,181с.
24.А.Исин. Шыңғыстау, Берел, Шілікті, ... ... ... – 2003жж. Семей – 2004,184с.
25.Отчет археологические экспедиций КазНУ ... ... // ... ... ... 2000,35с. (рукопись).
26.Отчет археологической экспедиций Института археология им. ... ... ... З.С. ... 2001,32с .
27.Кубарев. Курганы Юстыда.- Новосибирск . 1991,218с .
28.З.Самашев, Г. Жумабекова, Г. Кущ, Г.Суворова, А.Чотбаев, ... ... ... // ... ... по археологии
Казахстана.- Алматы, 2004 .
29.З.Самашев, Г.А. Базарбаева, Г.С. Жумабекова, Г.А. Куш, Г.И. ... ... в ... Алтае // Известия НАН РК серия
общественных наук 2004 №1.
30.Шәкәрім атындағы Семей Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Сарыкөлде қазба қызды // Семей таңы, 29 ... ... ... түркі алтыны қалай табылды. // Семей таңы, 27
маусым 2003 .
33.А.Исин. Шыңғыстау мен Шіліктіден археологиялық табыс // ... 4. ... Г. ... ... көне ... мен ... ... атындағы Семей Мемлекеттік Университетінің археологиялық
экспедициясының есебі./ Құрастырған: ... ... ... ... ... ... // Арна 2003 24
октябрь.
37.А.Исин. Шілікті таңғажайыптары // Алтын Орда. 6 ... Ғ.Қ. ... ... ... ... өнеріндегі грифон бейнесі // ҚР
ҰҒА-ның // хабарлары Қ.Ғ.С. 2003 . №1
39. Г.А. ... ... ... искусства ранних кочевников
Казахского Алтая. ... МОН РК, НАН РК ... ... ... . ... ... В.А. Боевое оружие пазырыкцев // Древности Алтая. Горно ... 1999. №24, ... ... Ю.В. ... ... времени в Кузнецкой котловине ... ... ... ... ... и ... ... научных статей. Барнаул, 1999. 237 с. Исин А. ... ... // ... ... 2001. ... Берелдегі екінші жыл // Семей таңы. 2001 №40
43. Самашев З.С. Сокровища Кургана Берел // Ұлт тағылымы 2001 №2.
44. ... ... ... // ... ... 3 ... 2000.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Моғолстан мемлекеті7 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
XIX ғасырдағы іс-қағаздарының қалыптасуы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь