Қырғыз- қазақ тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер

1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
2.1. Қырғыз.қазақ тіліндегі соматикалық фразеологизмдердің семантикасы
А). Алғыс.тілек мәніндегі соматикалық фразеологизмдер
Б). Мөлшер ұғымына, уақыт өлшеміне байланысты соматикалық фразеологизмдер
В). Қырғыз.қазақ тіліндегі адамның түр.келбетін білдіретін соматикалық фразеологизмдер
Г). Қырғызқазақ тіліндегі адамның мінезқұлқына байланысты соматикалық фразеологизмдер
Д). Қырғызқазақ тіліндегі адамның психикалық күйіне байланысты соматикалық фразеологизмдер
2.2. Қырғыз.қазақ тіліндегі соматикалық фразеологизмдердің тематикасы
А) Қырғыз.қазақ тіліндегі бас.көз дене мүшелеріне топтастырылған соматикалық фразеологизмдер
Ә).Қырғыз.қазақ тіліндегі ауыз қуысы дене мүшелеріне топтастырылған соматикалық фразеологизмдер
Б).Қырғыз.қазақ тіліндегі бет.әлпет дене мүшелеріне байланысты соматикалық фразеологизмдер
В).Қырғыз.қазақ тіліндегі іш.құрылыс дене мүшелеріне байланысты соматикалық фразеологизмдер
Г). Қырғыз.қазақ тіліндегі аяқ.қол дене мүшелеріне байланысты соматикалық фразеологизмдер
3. Қорытынды
Қазақ тілі сөз байлығының құнарлы да, қуатты саласына фразеологизмдер жатады. Фразеологизмдер немесе фразеологиялық тіркестер дегеніміз не? Фразеологизмдерді өзімізше түсіндірсек, ол- тілдің сөз қазынасына ұйытқы болып, жазу, сөйлеу тілінің ажарын кіргізіп, құдіретін арттыра түсетін, көңілдегі көрікті ойды образдар арқылы бейнелеп, мәнерлеп, өзіндік нақыш бояуымен жеткізетін көркем сөз қазынасындағы тұрақты сөз тіркестері.
Фразеологиялық тіркестердің, мақал-мәтелдермен, теңеу-салыстырулармен бір қатарда көркем сөз қорынан ерекше орын алатындығы болса, екіншіден, қолданыс аясынан кеңдігі, үшіншіден, мазмұн-тақырып жағынан ауқымдылығы болып саналады.
Ал түркі тілінде ғасырлар бойы қалыптасып, көркем сөз қазынасының құнарлы, мәйекті қорына айналған, әрі бай, әрі сан алуан тұрақты сөз тіркестерінің ішінде соматикалық фразеологизмдер ерекше орын алады. Ең алдымен соматизм дегеніміз не? Соматизм грек тілінен аударғанда «дене» дегенді білдіреді. Ең алдымен ғылымға «соматикалық» деген терминді эстон ғалымы Ф. Вакк енгізген. Соматикалық фразеологизм, яғни дене атауларына арналған фразеологизмдер бір-біріне тәуелсіз әр ғасырда, әр тілде, адам баласының табиғатты, қоршаған ортаны, мінез-құлықты, өмірде болатын әр түрлі жағдайларды және адамдардың бір-біріне деген қарым-қатынасын өздері арқылы, өздерінің дене мүшелері арқылы тудырған.
Міне осы тұрғыдан, осыған байланысты қырғыз-қазақ тілінің фразеологиялық байлығын ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеу қазақ туркологтарының аса жауапты да кәсіби міндеттерінің бірі болып саналады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті: Түркі фразеологиясының негізгі проблемаларының бірі-салалық фразеологизмдер болса, оның үлкен бір тармағы-соматикалық фразеологизмдер. Соматикалық фразеологизмдердің өздері де жан-жақты зертеуді талап ететін қыр-сыры мол күрделі құбылыс. Жұмыстың тақырыбы- сол түркі фразеологиясының үлкен бір тармағы «қырғыз- қазақ тіліндегі дене атауларына байланысты фразеологизмдер». Қырғыз тілімен қазақ тіліндегі ерекшеліктерді дене атауларына байланысты фразеологиялық тұрғыдын қарау. Қырғыз- қазақ соматикалық тіркестеріне қатысты бай тіл фактілерін жан-жақты талдау, олардың жасалу заңдылығы мен фразеология жүйесіндегі орнын айқындау, теориялық маңызы мен тіл практикасындағы мәнін анықтау. Осы мақсаттарға байланысты жұмыс алдына мынадай нақтылы міндеттер қояды:
Соматикалық фразеологизмдердің қырғыз тілі мен қазақ тілінде салыстыра отырып, жалпы салалық фразеологияның ең күрделі, фактіге бай, көптеген өзіндік қасиеттерімен ерекшеленетін тармағы екенін айқындау;
Дене атауларына байланысты фразеологизмдердің дене мүше-ағзаларының атқаратын қызметіне қарай, тақырыптық, яғни семантикалық топтарын анықтау;
1. Қырғыз тілінің фразеологиялық сөздүгү. Фрунзе 1980ж
2. І. Кеңесбаев. «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» Алматы, «Ғылым» 1977ж, 720б7
3. З. Уызбаева «Қазақ тіліндегі семантикалық етістікті фразеологизмдердің этно-лингвистикалық сипаты». (Дес.) Алматы 1994ж.
4. Р. Х. Аннаева. «Грамматическая структура и семантика устойчевых словосочетаний на базе названий частей тела». (Автореферат) Москва 1981ж.
5. Д.Х Базарова. «Семантика найменаваний частей тела и производы от них тюркского языка». (Автореферат) Ташкент 1967ж.
6. А. О. Кармышаков. Соматические фразеологизмы русском и кыргызским языках (Афтореферат) Бишкек 1992ж.
7. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері». (Жинақ) Алматы 1989ж.
8. Ғ. Смағұлова. «Мағыналас фразеологизмдер сөздігі». Алмты 2001ж.
9. М. А. Тұрсынова. «Қазақ, қырғыз, өзбек әдеби тілдерінің дыбыс жүйесіндегі ерекшеліктер». (Автореферат) Қарағанды 2002ж.
10. Чой Юн Хи. «Внутренная форма срматических фразеологических единиц русского языка». (Дисертация) Москва 2001г.
11. Г. А. Ахметжанова. «Соматическая фразеологизмы как отражение национально-культурной сфецифический языкогого сознание». (Дисертация) Алматы 2007ж.
12. С. Исаев. « Қазақ тілінің тұрақты тіркестерінің бір типі жөнінде» (Қазақстан мектебі, 1965ж, 9- саны.
13. Ғ. Нұрғазиева «Етістікті фразеологизмдердің қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде берілуі ». «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері» Алматы,» Ғылым 1989 ж. 96-104 бет.
14. К. Жидебаев. « Аноматические названий в казахском языке» (Автореферат) Алматы 1977ж.
15. А. Рақышева «Анатомия терминдерінің сөздігі» Алматы «Рауан» 1992 ж.
16. Х. Досмұхамбетов « Қазақ-қырғыз тіліндегі сингарманизм заңы» Алматы «Ташкент» 1992ж.
17. Қайдаров, Оразов туркологияға кіріспе
        
        Қырғыз- қазақ  тілдеріндегі   соматикалық   фразеологизмдер
1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
2.1. Қырғыз-қазақ тіліндегі соматикалық фразеологизмдердің
семантикасы
А). ... ... ... ... ... ... уақыт өлшеміне байланысты
соматикалық фразеологизмдер
В). Қырғыз-қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... тіліндегі адамның мінезқұлқына
байланысты соматикалық фразеологизмдер
Д). Қырғызқазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... соматикалық
фразеологизмдердің тематикасы
А) Қырғыз-қазақ тіліндегі бас-көз дене ... ... ... тіліндегі ауыз қуысы дене мүшелеріне
топтастырылған ... ... ... ... дене мүшелеріне
байланысты соматикалық фразеологизмдер
В).Қырғыз-қазақ ... ... дене ... соматикалық фразеологизмдер
Г). Қырғыз-қазақ тіліндегі ... дене ... ... ... ... тілі сөз байлығының ... да, ... ... жатады. Фразеологизмдер немесе фразеологиялық
тіркестер дегеніміз не? ... ... ... ... сөз ... ... болып, жазу, сөйлеу
тілінің ажарын кіргізіп, құдіретін арттыра түсетін, ... ойды ... ... ... мәнерлеп, өзіндік
нақыш бояуымен жеткізетін көркем сөз ... ... ... ... ... ... бір қатарда көркем сөз қорынан ерекше орын
алатындығы ... ... ... аясынан кеңдігі,
үшіншіден, мазмұн-тақырып жағынан ауқымдылығы ... ... ... тілінде ғасырлар бойы қалыптасып, көркем сөз
қазынасының құнарлы, мәйекті ... ... әрі бай, ... ... ... сөз ... ішінде соматикалық
фразеологизмдер ерекше орын алады. Ең ... ... не? ... грек ... ... ... ... Ең алдымен ғылымға «соматикалық» деген терминді
эстон ... Ф. Вакк ... ... яғни дене ... ... ... тәуелсіз әр ғасырда, әр тілде, адам ... ... ... мінез-құлықты, өмірде болатын әр
түрлі жағдайларды және ... ... ... қарым-
қатынасын өздері арқылы, ... дене ... ... осы ... ... ... ... фразеологиялық байлығын ғылыми тұрғыдан жан-жақты
зерттеу ... ... аса ... да ... бірі ... ... ... мен міндеті: Түркі ... ... ... ... ... ... бір ... фразеологизмдер. Соматикалық
фразеологизмдердің өздері де ... ... ... ететін
қыр-сыры мол күрделі құбылыс. ... ... сол ... ... бір ... ... қазақ тіліндегі
дене атауларына байланысты ... ... ... ... ... дене ... ... тұрғыдын қарау. Қырғыз- ... ... ... бай тіл ... ... талдау,
олардың жасалу заңдылығы мен ... ... ... ... маңызы мен тіл ... ... Осы ... ... ... ... мынадай
нақтылы міндеттер қояды:
Соматикалық фразеологизмдердің ... тілі мен ... ... ... ... салалық фразеологияның ең
күрделі, фактіге бай, ... ... ... ... ... ... атауларына байланысты фразеологизмдердің дене мүше-
ағзаларының ... ... ... ... ... ... ... атауларына байланысты фразеологизмдердің ... ... және ... ұйытқы соматизмдер
мағынасына қарай жіктелуін көрсету; Дене атауларына ... ... ... және ... ... ... соматикалық ... ... ... қауымдастығының тілінде
фразеологиялық қоры ... ... ... ... яғни қырғыз - қазақ тілдерінің ұқсастығы ... ... ... ... ... ... мен міндеті: Түркі фразеологиясының
негізгі проблемаларының бірі- салалық ... ... оның ... бір ... ... фразеологизмдердің өздері де жан-жақты зерттеуді талап
ететін қыр-сыры мол ... ... ... ... түркі
фразеологиясының үлкен тармағы «қырғыз-қазақ сөздігіндегі дене
атауларына байланысты фразеологиздер». Қырғыз тілі мен ... ... ... дене атауларына байланысты
фразеологиялық тұрғыдан қарау. Қазақ-қырғыз соматикалық ... бай тіл ... ... талдау, олардың тілдік,
этнолингвистикалық табиғатын ... ... ... ... ... фразеология жүйесіндегі орнын айқындау, теориялық маңызы мен тіл
практикасындағы мәнін ... Осы ... ... ... ... ... міндеттер ... ... ... тілімен қырғыз тілінде
салыстыра отырып, жалпы салалық фразеологияның ең күрделі, фактіге
бай, көптеген ... ... ... ... ... атауларына байланысты фразеологизмдердің дене ... ... ... ... ... яғни, семантикалық
топтарын анықтау;
Дене атауларына байланысты фразеологизмдердің жалпы
фразеологиялық ... және ... ... ... ... жіктелуін көрсету;
Дене атауларына байланысты фразеологизмдердің жасалу
модельдерін және ... ... ... санына және
байланыс тәсілдерін саралау;
Зерттеудің объектісі: Зерттеу ... ... тіл ... тілі мен ... тілдер нақтылы тіл тұрғысынан
айқындалады. Себебі, дене ... ... ... сөз ... ... ... сияқты, әрбір тілдің
өзіндік ішкі заңына сәйкес жасалып, ... ... ... Жалпы тұрақты сөз тіркестеріне тән қасиеттердің бәрін бір
соматикалық фразаеологизмдерді қырғыз ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді
зерттеудің қажеттігі зор. Олай ... ... ... ... ашып, оның сан алуан түрін, тілдегі өнер-
өрнектерін, өте бай мағына–мазмұнын ... ... біз ... күнделікті тіл практикасынан тілді оқыту, үйрету, терең
білуден байқасақ, одан кейін әр ... ... ... ... ... ... мен тәсілдері: Салалық фразеологимдерді
зерттеудің қалыптасқан тәсілдерінің ішіндегі нақтылыққа, жүйелікке
және тіл фактілерінің молдығына көбірек сүйенетін ... ... ... ... Салалық фразеологизмдердің мағынасын, мәнін,
қызметін, тақырыптық топтарымен ... ... ... ... модельдерін бір жағынан талдап таратып, екінші
жағынан өзара жинақтап, жүйелі ... ... ... ... тәсілдерге, салыстырма статистикалық
тәсілдерге жүгіндік. Тақырыптың жалпы мақсат-міндеттеріне байланысты
дене атауларына ... ... ... мәнін таза
халықтық ұғым түсініктерге сүйене отырып сипаттау қажеттігі кейінгі
уақыттарда ... ... келе ... ... кеңінен пайдалануға бізге де жол ашады.
Қысқасы, бұл зерттеуде көптеген әдіс-тәсілдердің басын
қосып,алдымызға қойған ... ... ... ... үшін
комплексті зерттеу жүргіздік деп есептейміз.
Тақырыптың зерттелуі: Қазақ тілі фразеологиясы 40-жылдардың
екінші ... ... яғни орыс тіл ... ... де ... ... кейінгі бір дәуірде зерттеле
бастады. Сол уақыттан бері совет тіл ... мен ... ... ... байланысты қазақ тілінде де бұл ... ... ... ... ... ... үшін ... дәстүрге айналған салалық
фразеология проблемалары ... ... ... ... ... арнайы зерттеулерді күтіп ... ... ... ... ... бұл ... біршама
табыстарға қолы жеткендігін білеміз.
Айта кету керек, ... ... ... бір ... ... алып ... салалық фразеологизмдердің
дәстүрге айналған өзіндік проблемалары да аз ... ... ... ... ... оларды зат
есімді фразеологизмдер, үстеу мағыналы фразеологизмдер, етістік
фразеологизмдер т.б. деп ... ... ... ... тағы ... ... болады.
Салалық фразеологизмдердің үлкен бір тармағы соматикалық
фразеологиздер, яғни ... өзі мен оның ... ... ... неше ... ... сөз ... мен сөз оралымдары.
Қырғыз-қазақ тіліндегі дене атауларына байланысты
фразеологизмдерді мағынасына ... ... ... және ... ... жұмсалатын
соматикалық фразеологизмдер
Қарғыс мәнді ... ... ... ... ... ... деген жағымсыз
әрекетіне байланысты ... ... ... Ал ... ... сана сезімінің, ой-өрісінің ... ... ... бірлігіне байланысты олар тілде көп
қолданылмайтын ... ... ... ... де, әзіл, келеке, қалжың ... ... ... ... ғана ... Жер ... әділетсіздік
жойылып, комунизм орнауымен байланысты бұлардың бір ... ... ... ... ... ... болу негізі қарғыс мәнді фразеологизмдермен
бір ... ... ... ... ... ... ілгері жатыр. Бұлардың семантикасының ... ... ... достық, туыстық, ... ... ... келіп шыққан, сондықтан қазақ
тілінің ... ... ... толығымен сақталып қалады,
өйткені ... ... ... ... ... ... сай келеді.
Сөз магиясына сенудің бір көрінісі - ... ... өте көп мән ... ... ... ... ... алғыс немесе қарғыс сөзі ... ... ... не ... ... немесе қысқартуға болады деген ... ... ... ... ... ... ... дәстүрге тән, ғасырлар
бойы ... ... ... Бұл ... ... бұйрық
рай формаларында /-қыр, -ғыр, -кір, -гір, -па, -пе, ... -сын, -сін\ т.б. ... пен ... ... сөз тіркестері адамның көңіл-
күйін, көз қарасын білдіреді. Алғыс-жағымды көз ... ... көз ... ... ... бұл адам ... немесе үй ішіндегі бір-біріне жасаған ... ... ... ... ... ... қатынас әректінен
шығады. Ертедегі ... ... ... ... ... зор күш бар деп түсінген. ... өлу, ... ... аты немесе ауыр жағдайға тап ... ... ... тіл, көз ... көрген. Сонымен адамның көзін киелі
деп ұққан. Тіл көз ... деп дұға ... ... ... ... ... ... тіліндегі «тіл-көзің
тасқа» деген тұрақты тіркес осыған байланысты айтылады.
Жалпы тіл мен ... ... ... ... де осы ... ... қырғыз тіліндегі: тилине
тибиртке чыккыр! ... ... ... ... тибиртке
чыккыр» (Ала-Тоо).
Қазақ тілінде осы мағыналас тұрақты ... ... ... ... шоқ ... ... ... деп
айтылса, көзге байланысты: көзің аққыр, көзіңе ақ ... ... ... құм ... ... ... ... тіркестер бар. Ал осы ... ... ... ажыратып, ашып көрейік:
Тіліңе күйдіргі шыққыр. Тілі ащы ... ... ... ... теріскен шықсын сенің! Не ... (Ә. ... ... Бұл ... ... қарамай турасын
өткір тілмен ... ... ... ... Ағай ... келе ... Қап- қара боп түтігіп, ызыға булығып, ой
тілің кесілсін, тілің ... деп кете ... ... аққыр. Көзің ағып түсіп, көрмей ... ... ... ... ... айтылады. Ат қоса ... Бір ... көзі ... ... еді ... ойылғыр. Көз жасың тиылмай, көзің көр болсын!
Ырылдатпа, ... анау көзі ... ... ... құм құйылғыр. Өліп кет деген мағынада ... ... ... ... құм ... ... жылама
(Ш.С.).
Көзін ашпағыр. Жақсылық көрмегір, ... ... ... ... жұмсалады.
Тілдің магиялық құдіретіне, күшіне ... ... ... сөз ... ... ... ... немесе
«тіліңе шоқ түссін».
Алғыс пен қарғыс мәнді ... сөз ... ... ... ... ... Жалпы халықтық
тілдің көлемі жағынан да, шығу ... ... да өте ... ... ... сөз тіркестері ауыз-екі ... ... ... әдебиет тілінде де қолданылады. Алғыстың өзі ... ... ... яғни ... жақын адамыңның
қайтыс болуына байланысты ... ... ... ... суға батып өлгір! Болмашыдан опат бол!
Жұлының үзілсін! Өле қал ... ... ... ... ... шықсын, өл деген ... ... ... ... өліп аза тұтқыр деген
мағынада қолданылады.
Қырғыз тіліндегі ... ... ... ... ... уялагыр! Жагымсыз, жаман сөз,
суук кабар айткан кишиге карата каргоо. ... ... сен эмне деп ... таш! ... бирөөнүн ... бир ... ... ... Ок ... кара таш!- деп тилдеп
жиберди (Сасыкбаев).
Кара ... кан ... ... сөз, ... ... ... тұрақты сөз тіркесі. Кара оозуна кан
толгур, ... кун ... ... ... ... ... ... жақын:
Жағың
қарысқыр! Жайсыз хабар, жаман сөз айтқан кісіге ... ... ... ... ... ... ... сыныңа келерсің,- Қоңқа үйде жатып кейіді (Б.М.).
Алғыс пен ... ... ... айтылғандарды
жинақтай келіп мынандай қорытынды жасауға ... пен ... ... ... ... ... лексикасынан елеулі орын ... ... ... ... байланысты, қоғаммен ... келе ... ... ... ... ... ... өлшеміне байланысты соматикалық фразеологизмдер.
Түркі халқы революцияға дейін ... ... ұзақ ... басынан өткізгені ... Олар ... күз ... қыс ... ... ... уақыт мерзімін, ұзындық пен ... ... ... ... ... сұрақ туады. Сол заманда біздің
халқымыз ... ... ... мен ... ... пен ... ... өлшеуге әлі ... ... кезі еді. ... ол кезде бұл
өлшемдердің көшпенділік тұрмысқа сондайлық ... де ... ... дегенмен сол уақыттың тұрмыс-тіршілігіне ... ... ... ... сөз қорының бай материялдары
арқылы танып-білуімізге де ... ... ... ... ұғымдары жайынды қыруар сөздер мен ... ... ... ... ... ... ұғымдарға байланысты
соматикалық фразеологизмдерді өлшем түрлеріне ... яғни ... ... тез, ... баяу, ерте,
кеш деп бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... «көз ... ... тұрақты тіркестің қазақ тіліндегі ... ашып ... яғни екі ... өте тез, ... мағынаны береді.
Жылдамдықты білдіретін қырғыз тіліндегі дене атауларына
байланысты тұрақты сөз ... ... ... ... ачып ... ... ... сөз тіркесінің
бірнеше синоним тұрақты тіркестері бар, ... ... ... ... ... эмне? Ачкан
көзүн жумганча кедей болду да ... ... ... ... ... ... Көз ... барайын
(«Семетей»).
Көз ачымда. Алты айлык ... ... Көз ... ... ... жумгуча. Айтып оозун жыйгыча Ачып көзүн
жумгуча ... (1.164 ... ... ... Бир заматта, өтө тез. ... ... көз ... ... атасын, апасын ... ... ... ... көз ... Ажар ... ... (Жоошбаев).
Бұл тұрақты сөз тіркесіне қазақ ... ... ... ... қаққанша. Лезде, тез. Қас қаққанша неше түрлі ой
басына ... ... ... ... ... тура ... (С.С.).
Қас пен көздің арасында. Лезде, тез, жылдам. ... қас пен ... ... соқыр болып қала ... ... ... ... ... қақпай қадалып
ұмтылған Базаралы, енді тебініп кеп жирен ... ... ... екі ... ... кіре ... ... тіліндегі кол созум, кол ... ... сөз ... қазақ тіліндегі «қол ... ... ... еш ... екеуінде де бір мағына,
яғни «жақын жер, қол ... ... жер» ... шығатын қорытынды ... ... ... ... ... фразеологизмждерді іштей
бірнеше топқа, тақырыпқа ... ... ... ... ... ... халықтарының көшпенділік дәуірінде
туған тұрақты сөз тіркестері. ... ... ... жататын тұрақты ... ... ... ... оның бір себебі заманға ... неше ... ... пайда болуында.
Қырғыз-қазақ тілдеріндегі адамның түр-келбетін білдіретін
соматикалық ... ... ... фразеологизмдер адамның түр
келбетін тұрақты сөз ... ... ашып ... қарай адамның түр-келбетін білдіретін тұрақты сөз
тірестерін ... ... ... ... ... ... деп ... бөлуге болады.
Cұлулықты білдіретін тұрақты тіркестер қырғыз тілінде:
Оймок ооз, бота көз. Көзү ... ... ... ооз, бота көз. Кыздары сулу кыргыздын ... осы ... ... ... ... ... дәл осы ... тек фонетикалық ауытқулар ғана
бар, мағынасы жағынан да сұлу ... ... ... сөз
тіркесі бар.
Қазақ тіліндегі сулулықты суреттеуде қолданыналын
тұрақты сөз ... де аз ... ... десе ... күн десе көзі бар. Аса ... өте
көрікті. Мысыр шаһарының бірінде бір жігіт, ... ... ... аузы, күн десе көзі бар ай ... ... ... ... ... (С.К.).
Бетінен қаны тамған. Әрлі, ... ... ... ... ... гүл ... қыз тұлғалы. Албырап
екі беттің қаны ... ... ... көз ... шаш. Қою қара шаш. ... ... ... жаудыраған
бота көзді Лида дейтін қыз ... ... ... ... ... Қыздың, әдемі, сұлу тамағы. Кәмшат бөрік, ... қара ... Сұлу ... ... пе ең ... ... ... алтын кірпік. Асқан сұлу, өте ... ... ... ... ... ... Кел десең неге аяйын аттың
терін (Х.О.).
Ақ білек. Сұлу, ... бет. Сұлу жүз, ... бет. Ақша ... ал ... ойнап, үлбіреген қос ерін ... ... ... тұр (Ә.Нұр.).
Тілімізде адамның жағымсыз кескін-келбетін бейнелейтін
соматикалық фразеологизмдер де ... ... ... дудар бас , ботқа бет, ... ... ... ерін, теке
сақал, қушық шеке, тарбақ танау, салпаң құлақ, ши ... ... ... мұрын, кертпеш мұрын, қоңқақ мұрын т.б.
реңсіздікті ... ... ... ... ... көптеп кездеседі.
Қазақ тіліндегі адам келбетіне ... ... ... ... ... ... көрейік,
мысалы, тірек сөзді көз деп ... ала көз, қара көз, ... ... көз, сығыр көз деп мағынасына қарай сұлулық ... ... ... суық ... ... ... « ... қалың» немесе
«сұр бет» дейді. ... ... де өңі суық ... ... жок» деп ... тіліндегі соматикалық тіркес
сияқты айтылады.
Қырғыз-қазақ тілдеріндегі ... ... ... ... фразеологизмдерінен адам
баласының мінезіне ... ... ... ... ... оны ... қарай іштей ақылды, ақылсыз,
білімді, ... ... ... ... ... ... т.б. деп бөлуге болады.
Қырғыз ... ... көзі ашық ... ... деп ... ... тілінде де осы тіркес, яғни ... ... ... ... ... мағынаны береді. Екі
тілдегі тұрақты сөз ... ... тек ... «ч» ... ғана екені көрініп тұр.
Суук кол, суук көз, суук ооз. Үш ... ... ... ... яғни біріншісі, ... ... ... тілінде тағы бір ... ... ... ... ... ... жаман ниеттеги,
жаман пикирдеги жат киши және қазақ ... ... ... ... ... ... тілі суук, кер ооз, қазақ
тілінде де осы ... ... ... айтсақ, аузынан тек
жаман сөз ... ... ... ... ... мінезін ... ... де ... ... ... тілінде көптеп кездеседі.
Екі тілде де ... ... көп. Еш ... қорықпайтын,
батыл, өткір адамды ... ... жок ... Эч ... кайра тартпаган,
тайманбас эр, чыгаан ... Сага даап сөз ... мен ... ... ... («Ала-Тоо»).
Көзүндө оту бар. Эр жүрөк, тайманбас. ... ... ... ... сезип эч нерсе айта албай жалтандап тим
болду ... ... ... билбеген, тайманбас ... ... эр ... ... ... ... ... кыргызстан»).
Жүрөгүндө оту бар. Өткүр, эч ... ... ... эр ... сөз ... даназалатат («Ленинчил жаш»).
Жолборс жүрөк. Эч ... ... ... Бул ... ... жүрөк, мунуменен эрегешип болбойт
(Каимов).
Бұл фразеологизмдік ... ... ... сөздігінде» осындай мысалдар келтірілген. Ал
І.Кеңесбаевтың ... ... ... ... ... осы ... ... мысалдар
былай берілген:
Көкірегінің көзі бар. Көзі ашық, ... ... тоқ, қаса ... ... ... ... ұғар ... көзді (Абай).
Жүрегінде оты бар. Еті тірі, өткір, өжет, зерделі.
Жүрегіңнің оты бар бала ... деп, той басы ... ... ... (Б.С.).
Көзінде көзі бар. Өткір, ... ... ... ... Қыз ... ... қасындағысы үсті
алба-жұлба, бет-аузы, кір-кір, бірақ көзінде оты бар, ... жас ... ... да ... ... осы ... ... тіркестер, мысалы, «жолбарыс жүректі» ... ... деп адам ... айбарлы аң патшасының жүрегіне
теңеп, еш нәрседен ... ... ... әлсірелеп
суреттеген.
Батырлықты, батылдықты білдіретін ... ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ тілдерінде жеткілікті, яғни қорқақ, жігерсіз
деген мағынаны ... дене ... ... соматикалық
фразеологизмдерді тізбектеп көрейік:
Қоян жүрек, су жүрек, ... жоқ ... ... жігерсіз сияқты мағынаны береді.
Батыл адамды «жүрегінің оты бар деп ... ... ... «жүрегі жоқ» деп сипаттайды.
Яғни, арық пен толық бір-біріне ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері де
бір біріне ... ... ... келеді, мысалы, қабырғасын
санауға болады деген тіркес арық ... ... ... ... ... ... білдіреді. Етті жеңді тұрақты
тіркесімен қабырғасы ... ... ... бірбіріне қарама
қарсы, онтоним тіркестер.
Қырғыз-қазақ тіліндегі қимыл-әрекетті білдіретін
етістікті соматикалық ... ... ... ... ... ... кездесетін төмендегі
түрлерін көрсетуге болады.
1. ... бір ... ... тән ... ... ең ... ... ретінде
қабылданатын соматикалық ... ... ... ... аяқ ... ... көзбен көру, құлағымен есту, көзі ... ... Екі дене ... ... ... ... сипаттайтын ... ... ... ... ... жеу;
Бет- аузын
тыржиту;
Басы ауырып,
балтыры ... ... ... елжіреу;
Аузын ашып, ... ... Дене ... ... зат, ... нәтижесінде іске асатын процестерді сипаттайтын
соматикалық ... ... ... көк ... мұртын балта кеспеу, аузымен орақ ору, азуын айға
білеу, ... жиде ... ... ... қу ... ... ... процесті тікелей адамның өзіне
байланысты іске ... ... ... ... ... ... ... қайрау, тілімен шағып
алу, тізесін ... ... ... ... қозу ... тіліндегі іс-әрекетті ... ... ... жету, чорын катыруу- «кара көзүн кашайтуу».
... ... ... ... кара ... ... ... жол көрсөттү- «баш тоголотту». Чолок ... баш ... ... ... союл ... ... алгыс ачуу сөздөр менен тилдөө - ... ... ... ырчы ... ... дебей ушак айтып,
Токтогулга суук тилин кашайтты (Бөкөнбаев).
Жардам кылуу, көмөк ... - «кол ... ... ... ... әр бүле аз ... сон, ... кылайын деп келдим (Баялинов).
Айтайын дегенин унутуп калуу - «тилинин ... ... ... ... эле, ... калбадымбы деп кейиди
(«Ала-Тоо»).
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... батыл қайрат көрсетті - «азуын айға біледі».
Азуын айға ... ... ... Елде айбарлы ер боды
(Жамбыл).
Телміріп, тіленді- «алақанын жайды». Рас, ... адам ... Бар ... ... алақанын жаяды да
отырады (М.И).
Жоламады, ... - ... ... ... жан онда
аяғын басу- шы болмасын (ҚЕ).
Қорыта айтқанда ... ... ... ... ... ... де, қазақ
тілінде де көптеп кездеседі.
Қырғыз тілі мен ... ... ... ... ... ... ... да, айтылуы
жағынан да өте ұқсас болып ... ... ... күйіне
байланысты соматикалық фразеологизмдер
Бұл топтағы соматикалық фразеологизмдер мағынасына
қарай ... ... ... ... ... ... ренжуді білдіретін, ... жек ... ... ... ... ... риза болу т.б.
Қырғыз тілінде қуануды ... ... ... ... ... ... ... туса, биздин да ... ... ... ... ... жақтырмауды, ұнатпауды білдіретін
соматикалық фразеологизмдер: Көзүнүн ... ... ... жүрегү муздау т.б. Ал қазақ тілінде
кездесетін осы ... ... сөз ... ... ... тыржың еткізді, көзбен ... ... ... бар, ... ... қабақ көрсетті,
теріс қабақ білдірді
Қырғыз қазақ ... ... ... яғни
көңіл күйіне ... ... ... ... көрейік
Ак өкпө болуу. Абдаан катуу киналуу, зоругуу. Чүлүк
тагып ... Ак өкпө ... ... ... асманга чыгуу. Бети ачылуу, маскара болуу, ойрону
чыгуу. Анык сабыржан экенин эл билсе экөөнүн тең аягы ... ... ... ... ... менен тик туруу. Жаналы калбай, ... ... ... ... ... аягы ... тик турат (Барпы).
Башы маң болуу. Көңүлү каранғылоо. өзүн ... ... ... башы маң болдуу (Абдукаримов).
Башы катуу. Бир нерсе менен элек болуу. Магаа ... бул көз деп ... башы маң ... ... ... да. ... атты кинаса да, коркутса
да. Башына кылыч кармаса да, еч нерсе чыгар эмес ... ... ... ... Бере ... ... мезгилсиз кеткенине Алимкулдын бели майышып
турбайды (Абдукаримов).
Жагынан түгү чыгуу. Абдан ачууланган. Жаагынан түк
чыгып, ... ... от ... («Эр Табылды»).
Жаны көзүнө көрүнүү. Бир жери ... ... ... ... Калмураттын жүрөк боор мыкчылып, жаны көзүнө көрүнө
калып жаткандай болду (Абдукаримов).
Жүрөгү алып учуу. Көнули ... ... ... алып ... ... Бир нерсеге аябай кайгыру. Бүйрөк жүрөгү
ачытып, кандайдыр бир салмак кежигесинен баскансыды (Каимов).
Жүрөгү зыр дей ... Бир ... ... ... келе калганда жүрөгү зыр дей түштү ... ... ... ... ... ... Бек
армиядан келгенде, Жыпардын жүрөгү
Жүрөгүнө так салуу. Көңүлүн калтыруу, ойдон ... ... ... ... ... ... ... жүрөгүнө
так салды (Сасыкбаев).
Жүрөгүн үшүн алуу. Катты коркытуу. Байлар кедейлерге
ыза ... ... ... ... ... кылып койгон
(Элебаев).
Жүрөгү оозуна тыгылуу. Капысынан, байкоосуздан боло
калган коопту нерседен коркуп ... ... ... ... ... оозуна тыгылды (Жантөшев).
Жүрөгү опколжуу. Кандайдыр бир нерседен кооптонгандай,
сескенгендей ... ... ... ... Асылхандын көз карашынан
улам бир шумдуктуы белгисин сезгендей Анархандын жүрөгү ... ... ... ... нерсеге даай албай жүрөксүү.
Укмуштарды угуп отурсан жүрөгүн титирейт (Элебаев).
Жүрөгү туз ... ... ... ... ичи күйүү.
Еки буту жылбай калды, жүрөгү туз койгондой ачышат (Бөлөкбаев).
Жүрөгү елжірөө. Ичи ... ... ... Бурчбурчтан
жанырык шыгарган қоңгуроолуу тунук үнүнө чоң эненин жүрөгү
элжиреди (Сыдыкбаев).
Жүрөк заады ... ... ... сары ... ... Ал
жаагын айтып жүрөк заада болбой эле кой (Сасыкбаев).
Жүрөк токтотуу. Кайрат кылуу. ... ... ... ... ... ... Жакшы көрбөө. Жоошуй түшкөн менен
Айнагүлдүн жүрөгү ... ... ... ... ... капалануу. Татыбектин жүгү
күйүп, өзү муунуп баратты (Байтемиров).
Жүрөгү муз. ... ... жок, таш ... ... ал
дити супсак, жүрөгү муз адам болсо, Данияр азыр минтип ырдай
албайт эле (Айтманов).
Жүрөгүнө так ... ... ... ... ... ызага,
капага душаар болуу. Кайнененің каары Батийнаның жүрөрүнө так
салды (Сыдыкбеков).
Жүрөгүнө тамга салуу. Баланың жүрөгүнө тамга ... ... муз ... ... ... ... ... курбулук жүрөгүнө муз бүрккөн (Бейшеналиев).
Кабагы бүркөлүү. Кандайдыр бир нерсеге капа ... ... ... өңү да ... түштү («Чалкан»).
Кабагына кар жааган. Ачууланган, каарданган. Көзү
чүңүрөйүп, кабагына кар жааган (Шүкүрбеков).
Кабагын карс ... ... ... ... ... ... ... кетти (Байтемиров).
Қабыргасы кайышуу. Жаны ачуу. О, Жокшулук! Учинтип
далайдын ... ... ... ... ... ... ... Алым
Зуннахундун үй-бөлөсүнүн коюн-колтугуна кирудө (Жантөшев).
Мандайы жарйлуу. Кубануу, шаттыкта болу. Эл кубанып ... да ... ... ... ... ... чеке болуу. Талашып-тартычып чатакташып калуу.
Жиналышта аябай кызыл чеке болушабыз (Бейшеналиев).
Тамагын майлоо. ... бир ... ... ... ... коюу.Уч кун удаа чакырып чоңунун тамагын майлап ... ... ... ... азап чегуу. Айтып-айтып
чачым агарды, тил албаган бала экен (Байтемиров).
Эки көзү төрт болуу.Бир нерсени, не ... ... ... ... ... жетсем дегенде Табалдынын эки көзү төрт
болдуу («Ала-Тоо»).
Эрдин кесе тиштөө. Өкүнүү. Аьай ... ... ... ... ... тиштеди (Жантөшев).
Кол куушуруу. Кечирим сурап, алдына түшуу, өтүнүч кылуу.
Колтугуна суу бүркүү. Бирөөгө ... ... ... ... ... колтугуна суу бүркүп, Самсахунга карай бет
алдырууда (Жантөшев).
Колтук ачуу. Бирөөгө ички сырды айтып коюу, ... ... ... сыр ... ... билдирүү. Бир оозду болгула,
туш келгендерге колтук ачпагылы (Убукеев).
Көз артуу. Бир нерсеге бадан кызыгуу, ... деп ... бул ... ... бери эле көз ... ... (Абдукаримов).
Көздүн карегиндей сактоо. Өтө ыйык ... ... ... ... ... ... кайра өз колума ташпыр
(Бейшеналиев).
Көзү кыйбоо. Бир нерсени колдон чыгаргысы,, бирөөгө бергиси
келбөө, ... ыраа ... Же ... ... ... ... Алдоо, жазгыруу, будамайлоо. Билесиз силердин
амалынарды. Көз боегунар келет (Байтемиров).
Көзүн кадоо. Отө көнүл коюп, көзүн албай кароо. Жылкызкан анын
кашына, ... ... көз ... ... ... ... ... ачуулануу, каардануу, жаалы келуу.
Муну угуп ... ... ... ... ... ... көзүнө
(«Манас»).
Көзүнүн төбөсү менен кароо. Жек көргөндөй, жаман ... ... ... ... ... ... көзүнүн сырты менен
карап, катуу айтууга камданды (Сасыкбаев).
Қазақ ... ... ... яғни ... ... фразеологизмдер:
Алпыс екі тамыры босады. Елжіреп, мейірлене түсті.
Тоқсан келді ... Екі ... ... екі тамырдың бәрі
бірдей шешіле (Ш.С.).
Ауыз толарлық. Көңілден шығатындай. Көңілге тоқ
саларлық. Ілиястың ауыз ... бір ... - ... ... ... ... көтерді, мақтады. Былтыр
мектепті бірге ... ... ... ... ... ... ... жерге тигізбеді (С.Жүніс.).
Аяғының ұшынан басты. Қаймығу, имену, қорқу мағынасында
айтылады. Кеш келген інісі ... ... , ... ұшынан
басып, төргі үйге өтіп кетті (АТ.).
Аяғына оралды. ... ... ... ... келмей,
кішкене қызы аяғына оралды.
Бауыр еті. Оте жақын, ... Бала ... ... емес пе? ... күн тиіп, табанына шөгір киген құлыншағына
қол ... ата ... да оңай ... ... ... ... Жақын тарту, жүрегі жібу. Болат Гүлжаханға
әбден ... ... ... ... келер кеткенше одан
айырылғысы келмейді.
Бауырға таррты. Жақын тартты. Бауырыңа тартқан, ... ... сырт ... (Абай).
Бет аузын-тыржың еткізді. Жақтырмады, ұнатпады. Кәкима
Қадишаның Сәулені мақтағанын ... ... ... ... ... ... ... бастық болу қайда
оған,-деді (Ә.Ә.).
Бетін кірбің шалды. ... ... ... ... епті ... ... алдында айла-амалын
тауысып, мысы құрып, қанды қызыл бетін ... ... ... (Ә.Н.).
Бетіне тура қарамады. Жасқанды. ...Ауылды әлі ... ... ... әлі ... бетіне тура қарай
алмайды (ғ.Мұст.).
Бетіне нұр жүгірді. Қуанды, риза болды. Подполковниктің
ықыласын көріп біздің жігіттердің ... нұр ... ... ... ... ... Басы ... үйіне
қайтты (Ә.С.).
Басына ойнады. Басынды, менсінбеді. Содан кейін: «Енді
не болса да ... ... ... ... ... ... болып отырсақ, кім ... ... ... ... жылы ... Көңілге қона кетті. Өлең сөздің патшасы
сөз сарасы,Қиыннан қиыстырар ер данасы. ... ... ... ... Теп- ... ... ... айналасы (Абай.).
Жүректі сара тілді. Жанды жаралады. Ойлану. ... ... ... сара ... ... жаның жай, қысыла
қында жүреді (І.Ж.).
Жүрегіне беріш болды. Ойынан кетпес кекке ... ... кегі ... ... ... болып қатқан сияқты, -
деді (Б.М.).
Жүрегі орнына түсті. Көңілі жайланды. Бәсе менде адамның
баласы едім ғой, - деп ... ... боп, аз ... Айша алты ... ... басып отырып қалды (М.Ә.).
Көзі шатынады. Ашуланды, ызаланды. Айшаның шашы талданып,
бетіне түскен. Екі көзі шарасынан шығып ... иегі ... ... ... сақылдайды (М.Ә.)
Көзін қарайтты. Қаталдық етті, ... ... ... ... ... емес пе еді, ... ... сол ғой,
- деп Айша зар еңіреді (М.Ә.).
Көзін қысты. Белгі берді, көзімен ... ... ... ... бір ... жөндеген боп Тамараға көзін қысты, тағы
да қосымша сорпа құйяын ба дегендей ым ... ... ... Не ойы ... қас қабағынан білдірді. Түріңнен
білдім көңілің кеткендігін, Сипаты қыздың сарсаң еткендігін,
Ішінде не ... ... ... ... ... тұр
кеткендігін (М.С.).
Көз қызартты. Құмартты, әуестенді. Бірақ, балаңа ... ... ... Мезгілбайдың қарындасына көзін қызартса,
сирағын сындырамын(ЛЖ).
Көзбен ... ... ... ... көше бойы азан-қазан,
таяқ жесе де, Елена Павловна жылаған баланы ... ... елге ... ... ... ... атып тұр (Ә.Ш.).
Қас-қабағына қарады. Райына қарады. Осы үлкендердің
бұйрығын күтіп, қас-қабағына ... ... ... ... да бар ... тигізбеді. Ұрып-соғып ренжіткен жок. Сенің малайың
емес, Шәкеннің малайымын. Сен түгіл Шәкенде әлі қол ... жоқ. ... ... ... ... Барғам екен
Кремльге, Қайтып осы жортуылдан, ... мені ... ... ... қолтығымнан (А.Т.).
Қас қабағын бақты. Көңілін аулады, назарын бақты. Бұрын ол
Раушан үшін сыпайы жас жігіт болатын. ... қас ... ... ... ... ... қарайтын (Т.А.).
Қас қабағынан таныды. Жүзінен ұқты, қараған сыңаынан
сезе қойды. Күн райын ... ... ... ... ыңғайын
қас қабағынан тани қоятын ( АТ.).
Қас қағысты. ... ... ... етсек ұнаймыз деп,
Бәріне отыр қасын бірі қағып (Т.Ж.).
Қабағына қырау қатты. Тұнжырады, ... ... ... ... ... ... ... нышаны жоқ, тас түйін
біреу (АТ.).
Қабағынан қар жауғандай. Қатты ... ... ... рет ... шық ... ... ... «енді
тұзағыма түстің бе» дегендей, қаһарлы хан қалың ... ... сәл ... отырады (Қ.Е.).
Қабағынан түсінді. Райынан білді, ... ... ... ... ішкі ... ... ... қойған Юрик: «Әже
неге жылайсың» деген ишаратпен мұңайып, мойыды (С.Б.).
Қабағын бақты. Қас-қабағын ... ... Абай ... барлап, жұрттың қабағын бақты (М.Ә.).
Қабағын аузына түсісірді. Ашуланды, ренжіп тұнжырады. Егер
кітап деп ... ... ... ... ... ала ... аузына түсіріп... жиырма тиынды бір қарадан артық көріп,
ызбарланып, көзін аларта қарап, зәремізді ұшырады (С.Т.).
Қабағы ... ... ... мен ... де ... салбырап, көңілдері толқып, күннен-күнге
жүдеп барады (С ... ... ... ... ... ... орта
бойлы, тығыршық денелі сары жігіт. Шикіл қабағы тырысқан, бет
ажары түсінді (Т.А.).
Қабағы ... ... ... ... ... қабақтары ашылып, қоса күлісті. Әбішпен бас изесіп,
жамырай сөйлесті (М.Ә.).
Қабағы көтерілді. ... ... ... бұл ... соң, ... ... көтерілді (С.Ш.).
Қабағы қарс жабылды. Ызаланды, ашуға мінді. ... ... ... ... ... ... ... ой теңізіне бір
жолата сүңгіді (І.Ж.).
Қабағы кірбің тартты. ... ... ... ... ... ... тартып, түсі қашқандай көңілсіз келе жатқан
жас жігіт сәттің арасында-ақ құлпыра жайнап шыға ... ... ... ... ... Айша да ... отыр. Оның
гүлдей солған жүзі, мұздай қатқан қабағы, терең қайғылы көзі бір
ноқатқа қадалып қалған секілді (С.С.).
Қолқасын суырып әкеткендей. ... ... бату ... ... ... алғанда, бейне қолқасын суырып
әкеткендей соңынан безек қағып, маңырай жүгірді ... ... ... ... жоқ, ... ... ... жан таба алмай, сенделеді ит жүрек. Тіршілікте бір
қана алмай, Бұл не ... ... ... ... ... ... ... Әуелгі бір
әңгімені Шұбар айтты. Соңғы алты-жеті жыл ғана бойында оның
Абайға ішін ... ... ... бар ... Соны ... (М.Ә.)
Іші бүтін, сырты түтін. Қайғылы, уайымды, ... ... ... жоқ бұл ... ... кісі бұл ... келмейді
тең (Абай).
Іші суыды. Көңілі қалды, ренжіді, унатпады, жақтырмады.
Кетеді таң атқан соң өсек ... ... ... бұрын туып.
Тыстан келсек от сөнген, үй қараңғы,Кетеді көргеннен соң ішің
суып (А.Қор.).
Іші өлді. ... селт ... ... өзім ыза ... ... ... бір ... бе? Еш білмеймін, сыртым сау ... ... өліп ... ... құса. Уайыммен, сағынышпен сарғайып, қасірет шекті. Дәл
бір өз ... ... тиіп ... ыза ... іш құса болып,
тұнжырап еле жаттым (Ж.Ж).
Іші қату. Ашулы, ... ... ... ... іші қату,
Харіп жасап, нүкте жоқ. ... ... ас ... ... ... ... ... Тайсалды, сескенді, сезіктенді. Қарағым,
Күнікейжан, ақылың артық. ... қу ... ішім ... ... өзің ... іздеп келді, Біле бер ендігісін ақыл ... ... ... ... ... біреуге беруді
қимады. Қораптан қолтықтап әкелетін шөпті ... ... ... ферма меңгерушісі іш тарлық жасамайтын, жаман атты ... ... ... ... ... ... ... жақтады. Әлгіндей
сөздерінен кейін мақпал титтайынан бірге өскен ... ... аяп ... жас ... ... қоя ... (Ө. Қан.).
Іші алай-түлей. Көңілі қобалжыды; көңілі толқып алабұртты.
Оның іші сау, бірақ іші алай-түлей ме ... ... ... ... ... ... өртенді.
Нәредниктің мына ызасы, мына қорлығы удай ... ... ... ... ... жоқ. ... көңіл қаяуы жоқ. Өзіме жөн, өзгеге
бұзық істарім, Өзім көндім, өзім нені істедім. ... ... жоқ, ... ... адал ажал ғой ... (Б.Қ.).
Екі иығын жұлып жеді. Қатты долданып, ашуланды. Тұлып
қалған топты толқыта, екі иығын жұлып жеп, еңгезердей қара ... ... ... су ... ... ... ... көңілі
қалды. Еспембеттің сөзі бабамның да, сенің де ... ... ... қабақ білдірді. Жаратпай, ұнатпай қарады.
Болмашыға теріс ... ... ... көңіл тоқтамы тұрақты емес
(АТ.).
Салқын қабақ. Ренішті, кейісті пішін. Келіспес
араңызға ... ... ... ... ... болдың тамақ
(С.Т.).
Суық қабақ көрсетті. Жақтырмады. Әлиасқаровта суық
қабақ көрсеткен жоқ, ... ... ... алды (Т.А.).
Демек адамның өзіндік болмысы, күрделі табиғаты, сан
алуан тіршілік тірлігі, қимыл қозғалысы, физиологиялық қалпы,
психологиялык күй кешуі т.б. ... бәрі тек дене ... ... ... фразеологизмдер арқылы сипатталып
тұр.
Қырғыз- қазақ тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдерді
тақырып бойынша топтастыру
Қоғамдық өмірдің сан алуан саласына, адамдармен ... ... ... әлеуметтік мәні бар соматикалық
фразеологизмдердің тілімізде түрлері өте көп.
Соматикалық фразеологизмдер мән-мағынасы жағына қилы-қилы
екенін ... енді ... ... бойынша топтастырып көрейік.
Зерттеліп отырған жұмыс адам баласының дене мүшелеріне
байланысты ... ... ... бұл соматикалық
фразеологизмдерді тақырып бойынша ... ... « он ... » ... ... тіркеске адамның қай мүшелері жатады екен, соны
анықтап алайық.
Бұрын-соңды айтылып жүрген пікірлерді саралай ... екі ... » ... ... төрт ... ... бар:
1. Он екі мүшенің төртеуін жұп (екі көз, екі құлақ, екі қол, екі
аяқ) мүшелері, төртеуін ... ... ... ... ... ... деп ... Он екі мүшенің төртеуін жұп: екі көз, екі ... екі қол, ... ... тіл, тіс, бас, мойын мүшелер деп қарау;
3. «Он екі мүше» деген тіркесті жалпы «дене ... бар ... дене » деп ... ... он екі ... малдың он екі жілігімен салыстырып
қарайтындар;
Он екі ... ... ... ... біз ... біріншісін қолдаймыз.
Күнделікті істегі мәніне қарай, адамның ... ... ... төрт мүше деп те бөлінеді. Қалай дегенмне адамның екі көз, ... екі аяқ, екі ... ... ... орны ... екенін жоққа
шығаруға болмайды. Ал он екі мүше болу үшін ... төрт ... ... ... ... адамның алдыңғы артқы тәнін жатқызуға
болады.
Малдың он екі мүшесі негізінен ... ... ... адамның он екі мүшесі адамның адам болып, өзінше тіршілік
етуі ... ... ... ... ... үшін ... болғандығын
аңғарамыз.
Біз самотикалық фразеологизмдерді төртке бөліп қарастыруды жөн
көрдік. ... Бас, көз дене ... Ауыз ... ... дене ... ... ... соматикалық фразеологизмдер;
4. Іш-құрылыс дене мүшелері;
5. Аяқ-қол
Қырғыз-қазақ тілдеріндегі бас, көз ... ... ... дегеннің ең негізгі ұйытқы мағынасы адам мен жан-
жануарлардың ауыз, көз, ... ... т.б. ... ... ... одан ... осы мағынаның ... ... ... ... ... ббастаар көзі, құрал-сайманның
жүзі бар жағы, бір ... ... ... ... ... ... мағыналар өрбіген. Бір сөздің өзі ... ... ... болмай, әлденеше ұғымға, ортақ атауға
айналып кеткен.
Сөз саны ... ... ... ... ... атаулардың ішіндегі ең байы- бас ... ... Бас ... ... тұрақты тіркестер
бүкіл дене ... ... ... 45-
пайызындайын қамтиды ... ... ең ... ... ... ... яғни көз арқылы адам баласының не ойлап тұрғанын,
көңілкүйін, ... т. б. ... ... ... ... ... ... салалық
тұрақты тіркестерді ішінен тақырыптық топтарға ... ... ... бір ... ... жіктеліп, тақырып ... ... ... ... шоғырланып тұратын тобын ... ... ... ... ... ... мысалдар келтіре кетейік:
Қырғыс тіліндегі бас, көз дене ... ... ... ... Бой бербөө, тил албоо, өз билгенин иштөө. Ал дагы
өзүнчө көк, ... баш ... бука ... билги. Билерман, башкаруучу. Тынымсейит урусуунан ... ... ... ... ... ... макул болуу, тил алуу. Баш булғабай
угарсын, чалда болсом жардыкты (Жантөшев).
Баш ийүү. Моюн сунуу, ... ... ... киши баш ... ... ұят (Жантөшев).
Баш катырма. Оңой мен жөнү табыла койбаган, абдан ... ... ... ... ... ушунчаык баш катырмаларга
шүүдөмүн (Бйшеналиев).
Башка шыгуу. Күч алуу, бийлеп алуу, үстөмдүк кылуу. Намысы
жоктор, душманыңар ... ... ... ... Киши өлтүргүч, кан ичкич, зулум. Бул жылы улам ... ... ... ... ... ... ... биригуу. Баатырлары баш кошуп, сап-сап
болуп жөнөштү («Семетей»).
Башкөз болуу. ... ... ... ... боломун деп,
жашынан бир айылдын жигиттерин сүрө ... ... ... ... ... ... оңалуу. Абдракман ашал
катуу таяктан баш көтөргөн жок (Каимов).
Баштан аяк. Тегис, баары, бардыгы ... ... ... ... баштан аяк, шашпай айтып берди.
Баштан кечуу. Адамнан кутула жадоо, андан баш ... ... ... болт, ойлон! (Кыргыстан аялдары).
Баш териси бузук. Көңүлү түз емес, ... ... ... ... ... Ачусуу келуу, қыжырлану. Бұл сөздү уккнда,
бектин баш териси тырышты (Абдукаримов).
Баш тоголотуу. ... жол ... ооз ... ... олырды өзүнө союл қылып алды (Сыдыкбеков).
Башы ман болуу. Эч кимге тиешеси жок. ... башы ... ... аягы ... Чексиз алыс таркаган, бытыранды,
чачыранды. Эми андагы элдин көргөн күнөн айтпа, башы ... ... ... ... ... ... Кырсыктан, жамандыктан тышары. Бардыгы
аман эсен. Башы бүтүн, боору эсениде ... ... ... көрөт
(«Чалкан»).
Башы жаздыкта, бели отукта эмес. Иш колунан келет. ... башы ... бели ... эмес, Аялы экөө тен кулундан соо
(«Чалкан»).
Башы жерге кирүү. Өлүү, көз жүмуу. Мен оны ... ... де ... деди ... калчылдап (Осмоналиев).
Башы катуу. Бир нерсемен элек болуу, көпкө ойлонуу. Магаа
таныш ... бул ... ... башы ... ... бак ... Иши ... жакшылыкка, жетишүү . Майданда
жүрген жериңде, бак қонсун сенин башына (Фольклор).
Башына жетүү.Өзү кылгаништен кесепетинен кырсыктоо, башына ... ... ... ... ... ... жетти дегендей болсун
(Турусбеков).
Башына кылыч кармаса да. Абдан катуу кыйнаса да, коркутса да.
Башына кылыч кармаса да эч нерсе ... эмес ... ... ... ... Иши ... ... начарлоо.
Башыңдан бакыт качкан соң, Адам эмес жаш бала (Токтогул).
Куу баш. ... жок, эч бала ... ... ... дүнүйө Куу
баш Жакып атандым («Манас»).
Көз акы. Кандайдыр бир ишти же бир нерсени көрүп билгендиги же
ал ... ... ... ... ... ниети туура
экендиги үчүн ала турган үлүш ... ... ... ... сөз ... бар, ... ... көз акысы бар (макал).
Көз алдынан кетирбөө. Каира-каира элестете берүү, эсинен
чыгарбоо. Гүлайым жан курбусу ... ... көз ... ... алдында. Кимдир бирөөнүн көзүнчө, ошолар менен бирге өскөн
мезгилде, ... ... ... ... көз ... ... болдуң
(Маликов).
Көз артуу. Бир нерсеге абдан кызыгуу, суктануу, жетсем деп деп
эңсөө. Кедейдиң күлүк аты, жакшы жары ... көз ... бай ... ... бар эле ... ачып-жумганча. Бир замата, бир паста, өтө тез, дароо. Көз
ачып-жумганча Каныбектин көз алдынан өмүр тарыхы да элестеп ... ачып ... ... ... ... ... тун баласы
же эң биринчи алган келини. Эл болбогондо көз ачып көргөн баласын
маңдайыан бир сүйсөчү (Сыдыкбеков).
Көз ачырбай. Бир ... тез эле, бир ... ... ... Көз ... жеткидей... Кыргын салып өткүдөй («Манас»).
Көз байланган кез. Иңир, күүгүм кирген каш карайып эч нерсе
көрүнбөй калган убак. Көз ... ... ... буттарын солгун
чилтеп Шариптер каира тартышты (Бейшеналиев).
Көз болуу. Көздөп, қайтарып туруу, ээик ... ... ... ... көз бол деди ... басар. Бирден-бир мыкты, көрүнүктүү, көзгө көрүнүп, эл
оозуна кирген, өзгөчөлөнүп турган. Чечен Сарала өз айлынын ... ... ( ... жылуу учуроо. Тааныш сияктанып жакшы көрүнуу. Тилекмат
экөө баягыда бир ... ... жер ... ... ... ... ... Өтө тез жүрүү, абдан ылдам кыймылда болуу.
Станок көзгө илээшпейт (Бөлөкбаев).
Көзгө ... ... иши, ... ... эсепке алынбоо.
Канчалык кунт коюп иштесен де ишиң көзгө ... ... ... ... ... ... көз алдыга чагылуу, элестөө,
аян берүү. Булактын ээси ак тайлак көзгө көрүнүп ... ... ... («Ала-Тоо»).
Көзгө сайса көрүнгүс. Эч нерсе көрүнбөгөндөй, абдан караңгы,
капкарангы. Станциянын айналасы ого бетер ... ... ... урунуу. Көрүнүп калуу, даана байкалып калуу, сезилүү.
Думан ... ... ... ... ... тез кетип кал («Ала-Тоо»).
Көзгө суук көрүнүү. Көрүнүшү, кебете кешпири абдан жагымсыз
сезилүү, өөн ... ... ... каны ... ... ... ... (Байтемиров).
Көздөн дала болуу. Көрүнбөө, карааны көрүнбөй калуу. Уркуя
атын илките бастырган боюнча көчөдөн ... ... ... ... (Байтемиров).
Көздөн кайым болуу. Тез эле, бир заматта жок боло ... ... ... ... ... Көздөн кайым болгону («Эр
Төштүк»).
Көздөн учуу. Бир ... ... ... ... ... ... ... Бир сындырым нан көздөн учуп, өлүм кайгысы басып, эл
болуудан үмүт үзгөн ач ... бул ... чоң ... ... ... Бир зат, ... ... гана. Көз
жашындай тапкан анын азын оолак маянасы кийим-кечек дегениң мындай
турсун, тамак-ашка көп анчалык жете бербейт ... ... ... же бир ... тигилип көпкө карай берүү,
тиктөө, тиктеп тура берүү. Ээрге колуң басканда, Эки көзүм айырбай
Карап турдум калтырап («Эр Табылды»).
Көздүн карегиндей сактоо. Өтө ыйык ... ... ... ... ... ... ... өз колума тапшыр (Бейшеналиев).
Көз жаздымында калуу. Көз алдында, көз кыйыгында болуу, байкап
туруу. Жолдун тыягына бир, быягына бир ... ... ... ... ... ... көз жаздыгында болду (Сыдыкбеков).
Көз жаздымында калуу. ... ... ... ... ... Акимжан Адыкенин көз ... ... ... Өтө ... ... учу ... ... Өрдөктөр көз
жеткис жакка учуп кетишти («Жаш ленинчи»).
Көз жумдуга салуу. Тобокелге салуу, кандайдыр бир ишти эмне
менен бүтөрүнө толук көзү ... бара ... деп бел ... бул ... ... көп ... сайын, акыры баарына кол
шилтеп, көз жумдуга салды (Абдукаримов).
Көз жумуу. Өлүү, каза болуу, ... ... Жол ... ... көз ... ... ... келбей. Бир заматта, көз ачып жумганча, өтө ... ... ... көз ... ... ... ... мойнунан
кучактады (Абдукаримов)
Көз каранды. Өз алдынча, өз еркинче боло албаган, бирөөнүн
колун караган, ага баш ... ... атам ... анын көз ... эле (Жантөшев).
Көз караш. Бирөөгө көз кырын салуу ... ... ... ойдо ... ... ... ... кишинин көз
карасы Дашага жаккан жок (Сасыкбаев).
Көз кумарын кандыруу. Бир нерсени моокуму ... ... ... ... ... ... турган пахтанын буларына кимдин
болбосун көз кумарын кандырат (Байтемиров).
Көз майы түгөнүү. ... ... ... күчү ... абдан
чарчоо, чаалыгуу. Окуй берип көзүмдүн майы түгөндү. Кыштай алаканы
жооруп, көз майы түгөнүп, ишин иштеп ... ... куру ... ... (Сыдыкбеков).
Көз тайгылуу. Өтө кооз, көркөм, сонун көрүнүү, кооздугынан,
көркөмдүгүнөн көз уялуу, ... ... ... тирелген дүнүйегө
көз тайгылат (Сыдыкбеков).
Көзү ачык. Көптү билип, көптү көрген, ар нерседен ... ... ... сөзү ачык, Көзү ачык өтүп кетемби (Осмонкул).
Көзү ачык ... Эч ... же ... ... арманда
кетүү, тилегине, максатына жетпей өлүү. Көрүнгөн байга кул болып,
Көзү ачык өтүп кетемби (Осмонкул).
Көзү ачылуу. Бир ... ... ... ... ак ... таанып билүү. Карангы кишилердин көздөрү ачылы түштү
(Каимов).
Көзү жетүү. Эмне экенине, ... же ... ... ... ачык түшүнүү, толук билген абалда болуу. Бул
иштин бүтөрүнө эми көзүм жетти. Ук досум, билесиң оор ... ... ... болорума өлбөй адам (Абдыраманов).
Көзү илинүү. Бир за , кичине уктап ... чырм ... ... ... ... кеткен экен, бир көзүмдү тамактатып жибердим
(«Советтик Кыргызстан»).
Көзү ... Бир ... ... ... ... ... Көзү ... колы машыгып, өнөрү өскөн сайын өргө чабуу-
адамдын адаты (Сасыкбаев).
Көзү катуу. Көрүүгө, жетүүгө зар ... ... ... ... ... ... жутаган абалда болуу. Көз катканда
көргөнүм, Көк ала ... ... («Эр ... ... Бир ... ... ... түшүү, суктануу,
самоо, эңсөө. Короодогу алма-өрүктү көргөндө көзүбүз кызарчу
(Сыдыкбеков).
Көзү кычышуу. Бир ... өтө ... ... алсам же
жетсем деп дегдеп, ыкыс коюп ... ... араа ... ... ... ... (Сыдыкбеков).
Көзүн ала качуу. Бирөнө тике карай ... ... ... ... жалтануу. Итеке карачалды жалт
карап, кайта көзүн ала ... ... ача ... Өтө жаш, чоңоюп жетиле елек, ... ... ... Көзүн ача элек эт кезинде... тилеги ошого ... ... ... ... болобуу? (Каимов).
Көзүн боёо. Алдоо, жазгыруу, будамайлоо, алаксытып көңүлүн
башка жакка ... ... ... ... алып ... ... огу болсо атып жиберчүдөй. Абдан ачуусу келип, жек
көрө каарданып, каарын төгүп, бирди көрсөтүүчүдөй, жеп ... ... ... огу ... атып ... ... ... карап
алды да шарт ғыгып кетти (Жантөшөв).
Көзүндө оту бар. Өтө тың, ... ... эр ... ... оту ... ... сезип эч нерсе айта албай
жалтаңдап тим болду («Ала-Тоо»).
Көзүн кадоо. Өтө ... ... ... ... кароо тигиле кароо,
кадала кароо. Жылкызкан анын кыйгач кашына, ... ... ... ... ... Бирөөгө көз каранды болуу, баш ... ... ... ... кун ... ... ... сайын адамды
күңкор кылып жиберет (Жантөшев).
Көзүнө арабоо. Түгөнүп калат деп ойлобой, эч аянбай ... ... жок кыла ... сарп ... ... ... ... карабай жок кыла берди («Чалкан»).
Көзүнө көрүнүү. Бирди көрсөтүү, ... ... ... ... ... таанытуу. Тоотпогон неменин көзүнө көрүнөйүн деп
алдырдан секин жүрдү («Чалкан»).
Көзүнөн кан алуу. Аябай кыйноо, ... ... ... ... ... ... кан алып берүүгө ишениниз
(Шүкүрбеков).
Көзүнөн кара учуу. Көзгө ... же ... эч ... ... ... ... ... түгөнүү, эч айла ... ... кара учуп ... сен ... ... ... ... от чагылуу. Дененин катуу оорушанан кқз алдында
учкун пайда болгондой сезимде ... ... ... ... жаны ... ... көзүнөн от чагыла түшүп, ... ... ... суук ... ... ... жек көрүндү кылуу.
Акунжанды ... суук ... ... (Байтемиров).
Көзүнөн чаары чыгуу. Абдан ачуулануу, каардануу. Көзүнөн
чаары чыгып, ... жоон ... ... ... ... ... тазалоо. Жок кылуу, жоготуу, аягына чыгуу, бүтүрүү.
Дарыга алып берген беш ... ... ... ... ... же бир ... үмүттөнүп зарылып
кароо, үмүткөр болуп жалдыроо, бир нерсеге муктаж болуу. Жалгыз
балам ... Ар ... ... ... («Эр Табылды»).
Көзүң аккыр. Тилдөө, каргоо, жекирүү маанисинде колдонулат.
Көзүң аккыр, эмне болду ... ... ... карбаластабай түз
баспайсыңбы?
Көзүңдү ач. Абайла, байка, сак бол, ... ... ... ... ачыныз! Мырза, дагы бир айтам, абийриниз
барда кетип калыныз ... ... ... ... жалдырай тиктөө, сугун артуу.
Баланын кайнап ... ... көзү ... ... ... ... ... Тынбай талганча иштей ... ... ... ... ... ... ... берип көзүм тешилди.
Көзү тойбоо. ... ... ... ... алымсынбоо, ач
көздүк кылуу. Зергердин жасаган буюмдарынын кооздугу ушунчалык,
карап туруп көзүн ... ... ... Бир ... тез баамдаган, алдын ала билген,
абдан кыраакы, байкагыч ... ... ... Анын ... эмеспи, сенин анча жактырбай турганыңды билип койду
окшойт.
Көзү ... Эч ... ... көп ... туура
ажырата албаган. Көзү туюк эзилген зайып өз ... ... ... ... жок ... түз. ... жакшы, ниети таза, арм ою жок.
Начальниктин көзү түз. Көзү түз ... ... агы ... тең ... бирөөнүн ою менен болуп,
анын каалаганын иштөө, ага ... көз ... ... айтканынан
чыкпоо, көзүн кароо. Көзүнүн агы менен тен ... атка ... үйдө ... ... ... (Баялинов).
Көзүнүн жашы он талаа. Көз жашын төгүп аябай ыйлаган, ботодой
боздогон абалда деген ... ... ... ... сн талаа («Манас»).
Көзүнүн төбөсү менен кароо. Жек ... ... ... ... ... кароо. Айдарбек Көкөгө
көзүнүн төбөсү менен карады да ... ... ... ... ... тые, ... Ал көзү тирүү,
сары чийкил, иманы ысык жаш жигит экен ... ... ... ... аябай ыраазы болуу,
канааттануу, көңүлүнө толуу. ... ... ... көп, ... шаңдуу айылга (Осмонкул).
Қазақ тіліндегі бас, көз дене атауладына ... ... ... ... Аман ... ... ... айту.
Біздің ауылда да басы амандар келіп жатыр. Ол , бір қол, бір аяқ,
бір көз ... бас ... ... ғой қазір... (Н.С.).
Бас сауға сұрады.Бас амандығын, құтылуын тіледі. Уа, мына
бәледен бас сауға сұраңдар, бас сауға (Ғ.М.).
Бас ... ... ... амандығын ойлап қаша
қорғанды, жеке басын қорғады. ... бас ... ... ... ... жоқ, бармағын бастырып қол хат алды (Ғ.М.).
Бас сұқты. Өзгенің ісіне көлденең кірісті. Қалыс ... ... бас ... ... асады. Өте көп, толып жатыр деген мағынада айтылады.
Жұмысшылар талай ... ... ... ... тәлі бастан асады
(Х.Ер.).
Бастан аяқ. Бәрін түптүгел. ... ... ... ... соң, ... аяқ сұралар (Үш ғас. жыр.).
Бастан бағын тайғызды. ... ... ... ... (Д.Б.).
Бастан ерік кетті. Тәуелді болды, бағынышты халге түсті.
Бастан кешірді. Өмірдің ... ... ... ... ... пен ... басынан кешірген (С.С.).
Бас тартты. Мақұл демеді, ықылассыздық көрсетті. ... бас ... ... ... (З.Қ.).
Бас терісі келіспеген. Пішімі келіссіз, ұсқынсыз.
Сәтенеңдегі молданың бас терісі ... ... ... ... ... ... ... нар тәуекел етті. Халық
үшін бас тігіп, Ат құйрығын тарады. Дұшпанынан тайсалмай, Қасқайып
қарсы ... ... ... ... ... ... жалынды, жалбарынды.
Жанды тәнге бас ұрғыздық, еш нәрсеге қарамадық (Абай).
Басы айдауда, малы ... ... ... ... Егер ... ... қазақтың айғыры кісінесе, менің
қорадағы биелерім құлын тастайды Айғыры кісінегеннің басы ... ... ... ... алды. Өлім жазасына ұшырады. Хан қызының көңіліне
бірде ... ... ... ... ... басы ... ... бауыры бүтін. Уайымсыз, қайғысыз. Сен өзіңді өзің
аяп... басы аман, бауыры бүтін кісіше бейжай ... ... ... жыртық жаныңның жел ызғып, өлген ініңнің орны үңірейеді де
тұрады (Ә.Н.).
Басы артық. Керектен тыс, қажетсіз. Бізде осындай басы ... бар ... ... жаққа кетті. Қайда болса сонда, бағытсыз ... ... ... Сол ... тасқа мінген кезімді ойлап
отырсам, бұл ... ... зырқ ете ... мезі ... ... қарғып түсіп, басың ауған жаққа қашқың келеді
(Б.С.).
Басы ... ... ... Жаны ... ... Сен
үшін басы ауырып, балтыры сыздап отырған кісі жоқ (ҚЕ.)
Басы ашық. Ап-айқын, ... ... ... жоқ. Бұл
жұмыс барымтаға да, партияға да ... басы ашық ... ... басы шарадай болды. Не істерін білмеді. Әр ... ... ... бір ... ... еріпті деді. Ал өзім неге
кешіккенін біле алмай, шақшадай басым шарадай болды ... ... ... ... ... ... Ұру, ... милары ашып, Бастары болып кеткен әңкі-тәңкі
(С.Т.).
Басы ... ... ... ... ... Жау ... түсті де
басы байланды (АТ).
Басы қатерге душар болды. Басына бар іс түсіп, ... ... ... егер ... ... ... адам ... ешбір қызметке
эарамай, басы қатерге түсіп өткен (Абай).
Басы бәледен босады. Азаптан құтылды, ... ... ... ... ... өзіңе үлкен залал болады. Бңледен басы
босанып алған соң, сол жаман өзіңе тап берер (ШС).
Басы бос. Еркін, азат, ешкімге ... ... ... Есіңде бар ма жас күнің, көкірегің толы басың ... ... мас ... ... бәрі дос ... ... берді. Еш сұраусыз, қайтарусыз берді. -Қорықпа
басымен бер, -деп ... деді ... ... екеу ... Қатерге басын тікпеу, жөнсіз іс істемеу. Өзім
суға малтау білмеймін, тұңғиық ... ... ... ... басым кеу
емес (АТ).
Басы есен. Өзі сау, ... ... ... ... Басы есеннің дені сау (ШС).
Басы жас. Қартайып отырған жоқ. Басыңыз жас достарым, Есен
болың достарым (БЖ).
Басы жерге ... ... ... беделі түсті. Басым жерге
түскен дүр, көтерсең де болмас-ты (БЖ).
Басы жетпес орынға ... ... ... ... Бұл ... адам ... Үлгісіз не деп айтсам надан білер? Басы жетпес
орынға аяқ салып, Жақсымен не себептен жаман күлер (Ы.А.).
Басы ... ... Тірі жан. ... айтсаң пендесің ғой басы
жұмыр, Жатырсың михнаттанып жоқ іске құр ... ... Қор ... ... ... ... ... түсті, басы кеміді (АТ).
Басы кетті. Мерт болды, өліп ... Жар ... ... ... үй кетер. Жатқа тізгін бермеңіз, жаламенен бас кетер
(Б.Ж.).
Басык-өзіне ... ... ... ... ... Ол
олжа малдың басы-көзіне қарамай, бұйдасынан тізіп ... ... ... желісіне байлай салатын (Ә.Н.).
Басы қадірлі. Көпшілік сыйлайтын, құрмет тұтатын. Өзімдейақ
ұл туар, бір кісінің зайыбы. Халқына басы ... ... ... ... ... ... (Б.Ө.).
Басы қуарды. Бала көрмеді, артынан ешкім ... ... ... ... басы ... қуарды ғой, жалғыз таянышында
құдай көп көрді (АТ).
Басымен жауап берді. Қандай жаза болса да өз ... ... ... кеткен қаржысына ... ... ... әлек ... ... ... көресісін көрсетті.
Адалдық үшін алысып, жегішке ақы төлетті, Бас ... ... ... ... ... ... таяқ ойнатты. Әмірін жүргізді, үстемдік жасады.
Төркініңе бердің деп Қалимашқа әңгір таяқ ойнатқан еді... (С.Д.).
Басына ... ... Ауыр ... ... ... мен ... ... атқа, Басыма хауіп-қатер төнген шақта. Алыстан ат
терлетіп іздеп келіп, Жолықтым ... алып ... ... ... күн ... Мүсәпір болды. Қанаттанды қасиетті
ойды ұға, Жөн деген не, жан қысылса арлыға. Екіталай күн туғанда
басыңа, ... ... жан ... ... ... ... туды. Қиын қыстау күн туды. Өз басыңа
зобалаң туғанда ... ... ... ... ... ... ... ... жетті. Тасыма, жігіт, тасыма! Тасыған
жетер басыңа (ШС).
Басын ... ... ... ... айласын
салды. Қызды өзіне қарату үшін, шал қызды дұғалап басын ... ... ... ... ... өзіне келді. Басыңа келгірдің
басына келіпті ақыры, құдайын ұмытып кетіп еді өзі(АТ).
Басына көтерді. Айналаны жаңғырттырып айғай ... Бір ... ... ... ... ... ... Азанқазан болып шулады. Аузы көпіріп, Үйді
басына көшіріп, ... ... ... ... ... тиек етті
(О. Сей.).
Басына қайғы салды. Зор азап, ... ... ... ... Ақыл ... ... зар (БЖ).
Басына қара жамылды. Аза тұтып, үстіне қара киді. ... ... ... ... ... Өзі түгіл көрмедім, Ізі жоқ
басқан табаны (Абай).
Басына құдай салды. Бір іске душар ... ... ... ... күн ... Басыма құдай салған соң Тоқтата алмадым
Шын ғашықтық қапасын (ҚЖ).
Басын ала қашты. Безіп кетті, мойындамады. Бөрібай басын ала
қашып еді, ... ... екі ... құртқа сықап алды (Т.А.).
Басына мүйіз шықпайды. Ешкімнен асып ... ... ... ... ... ... ... Онсыз жалғыз өзің
барыпсың, басыңа мүіз ... ... ә! ... ... Біреудің сөзін елемеді, ... ... Е, ... бұл, бар ... ... мені ... ... ма?-деді Абай. Көкбай Абайдың бұл сөзін де
басынан асырып естімеген тәрізденіп былай ... ... сөз ... ... ... ... өз
есесін жібермейді. Ол кейбір кездерде намыскер, басынан сөз асыра
алмайды Қаладағы көрші-қолаңға да сол ... ... ... ... сыпырды. Еркіне қоя берді. НЭП-басынан
жүгенін сыпырып жіберу деген сөз ... деді ... ... ... Өз ... ... өтті. Осы ой үстінде Есей өз
басынан кешкен жастық шағын еске алды (Ә.Н.).
Басынан күн, ... ай ... ... шам-шsрағы жанды.
Қазанқап бір күні ұйықтап жатып түс көрді. ... ... ... ай ... ... екі қозы қошқар соғысып жатыр екен (ҚЕ).
Басынан құс ұшырмады. Жаманшылық көрсетпеді. Арыстан туған
ағалар,Құс ұшырдың ... ... ... ... бір түс ... ... құсы ... Бағы тайды, сәтсіздікке ұшырады. Мін
тақпас ем шебердің ісіне түк, Қалса дағы ... құсы ... ... ақ ... ... ... да ... мүсіні етіп (Р. Нияз.).
Басынан сырық кетпеді. Қысым көрді, таяқ жеді, аяқ ... ... іс ... жаман атақ, Бармасаң да береді байлап-
матап, Малдан құрық, басынан сырық кетпей, ... дау ... ... (С.Т.).
Басына ойнады. Басынды, менсінбеді. Содан кейін: « Енді не
болса да тыныш ... ... ... ... ... ... ... кім басымызға ойнайды», -деген болып табысқанды (М.Ә.).
Басын арашалады. Өз басын қорғады, жанына сауға тіледі. ... ашып ... жас әйел ... ... екенін айтып, басын
арашалады (Б.М.).
Басына тиді. Беті ... ... ... ... тиді ... басты шайқадың. Тағы бар ма айтарың? Нанғыш болсаң енді нан
(Абай).
Басына шырмау салды. Әуреге түсірді, бәлеге душар ... ... біз ... мал ... Болмаса бағып қағар ұл бермедің.
Жалғыз қыз ортамызда ермек қылған, Басына салып ... ... ... ... ... Жамандар жауға жәрдем
бермек түгіл, Тар жерде басын бақса аз ... ... ... ... ... да ... Ондай адам бас
берер намысына, Намыс бермес бес күндік ... ... ... тұрды. Қалағаны болып, үкімі жүріп тұрды.
Баста дәурен тұрғанда, оза көшіп кең жайла (М.Ө.).
Басында еркі жоқ. Жеке ... ... ... болмауы
туралы айтылып тұр. Қасында жоқ серігі, Жау ... боп ... жоқ ... ... ... болыпты (І.Е.).
Басын жалмады. Құртты, жоқ қылды, түбіне жетті. Екеуі де
қанжарға қолды ... ... ... алды ойды. Ызы менен суарған
улы қанжар, Не қылса біреуінің басын жойды (А.А.Қ.).
Басын жарып, көзін шығарды. Бір ... ... ... ... деп, орыс ... басын жарып, көзін
шығарды (М.И.).
Басын жиды. Біріктірді. Мұқым ... ... ... ... ... ел ... ... жиып құрапты (Абай).
Басын кессе де, шындықпен кетті. ... ... ... Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен. Кете бер кессе басың
шындықпенен (Ы.А.).
Басын көтере алмады. Орнынан тұра ... Аяқ ... ... ... ... жер ... ... (ҚЕ).
Басын құрбан қылды. Біреу үшін өзін өлімге қиды. Қайтейін
әже, колымнан келетін нәрсе болса, басымды ... ... да ... ... ... ... ... да, тасқа да соқты. Ойға да, қыаға да жүгірді,
әлекке түсті. Бізді әдейі сорласын, басын тауға, тасқа ... ... ... ... деген қылып па? (М.Ә.).
Басын төмен салды. Бетіне қарай алмады. Біраз уақытқа басын
төмен салып, сынып ... ... ... ... ... таң ... Атқа ... көрсетіп бастарын шайқады (М.Ә.).
Басын шалды. Тиіп-қашып бірәз нәрседен хабар берді. ... ойы жоқ. Ылғи ... әр ... атын айқайлап атап,
басын шалып өтеді (М.Ә.).
Басын ... ... ... ... душар қылды. Жаманға
ісің түскенде, шатып кетер басыңды (М.С).
Басыңа көрінгір! Бар бәле өзіңмен ... ... ... көрінгір, не көрінді, басыңмен кеткір (м.Ә.).
Басың қалғыр! Ойында басың қалғыр, ертеңнен қара кешке дейін
ойнасаңда, ойының басылмайды (АТ).
Басы ... ... ... жүні жығылды. Басы салбырап
үйіне қайтты (Ә.С.).
Басы сау. Аманесен тыныштықта. Момындардың басы сау, ... ... ... күні ... Өз басына өзі жау (Абай).
Басы таудай, аяғы ... Басы ... ... ... ... ... ... Баба Мата сөзінің басы таудау болып
келсе де, аяғы сиыр ... ... ... ... ... (М.Ә.).
Басы тең. Артық кемі жоқ. Ердің атын шығарар, Алған жары
ақылды, Өзімен басы тең ... ... ... Қарасынан адасып қалмады. Бір ... ... ... ... оны ... көз ... (М.А.).
Көз жаздырды. ... ... ... жоқ
болды.сынаптай сусылдаған мына ешкілер құм төбеден бір асса, көз
жаздырады (С.Б.).
Көз жазып ... ... ... ... көз жазып
қалды, қапелімде айырылып қалды, жоғалтты. Ержан жаңағы ... ... ... тағы да көз ... қалды (Т.А.).
Көз сұғын қадады. Телміер қарады, сұқтана қарады. Сіз
сияқты жанашырым болса, түбі менің қалім жаман ... деді ... ... ... ... суалды. Бұл жерде қартайды деген мағынада.
Сақалмұрты қуарған, Көз жанары ... ... нұры ... Өлім алдында тұрды, өлімсіреді.
Қозғалар халі жоқ. Баяу ғана бүйірі ... ... ... сұлық тұр (Т.А.).
Көз жасы жібермегір. Көрген азабы, азаппен төккен жасы
жолыңда тұрсын, алдыңнан шықсын. ... ... көз ... ... неге ... ... ... жасы қабыл болды. Тілегіне жетті, тобасы ... ... ... берді ме, көз жасымды көрді ме (МЗ.).
Көз жасына қалды. Қиянат жасады, ... ... алды ... Жүк ... нарыңды, Көз жасына қарамай, Жылатып
кемпір шалыңды (Жамбыл).
Көз ... ... Өзін ... ... ... мен
өзімді көз жасыма суарып, қатайған шығармын (Т.А.).
Көз жасын көл қылды. Мұңзарға батып, ағылтегіл жылады. Тез
басып, демігіп келсем, өзеннің ... бір түп ... ... ... көл ... ... зар ... отырған Мүслимажан
екен... (С.С).
Көз жасын тыйды. ... ... ... ... ... ... ... деп, ңкеме қалың малымды өзім айтамын дедім (ҚЕ.).
Көз жетер жер. Жай ... ... ... ... ... түн ... жаңа ғана ... бастаған даланыда
көзімен шолып келеді. Маңында жүрген кісілерден басқа көз жететін
жерде қыбыр еткен жан жоқ (Ә.Ә.).
Көз ... ... ... ... ... ... Не
пайда есіл сөзім өтпесе, Ойдағыма оның көзі жетпесе, Мақсатымның бір
жобасын ... Суық ... бір ... ... ... ... жетпес. Алыс, қйыр шет. Көз жетпеске бұлбұлда ұшып
кетті ... Көз ... ... ... ... Берекесіз бала,
істің итін шығарып, көз жұмбайға салып істейді ... ... ... бел ... ... алып кетсең де,
тңуекелге салып, көз жұмып, соңыңнан ... риза ... едім ... ... Өлді, дүниеден қайтты. Ажал жетіп, көз жұмылар
күн болса, Суық жерге сен деп қана енермін (Ж.С.).
Көз жүгіртті. ... ... шола ... ой ... ... ... ол ... тұрмысына көз жіберді (М.А.).
Көз көрген.Бірін-бірі білетін таныс адам. ... онша ... да, Уәли ... ... көз ... ... таныс адам
еді (Т.А.).
Көз көрмес, құлақ естімес. Аяқ жетпейтін алыс-қиян, қиыр ... ... ... ... Олар ... ... бірінікін
көз көрмес, құлақ естімес жерге жасырып тұрады екен (С. ... ... ... ... адам, көкірегі сара. ... біз сені ... ғой ... көзі қарақты адамсың. Біздей
надан емессің, басқа бір ... ... ... күн ... ... енді тар жол, ... кешу ғой (М.Ә.).
Көз қиығымен қарады. Бетіне тіктеп қарамай, қырындап көзінің
астымен қарады. Басын төмен салып, ... ... ... ... керегін
теріп отырған Темірге Қазыбек көз қиығымен бір ... алды ... ... ... ... ... қарады; Бас көз болды,
назарын салы жүрді. Түрегеп тұрған Майыр ... көз ... ... ... өтті (М.Ә.). Көз қырын салар ерлер көп Еңбекші тап
жолында (С.С.).
Көз қиығын ... ... ... ... ... ... ашық ... есігінен сығалап: « Бұл не істеп отыр ... ... ... көз ... ... ... ... қуаныш. Көзі тоймас қызығы. Ата-анаға көз қуаныш алдына
алған еркесі, Көкірегіне көп жұбаныш, Гүлденіп ой ... ... ... ... ... ... ... жерге барсам,
Ержан да көз-құлақ болар (С.М.).
Көз қызартты. Құмартт ы, ... ... ... ... ... күйде, Көз қызартпай қонақ бол біздің үйде (Ш.Қош.).
Көз қырына алды. Бақылады, назарынан таса етпеді. Басқалардан
бұрын қарындасын көзінің қырына ... ап, суық ... ... да отырады (Ә.Н.).
Көз майланды. Көз тойды, көз тұшынды. ... үйге ... ... ... ... ... көз майланды. Қыдырып күйші көзі
түскен кезде, Айдаһар алдындағы қызға айланды (І.Е.).
Көз ... ... ... ... ... ... ... көз майын, Айтуға келгенде, Қалқама сөз дайын
(Абай).
Көз майын тауысты. ... көп іс ... ... ... бірі ... тіетінектеп, көз майын тауысып, бойына нәр жинап
жүргенін Жұмабек кейінірек білді (Т.А.).
Көз мөлшермен. Шамамен, жалпы нобаймен, көз таразысымен. ... ара ... көз ... ... ... (АТ).
Көз салды. Қарады, көзін тікті. Жарандар, тыңдай берсең,
мінекей сөз, мандап Сейфүлмәлік салады көз, ... тау ... ... ... бір ... жолықты кез (ҒН).
Көз сүзді. Телмірді, жалынышпен қарады. Ауылым жайлап отыр ... Көз ... ... ... еңсем құрыды (Жамбыл).
Көз сүрінеді. Тіпті көп, шексіз мол. Тойға жиылған ... көз ... ... ерлік. Хауіпті жол, қатерлі іске бастаған әрекет. ... ... ... ... ... қыз ... ... болып көріну
үшін, Байтабанды кейде көзсіз ерлікке де жетелеген жоқ па? ... ... От пен суға ... білмейтін адам жайлы
айтылады. Сен деген қазір көзсіз көбелексің... ... ... ... ... емес сұлу ... ... массың (М.И).
Көз талды. Діңкелеп шаршады. Көк тұман алдыңдағы ... ... ... етіп көз көп ... Көп ... көп ... ... келе
жатыр, Сипат жоқ, суретте жоқ көзім талған (Абай).
Көз таныс. Жүз ... ... жан. ... көзі ... дос ... үйлері осы затонда (М.Ә.).
Көз тартады. Көзге түседі, көзді алады, көңіл аударады. Балқия
көз тартар көрікті ... ... ... ... еркін мінездісі, өткірі болды (Т.А.).
Көз тасалап. Көзді ала беріп. ... дәу ... ... ... әлі ... тұр ... Иығын көз тасалап қозғап
қойып, Ақан да құдіретті бұл іске таң (Қ.Б.).
Көз ... Сәл ... ... ... Жаңа бастаманың жас
ботадай көз ... ... бар. Сол жас ... аман өсіріп,
жанпоз атан ... ... үшін көп ... ... ... ... ... назары түсіп ауырды.Құлагер ... ... ... үміт ... ... ... арғын, найман
қарағанда, Тіл мен көз тиер ме деп, ... едім ... ... Анықтап қарады, кідіріп қарады. Беті бүркеулі
күйде ешкімге көз тоқтатып, ... ... ... ... ... ... отыр. Аңдып, бағып отырды. Тоқтамады кідіріп, Өте
шықты ... ... ... ... ... қалды арманда,
Отырған сұлу көз тұтып (ҚамБ).
Көзге түрткі болды. Көзге шыққан сүйелдей ... ... ... Барлық Ырғызбай Дәркембайды содан бері ... ... ... қағып қырына ала беретін (М.Ә.).
Көз тікті. Тесіле қарады. Дәрмен әуелі азғантай үзіліс жасады.
Жан-жақтан бұған көз тігіп отырған достар жүзін ... ... ... ұшына кетті. Алысқа ұзады, қашықтады. ... ... ... ... ... алыстап, көз ұшын ғайып
болғанша, жолына телміре қарап мен тұрдым (М.И.).
Көз ұшында. Алыста ... Көз ... ... ... әйел ... еркек екенін айыра алмаймыз (Б.М.).
Көзі үйренді. Қанық-танық болды. Қабыланнан қорықпаңыз, үйге
бір-екі рет ... ... көзі ... ырылын қояды (АТ).
Көз шағылысты. Тіктеп қарай ... ... ... ... топ, қара ... ... ... тастап, ақша қарына көз
шағылыстырып, жазыққа шықты (Ж.Ж.).
Көз шалды. Көріп ... ... ... түстей алмады, ерні
қызарған бір әйелді ғана көзі шалып қалғандай болды (Б.М.).
Көзі ағарды. Соқыр болды. Жылы, жас ойып көз ... ... ... ... (Б.М.).
Көзі айтты. Не ойы барын көз ... ... ... ... кеткендігін, Сипаты қыздың сарсаң еткендігін, Ішіңде
не барлығын көзің айтып, Сабырыңның білдіріп тұр кеткендігін (М.С.).
Көзі алақандай ... Не ... ... қатты састы. Бай көзі
алақандай болып, қорқып кетеді (ҚЕ).
Көзі ашық. Білімді адам, тереңнен ... жан. Көзі ... ояу ... ... ұлға, қызға, дауыстаңдар, Білімді,
ойлы, милы, апларым, Бостандық бірдей болсын қалыспаңдар (Б.К.).
Көзі ашылды. Көкірегін, санасын оятты, өмірді білді, ... пен ... адам ... ... ғсй. ... ... ... етіп сол ашқан екен. Өз көзіңді ашқанмен қоймай меенің де
көзімді қоса аша ... ... ... Біржолата құрыды, жоқ болды. Құрт көзін,
жоғалтыңдар ел шетінен, Күнәға батқан ... ... ... жарқ ете ... Жаны рахат тапты. Бір тостақ қымызды ішіп
жіберіп еді, көзі жарқ етті ... ... ... ... ... сөзі жоқ, Құр ... бірдеме дәме етіп, ілесе берді (М.Ә.).
Көзі ... ... ... ... ... ... әкесінен ғафу өтінгендей, үйде отыру айыбы өзінен емес
екендігін білдіргісі келді (М.Ә.).
Көз жетпес. Ұшықиыры жоқ, өте көп. Көк ала ... ат ... ала ... көтеріп, Көкшк келді жолменен, Көз жетпестей қолменен
(«Манас»).
Көзі жетті. Кәміл сенді, ақиқатына қанды. Қарағым, ... осы ... ... көп ... едіңдер, текке айтпаған
екенсіңдер ғой, көзім жетті (З.Қ.).
Көзі қарайды. Қарны ашты, ашықты. Әли ... ... көзі ... ... жоқ ... ... ... Мөлдір, сүйкімді қара көз. Ойпырмай, жан
сәулем, Ғалия қабағың, Күндей ... ... ... ... ... ... қарауытты. Қатты шаршады, басы айналып, көзі көрмеді.
Абай жүрейін десе, көзі қарауытып, басы айналып құлап қалады (М.Ә.).
Көзі ... Көзі ... ... ... қалды. Қара жерге
қар жауса, Нұрлы көзі қарығар, Туысқанын қорлаған Жалғыздықтан
зарығар ... ... Қолы ... дәті ... Көзіндей құралайдың
жәудіреген Көмді екен қандай адам көзі қиып (ХЕ).
Көзі қимады. Бергісі келмеді, іштей ... ... ... қарай берді (С.Баяз.).
Көз ілеспеді. Шапшаң қимыл туралы айтылып тұр. Бір кезде
керіліп тұра қалған ... өкпе ... ... барып, оның
бауырынан сып етіп өткендей болды да, қайтқанына көз ... ... бері өтті ... ... Отты көзн ... ... ... қарады. Қызының
қылығын шешесі ұнатпай, бір шайды көзімен ата ... ... ... ... Бұл ... ... ... деген мағынада.
Атаңа нәлет, Жәңгір ха, көзінен тізіп ... ... ... ... ... суалдырды. Зар илетті, көз жасым да ада
болды. Басында екі ... ... ақ ... ... кәрі, шандыр
бетін жоса-жоса қылып тырнап тастаған щүйкімдей қара кемпір: атаңа
нәлет, хан ... ... ... ... Суалдырдың көзімнің
қарашығын ойбай!-ай деп қарлыққан дауыспен зар еңірейді (І.Е.).
Көзімнің нұры. Өте ... аса асыл ... ... ... ашылмаған құрағым, Сен кеткен соң болар ма, Менің бір
хасіл мұрадым ... шел ... ... білімсіздік жеңді. Танымассың,
білмессің, Қаптаған соң көзге шел, имансыздық әзелден Қызылбастан
қалған жол (Абай).
Көзін ала ... ... ... ... ... көрсетпей. Ол
Ебейсінге ырза болып, жұрттың көзін ала бере, оған жылы шыраймен
күлімсіреп, басын изеп ... ... ... ... ... айтқан болып, жалғандыққа
жалтарды. Шалдың көзін алдап, істеген боп, құнжыңқұнжың етті (АТ).
Көзін айырмады. Тесіле ... ... өз ... ... ... Тұрағұлдан көз алмай қарап отыр (М.Ә.).
Көзін аппақ қылды. Алдап кетті, ізін таптырмай ... ... ... ... ... ... ... өміріне
жымын білдірмейді (І.Е.).
Көзін аша алмады. Азаптан, бейнеттен құтыла алмады. ... ... ... аша алмаған еңбекші халық біздің заманда ғана
бақыт жолына ... ... ... ... Не деген сұмдық. Көзін бақырайтып
қойып, біреудің жерін тартып алмақ (Ғ.Мұс.).
Көзіндей көрді. Дәл ... ... ... ... еді, өзіндей болмаса да, көзіндей көріп жүр, өзгеге ... ... ... ... ... тур ... айтты. Саған айтсам,
әкеңнің өз көзіне айтқаным (М.Ә.).
Көзіне топырақ шашты. Жамандық істеді. Досыңның ... ... ... ... көрме (АТ).
Көзіне ілінбеді. Еш нәрсе көрінбеді, шалынбады. Еламан теңіз
жаққа ... Қара ... ... еш ... ... ... жасқа толтырды. Жылады, еңіреді. Не болса да ... ... ... ... ... көзімді, Есірке деймін
жалынып (Абай).
Көзін тапты. Істің ретін, орайын келтірді. ... ... ... Еш ... ... ... ... жүріп, жоқ
жерде оқыс кетуіңізде мүмкін ( ... ағы мен ... Ең ... ... ... Атаанам әлпештеген баласымын, ... ағы ... ... шел ... Көкірек керді, ешкімді менсінбеді,
менменсінді.Танымассың, көрмессің, Қаптаған соң көзге шел ... аш! Оян, ... ... жөн ... ... ... аш, ... бос, Ұран сал, алға бас, Бірігіп тізе қос (С.С.).
Көзіңе құм ... Өліп кет ... ... ... ... қолын бермеген, Тең құрбымдай көрмеген. Құм құйылсын
көзіңе, Осы екен ... ... ... ... Көзі көкпеңбек. Қолтықтасқан бір әйел мен еркек
бұлардың тұсынан өте беріп, таңырқаған адамдай тұра қалды. ... ... ... көзі ... әиел екен ... тірісінде. Ажал жетіп, өлмей тұағанда, Аман-сау күнінде.
Базаралы кеткен соң, сол ... өлер ... ... ... ... ... ... екен «Көзім тіріде бір көрісіп
қалайық»-депті (М.Ә.).
Көзі тұнды. Сұқтанды, дүниеге қызықты. Көзі ... ... ... ... 68- бөлмесінде он қыз тұрады. Сіз осында
кіре қалсаңыз, бөлме тазалығына көзіңіз ... ... ... Назары ауды. Мысалы, астындағы ат олдағы ұшты,
Ескендірде атының жалын құшты, жалтырап сәуле ... біо ... ат ... көзі ... (Абай).
Көзі ілінді. Ұйқыға кетті, ұйықтап кетті. Жылап ... ... ... болғанда, Көз ілікті ұйқыға (ҚБ).
Көзінің құртын салып, сұғын қадап отыр. Телміріп отыр, көз
сүзіп,құлқыны ... ... ... ... ... ... қу
тіленші, сен сұғыңды қадарлық менде не көрдің, жазған (АТ).
Көзің аққыр. Көзің ағып ... ... ... Ат ... барғанымда, бір сыншы көзі шыққыр көріп еді ... тоқ. ... ... мол, ... ... шығар, өзі көзге тоқ,
көңілге сенімді, байсалды солдатқа қарайлай ... ... ... Кісі ынтығы. Қыз көздің құрты емес пе, ... ... ... ... бәрінің қарйтыны жақында көшіп келген
үйдің бойжеткен қызы (АТ).
Көздің құртын жеді. ... ... ... жіп кермеде
қақтаған балықтар тұр. Алыстан жалтылтап, көз ... жеп, ... ... ... ауыз ... дене ... арналған
соматикалық фразеологизмдер
Ауыз қуысы мүшелеріне ауыз, ... тіл, тіс, ... ... Ауыз ... адамның және жан ... ... ... ... Тіл адамның сөйлеу, қарымқатынас
жасау мүшесі. Тіс тамақ шайнау қызметін атқарады. Сондай ақ ... ... ... тән ... ... болады. Онсыз адам
баласы мүгедек болып саналады.
Қырғыз ... ауыз ... ... ... ... ... ... бирөөнүн айткан ... ... ... ... ... айтканың туура чыгып
калар деп, үмүт кылуу, ... ... ... ... ... татыксыз, аны айтып
оозуңду булгаба, кеп ... ... ... дген ... ... ... ... кайтарбай жоошутуу
иретинде ... ... ... Сени айт ... же сени
бирөө айтып бер деп ... ... ... ... ... ... кылуу, өзүнө жеме оодаруу иретинде
колдонулат. ... ... ... ... ... ... ... мурдун көрсөтүү. Таптакыр еч
нерсе билбөө, бир нерсеге ... ... өз ... ... албоо, колынан келбөө. Кимиси кайсы ... ... ... ... десең, мурдун ... ... Анча ... чын ... ... ... ... Тигил кишинин атын ... ... ... ... көрсөтүп коюшуп, өздөрү бой көтөрүшөт
(Сыдыкбеков).
Ооз айыбы.Сөзүнөн ... же ... тил ... ... уят ... үчүн ... айып,
жаза.
Ооз ачпоо. Сөз сүйлөбөө, унчукпоо, еч нерсе ... ... де сыр ... ... ... да озз
ачпадым ... ачып ... ... ... тун ... ... өпкөн, көз ачып көргөн балам сен эме ... ... ... Эч сөз сүйлөтпөө, сөз айттырбай ... ... Жоон ... оозз ачырбай баса калат
(Элебаев).
Ооз басырык. Жашырын ... же бир ... ... бирөөгө билгизбөө үчүн ... ... ... ... башы менен старчынга, элүү ... ... ... эмне ... (Абдукаримов).
Оозга аларлык. Бир нерсеге ттырлык, арзырлык. Оозга
аларлык иш кылган ... ... ... ... ... айтуудан уяла
турган, абдан уятты. Оозунан ак ит кирип, сары ит ... ... сөз ... ... ... ... сапаты, адамгерчилиги
ишинин ийгилиги, жакшы ... ... элге ... ... эл ... ... оозга кирсе...
Ооздан чыгарбоо. ... ... ... ... ... ... ... оозуңдан чыгаруучу ... чыга ... ... ... ошол ... ... Бир ... ооздан чыга электе орундатуп ... ... ... Куру ... ... Ал бул ... ... Бир нерсег аябай таныркоо. Ракыйма оозу
ачылып ... ... ... ... ... бир нерсени батынып, даап айта
албоо. Алимадан от ... ... ... ар нерсенин
башын айтып сүйлөшө ... ... бош. ... сыр ... ... ачык ооз.
Оозу бош ... ... ... ... (Сыдыкбеков).
Оозу менен орок ... ... еч ... ... ... ... берүү, ар ишти бүтүрөм деп ... Оозу ... орок ... Ал ... ... ... шайтан түкүргөн. Ырчылыгы6 ... ... ... мааниде. «Чекир кишинин оозуна шайтан
түкүгөн» деген кеп ырас ... ... ... турумтайдай
эпейип кеп баштаганда ынандырып салат (Сыдыкбеков).
Оозунда беш сөзү жок. ... ... ... айта ... сөзгө чоркак, сөзгө жок деген
мааниде. Ымтырабай ... ... ... ... беш ... ... («Чалкан»).
Оозун жыйып алганча. Айтып бүткөнчө, ошол замат.
Ирина ... ... ... ... ... бирөө какты
(Жантөшев).
Оозун карману. Кандайдыр бир иштин болуп ... ... ... ... ... ... арманда
калуу. Бактышы бастан тайганда, ... деп ... ... куу чөп ... ... Колунда бар болсо да,
дайымы жок дей ... ... ... ... кууу ... ... жүрөсүң (Байтемиров).
Оозунун салусуу бар. Дайыма жакшы ... ... ... ... дос, ... ... бар экен ... май! Кандайдыр бир жакшы ... ... ... ... ... ... менен алкоо
маанисинде колдонулат. Айтканыныз чын ... ... ... ... ооз. Оозу ... Оймок ооз, бото
көз. Кыздры сулуу қыргыздың (Осмонкул).
Суук ооз. Тили ... кер ооз. Суук ооз ... ... ... ... ... ... агытуу. Оозга алгыс ачуу сөздөр менен
тилдөө, жаман ... ... ырчы ... күндүр-түндүр
дебей ушак ... ... суук ... ... кеше тиштөө. Өкүнүү, өкүттө калуу. Атай ... куру ... ... ... кеше ... ... Чакылдап тезтез сөйлөгөн. ... ... ... ... (Сыдыкбеков).
Тил көз. Тикирейип эч ... ... ... ... Келин кургур тастаңдап,
улуудан уялбаган, кичүүдөн ийменбеген тик көз ... ... Тил ... ... ... ... кежир, кыйык. Кишинин тил азары экен.
Тил алуу. Айтканга ... ... ... Тил ... ... Тил алуу керек деп эскерттим. Энемдин тилин
алмадым (Токтогул).
Тил алдына ... Сары ... ... ... ... ... ... Тил алдына катып жүргөн акыргы
акчасын да ... алды ... ... Бир ... түсүнгөн, тил алгыч.
Учунча адамдын ... ... бир тил ... ... ... («АлаТоо»).
Тилге келүү. Бир нерсеге ... ... ... ... ... Абаке кылып алууга Күлчоро кепти салды эми
(«Сейтек»).
Тилден ... ... ... ... ... ... ... үч күнү тилден калды (Жантөшев).
Тил жетпөө. ... бир ... ... ... ... ... карата айтууга сымбатыңды тилим
жетпей (фольклор).
Тили жок. Унчукпаган, ... ... сөз ... дген ... Анын бир ... жери тили жок, ... өйдө карабаган ыймандуу ... ... ... ... ... дегенин унутуп, толук
таба албай калуу. Тилимнин учунда турдуэле, кап, ... деп ... ... ... Бир ... ... же
кандайдыр бир ... ... ... ... калуу.
Самсахун Каныбектин бул сөзүнө жооп таба ... ... тили ... ... ... ... көрбөө, сынабоо, тексербөө.
Досуннун бергенин тишин ашпоо (макал).
Тишин ... ... ... ... келүү, кекенүү.
Ыза тарткан кызынын абийири үчүн Темиркан ... ... ... белгилүү (Сыдыкбеков).
Тиши өтпөө. Алы жетпөө, эчдеме ... ... ... Таласынарды уктум. Сурооңорго тишим өтпөйт ... ... ... ... ... ... бир
талай жашка келип калган. Тиш ... ... ... жш
баланы ээрчитип алып даттанып басып жүргөнүн ... жок ( ... тиер эч ... жок. Ооз ... эч ... ... тишке тиер эч нерсе жок экен ... ... Өз ... бир ... ... ... бийликтен, мансаптан пайдаланууга жөндөмдүү болуп
калуу. Баягы досун жок, азыр анын тиши ... ... ... ауыз қуысы дене мүшелеріне
байланысты ... ... ... ... Алып ... ... ... пісіп отыр. Беті қайтып сағы ... ... аузы ... ... ... ... (АТ).
Аузы тұшыды, аузы тұшырлық. Көңілі толды. Пайда, ... пұл. ... ауыз ... ... ... жасады. Құр көзбен жомарттық етті, босқа
мақтанды. Ауыз ... мол ... екі мұң ... ... ... ... ... (Ғ.Мұс.).
Ауыз баққыш. Сөз аңдағыш, байқағыш. Көкбай әдеттегі ауыз
баққыш, ... ... ... ... ... сөзін
көтерген кісі болды ... ... Көп ... ... көкіме ауыз. Жоқ. Мен
сөйлескенім жок. Сөйлесуге реті ... ... ... ... ауыз отыр (Х.Е.).
Жұмган аузын ашпады. Үндемеді, сөйлемеді. Күдері ... ... өңі ... ... ... ... ... сияқтанса да жұмған аузын ашпады (М.И).
Ауызбен айтып жеткізе алмайтын. Мақтауға сөз табылмайтын,
өте ... ... ... тақсыр, ауызбен айтып нұр сипатын
жеткізе алмайтын бір қыз таптым ... ... ... Ауыз ... қыла ма, ... ... ... келіп түсті. Еңбексіз дайын ас. Ауызға келіп ... ... ... құр салдық (Абай).
Бейпіл ауыз. Аузына не келсе, соны айтатын, тілінде тиек
жоқ ... ... ... тегі, ой, бейпіл ауыз! Тайраңдап, мен
түйемін бе? ... елі ... төрт елі ... ... ету, сыр ... тіліне ие болу. Сөз бар ма, тілімнен таптым осының
бәрін. Жоқ, екі елі ... төрт елі ... ... ... ашар-ашпастан. Сөз бастап үлгірмей жатып. Келсең
қолма- қол: «Не шаруаң бар, ... ... ... ... бір ... қоя береді
Ауыз жаласты. Әкей-үкей болды, бірін-бірі ... ауыз ... ... бір ... есінде жоқ (С.О.).
Ауызға үріп салғандай. Өте сұлу, сүп-сүйкімді. ... ... үріп ... емес пе! ... ... ... түсе бермейді (С.Жан.).
Ауызға түкіріп ... ... бір сөз айт ... ... түкіріп қойғандай, бәрі ... ... ... отыр (І.Ж.).
Сары ауыз. өте жас, ... ... табы ... ... Тап ... ... Кошкин советниктиң
өзіне ауыз салды. «Ар таза болса, тұмсық жемге былғанбаса, қол
істеген бір іс түк ... деді ... ... Дәм татты, аздап тамақ ішті. Ербол Әйгеримнің
үйінен қымыз ауыз тие сала ... ... ... ... ... ... ... шығатындай, көңілге тоқ санарлық.
Ілиястың ауыз толтырарлық бір шығармасы- Дала (С.М.).
Ауыз үйірді. Дәмді, өте ... ... ... ... үйірген талшындай (Н.Б.).
Аш тамағым, тыныш құлағым. Ешкімге тиіспей, ешкім ... өз ... ... Аш ... ... ... ... қашық жүрсек дейміз (С.Е.).
Ауыз жаппады. Дамылсыз ... ... ... ... шай ... де ... ауыз жимады (С.М.).
Ауыз жиғанша. Лезде, тез арада. Рсыны айтып ауыз ... да бір ... ... жігіт бөлмеге кіріп келді (Ә.Н.).
Ауыз жиғызбады. Күлдірді. Бұлардың ... ... ... да ... күлкілі сөздерден ... ... ... ... тез ... ... айтып ауыз
жиғанша, тағы да бір ... ... ... бөлмеге кілді
(Ә.Н.).
Аузы ауыр. Сыр сақтағыш, ... ... ... ... ... інімдей болған соң, аузың ... соң, жол ... ... ... сыр ... десе ... күн десе көзі бар. Аса сұлу, өте
көрікті. Мысыр ... ... бір ер ... ... бір ай десе ... күн десе көзі бар ай ... ... бір ... ғашық болыпты. (С.К.).
Аузы аққа ... ... ... ... ... жарлы едім, батырақ елі қара ... ... аққа ... ... ... Биыл жаз ... ... ауызы аққа тиіп, қарқ ... ... ... ... ... құр ... сыбағасынан
айрылды. Мен не дерімді ... ... ... ... ... жұқпады. Жылпылдап тез сөйлейді. Бұл
сөзді айтқанда Дәметтің ... ... ... ... орақ ... ... өктем тілді, адуын
мінезді. Өтірік жар ... Аман ... бас ... ... орақ ... Майда тілге алынды (Н.Б.).
Тіске басты. Үнемдеп, тіс ... ... етіп ... Тек ... ауыл ... ... беті қалай
бұрылады деп, ... ... ... ... ... ... ... малға тіске сыздық етіп,
қалтырып ... еді ... ... ... мол ысылған. Тіс қақпаған
қыз бала, Мұндай сұмдық оған жат. ... ... ... ... аузында, ұстағанның қолында. Кім ... алып ... кез ... жем болды, талады. Сіздің
«ұстағаннның қолында, ... ... ... бе,
қайтеміз дегеніңізді біліп, ... ... ... ... ... ... Ешкімге айтпады, аузынан шығармады.
Сақтай, жалынамын, тісінізден шығара көрмеңіз (Ә.Ә.).
Тіс ... Мал ... Тіс ... ... ... ... тұр ... да (С.Кер.).
Тісті тіске қойды. ... ... ... ... осы кездегі аштыққа шыдауын, «Тісті тіске ... шақ» деп ... ... ... қылтанақ жоқ. Шөп ... ... ... ... жоқ, тұяқ күйген, Шаңытқан күлі ... ... ... ... сусын кәусәрі жоқ, Нәрі жоқ
қара шалшық көлді ... ... ... ... ... күші ... тісі ... соң, ... ... ... тісіне қойып сақтады. Біреуге ... ... ... ... сақтады; Аманатты ... ... сыр ... ... ... ысылған, қу, есебі бар. Сын
мен өзара сынды тісі ... ... өз ... ... ... ... қал. Қайратың барда көріп қал.
Қолыңнан ... ... ... істеп қал. Енді сенде
аянба, ... ... ... ... ... ... ... тоңды, қалтырап кетті. Аан
үстінен су ... ... ... ... ... мұз алыстап барады Т.А.).
Тісі шығып келеді. ... ... бола ... өз
ісіне өзі мұқият бола бастады. Біздің ... ... ... ... ба?-деді Максим Бондаренкоға
(Т.А.).
Тілге шорқақ. Келістіріп сөйлей алмайтын, ойын ... ... ... Сөзге шорқақ болдым, сол себебті
кейде ... ... ... ... ... кесті. Сөзін тиды, сөйлетпей ... Мен ... ... ... бар кісі ... адам мінезін түзеп
болмайды ... ... ... ... едім ... ... ... тиіп, сөйлеуге итермеледі. ... ... ... сен ... ... ... Жасқанбай сөйледі, тартынбай айтты.
Бестеректен шыққан Сәніпбай ... ... ... кісі ... ... кісі бағынған (Жамбыл).
Тілін тіске жаныған. ... ... ... Көрмедім
шын еркекті жол таныған, Жаһил кеп ... ... ... ... ... ... Сен дегенде ағаңның тілінің
тиегі ағытылып кетеді (Ә.Н.).
Тіліңді ... ... ... ... ... ... ақын қыз, ... тарт, Толып жатыр аулыңда сақалды
қарт, Түгелбай, Түгенбайдың, Изенбайдың. Сыпырып жақсы ... аст ... ... Тілмен айтып суреттеп жеткісіз. Бар
жерде де құр ... ... ... ... тіл ... еді ... жетпейді. Тілмен айтып ... ... айта ... Тіл ... адамның жан сезімін.
Жан бітіріп, суреттеп, зерлеп ... ... ... ... сөз ... Тамақ үшін таяқ жеп,
Ол не десе ... біз. Тіл ... тірі ... оған жемтік біз (Б.К.).
Тіл қатты. Бірдеңе ... ... ... ... өз ... кіргенше тіл қатпады (З.Қ.)
Тура тілді. Шыншыл әділін айтатын ... ... ... ... ... ... ... демес бс.
Жылпылдақтан айырылып, сенісе алмай. Амандықты ... бұл іс ... тіс. ... ... жер ... жасқа келген адам
турулы. Елін еді ұрлыққа ... сары тіс би ... ... ... сипсп, қораздана түсті
(Ғ.Мұс.).
Азу тіс балғадай. Жарамы, ... ... Азу ... жас ... ... ... басты. Қатты қысымға алды, тіс ... бас, аяма деп ... да ... салды (М.Ә.).
Азуын айға біледі. Мейлінше батыл, қайрат ... айға ... ... ... Елде ... ... ... тілдеріндегі бет-әлпет дене мүшелеріне
байланысты
соматикалық ... адам ... ... ... ... көп ... ... бет соматизмінің өзін, ... ... ... ... шеке, маңдай соматизмдерін
қамтып мысалдар келтірдім:
Қырғыз тіліндегі бет ... ... ... бети тултуюу. Катуу уят болуу. Эң уят го ... ... ... ... Жакшылык көрбөө, жарыбоо. ... ... бою ... иштеп журуп ... ... ... ... бир нерсе жөнүндө
анчамынча айту, кабардар кылуу. ... ... ... тим ... ... туура кесип берейин. Бул ... ... шек жок ... ... ... ... колдонулат. Кал десе, мурдумду туура
кесип берейин ... ... ... ... көз каранды болуу,
баш ийүү, анын ... ... Анын ... ... ... ... жетелетип жүрөт
(«Ала-Тоо»).
Мурдунан ... ... ... ... баш ... ... айтканынан чыкпай турган
кылып алуу. Биринчиден, сени ... ... ... ... ... ... ... Али жаш, кагыла ... ... ... ... жаш ... эмнеге
түшүншүн («Ленинчил жаш»).
Кызыл чеке болуу. ... ... ... ... ... ... чеке болушабыз (Бейшеналиеб).
Мандайга бүткөн. Бар болгону, ... ... ... бир ую бар ... чал ... ... (Элебаев).
Мандайга жазуу. Тагдыр буюруу, ... ... ... ... алла ... ... жазша
көрөрбүз («Сейтек»).
Мандай сөөгү кайкы. Бактыгыз, таалайсиз, ... ... ... ... ... ... экен ... тери. Өз емгеги, иштеп ... ... ... ... ... ... ... ичик,
илбирс ичитер шордуулардың мандай теринен ... ... ... ... шаттыкта болуу.
Көчүлүк эл ... ... ... ... ... ... ... балта кеспөө. Кенебөө, тоотпоо, ... ... ... кеспейт, кайгы-капа менен
жумушубуз жок (Убукеев).
Қазақ ... бет ... дене ... ... фразеологизмдер:
Бетінен оты шықты. Қызарды, қатты ... ... ... ... ... оты ... да, мұғалімнің
сөзіне көнбесіне Бектайдың шарасы ... ... нұр ... ... риза ... ... ... біздің ... нұр ... ... ... тура қарамады. Жасқанды, қаймықты. ... ру ... ... ... әлі ... ... қарай алмайды...(Ғ.Мұс.).
Бетін жел қақпады. Ешбір бейнет, қиындық көрмеді.
Айбар бұл ерке ... ... жел ... ... ... ... ... шіркеу болды. Ұятты ... арлы ... ... ... ... ... шіркеу салды
(ҚӘ)
Бетін қақпады. Еркін сөйледі. Мен ... ... ... ... ... өсірді... (З.И.).
Мұрнын көкке көтерді. Паңсыды, өзін басқадан ... ... бұл ... ... ... Адамсып
маңғазданып жөтеледі (Ы.А.).
Мұрнын тескен тайлақтай. Көнгіш, ... ... Жоқ, бұл аюды ... астын көтермейді. Ештеңені сезбейді,
түсінбейді. ... ... ... Артықсың ба сен менен?»
Деп шықпай ма кей ... ... ... ... ... ... азаймады. Қнаша
қомағайланып ... ... ... ... ... жоқ ... майлады. Ішіп, жеді. Қой құйрығын ... ... ... де ... ... қалатын еді
(С.Ад.).
Мұртын сындырды. Шетінен ... ... боп ... ... бір кісі мен ... ондаған кісі мен ондаған атың шамасы ... ... ... Бұл ... аса суық ... мағынада
айтылып тұр. Таудың мұздай суы шекеңнен ... ... (Қ. ... ... ... ... мәз ... ішігіңді шекем қызбас, қайтейін ... ... ... ... ... ... ... кісі туралы
айтылады. Шекесі ... ... ... оны ... ... Беті қайтты. Бір ұрттап дәмін
көргеннің ... шық етіп ... тиді ... ... жүріп таңдайды. Ең жақсысын
таңдайды. Ендігі жұрт ... ... ... ... таңдайды (Ғ.С.).
Маңдайға жазды. Тағдыры осылай болды. Қаламайыын,
жан ата, ... да ... да, ... жазған бар
бақытым менің
алдымда ... ... ... ... Бұл істі ... ... болмайды. Өткен жаздағы құрғақшылық
маңдайларыңа ... ме? ... тер. Адал ... ... таныдым.
Заманнан бері сарсыған ... ет, ... ... ашық. Бақыты жанған. Олар бірнеше
жерлерде ... ... ... ... ... ... адамдардың жиған дүниелігі ... ... ... ... ... Азап шекті, қиналды. Маңдайың
күнге күйген соң, табаның ... ... соң ... ... қалды. Алданып, құр ... ... деп ... ... еді, әулиесі атын
мініп кетіп сақалын сипап қалды ... ... ... ... қартайғанын
алдыға тартты. Сақалын сатқан ... ... ... артық. Бақпен асқан патшадан, ... ... ... (Абай).
Сақалы өртенді. Үлкен басы ұятқа ... ... ... ... отыр ... қазақ тілдеріндегі іш құрылыс дене мүшелеріне
байланысты соматикалық фразнологизмдер.
Фразеологизмдердің саны ... ... ... ... ... ... яғни ... бауыр, өкпе арқылы
адам баласының өмірінде кездескен күйініш-сүйініш, ... ... ... бәрін қолма-қол ... ... ішкі ... мүшесі. Сондықтан мұның ... ... ... сөз ... ... ... тілдерігі іш- құрылыс дене мүшелеріне
байланысты соматикалық фразеологизмдер:
Жүрөгүү ... Бир ... ... ... ... ... кандайдыр бир салмак кежигесинен
баскансыды (Каимов).
Жүгегү зыр дей ... Бир ... ... ... келе калганда жүрөгү зыр дей ... ... ... Кайрат кылаа албоо, батына албоо.
Эшикти ачып кароого ... ... ... ... ... капалануу, абдан ... бар. ... ... ... ... ... жаздоо. Абдан катуу толкундоо. ... ... ... жүрөгү жарыла жаздаган
(Каимов).
Жүрөгү ... ... ... Келинди атаганда
турсундун жүрөгү жибии түштү ... ... ... ... ... ... ... жүрөгү жылыбады (Сасыкбаев).
Жүрөгү муз. ... ... жок, таш ... ал дити ... ... муз адам болсо, ... ... ... албайт эле (Айтматов).
Журөгүндө оту бар. Өткүр, эч тартынбаган. Жүрөгүндө
оту бар ... сөз ... ... («Ленинчил
жаш»).
Жүрөгіне так салуу. Көнүлүн калдыруу, ойдан ... ... ... ... ... каары Батийнанын
жүрөгүнө так салды (Сыдыкбеков).
Жүрөгүнө муз бүркуу. Катуу ... ... ... ... ... муз ... үшүн ... Катты коркытуу. Байлар
кедейлерге ыза көрсөтүүнүн, алардын ... ... ... ... ... ... тыгылуу. Бир нерседен ... ... ... ... ... ... оозуна тыглды
(Жантөшев).
Жүрөгү элжирөө. Ичи ... ... ... ... ... конгуроолуу тунук үнүнө чоң эненин
жүрөгү элжиреди (Сыдыкбеков).
Өпкө-жүрөгин ... ... ... ... ... ... мээримди мамиле жасоо. Батыш
жеңе балдарына ... чаап ... ... жок. ... минөз, көйрөң, курулай күүлөнүп,
мактанып, ... ... ... Анын ... ... ... Өтө жоксуз, начар абалда болуу.
Өпкөбүз ... араң ... ... чоң иш биздин
колубуздан кайдан келсин («Ала-Тоо»).
Өпкөсү оозуна ... ... ... ... апкарый
түшүү. Эсир алактап өпкөсү оозуна келди (Османалиев).
Өпкөсү ... ... көп ... ... ... улам энтигип, ... ... ... көлдөп, өпкөсү көбө түшкөн Батийна кеп айта ... ... ... ... ... ... Сыртың сайлы
болғанша, ішің майлы болсын (мақал).
Іші ... ... ... ... ... ... де ол әйелінің қабағынан ... ... ашу ... іші ... қоя ... (Ә.Н.).
Ішін ақтарды. Бар ... ... Шын ... ... мақтар, Әуелі шын ... ішін ... ... ... келді де тұрды, сыр
сақтай алмады. Әкем ... ... ... Өзім ... ... адам ғой,ішіме симай барады (Ғ.Мұс.).
Ішін тырнады. Қатты ... Екі ... ... ... Айырылғандық біздің ішті тырнасын (С.Д.)
Ішек-қарны аралас. Етене ... ... мол ... ... ... Құнанбайлар
әбден айқасқан, ішекқарны араласқан дейтін жақындардың
бірі ... ... Өте ... ... жоқ. Мына
бір ішектей шұбатылған әңгімесі де ... тие ... құса ... Уайыммен, сағынышпен сарғайып,
қайрет шекті. Дәл бір өз ... ... тиіп ... кернеп, іш құса болып, тұжырап келе жаттым (Ж.Ж.).
Жүрегінде оты бар. Еті ... ... ... Жүрегіңнің с оты бар бала көрінесің, - деп, той
басы ... ... ... ... ... ... болды. Көңіліне дық болып ұялады,
жадында ... ... ... Көк ... ... ... беріш болып қатқан тәрізді (Б.М.).
Жүрегіне жылу берді. ... ... ... берді. Болғанмен, сыртым сұлу, Сол ғана жүрегіме
берген жылу ... ... ... жара ... Таза ... ... ... жапырақ секілденген. Жүрегін
жуықтаса жаралаған: Кір ... ... ... улы ... түгі бар. Ер, ... ... кісі, еш
нәрседен тайсалмайды, бетіне айтатын адам. ... ... да, ... түгі ... батыр болса да төтеп
беру керек (М.Ә.).
Жүрегі ... ... ... ашығып, әлсіреді.
Өзегі талып ет жемей, Ер ... ... ... ... ... орнына түсірді,
қорқынышы тарады. Мұндайда жүрек ... ... де ... Егер де тез от ... қорқынышын билеген
денеге қуат кірмей қалатын, соны ... бар ... ... (Ә.Ә).
Жүрек сыры. Көңілдегі бір ... ... ... ... жақсы (АТ).
Бауыр басты. ... ... ... ... ... ... әбден бауыр басып, ... ... ... одан ... ... (КТ).
Бауырға тарты. Ішіне ... ... ... ... ... ... ... сырт айналар
(Абай).
Бауыр еті. Өте жақын, қымбаттысы. Бала ... еті емес пе? ... күн ... ... ... құлыншағына қол тигізу ата-анаға да оңай болмаса
керек (М.Е.).
Бауыры ... ... ... Сонда
ананың қуанғаннан, Ыршып тамшып көзінен жас. Бала ... ... ... иген жартас (Т.Ж.).
Баyыры бүтін, басы есен. Аман-сау. ... ... бар ма, ... ... жау бар ма? ... ... ... қатыгез. Артына белгі
қалдырмай, ... ... тас ... ... десе ... па осы өлім? (Абай).
Бауырына кірді. Тіпті жақын тарты. ... ... ... ... ... бара ... ... бүйрек. Міз бақпайтын, қаныпезер, ... ет ... алса бүлк ... ... без ... екен ... бүлк ете ... Сезіктенді. Мыркалдың
бүйрегі бүлк ете түсті. Көзінің ... қақ ... ... ... еді, ол ұнатпаған кездегі
әдетімен кең ... ... отыр екен ... ... ... ... ... шатақ
шығарды. Уһ, осы атшы ма, бүйректен сирақ ... ... ... ... Жаны ашыды, ... ... ... ... бұрып, соның жыртысын жыртты ма? (З.Ш.).
Өті жарылды. Қағанағы қарс ... ... ... қабынба, Өтіңменен жарылма, ... ... ... ... ... ... алып аузына құйды. Жанын шығара ... ... - ... ... ... ... өтін алып
аузына құятын ... деді ... ... - қол дене ... ... ... бір объектіні танып білу үшін ... ... ... мәнді қызмет атқарады.
Аяқпен ... ... ... ... ... ... жасалған.
Қол адамның бірден-бір бес ... ... ... ... ... ... ... бірде-бір
шаруа жоқ деуге болады. Қолдың сондай мәнді ... ... ... ... ... ... аяқ, қол дене ... соматикалық фразеологизмдер:
Аяғы сай ... Бир ... ... алып ... боло ... ... аягы сай таппагандыгынан
эмес, душмандың ошоншолук ... ... ... Белгилүү бир жашты, мезгилди, минөттү
өтү. Алтымыш ашып, жетмишке аяк ... ... бул ... ... ... ... жан бакты, бекер оокотка
көнгөн. Жок ... мага аяк ... ... ... ... ... ... башты, көз кышты. ... ... ... ... ... ... ... өкүл
Кызылбаш менен «бармак башты, көз ... ... ... (Каимов).
Бармагын тиштөө. Өтүп кеткен ишке өкүнүү. Барпы
жаштыгын, аял ала ... ... ... ... жууп ... Колдо болгон нерседен ... Жут жылы ... кол жууп ... ... ... ... ... көмөк көрсөтүү.
Колхоздо жумушка ... эр бүлө аз ... сон, ... ... ... ... ... куушуруу. Кечирим сурап, алдына түшүү, өтүнүч
кылуу. Болду, анча ... ... ... ... ... Кол ... кудаларын келет, андан көрө ошолорду
кут («Чалкан»).
Кол сунуу. ... ... ... ... Пайдаланып алтын жаштан, Кол ... ... ... ... ... ... ... арлашуу. Курманбай мен ... ... ... ... ... берчү (Элебаев).
Колу жукаруу. Колунда болгон ... ... ... ... ... ... ... («АлаТоо»).
Аяқсыз қалдырды. Текке, босқа қалдырды. Әзір ешкім
иеленбеген бір жердің кеі ... ... ... ... ... ... (Ғ.М.).
Аяғына кісен салды. Байлады, бас бостандығынан
айырды. Мұндайдың ... ... ... ... ... бармаймысың (С.А.).
Аяғымен жер тіреп, ... көк ... ... төрт ... ... ... ... аңдап бас. Тыныш жүр, абайла, ... сақ бол. ... ... бас, ... Өз басыңа жының бар бір ... ... ... ... Қателесті, тура жолдан тайды.
Асау ... ... ... ... ... ... ... байлама (Абай).
Аяғына таптатты. Қорлады, намысына кір ... соты ... ... ... ... басатын,
қорлайтын заңды қолдануды білмейді (СССР ... ... ... ... ... оның ... ... Тәңір атқан неме, өсек-аяңға бір табан
жақын жүруші еді, ... ... ... ... екен
ғой (АТ).
Аяқ алыс. Істің бет ... ... ... аяқ ... ... ... дей көрмеңдер.
Өз көңіліміз ... өзге ... ... ... келеміз (ЛЖ).
Аяқ суытты. Біраз дем алды. Кішкене аяқ ... ... ... ... ... жетер жерде. Жуық жер, таяу төңірек. Қайырлы
байды еш жерден ... ... Ол аяқ ... жерде
жоқ (Б.Ө.).
Аяқтан шалды. ... ... Бұл ... ... ... рас, Көп ... аяқтан кеп шалғаны рас,
Шала өлген қара ... ... ... көк ... рас (С.С.).
Аяғына тұсау түсті. ... ... ... ... Үй іші, ... шешелері күліп, мәз
боп, Оспанның ... ... ... ... ... ойлап күліскенді (М.Ә.).
Аяғын жерге тигізбеді. Көкке ... ... ... ... бірге бітірген жолдастары
жоғарғы оқуға дайындалып ... ... ... ... ... ... ... жақындамады. Басқа жан
онда аяғын басушы болмасын (ҚЕ).
Аяғына шаң ... Өте ... жел аяқ. ... шаң ... ... ұшқан құс, жүгірген аңның
менен құтылатыны жоқ (ҚЕ).
Аяқ алып ... Бір ... ... аяқ ... ... үріккен ауылдың жұртындай ... ... аяқ алып ... ... ... Опық жеу, өмір ... ... Көп
адам дүниеге бой ... Бой ... ... ... ... ұшынан басты. Тайсалу, қаймығу, имену, қорқу
мағынасында ... Кеш ... ... ағасынан қорқып,
аяғының ұшынан басып, ... үйге өтіп ... ... ... Еркеледі. Шешесін далаға ... ... қызы ... ... ... ... Күллі көкке ұшты, тасталқаны
шықты. Тиісті наныңды жеп ... жүр, ... ... ... ... батырды. Күш көрсетті. Тізе ... ... туды - біз ... ... (ҚӘн).
Тізе жазбады. Жұбы ажырамады, ... ... ... ... ... ... тартып алып,
ел кісісі артта қалғанын біліп, енді ... ... ... ... ... ... ... ерген шоғырымен
тұтас келіп араласып ... ... ... ... ... ... Азамат,
жүнжіме, жүрме бос, қол ұстас, бірігіп тізе қос (С.С.).
Тізесін ... ... ... ... Баласы
кемпір-шалды асырайын деп қысы-жазы ... ... ақы, ... тер. Адал ... Ақталғанын
танимын, Заманнан бергі сарсыған Табан ет маңдай терімнің
(Жамбыл).
Табан елі. ... ... ... елі қазы
түсетін биелер базарда он үш, он төрт сом ... ... ... Аяғының астын көрмеді. Өсекең
жарықтық соңғы күндері табан жолын ... ... ... ... Тоқтамға
келді, шешімге келді. Ендеше, менің табан тіреген ... Бір күн ... бір күн ... ... ... кім менімен жауласса, соны бауыздаймын да ... ... ... тиер бір ... бар іс ... қарызға батайын десе, ... ... ... тәрізді (С.М).
Табанын жалтыратты. Тайып тұрды, кетіп ... ... ... ... табан жалтыратып зыттың ба?
(З.Ш.).
Қол ... ... ... Қайтсін қолы тимепті
(Абай).
Қолын жылы суға малды. Тұрмыстың ... ... соны айт, екі ... ... ана тұтып, қолын
жылы суға малып отыр ... ... Қары ... Домбыра күйден төгейін,
Қағуға қолым ... да ... ... екі үкі, ... бір үкі ... ... Екі ... екі үкі, басына бір үкі тағып,
ажарлап ... ... ... демін алып отыр. Болып, жетісіп отыр.
Шолақ торы ... ... ... тамшылатып, екі иығынан
дем алып, шөптің басына Шекердің інісі ... ... ... су кетті. Қажып ... ... ... ... ... ... сөзі ... да, сенің
де иығыңды түсіріп кетті ме (М.Ә.).
Иығы ... ... ... ... қажыды. Ми
кепті ... ... да ... ... ... ... ... Бұрышы бұзау үйінің (Ж.М.).
Иыққа шықты. ... ... ... шығып иыққа,
Қамалтпасын тұйыққа (Абай).
Иық ... ... ... ... ... болма биік, ... ... ... ... ... ... (С.Д.).
Иық сүйесті. Екі жақ бірігіп ... ... ... ... Иық ... күн ... ... құран оқи келгенде, Қодар Жанпейіске зарын шақты
да, қолына ... ... ... иығына екі кісі ... ... ... екі ... екі кісі мінгендей ... адам екен ... ... Белсене түсті. Мен енді білекті
сыбанып дегендей, сабақтарыммен ... ... ... ... Таяқ ... ... ұшырады.
Сондай, сондай мінездері көптің ... ... ... ... ... ... жұдырық жп қалғаны рас
(М.Ә.).
Жұдырықтай бала. Кішкентай бала. Жұдырықтай ... ... ... Не ... ... апырай (МЗ).
Жұдырығын түйді. ... сес ... Ә, ... тұр, көрсетермін,-деп Қажырбеттің, Ержанның үйіне
қарап, Дүйсенбай жұдырығын ... ... ... ... ... менсінбеді. Сені
неғылсын, қалыңдығын тырнағына да ... ... ... кір іздеді. Бәле ... ... Бәрі сіз үшін ... ... ... ... көрінді де тұрды (СҚ).
Дегенмен ... ... ... ... ... рухани, мәдени өмірдің қай
саласында көбірек ... қай ... ... ... ... ... ... тіл білімінде ... ... ... ... жалпы және жеке
мәселелері біршама зерттелсе де, ... ... ... ... деп ... ... Осыған орай, әлі
де көптеген ізденістерді ... ... ... бір тармағы - соматикалық фразеологизмдер.
Соматикалық ... ... тілі ... ... ... да байырғы, сан ... ... ... ... ... зертеуді талап
етеді. Осыған байланысты ... ... ... ... жағын қарастырудың маңызы
өте зор
Қазақ ... ... ... арнайы
зерттеу олардың жалпы ... ... ... бойына сақтай ... ... ... де ие ... ... ... ең күрделі құбылыс, ... ... Ол- ... ... жер ... ... негізгі тұлғасы. Адам өз өмірінде ... ... ... ... ... ... ... жан дүниесімен тебірене сезінеді, ... Адам ... ... ... ... мүмкін. Ол сондай-ақ әр ... ... ... ... бірде сүінуі, күлуі, шаттануы,
рахаттануы ... ... ... ашынуы, күйінуі
мүмкін. Адам ... ... ... ... ... ... ... түңілуі мүмкін, бір ... ... ... енді бір ... ... баз
кешуі мүмкін. Айта берсе адамның ... ... ... ... ... ... рухани жан
дүниесі байланысты туған тұрақты сөз тіркестер соматикалық
фразеологизмдер ... ... ... жағынан
ашып көрсетілді.
Қазақ тіліндегі соматикалық ... ... ... ... мен ... ... ... қосылар аздакөпті үлес болса, оның
теориялық және практикалық ... ... ... қойған мақсаты орындалды деп есептеуге ... ... ... ... табиғаты, сан алуан
тіршілік тірлігі, ... ... ... ... күй кешуі т.б. осының бәрі тек дене ... ... ... ... ... ... ... тізімі
1. Қырғыз тілінің фразеологиялық сөздүгү. Фрунзе
1980ж
2. І. ... ... ... ... ... ... 1977ж, 720б7
3. З. Уызбаева ... ... ... ... этно-лингвистикалық сипаты».
(Дес.) Алматы ... Р. Х. ... ... ... ... устойчевых словосочетаний на базе ... ... ... ... 1981ж.
5. Д.Х Базарова. «Семантика найменаваний частей тела и
производы от них тюркского ... ... ... А. О. Кармышаков. Соматические ... и ... ... ... ... 1992ж.
7. «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... Ғ. Смағұлова. «Мағыналас фразеологизмдер сөздігі».
Алмты 2001ж.
9. М. А. Тұрсынова. ... ... ... әдеби
тілдерінің дыбыс жүйесіндегі ... ... ... Чой Юн Хи. ... ... ... ... русского ... ... ... Г. А. ... «Соматическая фразеологизмы как
отражение национально-культурной сфецифический языкогого
сознание». ... ... ... С. ... « ... ... ... тіркестерінің
бір типі жөнінде» (Қазақстан мектебі, 1965ж, 9- саны.
13. Ғ. ... ... ... ... ... ... берілуі ». «Қазақ
тілінің ... ... ... ... ... 1989 ж. 96-104 бет.
14. К. ... « ... ... ... ... ... ... 1977ж.
15. А. Рақышева ... ... ... ... 1992 ж.
16. Х. Досмұхамбетов « ... ... ... ... ... ... Қайдаров, Оразов туркологияға ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Соматикалық фразеологизмдер122 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Сібір қырғыздары» және «Орынбор қырғыздары»3 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь