“Қазақ әскери революциялық комитеті және ұлт-зиялылары ”

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.10

1 Қазақ ревалюциялық комитетінің ұйымдастырылуы.

1.1 Орталықта кеңес үкіметі орнағаннан кейінгі елдегі жағдаé ... ... ..11.23

1.2 Қазақ революциялық комитетінің ұйымдастырылуы, оның құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24.31

2 Қазақ ревалюциялық комитеті және ұлт зиялылары.

2.1Қазақ революциялық комитетінің құрамы және оның қызметі ... ..32.47

2.2 Қазақ революциялық комитетінің кеңестік автаномия құрудағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48.55



Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56.58


Пайдаланылған әдебиеттері тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59.60
Тақырыптың өзектілігі.Қазақ әскери революциялық комитеті өлкеде жаңадан құрылуға тиісті биліктің баламасы болды.
Бұл кезде өлке азамат соғысының құрсауыңда еді. Біршама жерлерде халық аштыққа ұшырап, сүзек ауруы жайлаған болатын. Осындай жағдайда елде қазақ ұлттық мемлекетгігін орнату үшін қазақ зиялылары да күресті. Сондықтан да біз қарастырып отырған мәселе өзекті болып табылады.
1919 - жылы шілдеде РКП(б) Орталық Комитеті мен РКФСР Халық комиссарлар кеңесі эссарлар кеңесінің шешімі бойынша Қазақ әскери революциялық комитетін құрды. Қазақ әскери революциялық комитетінде ұлт зиялыларыда қызмет етті. Алайда, кеңестік тарихнамада Қазақ ревалюциялық комитетінің құрылуы, оның қызметі бір жақты айтылды,осыған байланысты да бұл мәселе өзекті болып табылады.
Қазақ әскери революциялық комитетінің құрамы жағынан әр түрлі көзқарастар саяси позициясында тұрған адамдардың жиынтығы болатын, соған байланысты ұлттық идея мәселесінде оның мүшелерінің пікірі мен әрекеті бір жерден шыққан жоқ болатын.
30-шы жылдардан бастап ұлт зиялыларының қызметі туралы тақырыпты зерттеуге, жазуға, тіпті айтуға тыйым салынды. Сондықтан оның деректемелік негіздерін де зерттеу мүмкін болмай қалды.
Әсіресе, Алаш қозғалысының ұлт-азаттық сипатын дәлелдеуге, олардың большевиктермен және кеңес өкіметімен шын мәніндегі ара қатынасын айқындауға, ұлт зиялыларының көзқарас эволюциясын ашып көрсетуге мүмкіндік берілмеді. Қоғамдық ұйымдармен және саяси партиялармен байланысын көрсететін тарихи деректерді пайдалануға қатаң тыйым салынды, ал олардың кейбіреулері ғылыми айналымға таратылғанымен, мазмұн жағынан бұрмаланып отырды. Сондықтан да біз бұл мәселені өзекті деп есептейміз.
Зерттеліп отырған жұмыс ғылыми айналымға жаңадан қосылған түпнұсқалық мәні бар, деректер мен құжаттарға, зерттеулерге сын көзбен қарау түрғысынан жазылды.
Зерттеу жұмысымда Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Бақытжан Қаратаев, Сейітқали Меңдешев, Халел және Жаханша Досмұхамедовтер, т.б. қазақ зиялыларының Қазақ әскери революциялық комитетіндегі қызметіне байланысты құжаттар, Қазақстан республикасы Орталық мемлекеттік архив қорларынан алынған деректер де пайдаланылды. Яғни Орталық мемлекеттік архивтің 14-ші қорында Қазақ революциялық комитетінің хаттамалары, бұйрықтары, үкімдері, халыққа жариялаған жаңалықтары, оқыған баяндамалары, зиялылардың бір- біріне жазған хаттары сақталған. Ал, 19-шы қорында Қазақ кеңестік автономиясын құру туралы құжаттар сақталған.
1.Сапаргалиев.М.С.Возникновения казахской советской государственности (1917-1920гг.). Алматы, 1948.
2.Тайманов Г.Т. Развития Советской государственности в Казахстане. М,1956..
3.Сартаев С.С. Образование и становление Казахской Советской государственности. Алматы, 1960.
4.Мухтаров А., Имашев М. К истории возникновения Казахской советской государстенности. || Вестник АН. КазССР, 1955
5.Мухтаров А. Образование революционного комитета по управлению Казахским краем.Д\Вестник АН КазССР, 1959
6.К.Нүрпейісов. Қазақстанның шаруалар кеңестері.Алматы 1972.
7.Кеңес Нүрпейісов. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
8.С.Бейсембаев. Ленин и Казахстан. Алматы, 1968.
9.Байтұрсынов. Революция и киргизы \\ Жизнь национальностей, 1919, 3 тамыз 29.
10. Қойгелдиев М. Қуаныш түнде жүріп, күн шығар деп., \\Социалистік Қазақстан. 1990, 14, 16, 17 сәуір; Қос төңкеріс және Алаш қозгалысы. Сұхбат материалдары. Сұхбатты хаттаған Т.Омарбеков \\ "Ақиқат". 1991, 11.
11. Иностранная военная интерненция и гражданская война в средней Азии и Казахстане. Алма-Ата,т.І, II, 1963, 1964; Советы и ревкомы в Казахстане (октябрь І917-1920гг). Документы и материалы. Алматы, 1971.
12.Образование Казахской АССР. -сборник документов и материалов. Алматы, 1957.
13. Казахстан в огне гражданской войны. Воспоминания участников Великой социалистической революции и гражданской войны в Казахстане. Алматы, 1960;
14. «Қазақ тілінің түсіндірме создігі». Алматы, 1986, т.9.
15.Советы и ревкомы в Казахстане (октябрь І917-1920гг). Документы и материалы. Алматы, 1971.
16.Образование Казахской АССР. -сборник документов и материалов. Алматы, 1957
17. Зиманов С. "В.И.Ленин и советская национальная государственность н Казахстане". Алматы, 1970.
18.ҚРОМА. қ.14, т.З, іс.17, п.22
19.Советы и ревкомы в Казахстане (октябрь І917-1920гг). Документы и материалы. Алматы, 1971.
20. Бейсембаев С. Ленин и Казахстан. Алматы, 1968,
21.Ленин "Өмірбаян хроникасы", т.7,
22.Юрий Шапоров "Ревкомдағы жанжал" \\ Арай, 1997,
23."Известия киргизского края" 1920. 15 апрель.
24. М.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995.
25.Протоколы революционного комитета по управлению казахским краем (1919-1920 гг.) сб. док. Алматы, 1993.
26.С.Зиманов, С.Даулетова, М.Исмагулов "Казахский отдел народного комиссариата по делам национальностей РСФСР". Алматы, 1975.
27.Алаш Орда. Сборник документов.сост. Н. Мартыненко. А.1992
        
        ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
“ҚАЗАҚ ӘСКЕРИ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ КОМИТЕТІ ЖӘНЕ ҰЛТ-
ЗИЯЛЫЛАРЫ ”.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе……………………………………..…………………………….3-10
1 Қазақ ревалюциялық комитетінің ұйымдастырылуы.
1.1 Орталықта кеңес үкіметі орнағаннан кейінгі ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы, оның
құрылымы…………………………………………………………………24-31
2 Қазақ ревалюциялық комитеті және ұлт зиялылары.
2.1Қазақ революциялық комитетінің құрамы және оның ... ... ... комитетінің кеңестік автаномия құрудағы
қызметі…………………………………………………………….………48-55
Қорытынды ……………………………………………………………56-58
Пайдаланылған әдебиеттері ... ... ... ... комитеті өлкеде жаңадан
құрылуға тиісті биліктің баламасы болды.
Бұл кезде өлке азамат соғысының құрсауыңда еді. Біршама ... ... ... ... ... жайлаған болатын. Осындай жағдайда елде қазақ
ұлттық мемлекетгігін орнату үшін қазақ зиялылары да күресті. Сондықтан ... ... ... ... ... болып табылады.
1919 - жылы шілдеде РКП(б) Орталық Комитеті мен РКФСР Халық комиссарлар
кеңесі эссарлар кеңесінің ... ... ... ... ... құрды. Қазақ әскери революциялық комитетінде ұлт ... ... ... кеңестік тарихнамада Қазақ ревалюциялық комитетінің
құрылуы, оның ... бір ... ... ... да бұл ... ... ... әскери революциялық комитетінің құрамы жағынан әр түрлі
көзқарастар саяси позициясында тұрған ... ... ... ... ұлттық идея мәселесінде оның мүшелерінің пікірі мен ... ... ... жоқ ... ... бастап ұлт зиялыларының қызметі туралы тақырыпты
зерттеуге, жазуға, тіпті ... ... ... ... оның ... де ... мүмкін болмай қалды.
Әсіресе, Алаш қозғалысының ұлт-азаттық сипатын дәлелдеуге, ... және ... ... шын ... ара ... ұлт зиялыларының көзқарас эволюциясын ашып көрсетуге мүмкіндік
берілмеді. ... ... және ... ... ... тарихи деректерді пайдалануға қатаң тыйым салынды, ал олардың
кейбіреулері ғылыми ... ... ... ... ... ... да біз бұл мәселені өзекті деп есептейміз.
Зерттеліп отырған жұмыс ғылыми айналымға ... ... ... бар, ... мен ... ... сын ... қарау түрғысынан
жазылды.
Зерттеу жұмысымда Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Бақытжан
Қаратаев, Сейітқали Меңдешев, ... және ... ... т.б.
қазақ зиялыларының Қазақ әскери революциялық комитетіндегі қызметіне
байланысты құжаттар, Қазақстан ... ... ... ... ... ... де пайдаланылды. Яғни Орталық мемлекеттік
архивтің 14-ші қорында Қазақ ... ... ... ... халыққа жариялаған жаңалықтары, оқыған баяндамалары,
зиялылардың бір- біріне жазған хаттары сақталған. Ал, 19-шы қорында Қазақ
кеңестік ... құру ... ... сақталған.
Жұмыстың деректік негізі. Зерттеліп отырған тақырыпқа ... төрт ... ... болады: құжаттар мен материалдар ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар туралы
естеліктер мен жазбалар және архив құжаттары.
Құжаттар мен материалдар жинақтырында Қазақстандағы ... ... мен ... ... ... ... ... әртүрлі
әскери іс-қимылдары жайында кеңінен мәлімет табуға ... ... ... ... аталатын құжаттар мен материалдар
жинағында ... ... ... ... ревком мүшелеріне
берілген бұйрықтары мен ... ... ... ... ... қандай бағытта жұмыс жүргізгені туралы
мәліметтер үздік-создық ... Бұл ... ... сол кезеңдегі
жалпы әскери – саяси жағдайды ... ... ... зерттеуге, білуге деген қызығушылығы мен ынтасын ... ... - ... мен ... Бұл жазба деректерде сол заман
адамының болған оқиғаға тікелей қатысып, өз ... ... ... ... ... және ... ... жақтары жайында
түрлі мәліметтер алуға болады. Ревком комитет ... өз ... ... туралы жазбалары сақталған. Мысалы, А.Т.Жангельдин,
С.М.Мендешев, Б.Б.Қаратаев, А.Айтиев, ... ... және ... Қазақ революциялық комитеті мүшелерінің естеліктері мен жазбаларын
кұнды материалдарға жатқызуға болады[13.146-147бб]. Қазақ ... ... ... ... мен оның ... ... ... негізделген мәліметтер алуға болады. Сонымен қатар, бұл естеліктер
мен жазбаларда ... ... ... барлық түрлері, жеке субъектік
характердегі пікірлері мен баға беруі кездеседі.
Кез-келген дерек өзінің табиғаты ... ... бір ... - ... ... құбылыссыз дерек пайда болмайды.
Екінші жағынан, кез-келген дерек субъективті, себебі ол субъект белгілі ... ... не ... ... ... ... туралы ақпараттармен қатар
субъективті мағлүматтар да дерекке салынады. Қысқаша ... ... ... дүниеге деген көзкарасы, түсінігі, психологиясы да енеді.
Сондықтан зерттеуші тарихи деректерді ... ... ... ... ... ... ғалымдары сол кездегі ұлттық басылымдарды дерек
көзі ретінде зерттеп, оның ... ... ... енгізуде. Мұның
жарқын мысалы ретінде Үшкілтай Субханбердинаның "Қазақ", "Алаш", "Сарыарқа"
атты мазмұндалған библиографиялық ... мен ... ... ж ... ... жарияланған ұлт зиялыларының мақалаларын
атаған жөн .[10.120 ... ... ... ... ... (ҚРОМА) І4-
19 қорларында XIX ... соңы мен XX ... ... ... ... ... ... күресін көрсететін деректер
сақталған. Міне осы қорлардың ... ... ... ... қатысты
құжаттар 14 қорда жақсы сақталған. Бұл қорда Қазақ ревалюциялық комитетінің
басшылары бекіткен құжаттар мен хаттамалар ... яғни бұл ... ... ... ... ... хаттары, халық
алдында оқыған баяндамалары, ... ... ... ... сақталған.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Өкімет тарапынан 60 жылдан астам уақыт
тыйым салынған тарихымыздың ... ... ... ... кезде
зерттеушілер атсалысып жүр. ... ... ... ... ... Қазақ зиялыларының Қазақ революциялық комитетінде және
Қазақ ұлттық автономия жариялаудағы қоғамдық және шығармашылық қызметіне
байланысты еңбектер ... ... ... ... ... ... ... еңбектің бірі М.С.Сапарғалиевтің монографиясы. Ол
өзінің ... ... ... ... деген еңбегінде Қазақ
революциялық комитетіне қатысты мәселеге ... ... ғана ... Атап ... ... ... ... РКФСР Халық комиссарлар
кеңесінің Қазақ революциялық комитеті бекіткен Декреті жайында және 1919
жылы қазанның ... ... ... ... орталығы Орынборда
Бүкілодақтық Орталык Аткару комитетінің Түркістан комиссиясының мүшелері
мен халық комиссарлар кеңесінің ... ... ... туралы сөз еткен.
[1.88-95бб]
Г.Т.Тайманов өз монографиясында осы мәселеге бірнеше абзацты арнаған
екен. Еңбекте қазақ автономиялық республикасының ... ... ... қарастырған. Автор Қазақ революциялық комитеті туралы оның
жергілікті кеңестерді ұйымдастыруға байланысты ... заң ... ... ... ... дұрыс деген шешімге келеді. Ревком қызметіне ... ... ... 1920 ... ... жалпықазақ съезінің
шақырылуы мен ондағы қарастырылған мәселелерге біраз көңіл аударылған[2.28-
29бб]
Белгілі ғалым, профессор, ... ... ... С.Сартаев
Қазақстандағы кеңестік ұлттық мемлекеттік құрылыстың құрылу тарихын
толығырақ ... өз ... ... төңкерісінен бастап XX
ғасырдың 50-60 ... ... ... ... Еңбекте Қазақ
революциялық комитетінің қызметі мен ... ... ... ... ... ... арнайы параграф арналған. Қазақ
революциялық ... ... ... ... көңіл бөліп,
толығымен қарастыруға тырысқан. ... ... ... ... ... ... тіпті, барлық оқулықтар мен кітаптардан алып ... ... де ашық ... да, ... көрсетуге тырысқан[3.51-
65бб]
Қазақ әскери революциялық комитетінің қызметіне ... ... ... ... ... ... ... біріге отырып жазған
еңбегі осы ... ... ... ... ... болып
есептеледі[5.150 б].
Онда өлкедегі кеңестік автономияны жариялаудағы Қазақ революциялық
комитетінің ... ... ... ... ... ... "қазақ халқын біріктіруші орталық ретінде, қазақ автономиясын
жариялау үшін жалпықазақ съезін ... ... ... ... ... ... ... міндетіне айналды" деп айтады.
Алайда, автор мәселені үстіртін қараған[4.11-5бб]
Қазақ революциялық ... ... ... ... көлемді
мақаласында Мұхтаров ревкомның құрылымына, арнайы құрамы жайында және
ревком мүшелерінің ... ... мен ... ... ... ... ... революциялық комитетінің қазақ өлкесіндегі саяси және
әлеуметтік – экономикалық өміріндегі роліне ... баға ... ... революциялық комитеті А.Мұхтаровтың бағалауы ... ... ауыр ... ... ... ... біршама жұмыстар
атқарды. Мемлекеттің нығаю үшін маңызды қаулылар мен шешімдер ... ... ... ... үшінші мақаласы Кеңестердің жалпықазақ
съезіне шақыруға дайындалған Қазақ революциялық комитетінің қызметін ашуға
арналған. Мұнда әсіресе, кеңес дәуірінде ... ... ... ... ... кеңестердің құрылуы мен нығаюы, ... ... ... ... көп ... ... 1972 жылы жарыққа шыққан "Қазақстанның ... деп ... ... ... жылдардағы Қазақстандағы
кеңестердің шаруалар ... ... сөз ... Ал ... революциялық
комитетіне арнайы көңіл бөлінбеген. Бүл еңбекте Қазақ революциялық комитеті
және оның ... ... ... ... сайлауға дайындығы
жөнінде мәселелерді ашып көрсетеді[6.11б].
Кеңес Нүрпейісовтің 1995 жылы жарық көрген "Алаш һәм ... ... ... ... ... 60 ... ... уақыт зерттеуге тыйым
салынғандықтан, Алашорда тарихын жаңаша көзқараста жазуды таңдаған. Мұнда
ұлттық-демократиялық Алаш ... ... ... оның ... Қазақ әскери революциялық комитетінің ... ... ... ... ... ... Кеңестік
автономиясының мәселесі, іс-әрекеті сөз болады.[7.]
Алашорданың саяси және ... ... ... ... ... мен ... өкіметінің құрылуы, олардың кеңес өкіметімен
арақатынасы хақындағы ... ... ... бағыттағы баспасөзде
1919-1920 жылдардан-ақ жариялана бастады. Осы тақырып бойынша ... ... ... қайраткерлердің бірі Ахмет Байтүрсынов пен ... ... ... ... ... бірі ... Сейфуллин.
1919 жылы тамызда РКФСР-дың Ұлт істері жөніндегі халық ... ... ... ... және ... атты мақаласы
жарияланды[9.29-37бб] Осы шағын еңбегінде А.Байтұрсынов 1917 ... ... ... ... ... ... қалай қарсы алғандығы жөнінде өз
бағасын беріп, Алаш ... ... және осы ... құру себептерін
ашып көрсетті, Алашорданың Уақытша Сібір үкіметі, ... ... және ... билігімен қандай қарым-қатынаста болғандығы туралы ... ... ... ... ол ... ... қазақ
халқы дайын емес деген тұжырым жасайды.
Қазақстанның 1917-1920 жылдар аралығындағы ... ... ... "Ленин и Казахстан" атты еңбегін атап өту ... ... ... ... ... ... қол қоюы ... революциялық комитетінің өлекеде жүмыс істей бастауы ... жылы ... ... ... ССР тарихында" Қазақ революциялық
комитеті тек бірнеше сөзбен ғана айтылған. Ал кейін ... (1977) ... ... тек ... ... ... туралы бір сөйлеммен атап
өтіледі.
1963-1964 жылдары дайындалған "Кеңестік Қазақстанның ... деп ... екі ... ... ... ... Ғылым Академиясы
философия және құқық ... ... ... Осы ... бір ... ... революциялық комитетіне арналған. Алайда, бұл
кітапта Қазақ революциялық ... ... жаңа ... ... ... ... тұсында ұлт зиялылары туралы шындық ашылған жоқ еді. Бұл
тақырып ... ... ... ... Осының салдарынан 60 жылдай уақыт
бойы (30-шы жылдардың ортасынан 80-ші жылдардың соңына дейін) ... ... ... ... жекелеген көркем шығармаларда да мәселенің
байыбына бармай, шындықа сай келмейтін Ұлт ... ... ... ... ... ... ... жауы" деп жамандайтын
пікірлер жазылып, әртүрлі мінбелерден жалған сөздер айтылып келді.
Ұлт зиялыларының қызметі ... ... ... ... сырт ... жоқ. ... ішінен американдық зерттеуші М.
Олкоттың 1987 жылы Стэнфорт университетінің баспасынан шыққан «Қазақтар»деп
аталатын көлемді монографиясын ... ... үш ... ... осы ... көне ... ХХ-шы ғасырдың 80-
ші жылдарына дейінгі Қазақстан ... ... ... ... және Кеңестік Қазақстан" атты үшінші бөлімінің
1917-1920 жылдарға арналған тарауында 1917 жылғы екі революция мен азамат
соғысы ... ... ... қоғамдық-саяси өміріне талдау
жасалып, ... ... әр ... ... ... қозғалыстар мен
партиялардың қызметтеріне баға берілген.
Ұлт зиялыларының 1919 жылдарда ... ... ... ... ... ... әрекеттер жасағанын және азамат соғысы ... ... ... бермегендігін айтады.
Зерттеу негізінен орыс тіліндегі құжаттар мен ... ... ... Ал, ... ... тарихының көптеген мәселелері, ұлт
зиялыларының арасындағы ішкі ... ... ... ... мен өзара қатынасы ашылмай қалған.
Соңғы он бес жыл_ішінде ұлттық ... жаңа ... ашық та ... ... ... ... тұжырымдар жасауда
М.Қойгелдиев пен Т.Омарбеков белсенділік көрсетті.[10.11бб].
Ұлт тарихына ... ... ... туған соңғы жылдары
Ә.Қайдаровтың, Р.Сыздықованың, ... ... ... т.б. зерттеушілердің мерзімді баспасөзде
жарияланған мақалаларында ... ... ... ... ... зиялыларының қызметі мен көптеген мәліметтермен танысуға болады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Қазақ әскери революциялық комитетінің
құрамындағы ұлт ... ... ... ... қызметін ашып, кеңес
өкіметі мен Қазақ революциялық комитетіндегі қазақ ... ... ... ... ... мүддеде тұрған, саяси бағыт ұстанған
адамдардың көзқарасын талдау арқылы көрсету, шындыққа көз жеткізу, ... ... ... ... ... автономиясын орнатудағы қазақ
революциялық комитетінің қызметін толық көрсету.
Осы мақсатты жүзеге асыру міндетім.
"Қазақ әскери революциялық комитеті және ұлттық ... атты ... ... ... тақырыптардың бірі болып саналады. ... ... ... ... орны мен ... ... ... үлесін
ескере отырып, тақырып бойынша ... ... ... ... ... тиіс. Оқу процессінде "Қазақстан тарихы"
оқулықтарында осы аталған ... ... ... бір ... ... ... қайтадан жазылуы керек.
Диплом жұмысы кіріспеден, екі ... және ... ... ... ... ҚАЗАҚ ӘСКЕРИ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ КОМИТЕТІНІҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ.
1.1 Орталықта кеңес үкіметі орнағаннан кейінгі жағдай.
1917 жылы ... соңы мен ... бас ... ... Ресейдің жер
жерінде бұқараның Уақытша үкіметке деген қарсылығы өсе ... ... ... ... ... ... ... Олар 1917
жылғы шілде оқиғасынан кейін алынып тасталған “Барлық билік Кеңестерге
берілсін” деген ... ... ... Енді бұл ұран ... ... ... құлатуға, пролетариат диктатурасын орнатуға бағытталды.
1917 жылы 24 қазанда (6 қарашада) ... ... ... 1917 жылы 25 қазанда Әскери – ... ... ... ... ... ... ... күштердің ара салмағы
түбірімен өзгеруі большевиктер көпшілігін ... ... ... өкімет билігінің көшуін қамтамасыз етті.
Петроград горнизоны мен ел ... ... ... ... ... ... қарулы көтерілістің қызу жүріп жатқан кезінде
1917 жылы қазанның 26 – сында ... ... ... ... 690 съезд делегаттарының ішінде төрттен үшке жуығы елдегі өкімет
билігінің Советтерге берілуін ... ... ... ... солдаттарға және шаруаларға” арнап Ленин жазған үндеуде:
“жұмысшылардың, солдаттардың және шаруалардың ... ... ... ... ... съезд өкіметті өз қолына алады”, - ... ... ... ... “... ... ... ... жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының Советтеріне көшетіндігі,”-
[6.53б]баса көрсетілді.
Бірнеше күннен ... 2 – ші ... ... үкіметі жариялаған “Россия
халықтары праволарының деклорациясында” елді мекендеген халықтарға теңдік,
өзін - өзі билеу, ... ... ... ... ... ... өзін - өзі
билеу құқықтары берілетіндігі айтылады. Осыған мазмұндас уәде сол жылғы 20-
қарашада совет үкіметі ... ... мен ... ... ... ... үндеуде де орын алды.
Қазан революциясы жеңіске ... ... ... ұлт ... ... уәде ... ... қатар Советтердің бүкілроссиялық ... ... ... ... жаңа үкімет “помещиктік, уездік,
манастырлық ... ... ... қарамағына тегін берілуін
қамтамасыз етеді, армияны ... ... ісін ... асырып,
солдаттардың праволарын қорғайды, өндіріске жұмысшы бақылауын орнатады,
құрылтай жиналысының дер кезінде шақырылуын ... ... ... ... ... ... жеткізілуіне қамқорлық жасайды»,-
деп мәлімдеуі бірінші дүние жүзілік соғыстан кейінгі жағдайында ... ... ... ... және ұлттық езгінің ауыртпалығын көтерген
еңбекшілердің ... ... ... қолдау тапты.
Ал Алаш партиясының басшылары осыған дейін Қазақстанның ең ... ... ... ... ... ... жер ... аударушылар,
қазақ орыс әскерлерінің зорлық зомбылығы, т.с.с) шеше ... ... ... қалса, енді оның орнына ... ... ... таптық принциптер негізінде шешуге уәде еткен Совет ... ... ... төңкерісі жеңіске жетті. Қазан ... ... ... ... ... ... ... жатқан Ташкент,
Омбы, Орынбор, Астрахань тәрізді ірі қалаларда кеңес ... ... ... ... ... ... ықпал етті. Алайда,
Қазақстанда кеңес ... ... төрт ... 1917 жылдың соңынан 1918
жылдың наурызына дейін созылды. Бұл ... ... ... ... және ... баяу ... ... қатынастардың
күрделілігімен, жұмысшылар мен большевиктік ұйымдардың аздығымен ... ... ... ... ... ... ... күштер –
монархистерден либералдар мен социялистерге дейін ... ... ... бір ... ... ... ұқсас жағдай Қазақстанда да
қалыптасты. Сондықтан да ... ... ... орнауы, осыған дейін
айтылып та, жазылып та келгендей, ... ... ... ... ... жоқ, ... өте қиын да күрделі жағдай болды. Бұл процес
1917 жылғы қазан айының соңынан 1918 ... ... ... ... дейін
созылып, төрт айдай мерзімді қамтыды .
Кеңес үкіметі уақытша үкімет жақтастары қарулы қарсылық көрсете алмаған
Сырдария, Ақмола облыстары және Бөкей ... ... ... орнады. Ал
Торғай, Орал, Орынбор, Семей және Жетісу облыстарында кеңес өкіметін орнату
қиян-кескі күрес болды.
1917 ... соңы мен 1918 ... ... аралығында кеңес үкіметі
Қазақстанда негізінен қалалар мен басқа да ірі халықтар ... ... ... ... ... ... большевиктер ықпалында болған
жергілікті күштер, Бірінші ... ... ... ... ... мен қалалық горнизондардың жауынгерлері шешуші рөл атқарды.
1918 жылы қаңтарда кеңестердің Бүкілресейлік 3- съезінде В.И.Лениннің
дайындаған “Еңбекшілер мен ... ... ... декларациясы”
қабылданды.[6.103б]. Бұл құжатта комунистік партияның кеңес республикасының
мемлекеттік құрылымы түріндегі кеңестік федерацияны ымырасыз ... ... ... “ Кеңестік Ресей Республикасы еркін ұлттар
одағының негізіндегі кеңестік ұлттық республикалардың ... ... ... делінген.
РКФСР құрылғаннан кейін елдің ... жаңа ... ... дайындық жұмыстары жүргізілді. Большевиктік ұйымдар,
Қазақстан және Түркістанның ... ... ... ... ... ... ... 1918 жылы
көктемінде еліміздің шығысында Түркістан автаномиялық Кеңестік социялистік
республикасы құрылды. Оның ... 1918 ... ... 20-сынан 1-мамырға
дейін Ташкент қаласында өткен Түркістан өлкесі Кеңестерінің ... ... ... ... ... аймағы (Сырдария және Жетісу
облыстары)Түркістан автаномиясының құрамына кірді. Қазақстанның ...... ... ... ... облыстарында және Маңғыстауда
қазақ кеңестік мемлекеттілігін құру ... ... одан ... ... ... бұрын-ақ қазақ либералдық – демократиялық
қозғалысының жетекшілері Қазақстанда бүкілқазақ съезін шақыруға ... ... ... ... процесімен қатар жүргізілді. Мұның өзі шын
мәнінде кеңестік мемлекеттікті құру және оны ... үшін ... ... Қазақ зиялылары мемлекет құру процесін ... ... ... ... Мұндай қарсылықтың бір себептері мынада еді: бірінші – ... әуел ... ... ... ... құруды жоспарласа, екінші –
олар қазан төңкерісін қабылдамады, сол себепті, кеңес үкіметін ... ... ... үкімет деп есептеді. Сондықтанда, “Алаш” зиялылары
ұлттық мемлекет құру үшін ... ... ... ... ... Құлманов және орынбасарлары
Әлихан Бөкейханов, Әзімхан ... ... ... және Омар ... ... Қазан төңкерісіне байланысты тез өзгеріп жатқан саяси
жағдайдағы Алаш партиясының міндеттері ... ... құру ... ... автономиясының құрамына Бөкей ордасы, Орал, Торғай,
Ақмола, Семей және Жетісу облыстары ... ... ... ... губерниясының қазақтар мекендеген аудандары енуі тиіс еді. Съезд
уақытша үкімет құлатылғаннан ... ... мен ... ... ... өмір ... ... туғызған бей-берекеттік күннен күнге күшейіп
бара жатқандығын атап көрсетті. Сондықтан съезд “қазақ халқын аман ... ... ... халық Кеңесі” түріндегі билік құру, оған Алаш
Орда деген ат беру жөніндегі шешім ... және ... ... ... ... осы деп ... ... ... үкіметті мойындамай, өз
үкіметінің әмірін екі қылмай орындау керектігі” [6.123б]баса ескертілді.
Жалпы социялистік ... оның ... ... ... ... – демократиялық қозғалысының жетекшілері ... көп ... ... алаш ... ... келгеннен
кейінгі,Қазақстанның әлеуметтік эканомикалық және саяси дамуына байланысты
өздерінің бағдарламалық қағидаларын кеңінен насихаттаған болатын.
“Қазақ” газетінің 1917 жылы ... 21- нде 251 – ші ... ... жобасы жарияланды. Бірінші жалпы қазақ съезінің шешімдеріне
сәйкес Әлихан ... ... ... ... ... ... ... Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжанов дайындаған партия
бағдарламасының жобасы он баптан тұрды. Олардың ең маңыздылары мыналар:
“І. ... ... ...... және ... ... қажет. Демократия мағынасы – ... жұрт ... ...... мемлекеттер. Федеративті республикада әр ... ... ... бір болады, әр қайсысы өз тізгінін өзі алып
жүреді...”
Осы бапты ... ... ... ... Алаш ... ... ... Россияның терезесі тең (“құрдас”) ... ... ... оған мүше ... ... ... ... өзінің егемендік құқы бар (іргесі бөлек) болуымен бірге жалпы
федеративтік одақ мүдделерін қорғауда “ынтымағы бір” болуын талап етеді.
“ІІ. Жергілікті ... ... ... ... бәрі ... ... ... болып, Россия федерациясының бір ағзасы болу. Реті келсе,
қазақ автаномиясы ... ... ... бірлес болу, реті келсе,
бірден – ақ өз алдына жеке болу... Алаш партиясы ... жақ, ... ... жау ... Күш – ... игілік жолына жұмсап отырады.”
«ІІІ. Негізгі құқық. Россия республикасында дінге, қанға қарамай, еркек,
әйел демей адам баласы тең болу».
«ІV. Дін ісі. Дін ісі ... ... ... ... ... және сот. Әр ... ... пен соты тұрмыс ыңғайына қарай
болуы керек».
«VІ. Ел қорғау. Ел қорғау үшін әскер осы ... ... ... ... ... Хал – ауқат табысқа қарай; байға – ... ... ... әділ ... ... ... ... панасында болу. (Қазақ жерінде зауыт – фабрика
аз, сондықтан қазақтың жұмысшылары да ... ... ... ... Оқу ... ... кімге болсада есік ашық
болу, жұртқа оқу жайылуы».
«Х. Жер мәселесі. Учредительное ... ... ... жасағанда жер
сыбағасы алдымен жергілікті жұртқа ... ... ... шағын, мазмұны жағынан терең осы программа ... ... ... ... ... ... Құрылтай съезі сайлауында Алаш
партиясының үлкен табысқа жетуіне қамтамасыз етті.
1917 жылы күзде Алаш ... ... ... сәйкес жалпықазақтық
екінші съезд шақыру жөніндегі ұйымдастыру комитеті құрылды. Оның құрамына
Ә. Бөкейханов, М. ... С. ... және ... ... еді. Алда ... ... мәселелердің бірі және бірегейі қазақ ... ... ... ... ... кейінгі өткен уақытта Ә. Бөкейхановтың
қазақ автонмиясы туралы көзқарасы сапалы өзгеріске ұшырады. Егер ол ... ... ... күндерде Қазақстанға жергілікті земстволарға
сүйенген мәдени автономия қажет деп пайымдаса , 1917 жылдың ... ол ...... ... ... деп ... Мұның негізінде, бір
жағынан, Әлихан Бөкейхановтың уақытша үкіметтке ... ... ... екінші жағынан, оны құлатқан Қазан төңкерісін қабылдамауы мен
большевиктердің ... ... ... автаномиясын құрмақ болған
жоспарына қарсылық жатты.
Съезд шақыру қарсаңында жоғарыда ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру комитеті “Қазақ” газеті арқылы қарашаның 14
– і,26 – сында аса маңызды екі үндеу жариялады. 1917 жылы ... 14 ... ... ... ... елде кең жайылған анархиядан құтылу үшін желтоқсан
айында Орынборда жалпы қазақ съезін шақырып, онда ... ... өзін ... үшін ... ... ... ... айтылса, қарашаның
26–сындағы екінші үндеуде қазақ автономиясын және оның ... ... ... ... ... мәселелері ашық көрсетілді.
“Өзімізді - өзіміз қорғау үшін, - делінді “Қазақ” газетінің қарашаның 14
– ндегі санында жарияланған үндеуінде ... ... ... ... егер біз ... ... ... алмасақ, бүлікшілік зорайып
қиыншылыққа айналғанда, қазақ халқы құрбан болады... Алаш ... ... сын күн ... Өтінеміз, қалайда болса, 5 желтоқсанда Орын-борға әр
уезден жұртқа қадірлі екі ақсақалдан және әр ... ... ... ... жіберіңіздер”- деп баяндады [6.200-202бб].
Қазақстанда Құрылтай жиналысына депутаттар ... ... ...... ... 12-18- і аралығында өтті. Сайлау тек
қана Жетісу мен Сырдария облыстарында осы мерзімнен ... ... ... ... партиялармен саяси ұйымдар өз канди-датураларын ұсынып,
қажетті дайындық ... ... ... ... Тек қана
большевиктер бұл жұмыстан іс жүзінде тыс қалып отырды. Өлке ... ... ... ...... жұмысшы партиясы ұйымдарынан
бөлініп, жеке партия құру ... ... ... ... еді.
Қазан революциясының жеңіске жетуі, Совет үкіметі мен оның ... ... ... ... ... Әуел ... – ақ
советтер жүйесін мойындамаған Алаш ... ... ... дамуының
большевизмге қарсы тұрған күштер жағына ... ... мен Орта ... ... ... бір ... болған жоқ.
Антисоветтік күштер шашыранқы, бытыранқы жағдайда болды. Ұлт аймақтарындағы
демократиялық күштермен олардың ... ... ... үкіметі мен
болшевизмге қарсы бәріне ортақ күрес жолын анықтай ... ... ... ... ... орыс ... ... оңтүстік және шығыс ... ... ... ... ... қарсы күресудегі өз әрекеттерін үйлестіре алмады. Орал
казачествосы өзін Орынбор казак әскерінен ... ... ... Ал,
Орынбор казак әскері Сібір және Жетісу казачествосымен ... ... ... ... Алаш партиясы жетекшілерінің советке ... ... ... ол ... ... ... қалыптаса қоймады.
Оның аймақтық көсемдері советке қарсы күрес әдістері мен ... ... ... ... жеке ... ... анықтады.
Алаштың оңтүстік қанатының басшылары М. Тынышбаев, М. Шоқайұлы Шуро – и ... мен ... и - ... партиясының бүкіл Түркістандық аясында
болшевизмге қарсы күресті ... ... ... ... ... ... ... Түркістан автаномиясының (тарихта “Қоқан автономиясы” аталған)
премиер министрі болды, ал М. ... ... ... ... істер
министрі қызметін атқарды.
Ал “Алаш Орда” басшысы Әлихан Бөкейхановтың Семейде жазған баяндамасында
Түркістанмен бірлесіп автономия болудан бас тартуын сол ... ... оқу – ... ... ... және қоғамдық -саяси өмірге ... ... ... етуімен түсіндірді.
Міржақып Дулатовтың 1929 жылы қарашаның 30 –нда ОГПУ –дің ... ... ... ... күзінде Әлихан ... ... ... ... ... ... болғандығын
дәлелдей түседі. Міржақып ... ... деп ... “Бөкейхановтың
пікірі мынадай болады: өзбектерге және Орта Азия ... ... ... консерватизм, клерикализм мен діни фанатизм күшті. Олар
жақын уақытта діндарлар қыстағы мен ... ... ... алмайды.
Олардың шаруашылық жағдайыда ерекше, мәдениет жағынан олар бізден төмен
тұр. Екі соқырдың ... ... ... ... сәл бұрын құрылған Түркістан ... ... ... ... одан әрі ол мәлімдемесінде
М.Дулатов “Әлихан Бөкейхановты кадет және орысшыл деп ... ... ... ... ... ... 1917 ... желтоқсанда
өткен екінші жалпықазақ съезіне келген ... ... ... ... бірі ... Шоқай қазақтар мекендеген барлық
облыстар (олардың ішінде әуел ... ... ... ... ... тиіс деген тоқтамға келді.
Орынбор қаласында 1917 жылғы ... 5-13 ... ... ... ... оны ұйымдастыру комитеті жасаған тәртіп бойынша әр уезде
басы ел силаған ақсақалдан, әр облыстық ... ... ... ... тыс 3-ке жуық ... ... ... жіберілді. Олардың қатарында
Омар Қарашұлы, Қайырша Әметжанұлы, Ғабдолла Ешмұхамбетұлы, Ахметжан және
Қожахмет Оразайұлдары, Құрманбек Бірімжанұлы. ... ... ... ... ... ... газеттері мен жаңадан ашылған
қауымдардан бір-бір өкілдерден шақырылды.
Съезд шақыру жөніндегі комиссия мүшелері Ә. ... А. ... ... С. ... және Елдес Омаров белсенді еңбегі нәтижесінде
екінші жалпықазақ съезінде 80-ге жуық делегаттар басқосты.
Өз газеттерінің беттерінде ... ... ... ... ... журналист былай деп жариялайды: “Съедге он облыстан – Орал,
Торғай, ... ... ... ... ... Сырдария, Закаспий және
Астрахань губерниясына қарайтын Бөкей ...... 80-ге жуық ... ... көпшілігі орысша жақсы сөйлейді: европаша киінген
жоғарғы және орта білімдері де аз ... ... ... ... ... ... ... немесе үкіметі) ұлт
кеңесінің құрамына 15 адам ... ... ... ... ордасы), Халел
Досмұхамедов (Орал облысы), Айдархан Тұрлыбаев (Ақмола облысы), Ахмет
Бірімжанов ... ... ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқай. Облыстардан тыс ... ... ... ... ... ... Ермеков, Мұхаметжан Тынышбаевтар
сайланды. Үкіметтің осы 15 мүшелеріне орынбасарлар болып қазақ өлкесінің әр
түрлі өңірінен тағы да 15 ... ... ... қазақ милициясын құру жоспарын жасап бекітті. ... ... әр ... саны ... оқыту және қажетті заттармен (киім –
кешек , мініс аты, қару ... т.с.с ) ... ету ... ... ... ... Қазақстан жағдайы өте күрделі кезең болды.
Қазақстан жағдайында ... ... ... ошағы 1917 жылғы қарашада
Торғай облысының әкімшілік орталығы Орынбор ... ... ... ... ... ... әскерлерінің атаманы Дутов жергілікті совет
үкіметін күшпен құлатып, Россияда ... ... ... ... еткен
советтердің Бүкілроссиялық екінші съезінің делегаты С. Цвиллинг басарған
революциялық комитетінің ... ... ... ... қарсы қарулы
күрестің екінші орталығы Жетісуда құрылды. 1917 ... 1 (14) ... ... Жетісу казак әскерлерінің басшылығы “әскери үкімет”
дегенді ... ... ... ... ... ... ... жариялады.
Орталықта жеңіске жеткен социялистік революция мен оның жергілікті
жақтастарына қарсы ... ... ... 1917 ... ... Оралда дүниеге
келді. Осында да құрылған “облыстық әскери үкімет” көп ... ... ... ... ... билігін қолына алды.
Ақ гвардияшыл офицерлерге, казак ... мен ... ... және ... ... ... және ... қабылдамаған, қолдамаған ... ... мен ... ... ... ... эссерлер, меншевиктер, Алаш партиясы
да болды.)қолдау тапқан осы үш ... ... ... ... ... негізгі күштерін құрды.
1917 жылдың соңында құрылған Қазақ және ... ... ... ... ... ... және ... сай әрекеттер
жасады. Азамат соғысы 1918 ... ... ... кең етек ... ... империялистік елдердің Совет үкіметін құлату мақсатымен ішкі
революцияға ... ... мен ... ... ... Советке қарсы біріккен
осы екі күштің екпінді тобының ролін Чехославак корпусы атқарды. Бірінші
Дүние жүзілік ... ... ... ... қолына түскен тұтқындар
– Австро-Венгрия қарулы күштерінің құрамында ... чех, ... және ... ... ... ... өкілдерінен тұратын 50 мың ... ... 1917 ... ... соңы мен ... басында Еділ бойы мен Сібірде
(Транссібір темір жолының бойында) бір мезгілде ... ... ... ... шығарды. Бұл бүлік ... ... және ... да ... ... қамтыды.Бүлікшіл корпустың бөлімдері ішкі
котрреволюциялық күштеріне сүйене отырып Ақмола, Пертропавл, ... ... ... ... 1918 жылы ... 11-де ... де совет
үкіметі құлатылды.
1918 жылдың жазында Орал, Ақмола, Семей облыстары мен ... ... ... ақ ... жаулап алды. Семей облысынан оңтүстікке
қарай жылжыған контрреволюция күштері Жетісуғада баса көктеп кірді. Сонымен
1918 жылдың ортасына ... ... ... ... ... ... ... Сырдария облыстарының айтарлықтай бөлігінде, Торғай болысының оңтүстік
аудандары мен ... ... ... ... ғана ... ... және Жетісу майдандары пайда болды. Жетісудың Лепсі уезінің
териториясында ... ... ... ... ... ... - ... ауданы құрылды.
Көп кешікпей совет үкіметі құлатылған Россияның Қазақстанға жақын кейбір
қалаларында советтік билікке қарсы бағытталған және ... ... ... үкіметтер құрылды. Олардың қатарында 1918 жылғы маусымда
Самара қаласында ... ... ... ... ... ... ... собрание – Комуч), Омбыда құрылған уақытша Сібір
үкіметі, өзін “Уақытша бүкілроссиялық үкімет” деп ... және 1918 ... ... ... ... ... директория”) болды.
1918 жылғы қаңтарда Орынбордан қуылған атаман Дутов елде орын ... ... ... бүлік шығарып, 1918 жылы шілденің ... ... ... ... Орал мен ... ... ... топтары да совет үкіметіне қарсы күресу үшін іс-қимылдар жүргізді.
Россия контрреволюциясын Чехославак корпусын бүлігі нәтижесінде Сібірде,
Қазақстанның солтүстік – шығыс ... ... ... ... да ... емес партиялар сияқты Алаш партиясы да қанағаттанарлық
сезіммен қарсы ... Алаш ... ... ... ... құрылғандығын жариялаған Алашордаға шын мәніндегі орталық үкімет
етіп құру және оның жергілікті органдар жүйесін қалыптастыру ... ... ... Осыған дейін Қазақ мемлекеттігі (Алаш автономиясы) мәселесі
жөнінде совет ... ... ... ... Алаш партиясының
жетекшілері енді Самарадағы эссерлер басшылық жасаған Комучке, Омбыдағы
Сібірдің ақ ... ... ... Уфа директориясына сенім артып,
олар Алаш ... ... ... ... ... ... ... осындай, Кең көлемді азамат соғысы басталған және
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Алаш
орда жоғарыда аталған советтерге қарсы үкіметтермен жақындасып, Орал, Сібір
және Жетісу казачествосымен тығыз байланыстар ... ... және ... ... одан соң ... үміт артып, кейін осы үкіметтік құрылымды алмастырған Колчак
диктатурасына Алаш автономиясын ресми тану жөнінде өтініштер жасап, ... әр ... ... ... ... сұрады. Алайда, бұл
өтініштер ойлағандай нәтиже ... ... ... ... ... ... үкіметі мен Самарадағы Комучқа
арқа сүйей отырып, өз мүмкіндіктеріне орай ... ... ... ... Алаш автономиясының нығайтып, баянды ету жолында: жер –
жерлерде құлатылған ... ... ... Алаш ... ... құру, автономияның сан-салалы өмірін реттейтін заң құжаттары мен
нұсқаулар жариялау, ... ... ... ... ... ... большевиктер басқарған саяси қарсыластары қудалау сияқты және тағы
басқа бағыттарда белгілі ... ... ... ... 1918 жылы ... ... ... күші бар бірнеше қаулы – қарарлар қабылдады.
Атап ... ... 24-і күні ... Алаш ... ... үкіметі шығарған барлық декреттердің күшін жою
туралы қалы қабылдаса, сол күннің ертеңінде облыстар мен ... ... құру ... ... ... ... ... 24-нде
қабылданған тағы бір қаулыда Алашорданың жанында үш адамнан тұратын әскери
кеңес құру туралы ... Осы ... ... ... ... ... облыстар мен уездерде әскери бөлімдер ашылу тиіс еді.
Әскери кеңес – делінді қаулыда, ... ... ... ... ... ... [6.172б].
Алашорда қабылдаған алғашқы заңдық мәні бар маңызды құжаттардың бірі –
1918 жылы ... ... Ә. ... М. ... және Х. Ғаббасов қол
қойған «Алаш автономиясының териториясында уақытша жер пайдалану тәртібі»
деген ... ... Онда ... ... ... жер ... ... Қазақстанда жерге деген жеке меншіктің жойылатындығы, жер мен
су байлықтарын ... ... ... ғана ... ... ... арасындағы жер дауын жергілікті земстволық органдар шешетіндігі
айтылып, жер пайдалануға байланысты басқа мәселелерді ... ... ... ұлттық – мемлекеттік құрылысы саласындағы қызметінің алғашқы
қадамдарында «халықтық милиция түріндегі Алаш автономиясының қарулы ... ... ... ... ... құру ... ... мән
берілді.
1918 жылы шілденің 24-нде Алаш орданың төрағасы Әлихан Бөкейханов ... ... ... Зайсан, Көкшетау, Повладар, Ақмола, Атбасар т.б.
уездердегі қазақ ... мен ... ... ... ... ... екінші съездің шешімдеріне сәйкес Алашорданың
(Алаш автономиясы үкіметінің) өз қызметіне кірісендігі хабарлай келіп, бұл
ұкіметтің ... ... ... жақтастарын дереу құру қажеттігін
баса көрсеткен. Сонымен бірге, Ә Бөкейханов ... ... ... башқұрт автономиясымен одақтық ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
Алаш жасақтары құрылып, олардың ... ... ... қарсы күрес жүргізіп жатқандығы туралы жергілікті қазақ
комитеттеріне хабарлаған. Дәл сол күні осы ... ... ... қазақ комитеттері мен земство басқармаларына жолдаған. Ә.
Бөкейханов жер – жерлердегі өз жақтастарына ... ... ... және ... ... басшыларынан (ең алдымен атаман Дутов)
қару жарақ пен әскери инструкторлар бөлулері жөнінен көмек ... ... ... соғысы жағдайында Алашорда ... ... ... саяси
қарсыластары болшевиктерге қарсы нақтылы әрі ... ... ... ... 1918 жылы ... 13-нде Алашорда үкіметі қазақтан
шыққан большевиктерді жазалау мақсатында ерекше қазақ соты мен ... құру ... ... ... ... ,Семей облысы бойынша
тергеу комиссиясының мүшесі ретінде Райымжан Мәрсеков пен Сыздық Дүйсембин
тағайындалған[276.96б].
Азамат соғысы жаңадан кең етек жая ... ... және ... оның ... бөлігінде большевиктік билік сақталып
қалғандықтан бір-біріне қару алып ... ... ... арасалмағы
тұрақсыз болды. Сондықтанда ұлан ғайыр ... ... бір ... ... Алаш автономиясының кіндік қаласы деп Бүкілқазақтық екінші
съезд анықтаған Семейден) тиімді ... ... ... ... ... ... ... Жетісу) бөлімдері мен оның Семейге орналасқан
шығыс, әрі орталық бөлімі арасында біртұтас ... ... тән ... ... мүмкін болмады. Ал Алашорданың батыс бөлімінің жетекшілері
Жаһанша мен Халел Досмұхамедовтердің ... ... ... ... бұйрық – жарлықтарын жүре тыңдауға, басқа сөзбен ... ... ... ... ... Алаш ... бір
орталықтан басқару ісін қиындата, шиеленістіре түсті.
Алашорданың батыс бөлімі жетекшілерінің сепаратистік пиғылы мен іс ... 1918 ... ... ... 18- 21-і ... ... ... Орал өңірі қазақтарының IV-îáëûñòûқ съезінде анық көрінген ... ... ... басталып, Еділ бойынан Сібірге ... ... ... ... ... ... өткен бұл съездің ашылу сәтіне
300 делегат келсе, ол жұмыс істеген алғашқы үш ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ КОМИТЕТІНІҢ
ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ, ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ.
1919-жылдың көктемінен бастап қазақ өлкесінде жағдай қиындай түсті.
Істің барысында одан ... ... ... ... ... ... майданда Колчак әскерінің жалпы шабуылы басталды. Олар аз уақыт
ішінде Омбы, ... ... ... ... ... ... алды.
Осындай жағдай шұғыл шешім қабылдауды қажет ... ... ... қазақ
өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитет құру болатын.
1919-жылдың мамыр-маусым айларында Москвада қазақ ... ... ... аспектілерін қарау үшін комиссия жұмыс
істеді. Бұл ... ... мән ... ... Халық Комиссариаты құрған
комиссия мүшелері арасындағы талқылау барысында, күрделі және ... ... ... ... талқылау үстіндегі пікірлер ... Бұл ... ... ... ... ... және ... белгілеуге байланысты өрши түсті.
Қырғыз (қазақ) революциялық комитеті туралы мәселе кейіннен 1919-жылғы
маусымның ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық мемлекеттігін ұйымдастыру ісін
басқаратын орган құру туралы шешімге келді. 1919-жылғы шілденің 10-ы ... ... ... ... ... ... комитет жөніндегі
уақытша ержеге" қол қойды.
1919-жылғы маусымның 28-інде Қазақстан, Түркістан халықтары ... ... ... ... халықтарының өкілдері қатысқан жиналыс өтті.
Онда Қазақстан мен ... ... ... ... ... Ол ұлттар халық комиссариатының басшылығымен өтті.
Қазақ революциялық комитетінің құрылуы өлкеде кеңестік ... ... ал ... ... ... ретінде қабылданды.
1919-жылдың ортасына таман губерниялық, уездік және әсіресе, болыстық
революциялық комитеттердің құрылымдық ... мен оны ... ... ... мен 1918-ші жылдың басындағы пролетариаттың билігі үшін күрес
азамат соғысы ... ... ... ... ... әкеп ұласты. Олардың
қолында азаматтық билік, сол сияқты ... ... ... шоғырланды.
Революциялық комитет пен Кеңестер арасында тікелей мұрагерлік сипат болды:
құрылуы үшін және кеңестердің ... үшін ... ... ... ... құрылуы кезеңі қарсаңында, тіпті
революциялық комитет ... ... ... ... да, ... ... өкілдігін және қызметін анықтайтын жекелеген дайындықтар
жүргізілді. ... ... ... ... олардың
негізгі белгілерінде жеткілікті түрде айқындалды.
Сонымен, Революциялық комитеттер құрылымдық және функциональді міндет
жағынан күрделі әскери жағдайға да және ... ... ... ... ... ... ... революциялық комитетінің саяси-құқықтық мәртебесі 1919-жылғы
маусымның 10-ынды РКФСР Халық комирсарлар кеңесінің Декретімен ... – бұл ... ... ... ... әскери-азаматтық революциялық
комитет деп бекітілді. ... ... ... комитеті жоғарғы
мемлекеттік орган және қазақ ... ... ... ... ... ие ... органның қызметі қазақ халқының мемлекеттігін кеңестік ... ... Бұл ... ... біз мына құжаттан біле аламыз:
«Жалпы Қырғыз (қазақ) съезін ... ... ... ... ... соң, бұл ... ... комитет болу керек, олар жоғарғы
әскери азаматтардан тұру ... ... ... ... ... ... Ревалюциялық органы негізінде қырғыз (қазақ) әскери
комисариат мекемесі ретінде болады. Ол ...... ... ... ... ... ... және оның ісі бойынша
олар тікелей Республикалық революциялық әскери кеңеске бағынады.
Революциялық комитеттің ... ... ... ... комисариат
жанынан ұлттар жөнінде Қырғыз бөлімі ашылды, ал Бөкей ордасында Қырғыз
өлкесінің ... ... ... комиссия құрылды. Революциялық комитет
бойынша:
а) әр қырғыз өлкесінің қатысушылары 3 адамнан:төраға және оның ... болу ... ... ... ... болыстардың, губерниялардың,
ауылдық советтердің шығарған шешімдерін жоққа шығара алады және ... ... ... ... жеткізу керек. Ал ... орыс және ... ... ... ... ... ... мен
атқарушы органдар екі секцияда жұмыс істейді.»делінген Әскери революциялық
комитет хаттамасында[18.14.1].
Әдебиеттерде Қазақ революциялық комитетінің мәртебесі мен ... ... баға ... ол ... "теңдестіріле" қарастырылады.
Осындай пікірді XX ғасырдың 40-жылдары М. С. ... ... ... ... ... ... деп жазды ол,- Кеңестік социалистік
Қазақстанның ең алғашқы өкіметі болып табылады» [1.89бб].
Ол ... ... ... ... ... ... өкіметі
болғандығын шегелей түседі. Осыған ұқсас пікір иесінің бірі ... ... ... ... ... бойынша Қазақ революциялық
комитетінің құрылуы ... ... ... ... ... тұғыры ретінде бағаланады[3.52бб].
Қазақ революциялық комитеті қалыптасу және бақылау әдісі жағынан, ... ... мен ... ... ... ... ... емес-тін.
Үкімет дегеніміз "мемлекеттік өкіметтің жоғарғы атқару және басқару
органы"[14.541бб]. Үкімет мемлекеттің белгілі түрдегі ... ... тек ... ... ғана ... Қазақстанда әлі ондай
ұлттық мемлекет орнай ... жоқ ... ... дегеніміз - "Үкімет басшылығымен, басқа да органдары,
мекемелері ... ... ... бір іске ... ... саяси
ұйым, ел"[14.188б].
Қазақ революциялық комитетінің жағдайы мен ролін 1919-жылғы шілденің 10-
ындағы РКФСР Халық ... ... ... ... ... ... ... деген анықтамасынан-ақ толық көруге
болады.[16.45-46бб].
Қазақ революциялық комитеті РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің ... ... аз ... ... жалпы қазақ съезі даярланғанға дейін және
қырғыз өлкесін басқаратын автономия жарияланғанша өлкені ... ... еді. ... ... ... ... ... Қазақ кеңестік автономиясын
құру туралы заң жобасын ... ... ... комитетінің негізгі
міндеті деп белгіледі. Декретте көрсетілгендей Қазақ революциялық комитетке
қазақ өлкесіндегі жергілікті кеңестік органдардың ... ... ... ... революциялық комитеті жергілікті кеңестік органдардың қызметін
бақылауға құқылы болды. Архив құжаттарына сүйенсек, ... ... ... саяси өлкелік партия органы құрылғанға дейін партиялық
орган есебінде де ... ... ... ... оның жетекшілігі және мүшелері өз
қызметтерінде ... ... ие ... ... ... ... революциялық комитет төрағасының орынбасары С.Меңдешевке берілген
өкілеттілік анықталынған. ... ... ... ... ... ... барлық кеңес мекемелері мен өскери
революциялық ... ... ... ... ... ... ... да
бекітуге және өзгертуге құқылы;
4. Қырғыз өлкесіндегі барлық қызмет ... ... ... ... ... ... ... комитетінің несиесін және қаражатын
пайдалануға құқылы;
6. ... ... ... ... ... ... комитеті басқа да революциялық комитеттер сияқты
азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... Оның ... ... ... циркулярлары кімге
нұсқалса сол адамның орындауын талап етті. Нұсқау өз уақытында ... ... тез ... оған ... ... ... революциялық комитеті кезінде айтылғандай өз аппаратында ... ... ... "темір" тәртіп орнатуға көп көңіл бөледі. 1919-
жылғы қыркүйектің 30-ында өлкенің ... ... ... қол ... ... ... комитеттің кейбір
қызметкерлердің қызметтегі өз міндеттерін орындауда жіберген ... Онда ... ... ... ... ... аман ... барлық қызметкерлер мен қызметшілерге ескертемін: ... ... үшін ... үкім ... Еркімен жалданған ... ... ... үшін кызметінен алынады, басқа да ... ... ... ... ... ... ... қызметке
жіберілгендер, мобилизацияланғандар (дәрігерлер, фармацевтер, ... және т.б.) ... ... ... ... ... революциялық комитеті облыстық халық шаруашылығы, ... және ... ... ... ... ... араласты
және облыстық революциялық комитеті арқылы, облыстық атқару комитеттеріне
басшылық жасады. ... ... ... ... ... ... орталық
кеңестік биліктің зандарын бұзып, халықтың ықыласына нұқсан келтірілгені
үшін губерниялық, облыстық, ... ... және ... ... ... ... құқылы болды.
Қазақ революциялық комитетіне әуелі шығыс майданының ... ... ... ... ... ... ... майданы, Армияның
революциялық әскери кеңесі және Қызыл ... ... ... ... ... ... ... комитеті 1919-жылғы маусымның 10-ындағы бекітілген
РКФСР ... ... ... Декреті арқылы және басқа да ... ... мен ... бойынша негізінен қазақ халқы ... ... көп ... ... ... ... ... салт-дәстүр ерекшелігі бар көшпелі
және жартылай көшпелі ... ... жаңа ... жүргізу, оны
түсіндіру көптеген қиыншылықтар ... ... ... өзінің алғашқы құрылған күнінен бастап
қазақтарды жаңа саяси қоғамдық ... ... ... пікір- таластарды
тоқтатпады. Сонымен қатар, Қазақ өлкесінде жұмыс атқарып жүрген белгілі
қайраткерлер мен жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... ескі аппараттың орнына немесе бұрыннан бар кеңес органының
орнына құрыла салған жоқ. Бұл орган қазақ өлкесін ... ... ... ... ... ... территориялық шегі анықталғанға дейін Түркістан
республикасы, Қырғыз ... және ... ... ... келісімімен
революциялық комитетгің билігіне Астрахань губерниясы, Орал, Торғай, Ақмола
және Семей облыстарының аумағы енетін болды.
Революциялық ... ... ... кеңестік құрылымдар мен
атқарушы комитеттер тікелей ... ... ... ... ... Әскери Комиссариаты ретінде құрылған бөлім әскери-
оперативтік қатынастағы Бүкілресейлік Бас Штаб ... ... ... ... ... ... Комиссариатындағы Ұлттар ісі жөніндегі
қырғыз бөлімі қысқартылды, ... ... ... ... құрылым да
жойылды, оның орнына революциялық комитет ... ... ... ... ... ... ... міндеттері мен
мақсаттарын белгілеп берді. Олар:
1. Бүкіл Қырғыз өлкесінде ... ... ... және ... ... орнату.
2. Кеңес өкіметінің орталығы шығарған барлық ... ... ... ... ... ... өмірге енгізу.
3 Жергілікті кеңестердің қызметіне бақылау жасау.
4. ... ... ... мәдени деңгейін көтеруге қажет
барлық шараларды жүзеге асыру.
5 ... ... бар ... ... ... ... ... Қырғыз автономиясын ... ... ... ... және ... ... ... кеңестік федератавтік социалистік республикасы жөне Түркістан
кеңестік республикасы мен Қырғыз өлкесі арасындағы қатынастарды ... ... ... осы ... мен ... сәйкес
қалыптасты. "Қазақ өлкесін басқаратын революциялық комитет туралы" ... ... ... ... ... ... орны ... бекітілді. [16.136-137бб]
Бұл кезде өлке азамат соғысының құрсауында еді. Кейбір жерлерде аштық
бел алды, бөрте ... ... ... ... ... ... түсті.
Кеңестік және шаруашылық органдар үшін мамандар мен ... ... ... ... ... ... бағыт таңдауда Қазақ революциялық
комитетінің алғашқы құрамының ... ... ... ... өз ... ... ... дифференциациясы, халықаралық
алауыздықтың халық үшін жайсыздығы, күйзеліс пен ... ... ... одан әрі тығырыққа тіреді [17.82бб].
Ресми құжаттарда келтірілгендей Қазревкомның ... екі ... және ... ... ... ... саяси бағыты РКФСР халком кеңесінің Декреті бойынша атаған
облыстар мен уездерді бір ... ... алу және ... ... ... ... байланысты мәселелерді қамтыды. Қазақ
революциялық комитетінің ұйымдастыру қызметі билік жүйесі мен жұмыс істеуге
қабілетті аумақтық және ... ... ... және ... ... Орал ... облыстық атқару комитеттерімен және
облыстық революциялық комитеттермен, сонымен қатар, ... ... ... ... ретке келтіруде көрініс тапты.
Революциялық комитет құрамындағы бөлімдердің ұйымдастырылуы 1919-жылы
қыркүйектің басында өтті. ... ... ... революциялық
комитетінің отырысында аумақтық аппараттың бөлімдері мен мекеме ... ашық ... ... ... ... ... төрағасының
орынбасары, әскери комиссар, ішкі істер ... ... ... ... ... ... және ... қамсыздандыру
бөлімдерінің меңгерушілері сайланды.
Қазақ революциялық комитетінің төрағалығына С.Пестковский, төрағасының
орынбасары болып Байтұрсынов сайланды (4 ... ... ... ... ... ... ... хатшысы болып Қаралдин бірауыздан
сайланды. Әскери комиссар міндетіне ... мен ... ... Тұңғаншинді екі дауыс жақтап, екі дауыс ... ... ... ... үш ... ... берілді, ал бір дауыс ... ... ... ... ... бөлімінің меңгерушілігіне Байтұрсынов (4 ... ... ... ... ... ... ... болып Алексеев
(бірауыздан сайланады); халық ағарту бөлімінің меңгерушілігіне Мендешев
(төртеуі жақтап, біреуі ... ... ... ... меңгерушілігіне
Петров демалыстан қайтып келгенше Лукашев уақытша тағайындалды ". Сонымен
бірге, заң (юстиция) бөлімінің ... ... Б. ... ... еңбек, денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушілігіне Бөкейханов
тағайындалды. Бөлімдердің ... ... ... бақылау жүргізуші Қазақ
революциялық комитетінің Президиумы болды. Революциялық комитеті Президиумы
барлық бөлімдердің жұмысына бағыт беріп, ... ... бір ... үйлестіріп, бақылау жасады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... жиналыстарының бірінде Президиумның
тағайындауы бойынша ... ... ... ... (регламент)
қабылданып, белгіленді. Революциялық комитет құрамы жиналысы әр жұма сайын
сағат 18-де өтетін ... ... ... өлкелік мекемелер мен РКФСР
орталық органдарының ... ... ... ... ... әр ... сайын кешкі сағат 6-да өтетін болды.
Күнделікті сағат ... ... ... ... ... мен оның ... бөлім меңгерушілері жұмыс барысын баяндап
түруға тиіс болды.
Жергілікті халықтың өмірімен таныс бөлім ... ... ... ... туғызды. Әсіресе, революциялық комитет қызметіне ... ... ... ... ... ... ... революциялық комитет отырысында бұл мәселе арнайы қаралды.
Қазақ революциялық ... ... ... ... ... қазақтар жоқтың қасы, сондықтан барлық бөлімдерде Орал
мен Торғай ... ... аз ғана ... ... ... ... істеді. Революциялық комитет отырысында ... ... ... тиіс деп ... ... ... ... КОМИТЕТІ ЖӘНЕ ҰЛТ ЗИЯЛЫЛАРЫ.
2.1 Қырғыз (қазақ) революциялық комитетінің құрамы және ондағы қызметі.
1919-жылдың қазан айының соңынан бастап ішкі ... ... ... ... айналысты. Оның құрамында ... ... ... ... бас басқармасы, жеке мәселесімен айналысатын
бөлімшелер болды.
Сонымен қатар, 1920 жылы 6 сәуірде ... ... ... ... ... ... ... туралы Қазақ революциялық
комитетінің бұйрығы шықты. Онда: «Қырғыз аймақтық революциялық ... ... ... ... ... оның ... ... Қырғыз (қазақ) аймағында ұжымдастыру бюросын құру ... ... ... үкіметінің орталық органы Қырғыз (қазақ) аймақтық революциялық
комитеті ... ... ... ... ... ... ... - партиялық орган болуы қажет.
б) Мұндай орган әлі құрылмаған, бұл ... ... ... ... және ... ... ... конференциясының өтуіне әкеледі. ... ... ... ... мен ... ... біріктіруіне
әкеледі.
г) Аймақтың ортасында тұрғылықты комунистік органдардың пайда
болуы,олардың ... ... ... ... ... ... орган
басқара алмайды, шекаралық аймақтарда партиялық органдарды ... ... ... ... Қырғыз (қазақ) аймағында ұжымдастыру бюросын құрылуы уақытша деп
тану, бұл ... ... ... ... ... Бұл ... Қырғыз(қазақ) аймақтық революциялық комитеті мүшелері, комунистер
конференция негізінде таңдауы ... ... О. ... Капсалямов,
Сидоровтар болды.
2) Ұжымдастыру бюросы а) аймақтық конференцияның РКП (б) ... ... ... орталығын құруға атсалысады.
3) Ұжымдастыру бюросы ... ... ... ... олар ... барлық мүшесін бір айда екі рет пленарлы жиналыс
ашып отырады.
4) Қырғыз (қазақ) ... ... ... барлық жұмысшы –
комунистері және мекемелері түгелімен ұжымдастыру бюросына тәуелді» [12.182-
184б]
Бұл бөлім өзінің мәжілісінде ... ... ... жөнінде
комиссия құрды. Ішкі басқару бөлімдерінде үгітші-ұйымдастырушылар "қырғыз
(қазақ) тұрғындарына революция идеаларын тарату үшін жіберіп отырғандығын"
арнайы ... ... ... ... ... ... бөлімі 1919-жылы қыркүйектің 12-
сінде ... ... ... міндеті РКФСР-ң халықтық ... мен ... ... ... ... ... азық-түлік
саясатын жүргізу. Бөлім өзінің алғашқы айларындағы ... ... ... және ... ... ... комитетінің
басшылығымен жұмыс істеді.
Өлкеде азық-түлікпен қамтамасыз ету, саясатының маңызы зор ... ... ... ... мен Орынбор губерниясының тұрғындарын
және армияны ... ... ету ... ... комиссия
құрылды[18.14.3.15].
Оның міндетіне бөлініп берілген мекемелермен ... ... ... ... ... ... табу және оларды анықтап тексеру кірді.
1919 жылы қазан айының 27-сі күні ... ... ... ... бөлімінің жұмыстары талқыланды. Оған армия мен
революциялық әскери ... ... ... Түркістан істері жөніндегі
РКФСР халық Комиссарлар кеңесінің мүшелері қатысты. Онда ... ... ... бойынша азық-түлік бөлімі Азық-түлік Комиссариаты болып
қайта құрылатын болды.
Сонымен қатар, Қырғыз (қазақ) аймағында ревалюциялық ... ... 16 ... ... – нің ... қызметі комиссиясының құрылуы туралы
шешім қабылдайды, осы ... ... ... ... ... ... мәселелерін қарау үшін оның шекаралық және аймақтық
мәселелелерін ... ... ... (қазақ) республикасында әскери
революциялық комитет ... ... ... құру, оның құрамы үш
адамнан тұрды, яғни оны әскери революциялық комитет бекітеді.
Комиссия міндетінде:
а) Территорияны ... ... ... ... ... жататын саяси және экономикалық жағдайдағы аймақтарын анықтау.
б) Республика шекарасының тура бекітілуі және құрған жобаны ... ... және ... (қазақ) аймақтық съезінде баяндау.
в) Шекара мәселесі бойынша даулы сұрақтарға жол беріледі.
г) Жобада республиканың ішкі әкімшілік бөлінуін жасау.
Бұл жұмыстарды ... ... ... ішкі істер апаратымен жұмыс
атқаруға рұқсат. Әскери революциялық комитеттерінің ... ... ... ... беру ... ... құжат дәлелдейді. [16.209-210б]
Қырғыз (қазақ) революциялық комитетінің шекаралық комиссиясы құрыла
салысымен территорияны анықтау туралы ... ... ... ... ... ... ... революциялық комитетінің комиссары Ә.
Жангелдиннің Қостанай уезі туралы 1919 ... ... ... 27-сі ... көрсетіледі. Баяндамада былай делінген: “Қостанай уезінде
кеңес үкіметн орнату жұмыстары тез ... ... Уезд ... ... ... бітпеді, міне осыған байланысты жұмыстар
жүргізіліп жатыр. Тұрғылықты қырғыздардан елімізді қорғайтын ... ... алып ... ... ... көмек керек”, - делінген.
Қырғыз (қазақ) революциялық комитетінің төрағасы ... ... ... ... ... ... уезінің Кеңес үкіметіне
енуге дайын екендігі ... ... Бұл ... ... ... алды ... ... және тауар айырбас жұмыстары да
жүргізілуде. Алдымен Қостанай қай ... ... ... керек, қазір біз
екі фронтта жұмыс істеп жатырмыз. ... ... ... ... кедергі жасап жатыр, Қырғыз ... ... ... оңға ... жатқан соң екі бағытта жұмыс атқаруымыз тура
келеді”,- делінген. Бұл баяндамада Қостанай уезін екі ... ... ... ... ... баяндалған. Қырғыз (қазақ)
революциялық комитетінің мүшесі Меңдешовтың Қостанай уезін ҚазАССР – ... көп ... осы ... ... (қазақ) революциялық комитетінің Адай руын
және оның мекендейтін аймақтарымен бірге ... ... қосу ... көп ... ... Бұл ... Адай руы туралы былай делінген:
“Адайлықтар өздерінің орналасқан Маңғышлақ және ... ... ... ... Түркістан республикасына кіретін. Олар көп
уақытын Қырғыз (қазақ) революциялық комитетінің териториясында ... ... ... және оның ... басқару аймағында
орналасқандықтан, шаруашылығы Орал облысымен, ... Уіл ... ... яғни ... ... және ... - саттықтары Оралда
жүргізілгендіктен, тез арада Түркістан ... ... ... қону
аймағымен бірге ҚазАССР аймағына қосып алу керек. Совет үкіметінен ... ... алып ... ... ... Қырғыз (қазақ)
революциялық комитетінің сол ... ... ... ... ... қатар, адайлықтардың арасында кеңестік органдар құру керек делінді.
Олардың басшысы ретінде Қырғыз (қазақ) революциялық ... ... ... ... ... ... Қырғыз (қазақ) революциялық
комитетінің мүшесі”, – Айтиев. [16.179-180 б]
1919 ... ... ... ... ... ... істер жөніндегі
Қазақ Комиссариаты Орда қаласындағы қазақ революциялық комитетінің ... ... ... Бұл ... ... ... - ... ерікті
әскери бөлімдер мен далалық ... ... ... ... ... есебін жүргізу, жалпыға міндетті оқу, қазақтар арасынан
командалық құрама мен ... ... ... ... ұйымдастыру,
арнайы отряд, жұмысшы ротасы, жасақ, азық-түлік отрядын құру және т.с.с.
еді. Жергілікті ... ... ... бөлімшелік әскери Комиссариат
құрылды. Ұлттық әскери бөлімдерді ұйымдастыру ісінде Түркістан майданының
революциялық әскери кеңесінің көмегі ... ... ... ... әскери бөлімінде жергілікті үгітші мамандар даярлайтын бір ... ... ... ... Орынборда Қызыл Армияның командалық-саяси
құрамын ... ... ... ... ... ... ... комитетінің заң (юстиция)
бөлімі құрылды. Алғашында оның кұрамына 6 ... ... ... ... ... әкімшілік-шаруашылық, заңдык ұйғарым,
жазалаушы және нотариалды. Арнайы мамандардың жетіспеушілігіне байланысты
1920-жылдың басына ... тек ... төрт ... ғана құруға
мүмкіндік болды.
Бөлімнің ... ... жаңа сот ... ... ... ... сот қызметтерін іске асыру кірді. Заң бөлімінің
күшімен халық соттары мен ... ... ... ... ... ... ... Бөкей облыстарында және Волга-Каспий
аймақтарында жұмыс істей бастады.
Қазақ революциялық комитетінің ... ... ... ... ... егін ... бөлімі құрылу керек еді. Ал негізінде ол ... ... ... ... ... бастады. Бөлімнің агрономиялық мал
шаруашылығы, гидротехникалық бөлімшелері болды. Жер ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың
маусымды жайылымдық пайдаланатын жерлерін ... ауыл ... ... ... ... үйымдастыру, жөндеу
жұмыстарын жүргізетін шеберханалар ашу, ауыл ... ... және ... алу ... ... ... жер ... дайындық жасауда бұл бөлім біршама үлес қосты.
Денсаулық сақтау бөлімі 1919-жылғы қыркүйектің ... ... ... ... ... ... айларда оның құрамында басқа
бөлімдермен салыстырғанда құрылымдық бөлімшелер болған жоқ. Бұлай болуының
себебі тиісті мамандардың ... еді. Тек ... ... ... емдік, санитарлық-эпидемиологиялық, ... ... есеп және ... ... ісі ... Денсаулық сақтау бөлімінде және оның ... ... ... жетіспеушілігі байқалды. Мәселен,
Ақтөбе мен Торғай қалаларында бір-бірден ғана ... ... ол ... ... ... ... ағарту бөлімі 1919 -жылы қыркүйекте ұйымдастырылды. Оның мынадай
бөлімшелері болды: ... ... тыс, ... ... ... ... және жабдықтау. Бөлімнің негізгі міндеті - мектеп ашып,
сол мектептерге мүғалімдерді жұмысқа ... ... ... ... еді. ... кітапханалар, оқу залдары, ересектерге арналған
мектептер, халық театрлары ашылды, сауатсыздықты жоюға ... ... ... ... балаларға тәрбие беру үшін мүғалімдер ... ... ... ... ұйымдастырылған статистикалық
басқармаға ... ... ... ... ... ... және өндірістің демографиялық көсіптік ұйымдасуын тізімге
алу, көшпелі халықты зерттеу, жергілікті статистикалық ... ... ... ... 27-сінде Қазақ революциялық комитет жалпыға ортақ
еңбек міндеттілігін жүктейтін ... ... ... Осы ... міндеті - қоғамдық жұмыстарға жалпы халықты жұмылдыру еді.
1920-жылы сәуірде еңбек бөлімі ұйымдастырылып, оның ... және ... ... ... ... пайдалану және есепке
алу, еңбекті әлеуметтік қамсыздандыру бөлімдері ашылды. Бөлімнің ... - жас ... мен жас ... ... ... ... тарифті белгілеу.
Революциялық комитеттің міндеттеріне сәйкес басқа да ... ... ... ... ... ... ақпанда), әлеуметтік
қамсыздандыру бөлімі (1919-жылы қыркүйектің ... ... және ... (1919 жылы желтоқсанда). [25.65-66бб].
Жинақталған және жекелеген мәселелерді шешу үшін ... ... ... және ... ... жұмыс істеді. Революциялық
комитет мүшелері ... ... ... ... ... ... ... комиссия (1920-жылы мамырдың 16-сы күні) ұйымдастырылды.
Революциялық комитеттің ... ... ... ... ... ... революциялық комитетінің арнайы құрамы туралы мәселе Қазақ
революциялық комитеті туралы заң ... ... ... ... ... ... кеңесінің отырысынан кейін ... ... ... рет талқыға түсті.
Декрет бойынша "революциялық комитет 7 адамнан тұрады, оларды Ресей
республикасының орталық билігі ... олар ... ... ... ... ... құқына (кооптация) ие болды''[19.256б.].
Қазақ революциялық комитетінің ... ... ... ... ... ... ... С.Меңдешев,
Б.Қаратаев және А.Айтиев кірді.
Қазақ революциялық комитетінің қызметі Азамат соғысының ... ішкі ... өте қиын ... ... Ақ ... ... ... батыс бөлігінен қуу, жергілікті халықтың бір бөлігінің
аштыққа үшырауы Қазақ революциялық ... ... алға ... ... ... ... ... Халық Комиссарлар Кеңесінің Декретінде
аталған облыстар мен уездер өлке ... ... ... ... ... алайда олардың копшілігі ресей губернияларының әкімшілік
және экономикалық ықпалында қала ... Осы ... ... тез арада
өлкелік билік қолына ауыстыру қиынға соқты.
Өлке революциялық комитетіне осы кезде территорияда өз ... ... ... ... ... орындауға, қазақ халқына
байланысты көптеген мәселелерді шешуге жол ашылды.
Партияның ... ... мен ... ... ... революциялық
комитетінің қызметін көзден таса қылмады. Оның нығаюына үлкен мән берілді.
1919 -жылдың өзінде ... ... ... ... ... екі рет талқыланылды, ал Орталық комитеттің саяси бюросында бұл
мәселе 1919-жылы желтоқсанның 20-сында және 1920-жылы ... ... ... ... ... ... ... Бір жылдың
ішінде оның құрамы бірнеше рет қарастырылып, ауыстырылды. Мұның өзі ... ... өз ... Декрет бекітіп берген кооптация жолымен
жаңа ... ... ... ... ... еді. ... бұл да
көптеген қиындықтар туғызды. Революциялық комитет құрамының жиі-жиі ... ... ... ... ... ... араздық
пайда болды. Кейде жаңа мүше ұсынылып, қабылданған кезде ... ... ... ... бұзылды.
Революциялық комитетінің қызметкерлер ... ... ... мәселесі алғаш рет 1919-жылы тамыздың 30-ындағы рсволюциялық
комитетінің төртінші мәжілісінде қарастырылған болатын. Онда ... ... ... ... ... ... Асанәлі Бегімбетовтің
кандидатурасы жөнінде сөз болды. Қазақ революциялық комитетінің уақытша
мүшесі ... ... ... ... ... ... алқа ... тағайындалады. Сол тақылеттес ... ... ... Бөкей облысынан Ғабдулла Бөкейханов ... ... ... ол халық шаруашылығы кеңесінің алғашқы төрағасы болып
тағайындалды. ... 4-і күні ... ... ... ... былай Қазақ революциялық комитетінің ... ... ... ... ... (1920 жылы ... ... (наурыздың 24-інде) және т.б. кірді. [15.191бб].
Іс жүзінде ... ... ... ... бір ... екінші
қызметке ауысуы кеңінен етек алды. Революциялық комитет мүшелері бірнеше
міндеткерлікті қатар ... ... ... ... мен ... жиі-жиі орын ауыстырып тұрды. Осылайша, бір жыл ішінде (1919
-жылдың қыркүйегінен 1920 – ... ... ... азық-түлік бөлімінің
меңгерушілері - бес рет, заң бөлімі меңгерушілері үш рет, ... ... үш рет ... ... мамандардың жетіспеуінен Қазақ
революциялық комитет кейбір қызметкерлерді бір қызметтен екінші қызметке
ауыстырып отырды. ... ... ... ... ... ... оның
орындайтын қызметінің күрделене түсуі, кейбір бөлімдер мен ... ... ... әкеп ... ... ... комитет
мүшелерінің құрамы жөніндегі мәселенің күрделілігі сонша, осы мәселе ... мен ... ... ... ұйымдастыру бюросында, Жоғарғы Орталық
атқару комитетінде, ... ... ... ... ... рет ... ... отырған себептер:
а) Бұл орган кеңестік Қазақстанның ең күрделі, бастапқы кезеңінде
құрылды;
ә) Қазақ өлкесін басқаруда ең ... ... ... ... ... ... ... комитетінің құрамы да біртекті емес еді.
Оның ... ... ... ... деңгейі жағынан,
мінез-құлқы мен тәрбиесі, шығу тегі, білім ... ... ... ... ... ... ... заң факультетін
бітірген жоғары білімді, Ахмет Байтұрсынов секілді халық арасында ... ... де, ... арасында беймәлім адамдар да болған.
Олардың қазақ қоғамына деген пікірі әртүрлі болды ... ... ... ... ... ... жұмысында қазақтың
демократиялық интилигенциясына көңіл аударды. Оларды Кеңес үкіметіне
шақырды, бұл ... ... ... 1920 ... ... Бұл ... ... Лениннің ұлттық саясатын, Қазақ Автаномиялық Кеңестік Республикасын
құру болып табылады. Алаш Орда ... ... ... өз ... ... Сонымен, қазақ интилигенциясы
еліміздің түпкір – түпкіріне жұмыстарға, яғни Совет ... ... ... осындай 1920 жылы 27 мамырда Қырғыз ... ... ... ... ... ... жұмысқа тарту туралы
үкімі шығады. Яғни онда былай делінген:
1.Қырғыз (қазақ) аймағын әскери революциялық ... ... ... ... барлығын әскери – революциялық комитет
мекемелерінде және әскери бөлімдерге орналастыру ... ... ... және сол ... ... ... алу ... Барлық интилигентті қырғыздар (қазақтар) (екі ... және ... ... ... тіркеуде тұру керек және әскери революциялық
комитеттің қол астында жұмыс істеу керек.[12.209-210б]
Осы жағдайдың бәрі ... ... ... ... ... ... ... ушығуына әкеп соқты. Қызметкерлер арасында
бірін-бірі жек көрушілік, араздық, алауыздық туды.
Өзара жауласқан қақтығыстар революциялық комитет мүшелері арасында ... ... ... ... ... комитет мүшесі ... ... ... ... Байтұрсыновқа бас салған. Осы жайды
протоколдың құрғақ сөзімен баяндадық:
"Лукашевтің ісі" туралы протокол
1919-жылғы ... 27-сі. Біз, ... қол ... ... ... ... ... Бегімбетов, Бөкейханов, Тұңғашин,
ревком хатшысы Қаралдин, Қырғыз өлкелік әскери комиссары ... ... ... ... ... ... комиссиясы мен Түркістан майданының
әскери революциялық ... ... ... революциялық комитетінің
бірлескен мөжілісі аяқталғаннан кейін революциялық комитет мүшесі Лукашев
Байтұрсыновқа "Лукашевтін деректері өтірік" ... ... ... ... ... қойды. Алайда, революциялық комитет мүшесі Байтұрсынов одан бас
тартып, "оның ... ... бәрі ... деп тағы ... еді.
Лукашев "браунинг" жүйесіне жататын ... ... ... ... ... ... көтеріңкі дауыспен: "Мен сені сөзіңді қайтарып
алуға мәжбүр етем, ол ... ... деді де ... ... тұрған
тапаншасын қалтасынан шығара бастады. Лукашевтың қимылдары қауіп төндіре
бастаған соң революциялық ... ... ... пен ... ... революциялық комитет төрағасы Пестковскиймен бірге Лукашевқа жетіп
келіп, оның қолынан шап ... ... ... ... оны ... ... қаруын тартып алды. Лукашев бірақ тынышталмай, ... ... ... оны құшақтаған күйі машинаға отырғызып алып
кетті. Мұны ол кейін мойындады.
Қырғыз өлкесінің ... ... осы ... ... ... ... былай революциялық комитет мүшесі бола алмайтынына байланысты осы
протоколды құрап, көшірмесін Коммунистік ... ... ... отыр. Сол жерде оган тиісті баға беріп, адам ... ... ... үшін ... ... ... Тағы бір ... Халык
комиссарлары кеңесіне жіберілсін және бұл туралы Орталық комитетке ... ... ... ... ... ... ... революциялық комитет құрамын қайтадан бекіту
керек болды. Кадр мәселесімен әуелі РКФСР ... ... ... ... ... айналысты. Кейіннен бұл мәселені РКП(б) ... ... ... ... болды. Бүкілодақтар Орталық Атқару
комитетінің 1920-жылғы ақпанның 20-сындағы қаулысы ... ... ... ... Оған ... ... ... [32]. 1920-
жылғы наурыздың 26-сында Халық Комиссарлар кеңесінің қаулысы бойынша
А.Авдиев енгізілді. Ол сәуірдің 10-ы күні өз ... ... үшін ... ... ... ... ... комитетінің алғашқы жұмыс күнінен
бастап қиын да, ... ... еді. ... аз ... ішінде
революциялық комитет аппаратында көп салалы ... мен ... ... ... ... ... қажет болды. Екіншіден, мүмкіндігінше
жергілікті ... ... ... және қызметке міндеггі түрде қазақ
тілін ... ... ... мүддесі мен ерекшелігін ескеретін ұлтжанды
адамдарды тарту қажет еді. Ал ең ... - бұл ... ... ... ... ... еді.
Революциялық комитетінің төрағасы - Станислав Пестковский, Лозды
гимназиясын бітірген, ұлты поляк. Қазан ... ... Бас ... және ... банк ... ... тағайындалған.
Әріптестерінің айтуы бойынша,Пестковский Ұлттар ХалықКомиссариатының ең
жігерлі қызметкері, ... да ... ерте ... адам
болған.Пестковский Лениннің шеберлікті қажет ететін маңызды тапсырмаларын
орындаған. Қазақстанға 1920-жылғы ... ... ... ... ... күреске жіберіледі. Оның қызмет сатысы Мәскеуде ғылыми
мекемелерде бітеді. Ол ... ... ... ... өз ажалынан өлген.
1919-жылғы шілденің 24-інде В.И.Ленин ІІ-мемлекеттік Думаның ... ... ... елін басқаратын революциялық комитеттің мүшесі
етіп ... ... қол ... ... ... тұлға ретінде өте жұмбақ адам. Ол өзінің ... ... ... Орал ... өз ... жақсы білген.
Әрине, Б.Қаратаевтың басында карама-қайшылықтар да мол екендігі даусыз.
Алайда, мұндай құбылыс сол кезде Кеңес ... ... ... ... ... ... шиеленіскен ішкі қайшылықтарын шынайы
сездіргені көпшілікке белгілі.
Қаратаевтың ... ... ... ... ... аз ... Өмірінің соңында бұл күдіктері күшейе түсті. Мысалы,
шен құмарлардың табиғатын ... ... ... ол орыс ... ... ... ... "Олар құлдық пен крепостниктік тәрбиеде
өскен құлдар. Қолдарына ... тие ... ... ... өткен қаталдықпен, жауыздықпен қанайды. Күнделікті өмір ... Егер ... ... жеңе ... ... ... өзіне
ең озбыр, ең қаныпезер басшыны тандап алады"[22.10бб].
Революциялық комитет ... ... ... ... ... ... ол ... ақылды, зерек боп, әр нәрсеге
қызығушылық танытты. Жас кезінде әркімге жалдана жүріп, ... ... ... Оның ... Петербургке барып келген екі
сапары қатты әсер етті. Алғашында ол Петербург университетінің жанындағы ... ... ... барған-ды, келесі жолы халық ағарту съезіне қазақ
даласында мектептік білім беру ... ... ... Оның ... ... қарағаны жайлы нақты дерек жоқ. Ол басында, Қазақстанның
өлкелік әскери комиссары, содан соң ... ... ... ... ... Ал, ... қазанның 13-інен бастап ... ... ... ... ... болды да, 1925-жылы Мендешев РКФСР
халық комиссарлар кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... С.Мендешев Қазақстанға қайта
оралып, Халық ағарту комиссариатын, содан ... ... ... ... басқарды.
Кейбір естеліктерге қарап, оның бірбеткей, айтқанынан қайтпайтын тура
адам болғанын білеміз. Ол партия ... ... өз ... ... соған байланысты оған "солшыл ... ... ... "топ ... ... деген айыптар тағылатын.
Қазақ халқының ой-санасының ... ... ... қозғалыстар
А.Байтұрсыновтың есімімен байланысты.
Қазақ революциялық комитетінің Төрағасының орынбасары ... ... көп ... ... ... газетінде "Революция
және қырғыздар" деген мақала жариялады. Онда басқа мәселелермен қатар Алаш
партиясы мен Алашорда үкіметі жетекшілерінің ... ... ... ... ... ... ... деді өз мақаласында
А.Байтұрсынов, қазақтардың қалай өмір ... біз ... ... ... ... ... оларда таптық жіктелудің
жоқтығына және жеке ... ... ... меже ... ... ... ... өзіне тән социализм мен комминизмнің орын алуы
қазақ ... ... ... ... ... ... қажет
етпей отыр"[7.201бб].
Әрбір қазақ осы өз халқының көсемі, ірі ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан Колчак үкіметімен келіссөз жүргізе
отырып, екінші жағынан Кеңес өкіметімен өз ... ... ... ... ... ... билеу мәселесін шешудің жаңа әдістері ... ... ... болғанын байқау қиын емес.
Қазақ революциялық ... ... Әл ... А. ... Б. ... сияқты Алашорда қайраткерлері
коммунистік партия қызметкерлерімен ғана ... ... ... В.Лежава-Мюратпен де жиі-жиі кездесіп, ... ... ... және ... ... өлкедеге саяси және әскери
жағдайдың тұрақсыздығын, оның аса ... ... ... ... ... ... отыратындығын өз көзімен көріп, ой елегінен өткізіп
отырды.
Ахмет Байтұрсынов РКП(б)-ның мүшелігіне 1920-жылғы сәуірде ... ... ... өкіметі жағына шығуын және оның ... ... ... ... большевиктер үлкен саяси
науқанға айналдырып жіберді.
1920 жылы қаңтар және ... ... ... ... 9 ... ... революциялық комитеті, яғни онда қызмет еткен ... ... ... өмір ... ... халқының зиялылары құрған
“Алаш Орда” буржуазиялық үкіметін және оның аймақтық бөлімшелерін толығымен
жою туралы бұйрық шығарды. ... ... ... ... ... болды. Ол
1918 жылы 11 наурызда Жетісу ХКС және ұлттық қатынастарды реттеу жөніндегі
Комисарияттың: ... ... ... ... ... - ... басталады.
Кең аймақты қамтыған азамат соғысы жағдайында “Алаш Орда” Орынборда
атаман Дутовпен одақ құрды, Омскідегі ... ... ... ... жиналысының комитетімен тығыз байланыс орнатты, Орал,
Сібір және ... ... ... нығайтты, соның барлығы
Советтермен күресу мақсатын көздеуден туындады. Осыған қарамастан 1918 ... ... ... ... Уфа ... шешімімен “Алаш
Орда үкіметі таратылған болатын. Бұл Алаш автаномиясын ... ... ... бас ... ... ... болды.
Қызыл Армияның Фрунзе басқарған әскери бөлімдерінің ақгвардияшылар
шебіне шабуылы кең етек ... ... ... қарсы күресте күшейе
түсті. РСФСР БОАК – (ВЦИК) “Алаш Ордаға кешірім жасағаннан соң, ... ... бірі ... ... және ... ірі Орск
тобының Совет үкіметі жағына өтуі бұл процеске қайтымсыз сипат берді. Бұл
“Алаш ... ... ... ... ... тарауында мәні зор
болды.
“Алаш Орда” өкілдері және Совет ... ... ... ... ... ... бірнеше келіссөз нәтижесінде 1919 жылы
“Алаш Орданың” батыс ... ... 1919 жылы 10 ... ... өткен мәжілісінде ашық түрде Совет үкіметі
жағына өту және Орал ақ ... ... ... ... ... ... ... қабылдады. 1919 жылы желтоқсанның соңына дейін “Алаш
Орданың” батыс бөлімінің ... ... тізе бүгу ... ... ... ... болды, ал олардың бөлімдері Совет басшылығына ... жылы 5 ... ... ... өлкесін басқару жөніндегі Әскери –
революциялық ... ... ... ... ... бөлімі жойылды.
“Алаш Орданың” Торғай және Батыс бөлімдері жойылғаннан ... ...... ... ... қамалы – Семей бөлімі
де құлады.
"В.М.Жолдас" деген бүркеншік атпен жарияланған ... ... ірі ... кеңес үкіметі
жағына шығып, коммунистік партияға мүше болу үшін ... ... ірі ... әрі ... ... ... ең жақсы
көрінісі" деп жоғары бағалаған. Мақала ... ... ... ... ... қырғыздар арасындағы ықпалының өсуін
халыққа қауіп деп ... үшін ... ... ... ... ... ... саналады",- деген сөздермен аяқталған. [21.285-
287бб].
Орынборда шығып тұрган "Известия Киргизского края" деген газеттің 1920
жылғы 15 ... ... ... ... ... деген мақала
жарияланып, оның РКП(б) ... ... ... ... алу ... өтінішінің тексті берілген.
Алайда, көп кешікпей, ол коммунистік партияға мүшеліктен шығып кетті.
"Мен, - дейді ... ... ... ... ... 1921-жылғы тазалау барысында енжарлығым үшін шығып қалдым. ... ... ... ... ... ... партия
жиналыстарына бармайтындығымнан және жалпы алғанда саясатқа аз ... ... ... ... революциялық комитетке мүше болып сайланған
соң, әсіресе 1919-жылдың екінші жартысынан 1920-жылдың басына ... ... ... ... бойынша Алашорда жетекшілеріне
көзқарас туралы және осы Алашорданың ... ... ... ... үшін ... ... жөнінде мәселе бірнеше рет талқыланды. ... ... ... ... жоқ еді, ... ... әлеуметтік және саяси себептері болды. Біріншіден, жаңа қоғам ат
төбеліндей аз қазақ зиялыларының білімі мен талантына зәру ... ... кең ... және ... ... ... құрылысты қарқынды жүргізу үшін
қажет еді. Екіншіден, Алаш қозғалысына ... ... ... ... ... қарсы іс-әрекетіне кешірім жасау бейбіт
құрылыстың ең басты айқындаушы негіздері ... ... ... ... ... ... ... еді.
Кеңес өкіметі жағына шыққан немесе шығуға бет бұрған Алашорда
жетекшілері ... ... ... ... ... ... оның ... деген сенімсіздіктің ұзақ уақыт сақталуына
негіз жасаумен бірдей болды. Ал ... ... ... ... ... Алашорда басшыларын өздеріне тең санамады, оларды
менсінбеді, тіпті өздеріне жау ... деп ... ... ... ... кешірім жасағанына қарамастан, оның жетекшілері
саяси ... ... мен оның ... ... ... ... революциялық
комитетінің 1920-жылғы наурыздың 5-інде қабылданған ... ... ... ... ... аса анық ... Онда атап айтқанда
былай делінді:
"Ұлттық Алашорда үкіметінің батыс бөлімінің жауапты жетекшілері ... ... ... ... ... ... ... бұқарасынан
оқшауландырылсын... Алашорда үкіметінің толық таратылуына байланысты
мәселелердің ... ... ... ... ... ... ... халқының кеңес өкіметіне іш тартатын бөлігі мен ... ... ... ... ... ... ... қарайтындықтары ескеріле отырып, олар ревком
мүшелігіне және басқа да ... ... ... ... ... Қазақ революциялық комитетінің осы қаулысының мазмұны мен мәні 1918-
жылдың көктеміндегі Совет өкіметі мен ... ... ... түбірімен қарама-қайшы. Егер 1918-жылы келіссөздер нәтижесінде
Алаш үкіметі мен Кеңес ... ... ... өмірінің кейбір
өзекті мәселелері бойынша белгілі дәрежеде ымыраға ... ... ... соңы мен ... ... ... да ... қоғамдық-
саяси қозғалыстар сияқты Қырғыз (қазақ) революциялық комитеті өзінің саяси
және ұйымдық әлсіздігімен түбегейлі өзгерістерге бара алмады.
2.2 ... ... ... ... ... ... ... ҚЫЗМЕТІ.
Кеңес басшылығы өкімет саясатын нығайтудың тиімді жолдарының бірі ... ... - ... құрылысты тереңдету қажет деп санады. Ол
үшін Қазақстанның автономиялық мемлекеттігін тез арада құру больщевиктердің
ұлт саясаты саласындағы ... ... бірі деп ... Бұл ... партиясының VIII съезінде ... ... ... халқының қолын ұлттық территориялық автономияға жеткізу үшін
Алашорданың белгілі қайраткері Ахмет Байтұрсынов басқарған топ ... ... ... ... ... ... шақыруға
біраз дайындық жұмыстары жүргізілді[26.100-105бб].
Бүкілодақтық орталық Атқару комитеті, Халық Комиссарлар Кеңесі және
Ұлттар Халық ... ... ... және онда ... ... ... бағытын ұстанды.
1919-жылғы шілденің 10-ында РКФСР халық комитеті кеңесінің Декретінде
Жалпықазақ съезін тез арада шақыру қажет деп көрсетілді.
1919-жылы қыркүйектің ... ... ... ... ... ... Жалпықазақ съезін шақыруға дайындық үшін С.Меңдешев,
Тұңғаншин, В.Лукашев, А.Байтұрсынов, ... және т.б. ... ... ... ... съезді шақыруға байланысты заң жобасын құру
тапсырылды. Комиссия бірінші кезекте Жалпықазақ ... ... ... туралы жобаны талқылаумен айналысты. Мөселені талқылауда өсіресе,
жалпықазақ съезіне халықтың қандай топтары сайлау құқына ие бола ... ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Комиссия қолында сайлау жобасының негізінде құрастырылған екі құжат бар
еді. Оның біреуі 1919-жылғы маусымның ... ... ... ... ... ... сәйкес баяндалған: Қырғыз (қазақ) ауылы мен болыстарында
барлық азаматтар сайлау құқына ие. Сайлауға сол ... ... ... ... ... сол ... ... тұрғыны немесе бір жылдан аса
уақыт тұрақты тұрып ... 18 ... ... ... ... ... болды.
Екінші құжат 1919-жылы сәуірдің 29-ында қабылданған Бүкілқазақ съезіне
делегат сайлау тәртібі туралы заң жобасы еді. Онда: бұрынғы патша ... ... ... мен ауыл ... ... ... бұрынғы қоныс
аудару бастығының орынбасарлары, облыстық, уездік полицей меңгерушілері,
болыс старшиналары, ауыл ... ... ... ... ... жер ... төрағалары мен барлық мүшелері, алыпсатарлар,
есі ауысқандар, сотталған өсімқорлар, қылмыс жасағаны үшін ... ... ... адам өлтіргендер сайлауға және сайлануға
құқысыз деп керсетілді.
Қырғыз ... ... ... ... (қазақ) Кеңестік
Автавномиясын құрудағы және оның территорилық аймағын құрудағы бір үлесі,
ол 1920 жылы маусым ... 4 – сі күні ... ... ... ... ... ... (қазақ) Кеңестік Автаномиясының болашақ ... ... ... ... Орынбор қаласы болды да, оның өлкесі түгелімен Қырғыз
(қазақ) Кеңестік ... ... ... ... Бұл ... мынадай
баяндамаман дәлелдейміз:“Орынбор - бұл шығыстағы үлкен пролетариат орталығы
саналды, онда өте күшті партия істері жүрді, ... ... ... ... ... қазақ еңбекшілерімен бірігіп еңбек етуде. Орынбор арқылы
өтетін үлкен магистраль Қазақстан мен ... ... ... ... орталық
бөліктерін байланыстырушы, оның эканомикалық және мәдени өміріне ... ... ... (қазақ) революциялық комитетінің және ... ... ... ... ... болды. Онда Орынбор
губерниясы мен Торғай губернясының бірігуі туралы және ... ... ... құрамына ендірілгені туралы мәлімденген[25.132б].
1919-жылы қазанның 11-інде өлкелік ... ... ... комиссиясында екі кереғар көзқарас пайда болды:
Комиссияның кейбір мүшелері 1919-жылы шілденің 10-ындағы РКФСР Халық
комиссарлар кеңесінің ... ... ... ... ... аз ғана бөлігін шектеу керек деген пікір айтса, екінші бір
тобы сайлау құқығынан айырған ... ... ... ... ... ... керек деп есептеді.
Алайда, мәселені талқылау мұнымен біткен жоқ. ... ... ... ... ... саяси мәселе болды. Осы ... ... ... ... ... қатынастарын, қоғамдық өмірін
ескермеске болмас еді. 1920-жылы ақпанның 3-інде ... ... ... ... молдалардың сайлау құқығы бар патшалық тәртіп
кезіндегі басқарма чиновниктері және ... ... ... ... деп ... ... ... Алашорданың батыс бөлімі ақтармен одақтас болғаны
көпке мәлім. Яғни осы ... ... ... құжаттар 1.10.1919
жылғы Қазақ ревалюциялық комитетінің Алаш Орда үкіметінің батыс бөлімінің
басшылары ... ... ... «Көңіліңізді тағы бір
мәселе аударуыңызды сұраймыз. Мәселен: Орал казактары қазіргі кезде сондай
әлсіз, ... ... ... ... ... ... ... мәселесінде қозғалыстар жүргізілуде. Либщенск түбіндегі жеңіс
оларға түк ... ... олар ... кеңістік жаулап алғанымен, ыңғайсыз
жағдайда қалып отыр, аймақтарында жағдай төмендеуде. Өзіңізге белгілі
олардың ... ... өте ... ... ... ... ... күтуге
еш мүмкіндік жоқ. Соңғы апталарда олардан шығыс көбейіп кетті. Бұл ... мәз ... ... сол үшін ... ... жаққа өтулеріңіз
дұрыс болады. Міне осындай жағдайда беделіңізді көтеру, біздің жақтан сізге
қолдау көрсетіп, ... ... ... өту ... ... береміз. Бірінші кезекте басшыларды өткізіп, сосын халқын тартуымыз
керек.» - деп жазған Қазақ ... ... ... ... ... [27.168б].
1919-жылдың қарашасына дейін сол үшін кешірім сұрап, кеңес ... ... ... ... бет ... ... және оның жетекшілеріне
сайлауға құқылы деп шешілді. Яғни бұны ... ... Алаш ... ... бөліміне Қазақ ревалюциялық комитетінің совет ... ... ... ... ... «Құрметті мырзалар! Сіздердің
Совет үкіметіне өту арқылы казактармен байланысты үзулеріңіз ... ... ... Біз ... ... ... ... кедергісіз
қабылдауымызға және де үкімет басшыларымен ... ... ... ... ... мен басқада азаматтарға амнистия жариялаймыз. Бұл
амнистия ... ... ... ... ... ... бәріне
жариялансын! Сонымен бірге бәріне кепіл береміз, оларға ... ... ... ... бұл ... ... ... көп қиындыққа соқтырады.
Сонымен қатар біздің жаққа өтуге кедергілер көбейе түседі. Совет ... ... ... және өздеріне ыңғайлы жақтарымен өтсін. Оларға
біздің жақтанда көмек ... Алаш ... ... ... ... сақталсын, Совет үкіметі жағына өтілсін.
Сіздердің өтулеріңіз – жаппай ... ... ... ... өту ... өлімінің азаюына әкеледі,» - деді Қазақ ревалюциялық комитетінің өкілі
Сейтқали Меңдешов.[19.168-169б]
Қазақ ревалюциялық ... ... және ... ... 15 ... Алаш ... Досмұхамедовтермен келісімге келуі:
«Қырғыздардың (қазақтардың) Совет үкіметі жағына өтуіне байланысты ... ... ... ... ... бойынша –
1)Қазақ ревалюциялық комитетінің өз еркімен жұмыс атқаруы, қазақтардың
оны ... ... ... ... автаномиялық еркіндік берілуін
білдіру.
2) Торғай және Орал тобындағы алаш орда қазақтарының ... ... ... амнистия жарияланды.
3) Бұл іс жүргізілгенде совет ... ... оң ... ... ... ақтау.
Эльяваның ұсынысы –
1) Жалпы Қырғыз съезін шақыруға асығу.
2) Азаматтық тыңшылар ұйымдастыру.
3) Ақ қазақтармен байланыс орнатып ... ... ... ... ... ... 15 ... қырғыз конференциясын шақыру
2) Торғай аймағынан казактарды ығыстыру және жою.
Нәтижесінде: Қазақ халқының бірігуіне байланысты 1- ші ... ... ... ... ... ... тамыздың 23-індегі Қазак революциялық комитеті өзінің
мәжілісінде ... ... ... ... ... ... ... Торғай, Семей, Ақмола, Астрахань губерниясының
қырғыздар (қазақтар) ... ... ... ... ... сайлануға құқылы деп көрсетілді.
Қырғыз өлкелік басқармасына кіретін қазақ облыстары: Жетісу, Сырдария,
Ферғана, Самарқанд, Каспий сыртындағы қазақ ... ... өз ... ... ... алады. Жобада діни нанымына, ұлтына, отырықшылығына
қарамай, 18 жасқа толған екі ... ... ... және ... ... тамыз - қыркүйек айларында Қазақ ... ... ... жоба ... облыстарда, губерниялар мен уездерде
Бүкілқазақ съезі делегаттар сайлады.
1919-жылы шілденің 10-ындағы РКФСР ... ... ... сәйкес қазақ революциялық комитеті ... ... ... үшін ... автономиясы туралы заң жобасын дайындау қажет еді.
Бұл ең маңызды мәселе болатын. Әсіресе, мәселе республика ... ... ... ... ... ... Дәл осы мәселе 1919-1920-
жылдарда ұлттық демократиялық бағыттағы зиялылар үшін кезек күттірмейтін
шара еді. Ұлт зиялысы Ә.Бөкейханов "Қазақ" ... ... ... деп ... "Түркістан өз алдына автономия болар. Біздің
қазақтың Түркістанға қосылғаны оң деген ... де бар. Біз ... ... ... болу ... ... ... Мемлекет болып іс
атқару оңай емес. [18.14.3.18].
Азамат соғысы басталып ол кең өріс алған ... ... ... ... құру жөніндегі Бүкілқазақтық съездің шешімін ... ... ... басты міндеті деп білді.
Бұдан бұрын болған съездерде көтерілгендей бұл идеяға кеңестік саяси
күштер бірден қарсылық көрсетпегендерімен, оны жүзеге ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, Қазақ
автономиясы туралы мәселені шешуді Құрылтай жиналысының үлесіне қалдырды.
Ал құрылтай жиналысын ... ... ... ... ... ... ... өріс алып, елдегі хал-ахуалдың күрт өзгеріске
ұшырауын және ... ... ... ... ... ... ... айта кету қажет. Ең алдымен, ұлт зиялылары Қазақстанды іс ... ... ... ... ... ... көргілері келді. Ал, екіншіден, бұл талаптар ұлттық-мемлекеггік
құрылыс ... шешу жолы ... ... кез ... ... ... келген еді; екі мемлекет ыдырап, күйреп жатты, жаңа өкімет әлі орныға
қойған жоқ еді. Елді анархия ... ... Ал ... ... ... етіп ... ... Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Сейітқали
Мендешев, Бақытжан Қаратаев және т.б. Ұлт ... ... ... ... ... деп ... ... пайымдауынша анархиядан, жаппай
бөлінуден шығудың жолы большевизмге қарсы тұратын дәл - автономия құру ... ... ... ... ... өз билігін орнату мақсатымен
автономияны басқару, жер пайдалану тәртібі, салық, сот, дін, әскер ... ... ... ... ... ... ... зиялылар сенген
Сібір үкіметі тарапынан да, Орынбор мен Орал қалаларындағы ... ... да ... ... туралы ешбір әрекеттер жасалмады.
Сібір үкіметінің "Сибирская речь" ... 1918 ... ... ... ... ... (қазақ) автономиясына көзқарас ешқандай
бұлтарыссыз айтылды. ... ... ... ... ... ... -
автономия, -делінді мақалада, Ресейден түгелдей бөлініл, жеке тәуелсіз
қырғыз (қазақ) мемлекетін құрумен бірдей[24.339бб].
Бұл мақаланың ... ... ... ... ... ... премьер-министрінің атына келіссөздер жүргізу үшін жазган
хаты түрткі болды: "... қазіргі ... - деп ... өз ... ... біртұтас Ресей жоқ. Біртұтас мемлекетгік өкімет те жоқ... Сондықтан ... ... ... ... билігінен құтылған автономиялы
облыстар мен халықтар мемлекеттік тәуелсіздік жолына түсулері керек.… Сібір
мен ... ... ... ... екі автономияның тығыз одағы
болуын талап етеді.
Әлихан Бөкейхановтың әңгіме болып ... ... ... ... ... ... осы ... назар аударатын бірнеше жәйттер
бар. Ең алдымен, ол Қазақстан үкіметін Сібір үкіметімен терезесі тең ... ... ... ... ... ... елді басқаратын
үкімет жүйесін құруға құқылы екендігін ... ... ... мойындау қажет екендігін баса көрсетті.
Қазақ революциялық комитеті қазақ кеңестік ... құру ... ... ... ... ... өлкесінің шекарасы мен территориясы
жайында» деп аталатын кұжатты ... ... ... ... ... делінді:
1. Қырғыз (қазақ) автономиялық республикасы өзінің ұлттық мәселелерін
шешу үшін ғана ... ... ... және ... ... ... басқаруды қажет етеді. Біз қырғыз (қазақ)
ұлтының- мәселелерін өзімізге ... ... ... шешу үшін ... ... пен республика және пролетариат мүддесінің
бір ... шығу ... ... ... қырғыз (қазақ)
автономиялы республикасын РКФСР-дың бір ... ... деп ... Қырғыз (қазақ) республикасының шекарасын анықтауда ең алдымен мына
жағдайларды ескеру қажет:
а) өлкеде қырғыздардан (қазақтардан) басқа көптеген орыс ... ... ... өлке ішінде өзіндік экономикалық өндіріс саласы мен ... жоқ, ал ... өлке ... ... даму ... түсе ... Қырғыз (қазақ) өлкесінің ... ... және ... ... Орал, Орынбор, Қостанай, Омбы, Семей, Ташкент)
шетте орналасқан және ... ... өлке ... ... ... ... Омбы, Ташкент және т.б). Даланьң осы көрсетілген
орталықтарымен тамыры терең, ... ... ... болғандықтан
ішкі және жаңа шекараларды ... ... ... әкелмейді.
Шеткі орталықтар өзінің экономикалық негізінен шет қалады және бұл ... де, ... ... ... үшін де ... және мәдени орталықтарынан
байланысы үзілуіне алып келеді.
4. ... ... және ... ... ... ... шешуде
(Қостанай, Көкшетау, Петропавл және т.б) көрсетілген ... мен ... ... байланысты ескеру қажет. Солтүстік бөлік ... және ... ... ... Олар жаз ... ... ... өндіріп алады. Сонымен қатар,
Қырғызстандағы күрделенген жер ... ... ... тез арада көшпелі
тұрғындарды қажеті жоқ ... жер ... ... ету және шаруа
переселендер мен отырықшы қырғыздар қатынасын ... ... ... ... ... ... ғана емес, өлкенің оңтүстік орыс-
татар тұрғындары да мүдделі.
5. Жоғарыда ... ... келе ... ... ... ... орталықтардың бірқатарын атап айтқанда: Орал, Орынбор,
Семей және т.б. ... ... ... және ... дәл ... ... айтылған негіз бойынша белгілеу.[16.176-177бб]
1920-жылы тамыздың 9-ында Мәскеуде қазақ өлкесінің ... ... ... жұмысшылар қатысқан мекеме аралық кеңес ... Яғни ... ... және ... ... ... төңкеріс кеңесі,
РКП(б) Түркістан өлкелік комитетінің партия және ... ... ... ... АКСР-н құру туралы бірнеше ... ... ... ... өзі ... етті. Нәтижесінде 1920 жылы 17
тамызда РКФСР Халық Комисарлары кеңесі Қазақ Кеңес ... ... ... ... ... Қазақ революциялық комитетінен Пестовский,
Ә.Жангельдин, А.Кулаков, ... ... ... ... ... - С.П. ... Д.Темірәлиев, Оразаев және
т.б қатысты. Кеңесте ... ... ... ... ... ... ... жер халық комитеті қатынасты. Екі күн ... ... ... ... ... анықтауға
байланысты мәселе талқыға салынды. Кейбір мәселелерді шешуде бірауыздылық
болмады. 1920-жылы ... 24-і күні ... ... ... ... ... құру ... заң жобасы екінші рет
талқыланды. Қабылданған ... тек ... 26-сы күні ғана ... ... ... Кеңестік автономиясын құру туралы Декрет.
1920-сыншы жылы қазанның 4-і күні Кеңестердің жалпықазақ ... ... ... ... ... ... Азамат соғысы жүріп жатқан жағдайда
қазақ өлкесін басқару үшін Қазақ Ұлттық мемлекеттігін ... ... ... ... ... автономиясының заң жобасын даярлау үшін
құрылған уақытша орган болатын.
Орталық үкіметтің позитивтік ... ... ... ... ... зиялы топтардың қызметінің әлсізідігі мен ... ... ... мен ... ... ... ... ұлттық
мемлекеттің қалыптасып, оның нығаюына кедергі болды. Бұл тек ... ... ... болды.
Қазақ әскери революциялық комитеті қазақ ұлттық мемлекетінің көрінісі
болатын.
Ахмет Байтұрсынов пен сол кезендегі қазақ зиялы ... ... ... және ... ... шешу ... анықтауда ұлттық тұтастық және халықтық бірлік
принциптеріне сүйенді. Мұндай позиция, әлбетте, ... ... ... ... мен ... диктатурасын негізге алған большевиктерге
қарама-қарсы еді. Сондықтан да олар Қазан ... ... ... ... мен ... іс-әрекеттерін қабылдамады, оларға қарсы
шықты.
Саяси күресте қазақ интеллигенциясы ... ... ... ... ... қазақ ұлттык автономиясын жариялау немесе
қазақтарға көзқарас туралы) кезінде уақытша ... мен ... да ... ... ... зиялыларының ішінде көрнекті жетекшілерінің іс-
әрекетгері қоғамдық өмірінің әр ... ... әр ... ... тарихта қатталып қалды. Мәселен, Әлихан ... ... ... ... ... көзге түсті, Ахмет
Байтұрсыновқа ең әуелі ағартушылық-ғылымдық пен ... ... ... ... тән ... ... мен ... Досмұхамедовтардың қоғамдық
қайраткерлігінен ғалымдық зерттеушілік қасиеттері басым ... Ал, ... пен ... Мендешев ең алдымен қоғамдық қайраткерлер ретінде
нақтылы іс-әрекеттің адамдары еді. Олар ... ... және оның ... жебеп, жігерлендірудің аса көрнекті шеберлері болды.
Осындай әр ... ... ... де ... ... ... жылдарында Қазақ революциялық комитеті құрамында жүмыс атқара жүріп
Кеңес өкіметіне қарсы жау күштерімен одақтас болды. ... ... ... ... ... ... ... тарих сахнасынан кетірді.
Кеңес өкіметі Ұлттық ... ... ... ... ... өмірінен аластауда алдау мен арбау әдісін де, қару жұмсап
күштеу жолын да қолданды.
Кезінде ... ... ... ... Алаш ... барлығына кешірім жасағанына қарамастан, Азамат соғысынан
кейінгі 7-8 ... ... ... оқу-ағарту ісінің, әдебиеті мен
өнердің, халық ... ... ... үлес ... ... интеллигенция өкілдері, ең алдымен "сүт бетіне ... ... ... сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенің құрбандарына
айналды.
1919 жылдардың ... ... ... оқу-ағарту, өнер, баспасөз
салаларында халық үшін жемісті еңбек етіп жүрген қазақ зиялыларының соңына
ресми ... ... ... ... аппараты күндіз шырақ алып
түсті. Оларға әртүрлі ... айып ... ... ... ... қызметтерінен қуылып, Қазақстаннан
аластатылып, олардың басым көпшілігіне кеңес өкіметіне жау пиғылдағы ... ... ... әрекеттер ұйымдастырушылар деген саяси айыптар
тағылды.
Осы саяси науқанды жүзеге асыру үшін ... ... ... ресми
тұрғыдан, таптық және партиялық тұрғыдан "зертгеу" ... ... Бұл ... мақсаты Кеңес өкіметтеріне қарсы әрекеттер
жасады" деген жалған айып ... ... ... ... ... ... негіздеу еді.
1920-1930 жылдардағы ұлттық зиялыларға қарсы ... ... өз ... ... ... еді. Осы ... ... қызмет
атқарған қазақ зиялыларының басым көпшілігі саяси сот ... ... ... ... ұзақ ... ... айдалды, атылды, жер
аударылды. Онда аман қалғандарына "халық жаулары", "шетел пайдасына қызмет
еткен шпиондар" деген жалған айыптар ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы Қазақ революциялык комитеті ... ... ... ... зертгеу мәселелерін кеңейту ұсынылсын.
Қазақстан Республикасының Білім министрлігі Қазақстан ... ... ... ... атындағы Тарих және этнология
институтымен және басқа да ... ... ... ... ... ... жаңа ... тұғырнамалық және зерттеушілік көзқарастар
негізінде оқулықтар, бағдарламалар және басқа да ... ... ... ... МЕН ... ... ... советской государственности
(1917-1920гг.). Алматы, 1948.
2.Тайманов Г.Т. Развития Советской государственности в Казахстане.
М,1956..
3.Сартаев С.С. ... и ... ... ... ... 1960.
4.Мухтаров А., Имашев М. К истории возникновения Казахской советской
государстенности. || Вестник АН. КазССР, 1955
5.Мухтаров А. ... ... ... по ... ... АН ... 1959
6.К.Нүрпейісов. Қазақстанның шаруалар кеңестері.Алматы 1972.
7.Кеңес Нүрпейісов. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
8.С.Бейсембаев. Ленин и Казахстан. ... ... ... и ... \\ ... национальностей, 1919, 3
тамыз 29.
10. Қойгелдиев М. Қуаныш түнде ... күн ... деп., ... 1990, 14, 16, 17 ... Қос ... және Алаш ... Сұхбат
материалдары. Сұхбатты хаттаған Т.Омарбеков \\ "Ақиқат". 1991, ... ... ... интерненция и гражданская война в средней ... ... ... II, 1963, 1964; ... и ... в ... ... Документы и материалы. Алматы, 1971.
12.Образование Казахской АССР. -сборник документов и ... ... ... в огне ... ... Воспоминания участников Великой
социалистической революции и гражданской войны в Казахстане. Алматы, 1960;
14. «Қазақ тілінің түсіндірме создігі». Алматы, 1986, ... и ... в ... ... ... ... ... Алматы, 1971.
16.Образование Казахской АССР. -сборник документов и материалов.
Алматы, 1957
17. Зиманов С. ... и ... ... ... н
Казахстане". Алматы, 1970.
18.ҚРОМА. қ.14, т.З, іс.17, п.22
19.Советы и ревкомы в ... ... ... ... ... Алматы, 1971.
20. Бейсембаев С. Ленин и Казахстан. Алматы, 1968,
21.Ленин "Өмірбаян хроникасы", ... ... ... ... \\ ... 1997,
23."Известия киргизского края" 1920. 15 апрель.
24. М.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995.
25.Протоколы революционного комитета по ... ... ... гг.) сб. док. ... ... ... ... "Казахский отдел народного
комиссариата по делам национальностей РСФСР". Алматы, 1975.
27.Алаш Орда. ... ... Н. ... А.1992

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет
ХХ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті11 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Алаш мүддесі3 бет
Алаш партиясының құрылу тарихы8 бет
Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау72 бет
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь