Қожа Ахмет Йасауи және Қазақ мәдениетi

Қожа Ахмет Йасауи және Қазақ мәдениетi
Қожа Ахмет Йасауи сынды Ұлы тұлғаның түркi халықтары тарихы мен мәдениетiндегi орны қандай, неге оның есiмi түркi халықтарының жадынан ерекше орын алады деген сұраққа әлi ешкiм жартымды жауап бере алған жоқ. Ол заңды да. Өйткенi, Қожа Ахмет дәуiрiнен кейiнгi 800 жыл халық жадындағы көптеген мәлiметтердi шайып кеттi. Ал, жазба деректер болса, жоққа тән. Тек, «Диуани Хикмет» қана көңiлге медеу.
Соңғы жылдардағы iзденiстер нәтижесiнде Қожа Ахмет Йасауидiң «Диуани Хикметтен» өзге де шығармалары болғандығы белгiлi болып отыр. Мысалы, Шайх Хұдайдад ибн Ташмұхаммед азизан ал-Бұхари жазған «Бустан ал-Мухиббин» атты шығармада Қожа Ахмет Йасауидiң «Фатава-и танбих» атты шығармасы болғандығы туралы дерек бар. Одан басқа «Миат ал-қулуб», «Рисала» сияқты шығармалар да Қожа Ахмет Йасауидiң қаламынан шыққан деген дерек бар. Бiрақ, бұл шығармалардың Қожа Ахмет Йасауидiң белдi шәкiртi Мұхаммед Данышманд Зарнуқи тарапынан жазылғандығы туралы айтылатын деректер барлығын да ескеруiмiз керек.
Әрине, бұл шығармаларда, негiзiнен, сопылық туралы, ұстаз бен шәкiрт арақатынасы, тағы басқа сопылыққа қатысты мәселелер айтылады да, тарихи мәлiметтер жоққа тән. Қожа Ахмет Йасауи мен оның шәкiрттерi, ол салған сопылық жол - йасауийа тариқатының силсилалары (тармақтары) туралы деректер бiздiң тарапымыздан жақында ғана ғылыми айналымға енгiзiлген «Насаб-нама» нұсқаларында, Өтемiс қажының «Шыңғыс-нама», «Темiр-нама» сияқты шығармаларда ғана кездеседi. Қожа Ахмет Йасауи туралы бұлардан өзге шығармалардың барлығы дерлiк XV ғасырдан соң нақшбандийа тариқаты шайхтары тарапынан жазылған дүниелер. Бұл шығармалардағы бұрмалаулар Қожа Ахмет Йасауи туралы тарихи шындықтың бетiн бүркемелеп, ол туралы қате көзқарас қалыптастырды.
1. Ә. Муминов. Ясауийа бастаулары // Ясауи тағлымы. Түркiстан, Мұра, 1996. 25-б.
2. Абд ал-Қадыр қари қолжазбасы.
3. А.Юлдашев. «Насаб-намасы», 112-119 қатар.
4. Сонда.
5. Насаб-наманың Қоқан нұсқасы.
6. Қожа Ахмет Ясауи. Диуани хикмет. Алматы. Дайк-Пресс, 2000. 188-б.
7. Диуани-хикмет... Насаб-нама. Қоқан нұсқасы.
8. С. Волин.
9. Маулана Сафи ад-дин Орұң Қойлақи. Насаб-нама. Түркiстан. Мұра. 1996.
10. Рашид ад-дин. Летопись. т.1, кн. 2. М.,-Л., Изд. АН СССР, 1952. 204-б.
11. З. Сәдiбеков. Қазақ шежiресi. Ташкент, Узбекистон. 1994. 21-22-б.
12. Утемиш хаджи. Чингиз-наме // Факсимиле, перевод, транскрипция, текстологические примечания, исследование В.П. Юдина. Комментарии и указатели М.Х. Абусеитовой. Алма-Ата, Әылым. 1992. 105-107-бб.
13. Құрбанғали Халид. Тауарих хамса. Алматы, 1992. 65-б.
14. Т. Султанов. Поднятие на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. Алматы: Дайк-Пресс. 2001, 66-б.
15. В.В. Трепавлов. Нурадин Ногайской Орды // Развитие Ногайской Орды. Историко-географические аспекты. - Махачкала, 1993. 44-б.
16. Б. Кенжалиев. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Алматы, «Жетi жарғы», 1996. 168-б.
17. В.В. Трепавлов. Ногайская Орда. Москва, 2002. 57-58-бб.
18. Тизенгаузен.
19. СМИЗО. М., Изд. Наука, 1941. 134-б.
20. Бұл мәселе өзбекстандық зерттеушi Б.Бабаджановтың «Ясавия - накшбандийа в Мавераннахре» атты мақаласында жан-жақты қарастырылған // Ясауи тағлымы. -Түркiстан: Мұра, 1996. 60-75-бб.
21. Б. Бабаджанов. Мир-и Араб // Қультура кочевников на рубеже веков (ХIХ-ХХ, ХХ-ХХI вв.): Проблемы генезиса и трансформации: Материалы международной конф. Алматы, 5-7 июня 1995 г. Алматы, 1995.
22. М.Х. Абусеитова. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв.: история, политика, дипломатия. Алматы, Дайк-Пресс, 1998. 147-б.
23. Бұл құжаттардың бiрнешеуiнiң көшiрмесi Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-i Түркология ӘЗИ-i қолжазба қорында сақтаулы.
24. 2001 жылы автордың Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстарында жүргiзген зерттеу жұмыстарының материалдары.
25. Қарнақ тарихы. Жергiлiктi ақсақалдар жазған. Көшiрмесi Түркология институтының қолжазба қорында сақтаулы.
26. 2001 жылы автордың Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстарында жүргiзген зерттеу жұмыстарының материалдары.
27. Шортанбай. Толғаулар, дастандар, айтыстар. -Алматы, Айқап, 1993.
        
        Атырау Қазақ-Түрік лицейі
ДОКЛАД
Тақырыбы : Қожа ахмет Яссауи.
Қожа Ахмет Йасауи және Қазақ мәдениетi
Қожа Ахмет Йасауи сынды Ұлы ... ... ... ... ... орны ... неге оның есiмi түркi халықтарының жадынан
ерекше орын ... ... ... әлi ... ... ... бере алған жоқ. Ол
заңды да. Өйткенi, Қожа Ахмет дәуiрiнен кейiнгi 800 жыл ... ... ... ... ... Ал, ... ... болса, жоққа тән.
Тек, «Диуани Хикмет» қана көңiлге медеу.
Соңғы жылдардағы iзденiстер нәтижесiнде Қожа Ахмет ... ... өзге де ... ... белгiлi болып отыр. Мысалы, Шайх
Хұдайдад ибн ... ... ... ... «Бустан ал-Мухиббин» атты
шығармада Қожа Ахмет Йасауидiң «Фатава-и танбих» атты шығармасы болғандығы
туралы дерек бар. Одан басқа «Миат ... ... ... ... ... ... ... қаламынан шыққан деген дерек бар. Бiрақ, ... Қожа ... ... ... шәкiртi Мұхаммед Данышманд Зарнуқи
тарапынан жазылғандығы туралы айтылатын деректер барлығын да ... бұл ... ... ... ... ... бен шәкiрт
арақатынасы, тағы басқа сопылыққа қатысты мәселелер ... да, ... ... тән. Қожа ... ... мен оның ... ол салған
сопылық жол - йасауийа ... ... ... ... ... тарапымыздан жақында ғана ғылыми айналымға енгiзiлген «Насаб-нама»
нұсқаларында, Өтемiс қажының ... ... ... ғана ... Қожа Ахмет Йасауи туралы бұлардан өзге
шығармалардың барлығы ... XV ... соң ... ... ... ... дүниелер. Бұл шығармалардағы бұрмалаулар Қожа ... ... ... ... бетiн бүркемелеп, ол туралы қате көзқарас
қалыптастырды. Мысалы, Қожа Ахмет Йасауидiң тәлiм ... ... ... ... ... ... күнi көпшiлiкке белгiлi деректер тарихи
шындыққа сай келмейдi. Сондықтан, Йасауи туралы ... ... ... - бүгiнгi күннiң өзектi мәселелерiнiң бiрiне айналып отыр.
Өйткенi, Йасауидiң рухани ... ХII ... ... түркi
халықтарының тарихи тағдырына шешушi рөл атқарған рухани күшке айналды.
Орта ғасырларда ... ... ... Ата» ... Қожа ... ... ... тарихы мен мәдениетiндегi орнын анықтау үшiн,
ислам дiнiн ... ... ... ХI-ХII ... мәдени-рухани
даму үрдiсiне көңiл аудару, оларды талдау қажет. Олай етпейiнше, Йасауидiң
түркi ... ... ... ... ... ... емес. Түркi
дүниесiнiң рухани даму ... ... ... ... ... ... деген кезеңдердiң болғаны ... Оны ... көре ... VIII ... ... ... ... бағыты - қайсанийа-мубаййидийа ағымын қабылдаған ... сол ... ... ... ... Одан кейiнгi кезеңдерде ислам
орталықтарынан шегiнген басқа да рухани ағымдар да түркiлер ... ... ... ... ... ... ... орталықтарынан шеттетiлген
шафи`ийлер де бар едi. 951 жылы ... ... Абд ... ... ... ... қабылдауы әр түрлi рухани ағымдар арасындағы ғылыми
бәсекелестiктi ... ... мен бiлiм ... ... қозғаушы күшi болды. Әсiресе,
мубаййидилер тарапынан ашылған жаңалықтар бүкiл ... ... ... ... ... Құранды символды-аллегориялық жолмен
түсiндiру туралы iлiмдi жасауы болды (`илм ... ... Бұл ... ... ... араб филологиясы пәндерiнiң дамуына үлкен
әсерiн тигiздi. Әбу Насыр әл-Фараби бұл қиын ... ... ... ... Ол ... ... танудың рационалдық жолы - Хикма иләхийа iлiмiн
жасады. Сол үшiн әл-Фараби мубаййидилер арасында «Екiншi ұстаз» ... ... дiнiн тек ... ... ... бiрге ислам ғылымы мен
мәдениетiн жасаушы күшке ... Сыр ... ... ... ғұламалар
ислам ғылымы мен мәдениетiне қомақты үлес қосты. Түркiлер исламданған сайын
ғылым мен бiлiм дамыды, алайда олар дәстүрлi мәдениетiнен, ... ... тiлi мен ... бiлiм тiлiнiң араб тiлi, мемлекет тiлi мен ... ... ... тiлi ... ... мәдениетi ықпалының артуына
әкелдi. Оған ... ... ... ... ... ... ... шығармаларын тек араб тiлiнде жазғанын келтiруге болады. Өз еңбектерiн
түркi тiлiнде жазған ... ғана ... бар. Олар - ... Баласағұн,
Махмұд Қашқари, Ахмет Йүгнеки, Қожа Ахмет Йасауи. ... ... ... ат-түрк» атты еңбегiнiң жазылуы , түркi тiлiнiң жойылып кету ... ... ... ... ... билiктiң түркiлер қолында ... ... ... ... ... ... Оның ... Х
ғасырдан басталған бүкiл ислам әлемiндегi тоқыраушылық Түркiстан жерiне де
жеткен болатын. Әр ... ... ... ... ... ... ... майда иелiктерге бөлiнiп кеттi. ХII ғасыр басында
Қарахандықтар мемлекеттерiнiң ... ... ... ... ... ... ... халықтарының осындай рухани, саяси дағдарысқа ұшыраған кезiнде
Қожа Ахмет Йасауи тарих сахнасына шықты. Өз дәуiрiнiң ... ... ... ... ... ... толық сезiнген ғұлама түрiк
халықтарын ислам дiнi ... өз ... ... сақтап қалуға
мүмкiндiк беретiн жол - ... ... ... ... ... ... iлiмiн бiрден мойындай қойған жоқ. Түркiстан қаласының ... ... Абд ... қари қолындағы көне қолжазбада Йасауидiң Түркiстанда 30
жыл бойы өз замандастарынан қорлық көргенi, халық оны көрген жерде ... ... Тек, ... ұлын өлтiргеннен кейiн ғана халық оның ... ... ... ... Билеушiлер де қолдау көрсете бастайды.
«Насаб-нама» нұсқаларында жергiлiктi билеушi Қайу ... Қожа ... ... ... Данышманд Зарнуқи ханкасына Өгiз тау мен Қарашық
арасындағы 200 қостық жердi ... етiп ... ... ... Ал, шәкiрттерi болса, сол дәуiрдiң өзiнде түркi әлемiнiң көп ... ... ... Бақырғаниды Үргенiш уәлаятына, Мұхаммед
Данышманд Зарнуқиды Отырарға жiбередi.
4 Өзiмет ... ... ... ... Қаялық елiне аттандырады.
5 Халық қайтадан түркiлiкке бет бұра бастайды. Дiн тiлi де, ... де, ... тiлi де ... ... ... ала ... Бұл туралы
Қожа Ахмет Йасауи хикметтерiнде мынадай жолдар бар: Қоштамайды ғалымдар
бiздер айтқан түркiнi, ... ... ашар ... мүлкiнiң. Аят,
хадис мағнасы түркi болса муафиқ, Мағынасына жеткендер жерге қояр бөрiгiн.6
Қожа Ахмет Йасауи сопылықтың түркiлiк ... ... ... ... ... ислам әлемiнiң барлық жерiнде қолдау таба қойған жоқ.
Әсiресе, Хорасан мен Үргенiш ғұламалары Йасауи жолына қатты шүйлiктi.
«Диуани Хикмет» пен «Насаб-наманың» ... ... ... Баба ... ... Имам Марғұзи келiп, бұл жолдан қайтуды талап еткендiгi,
бiрақ ... ... ... iлiм жарысында жеңiлiп, өздерiнiң ... ... ... ... Бұл ... текетiрестiң соңы ХIII ғасыр басында Хорезм ... ... мен ... ... ... билiгiн
жойып, өз мемлекетi құрамына қосып алуымен аяқталады. Араб ... ... ... ... ... атты ... Мұхаммед бин Текештiң
Түркiстан мен Мауараннахрды жаулап алғанын, Қарахандықтар билiгiн толығымен
жойғанын ... ал, ... ... Отырардың Қарахандық
билеушiсi Хасан ибн Абд ал-Халық Бiлге ханды Үргенiш ... ... ... ... оның ... ... ханды хан қойғаны, Қайыр ханның
нәсiлi қаңлы екенi жазылған.9 Бұдан ... ... ... хан
шапқыншылығына ұласқаны, ол бүкiл Еуразия құрлығын түбегейлi өзгерiстерге
ұшыратқаны тарихтан ... Осы ... ... ... ... ... ... болды.
Оған дәлел ретiнде Қожа Ахмет ... ... ... ... Шыңғыс хан кеңесшiсi болғанын, өзiнiң туған ... ... хан ... ... ... көндiргенiн айтуға болады. Шыңғыс
хан ол қалаға «Құтлығ балығ» деп ат ... ... ... жүз жыл ... жолы ... Орда ... қағанатының мемлекеттiк идеологиясына
айналады. Ол қағанаттың тек мемлекеттiк-идеологиялық ... ... ... ... ... құрылымдық жүйесiне өзгерiстер енгiзедi. Қазiргi
қазақ ... ... ... ... жүздiк құрылымдардың басы ... ... ... Орда қағанатында мемлекеттiк идеологияға ... ... ... ... айқын көруге болады. Кейбiр
шежiрелерде қазақтың үш жүзiнiң арғы атасы - Өзбек хан. Өзбек ханның үш ... ... ... ... ... ... - Ақарыс, Жанарыс,
Бекарыс).11 Алтын Орда ұлысында Йасауи ... ... ... көтерген - Өзбек хан. Өзбек ханды ислам дiнiне мойын ... ... ... ... Ата шәкiрттерi - Садр Ата-Баба Туклас
(Баба ... ... ... Бадр Ата, ... Ата, Ұзын ... ... ... Халид Өзбек хан мен оның ұлы Жәнiбек ханның ... ... ... ... ... ... бұл келтiрiлген мысалдар қазiргi ... ... ... ... ... құрылымдардың пайда болуы Алтын
Орданың исламдануымен, йасауийа тариқатының мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... пайда болуы Алтын Орда мемлекетiнiң исламдануымен
байланыстылығын қазақ ... мен ... ... ... ... «шора»
атауларынан да, ол құрылымдардың жай этникалық бiрлiктер емес, ... ... ... ... ... ... тариқатының
мемлекеттiк идеологияға айналуы, мемлекеттiң құрылымдық жүйесiн өзгертуi
мемлекеттiк басқару жүйесiне де түбегейлi өзгерiстер ... ... ... алған бұрынғы үкiмет тұжырымдамасы бойынша мемлекеттегi
бар билiк хан ... ... және ол ... хан ұрпақтарының қолына
мұрагерлiкпен келетiн. Хандық билiк Шыңғыс ханның ... ... ... - ... Шағатай, Үгедей, Төле ұрпақтарына ғана тиесiлi едi. Оларды
«алтан ұрұқ» «алтын әулет» деп атады. Жоғарғы билiкке жетудiң басты ... ... ... ... ... ... ... Олар өздерiнiң пiкiрiн хан
сайланатын жиын - құрылтайда айтатын. Осы құрылтай қолдаған «алтын әулет»
өкiлi ғана хан ... ... едi. ... ... таққа отыр-ған
хан жазалануға тиiс болды.14 Йасауийа тариқаты мемлекеттiк идеологияға
айнал-ған соң хан сайлау ... ... ... Ендi хан жүз, тайпа, ру
басыларының ... ... ... ... ... ... ... шектелдi. Хан тек шариғат шеңберiнде әрекет етуге тиiс
болды. Қоғамда билер институты құрылды. ... ... ... ... ... ... әулет өкiлдерi басқаратын болса, ендi билiк ру,
тайпа, жүз билерiнiң қолына өттi.
Жошы ... ... ... өз ұлыстарының толық билеушiлерiне
айналды. XV ғасыр ... ... ... ... билiк болды. Жошы
әулетiнен кiмнiң хан сайланатынын ... ... ... ... ... ... ешқайсысы хан тағына таласып көрген емес. Ру, тайпа, ... ... ... билiк берген йасауийа тариқатының құрылымдық жүйесi
болатын. Муршид - ... (пiр- ... ... ... ... жүйе ру биiне
қоғамның әрбiр мүшесiн бағынышты еттi. Ислам әлемiнiң өзге ... ... ... болса, Қыпшақ даласында сопылық жол жалпы
халықтық сипат алды. Рудың ... ... ... тариқатының да мүшесi
болып есептелдi. Рулық, тайпалық, жүздiк ... ... ... ... ... ... негiзделдi, сол ... ... ... қыз ... ... ғана қалдырылды. Ру
биi тайпа биiне, тайпа биi жүз биiне, жүз биi ... ... ... ... ... мүшесiнiң еркiн өмiр сүруiне мүмкiндiгi болды. Әдет-
ғұрып, салт-дәстүр де елеулi өзгерiстерге ұшырады. ... ... ... ... қатынастарға тыйым салынды. Ол өз кезегiнде әйелдердiң
қоғамда еркiн жүрiп-тұруына мүмкiндiк ... Әр ... ... ... ... ... ол ... әйел қыздары бiрiнiң әпкесi,
бiрiнiң қарындасы, бiрiнiң келiнi, бiрiнiң жеңгесi едi. Сол ... ... ... тек ... ... ... әйелге деген ерекше
сый-құрмет қалыптасты, ... ... ... ... ... Сол
дәуiрден бiзге дейiн келiп жеткен «Ауру - астан, дау - қарындастан», «Жесiр
дауы - жер ... ... ... бұл ... ... ... дәлел
бола алады. Бүкiл қоғамдық қатынас ... ... ... ... бұзуға ерiк берiлмедi.
Ол жөнiнде белгiлi заңгер-ғалым Б. ... ... ... ... ... ... орнының биiктiгi сонша, ол кейбiр кездерi
хан билiгiнен де жоғары тұрған. Әрине, хан ... ... ... ... ... билiк болып есептеледi және ол солай болады да. Бiрақ,
ол өзiнiң осы дәрежесiн ... ету үшiн, сот ... ... ... ... болатын, соған әр кез арқа сүйейтiн».16 Йасауийа тариқатының
Алтын Орда ұлысының мемлекеттiк идеологиясына айналуы сол дәуiрдегi ең ... ... ... ... жыраулық дәстүрдiң
қалыптасуы да осы Алтын Орда ... ... деп ... ... ... тек, жалпы халыққа арқа сүйеген қоғамда ғана, ханға шындықты
бүкпесiз ашық айту мүмкiн болатын. ... ... Орда ... ... хан ... хан тұсында өзiнiң ең гүлденген кезеңiн басынан кешiрдi. Алтын Орда
мемлекетiнде қалыптасқан мұндай ... ... хан ... Олар ... ... ... ... абсолюттiк
билiктi қамтамасыз етедi деген басқа дiни ағымдарға иек арта ... ... ... ... өлтiрiлуi, сол әрекеттiң басы болатын. Осылайша Ордада
берекесiздiк басталды. Йасауийа шайхтары мен ... жау ... ... ... ... Орда мемлекетiнiң iргесiн шайқалтты.
Хандардың мұндай озбырлығына шыдамаған кейбiр тайпалар Алтын Орданы
тастап, ... ... көше ... Орыс ... ... ... ... оңтүстiк-шығысқа жаппай көшкенiн айтады.17
Әмiр Темiрдiң Алтын Орданы, Тоқтамыс ханды талқандауының өзi оларды тоқтата
алмады. Мемлекетте тыныштық ... ... ... салған Едiге би ... Ол ... ... ... ... болды.18 Ол кездегi Орда
iшiндегi жағдай туралы «Аноним Искандера» атты жазбада былай деп ... ... ұлы ... ... ... ... бар билiк тәжiктер
қолында болды. Моңғол әмiрлерi шетке ысырылды. Олар оның ... ... ... ... ... қолына алуға үгiттедi... Бiр жылдан кейiн ол
түнде ағасын тақта отырған жерiнде өлтiрдi».19 Осыдан кейiн көп ... Орда ... ... ... ыдырап кеттi. Ыдыраудың басты
себебi - Алтын Орда мемлекетi халқының рухани ... ... ... түркiлiк мәдениет өзегi болған Йасауи жолынан бас тарту болатын.
Өкiнiшке орай, бұл қасiреттi тарихтан кейiнгi билеушiлер сабақ алмады.
XIV ғасырдың екiншi жартысында ... ... ... ... ... Ол
ағым соғды-тәжiк халқының рухани қайнарларына негiзделген сопылық тариқат
едi. Нақшбандийа тариқаты XV ғасыр ... ... ... ... және бұл ағымның йасауийа тариқатымен арақатынасы бiрде бейбiт,
бiрде шиеленiскен түрде өрбiп ... XV ... ... ... ... ... мен ... мемлекетi болып екiге бөлiнуi, Мұхаммед
Шайбани ханның көшпелi өзбектердiң бiр бөлiгiн алып, Мауараннахрға ... ... ... ... одан әрi ушықтырып жiбердi. Мауараннахрға
барған өзбектер үшiн екi тариқат арасында үлкен тартыстар ... ... ... ширегiнде Бұхара билеушiсi Убайдулла ханның көмегiмен
нақшбандилер йасауийа шайхтарынан басым ... ... ... өте келе ... нақшбандийа ағымы шешушi рухани күшке
айналды. Мауараннахрлық өзбектер салт-санасы, әдет-ғұрпы жағынан өздерiнiң
Түркiстанда ... ... ... бастады. Бұл кезеңде ... ... ... бой көтерiп, қазақ халқының бiрiгу үдерiсi жүрiп
жатты. Бұл халыққа ... ... ... өзi - ... жетегiне
ермей, өзiнiң рухани, мәдени дербестiгiн сақтап қалуымен байланысты сияқты.
Түркiнiң өршiл рухы - ... ... ... ... бар халық Қазақ хандығы
туының астына жиылды. Өкiнiшке ... ... ... өзi ... шайхы Абу Бакр Са`дқа (970/71-1561/62 ж.қ.б.) шәкiрт болуы, ал
балаларын 1512 жылы Бұқарадан, Бабыр әскерiнен ... ... ... Хожа ... ... беруi, Қасым хан балаларының таққа отырғаннан
кейiн нақшбандилерге иек артуы, ел ... ... ... тағы ... билiктi көздеген Қазақ хандары ... ... ... ... билер институтын жоюға, сөйтiп хандық билiктi
нығайтуға күш ... Ол ... ... ... ... арасына тарату
арқылы жүргiзiлдi. Өйткенi, ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ол бiрте-бiрте қазақ
арасындағы рулық, тайпалық, ... ... ... салт-дәстүрдi iштей
бұзуға тиiс едi. Бұл саясат, әсiресе, Есiм хан тұсында пәрмендi жүргiзiлдi.
Нақшбандийа шайхтарына Сыр бойынан уақфтық жерлер ... ... ... Есiм ... өз ... ... құжаттары дәлел бола алады. Ол
тарих ғылымында Сығанақ құжаттары деген атпен ... Осы Есiм ... ... хандығының мемлекеттiк құжаттары қайтадан парсы тiлiне өте
бастағанын байқауға болады. Есiм хан Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... ... Тұрсын Мұхаммед хан мен
қол астындағы ... ... ... ... ... Кiшi ... өзбектермен шекаралас аймақтарындағы рулары да өз ерiктерiмен
нақшбандийа тариқатын қабылдаған болатын. Бiрақ, нақшбандийа ... Ұлы жүз ... да, Кiшi жүз ... да ... ... мен ... ... қалды. Осы үдерiстiң халық санасында белгiлi
iз қалдырғанын халық арасына тараған аңыздар мен ... көре ... ... ... кiшi ... Домалақ Ана туралы екi түрлi аңыз бар:
бiрiншi аңызда Домалақ ана Қожа Ахмет Йасауидiң қызы ... ... ... ... ... ... XVI ғасырда өмiр сүрген, атақты нақшбандийа
шайхы Махдум Ағзамның қызы екендiгi айтылады. Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... жатқызады.24 Нақшбандийлер салт-
дәстүрi мен әдет-ғұрпын, идеологиялық нысандарын толық қабылдаған рулар
кейiн ... ... ... ... ... қазақ жүздерi құрамына
кiрмейтiн сунақ, ... ... ... ... ... ... болуы осы рухани үдерiстердiң тiкелей жемiсi. Мысалы, ... ... ... 100% ... ... Тегi жағынан олардың 95%-ы
кешегi қазақ руларынан ... ... ... ауылын мекендеп
отырған халық та солай. Ол жерге үш жүз үй Көкмұрын қыпшақты ... ... ... ... ... ... ... айтады.26
Ал, сунақтар құрамындағы аталарға қарайтын болсақ, онда олардың үш жүз
құрамындағы рулардан құралғанын байқауға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ағымдардың да белгiлi
дәрежеде ықпалы болғандығын көрсетедi. Сонымен ... ... ... ру, ... ... ... қазақтың халық болып
қалыптасуында шешушi рөл ... ... ... ... ... ... ол ... рулар арасында алауыздық туып жатса, ол алауыздықтың
негiзгi себебi бiз жоғарыда ... ... ... қайшылықтарда, сопылық
ағымның өзгеруiмен байла-нысты болғанын есепке алмаймыз. Мысалы, Қобыланды
батырдың басты ... бiрi - ... ... деп ... ... ... дейiн йасауийа тариқатындағы ру-тайпаларды атайтын. Оған
дәлел ретiнде Шортанбай мен Асан Бұға ... ... ... ... ол айтыста Асан Бұғаға былай дейдi: Алпысқа келдi бұл жасың,
Дүние болды ... ... сарт едiң, Қай ... едiң қожасы. Сонда
Асан Бұға былай деп жауап бередi: Менiң ... сарт ... Неге ... ... пiр тұтып, Қазақ қалай бұзылмас.27 Осы айтылған сөздер
кiмнiң кiм ... ... тұр. ... сарт деп, Асан ... өкiлi екендiгiн мегзесе, Асан Бұға Шортанбайдың йасауийа тариқаты
өкiлi екендiгiн аңғартып тұр. Қобыланды батыр соғысқан қызылбастар Ер Көкше
мен Ер ... едi. Бұл ... бiз ... жай ру ... ... деп ... де бұл оқиғалар-ға сол дәуiрдегi рухани ... ... ... онда түркiлiк рухани мәдениет пен соғды-тәжiк мәдениетi
арасындағы өз ықпалдары үшiн ... ... ... ... ... ... сол бағытта жүре бергенде, ендiгi қазақтың үш жүзi үшке бөлiнiп,
үш ... ... ... ... ... едi. Қазақтың бақытына қарай
Жаратушы, осы ... ... көре ... ... хан мен ... ... сияқты билердi тарих сахнасына шығарыпты. Солардың күшiмен қазақтың
ары қарай жiктелуiне тоқтау салған «Жетi жарғы» заңы ... ... ... ... ... ... басымдық берiлсе, дiни-идеологиялық
бағытта нақшбандилерге басымдық берiлдi. Тәуке ханның бас ... ... ... ... осы ... жарғы» талабына сай келетiн. Себебi,
«әзiз» деп, йасауий тариқаты мен нақшбандилер жолын қатар ұстанатын ... ... ... хан ... қазақ халқы қайтадан йасауийа
тариқатына бет бұрған. Абылай ханның өлуiмен бұл үдерiс қайта тоқтап қалды.
Өйткенi, халық санасына енген ... ... тым ... ... ... уақыт iшiнде елдiң рухани бiрлiгiн қайтадан қалпына келтiру мүмкiн
болмады. Iшкi рухани ... ... оның ... жоңғарлармен ұзақ жылдарға
созылған соғыс тұралатқан қазақ халқы Абылай хан өлген соң ... ... ... ... ... Оңтүстiк аудандарда Қоқан
хандығы ауыз салды. Бiз осы мақала көлемiнде Йасауи жолының түркi халықтары
тарихи тағдырындағы орнының қаншалықты ... ... ие ... ... ... ... жолынан шегiнген әрбiр қадам Алтын Орда мемлекетiнiң
ыдырауына, Өзбек ұлысының ... ... ... ... құлауына
әкелiптi. Өйткенi, Йасауи жолынан шегiну - түркi халықтарының сан ... ... ... ... едi. Қай ... ... ... рухани-мәдени
құндылықтарын көздiң қарашығындай сақтай алмаса, сыртқы ... ... ... ... тұра алмасы анық. Ондай халық өз
мемлекеттiлiгiн де ... ... Бiз оны, ... да ... нақты
мысалдармен көрсеттiк. Бүгiнгi күнi Жас ... ... ... ... ... ел ... - Қазақ халқы мен мәдениетiнiң әлi де болса
құрып кетпегендiгiнiң айғағы. Оны ... ету - ... және ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ә. Муминов. Ясауийа бастаулары // Ясауи тағлымы. Түркiстан, Мұра, 1996.
25-б.
2. Абд ... қари ... ... ... 112-119 қатар.
4. Сонда.
5. Насаб-наманың Қоқан нұсқасы.
6. Қожа Ахмет Ясауи. ... ... ... ... 2000. ... Диуани-хикмет... Насаб-нама. Қоқан нұсқасы.
8. С. Волин.
9. Маулана Сафи ад-дин Орұң Қойлақи. Насаб-нама. Түркiстан. Мұра. 1996.
10. Рашид ад-дин. Летопись. т.1, кн. 2. ... Изд. АН ... 1952. ... З. ... Қазақ шежiресi. Ташкент, Узбекистон. 1994. 21-22-б.
12. Утемиш хаджи. ... // ... ... ... ... исследование В.П. Юдина. Комментарии и
указатели М.Х. Абусеитовой. Алма-Ата, Әылым. 1992. 105-107-бб.
13. Құрбанғали Халид. Тауарих хамса. Алматы, 1992. 65-б.
14. Т. ... ... на ... ... ... ... ... Дайк-
Пресс. 2001, 66-б.
15. В.В. Трепавлов. Нурадин Ногайской Орды // Развитие Ногайской ... ... - ... 1993. ... Б. ... ... әдет-ғұрып құқығының материалдары. Алматы, «Жетi
жарғы», 1996. 168-б.
17. В.В. Трепавлов. Ногайская Орда. Москва, 2002. 57-58-бб.
18. Тизенгаузен.
19. СМИЗО. М., Изд. Наука, 1941. ... Бұл ... ... ... Б.Бабаджановтың «Ясавия - накшбандийа
в Мавераннахре» атты мақаласында жан-жақты қарастырылған // Ясауи тағлымы.
-Түркiстан: Мұра, 1996. 60-75-бб.
21. Б. Бабаджанов. Мир-и Араб // ... ... на ... веков (ХIХ-
ХХ, ХХ-ХХI вв.): Проблемы генезиса и трансформации: Материалы международной
конф. Алматы, 5-7 июня 1995 г. Алматы, 1995.
22. М.Х. ... ... и ... Азия в XV-XVII вв.: ... ... ... Дайк-Пресс, 1998. 147-б.
23. Бұл құжаттардың бiрнешеуiнiң көшiрмесi Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-i
Түркология ӘЗИ-i қолжазба қорында сақтаулы.
24. 2001 жылы ... ... ... ... ... ... жұмыстарының материалдары.
25. Қарнақ тарихы. Жергiлiктi ақсақалдар жазған. Көшiрмесi Түркология
институтының қолжазба қорында сақтаулы.
26. 2001 жылы автордың Қызылорда, Шымкент, ... ... ... ... ... Шортанбай. Толғаулар, дастандар, айтыстар. -Алматы, Айқап, 1993.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білім беру көпаспектілі феномен ретінде. Оқыту психологиясының негіздері6 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қожа Ахмет Йассауи кесенесі9 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет
Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі37 бет
Алаштың ұлы-Ахмет9 бет
Ахмет Байтұрсынов12 бет
Ахмет байтұрсынов (1872—1937)5 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдіскер ғалым13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь