Ресейдің отарлауы алдындағы Қазақстан

КІРІСПЕ
4
РЕСЕЙДІҢ ОТАРЛАУЫ АЛДЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН 8
Қазақстанның әлеуметтік . саяси жағдайы және ерекшеліктері 8
Қазақ хандарының заң шығарушылық қызметі және билер институты 17
Қазақ әдет.ғұрпының бастаулары мен қайнар көздері, ерекшеліктері 27


ҚАЗАҚСТАНДА ОТАРШЫЛ . ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕНІҢ ОРНЫҒУЫ ЖӘНЕ ӨГЕРІСТЕР САЛДАРЫ 35
Қазақстанның Ресей қол астына өтуі және басқарудың жаңа жүйесі 35
Патшалық Ресейдің отарлық.саяси өктемдігінің күшеюі және 1867.
1868 жылдардағы әкімшілік.құқықтық реформалар 52


ҚОРЫТЫНДЫ 61


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 64
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігіне ие болып, аяғынан тік тұру жолында өзінің дамуның жаңа белестерді меңзейтін бағыттарға талпыныстар жасау үстінде. Бұл жолда тарих тәжірибесінің, ата-бабаларымыз ұрпақтарына ізеттеп қалдырған, кешегісі мен бүгінгісінің ең асыл, ең сүбелі, нағыз прогресшіл, демократияға толы қасиеттерінің берері көп. Осынау бай мәдени-рухани қазынаны игеру – жаңа ұрпақтарды тәрбиелеуде, олардан Отанды сүю, патриоттық рухтарын қалыптастыруда мейілінше маңызды. Тарихқа, өткенімізге, оның бастауларына, тәжірибеге қаншама терең үнілсек, соғырлым қоғамдағы қазіргі жағдайды түсінетін, білетін боламыз. Мұның өзі өткеннен тәлім алғызады, тарихи шындықты бұрмалауға жол бермейді. Мұндай асқақ міндеттерді тарихи тамыры берік, өзінің өткен сындырлы жалпы, әдет-ғұрып, салт-дәстүрін, тілін, дінін құрметтейтін, менталитеті мықты мемлекеттер ғана өз дәрежесінде шеше алуы мүмкін. Қазақ халқының тарихи танымы мол, үлкен мәдениеттерді бойына тоғыстырған халық екенін ескерер болсақ, тарихи сабақтастықтан аттау, елімізді дұрыс жолдан адастыруға апарып соғары хақ. Қазақ халқының жүріп өткен жолында, халық санасында әлі сарқылмай сақталып келе жатқан үлгі тұтар жәдігерліктер баршылық. Оның қатарына адамдық пен имандылық, демократиялық қасиеттері басым, нәрі мол дәстүрлі қазақ құқығын жатқыза аламыз. Қазақстан Ремпубликасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Тарих толқынында» атты еңбегінде: «Ең алдымен, қазақ өз тағдырының тізгінін өзгеге ұстатқан кезден бастап әдет-ғұрып құқығының жүйесі күйреуге ұшыраған. Он тоғызыншы ғасырдың өзінде-ақ далалық әдет-ғұрып құқығын әкімшілік және сот реформалары іс жүзінде ауыздықтап үлгерді» [1, 33 б], – деп ескерте отырып, «Ендігі жерде бәріміз бір атаның – Қазақ халықының ұлымыз. Ендігі жерде бәріміздің де туған жеріміз біреу – ақ – ол жалпақ қазақ даласы», «біз өзіміздің арғы-бергі ата-бабаларымыздың жүздеген буынының қалдырған өсиетін ақтап, мұраларын сақтап, молайта беру жолында топтасуға тиіспіз [2, 77; 87 бб], – деп сындарлы бағыттар береді.
Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігіне ие болған күннен бастап тарихи сабақтастықты қайта жалғап, тарих шындығын қайта ашуға қол жеткізді. Бұл бағытта шаралар да жүзеге асырылып жатар. Осындай үлкен мемлекеттік денгейдегі атқарылып жатқан іс – шараның қатарына «Мәдени мұра» және «Тіл туралы» бағдарламаларды жатқызуға болады. Осы бағдарламалар өткен тарихымыз бен құқықтық жүйеміздің көптеген ақтандақ беттері мен бұрмаланған тұстарын толықтырары даусыз. Бұл бағыттағы іс шаралар болашақта да күшейтіле отырып, нағыз қазақи болмысымызды қалыптастыруға үлкен жәрдем етеді. Әсіресе, патшалық Ресей мен Кеңестік дәуірде жол берілген олқылықтар мен озбырлықтар әшкереленіп, өзінің шынайы көрінісін табу үстінде. Сондықтан да, мұндай зерттеулер өзекті де маңызды болып есептеледі.
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. - Алматы: Атамұра. 2003. - 288б.
2. Назарбаев Н.Ә. Туған елім – тірегім. - Алматы. «Рауан». 2001 - 128б.
3. Козыбаев М.К. Проблемы методологиии, историографии и источниковедения истории Казахстана (Избранные труды). - Алматы. «Ғылым».2006 – 272б.
4. Клеменец Д.Н. Қырғыздар. // Гранттың энциклопедиялық сөздігі. Мәскеу,1913. 24 – том.
5. Зиманов З.С. Қазақтың билер соты - бірегей сот жүйесі. Алматы. Атамұра, 2008. – 216б.
6. ЦГАДА (Центральный Государственный Архив Древних актов). Киргиз – кайсацкие дела. 1595. д. без номера. л.33.
7. Савельев П.С.Средняя Азия. Москва.?
8. Масанов Э.А. Из истории этнографического изучения казахского народа в России (ХV-ХVІІ в.в.) // Доклады. VІІ Международного конгресса антропологических, этнографических наук. Москва, август 1964. Москва, издательство «Наука». – 1964.
9. Разные бумаги ген. - майора Тевкелева об Оренбургском крае и о киргиз-кайсацких ордах 1762. // Временник Московского общества истории и древности Российских. 1852. кн.13.
10. Басин В.Я. Россия и Казахские ханства в ХVІ-ХVІІІ вв. Алматы изд. «Наука» 1971. 276 б.
11. Әлдибеков Ж.С. Қазақ мемлекетінің даму тарихының құқықтық-теориялық мәселелері (ХVІІ ғасырдың соңғы ширегі - ХVІІІ ғасырдың алғашқы жартысы) Алматы. 2007.- 416 б.
12. Сабырханов А. Қазақстан мен Россияның ХVІІІ ғасырдағы қарым-қатынасы. Алматы. 1970.
13. ЦГИА Республика Узбекистан, ф.1, оп. 12, д. 56, л.38.
14. ЦГИА Республика Узбекистан, ф.1, оп. 14, д.56, л.38.
15. Материалы по киргизскому землепользованию. Собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. (Қостанайский уезд). Воронеж. 1903 г.
16. Материалы по казахскому обычному праву. Сборник №1. Алматы. 1948.-350 б.
17. Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы. 1968.
18. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. Ч. І-ІІІ., Санкт-Петербург. 1832, т.3. 616 б.
19. Өсерұлы Н. Тәуке ханның «Жеті Жарғысы», канд.диссертация қолжазбасы. Алматы. 1975. 185 б.
20. Құнанбаев А. шығармаларының толық жинағы. Алматы. 1948. 486 б.
21. Өсерұлы Н. Мысалы, оның «Тәуке хан және оның билік құрған кезеңі», тарих, этнография және археология институтының қолжазба қоры. №12 дәптер, «Жеті Жарғы», Алматы. «Жеті Жарғы» баспасы, 1995, т.б. еңбектерін қараңыз.
22. Марғұлан Ә.Х. «Ескі тайпалар және қазақ халқының құралуы». Баяндама. Бұл баяндама 30 ноябрь 1973 жылы М.Әуезов музей-үйінде қалалық қазақ әдебиеті мен өнері университетінде жасалған. Сілтемені сол баяндамадан алдық.
23. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Қазақстан. Летопись трех тысячалетий. Алматы. 1992. 376 б.
24. Даширов К. Исторя казахского государства ХV-ХІХ веков. Алматы. 2001.
25. Абусейтова М.Х., Баранова Ю.Г. Письменные источники по истории и культуры Казахстана и Центральной Азии в ХІІІ-ХVІІІ вв. Алматы. 2001.
26. Маданов Х. Қазақ халқының арғы-бергі тарихы. Алматы. 1995.
27. Мухаммед Қайдар Дулати. Тарихи Рашиди, перевод с персидского языка Урунбаева А. и др. 2-е изд. Алматы. 1999.
28. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы 1994.
29. Өсерұлы Н. «Жеті Жарғы» жайлы жазылған кандидаттық диссертациясының қолжазбасы. Алматы. 1975. ғылыми жетекшісі Каз ССР ҒА Академигі С.З.Зиманов.
30. Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы. 224 б.
31. Қайнарбайұлы Ә. «Әдет-ғұрып, салт-сана» туралы. Н.Өсерұлы архивінен алдық. Тапсырған Ә.Қайнарбайұлы.
32. Мағауин М. «Есім хан және оның заманы». // Қазақ әдебиеті. 1993. №10.
33. Әбуталиев Н. Өттің дүние. Алматы. 1986.
34. Гродеков Н. Киргизи и кара киргизи Сыр-Дарьинской области. Ташкент. 1889. т.1, 205 б.
35. Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргизов в Малой Орды // Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып. ХV. Оренбург. 1905.
36. Толыбеков С.Е. Кочевое общество в ХVІІ- начале ХХ в.в. Алматы. 1971.
37. Левшин А.И. көрсет. Шығ., т.ІІІ., 616 б.; Материалы по казахсокму обычному праву казахов. Сб. 1., 1948. 350 б.
38. Байболұлы Қазанғап. «Төле бидің тарихы». // Қазақ әдебиеті газеті. 1991, 4 қаңтар.
39. Қараңыз: Сүйінбай. Шығармалары. Алматы. 1990; Есламғалиұлы М. Сан қилы сауал. Алматы. 1995; Сүлейменов Б., Басин В.Я. Казахстан в составе России в ХVІІІ- начале ХХ в.в. Алматы. 1981, т.б.
40. Моисее В.А. Джунгарское ханство и казахи ХVІІ- ХVІІІ вв. Алматы. 1991.
41. Леонтьев А. Обычное право киргиз. Судоустроиство и судопроизводство. // Юридический вестник. т.5. – Москва. 1980.
42. Байтурсынов А. шығармалары. Алматы. 1989.
43. Материалы по казахскому обычному праву. Сборник №1. Алматы. 1948. 350 б.
44. Зиманов С.З. Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары. // Қазақтың ата заңдары 10 томдық. 1-том. Алматы. «Жеті Жарғы». 2004. 632 б.
45. Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқық мәдениет. Алматы. «Жеті Жарғы». 1997. 192 б.
46. Өсерұлы Н. Халық дәстүрінен үйренейік. // «Фемида» журналы. 1996. №9.
47. Радлов В.В. Из Сибири. Москва, «Наука» 1889. 749 б.
48. Мұқанов С. 16 томдық таңдамалы шығармалар. Алматы. «Жазушы». 1979. 15-том.
49. Валиханов Ч. Суд биев в древней народной форме. // Записки русского географического общества по отделу этнографии. Санкт-Петербург, 1904. т.29.
50. Қараңыз: материалы по истории государства и права Казахстана. Составители: академик С.С.Сартаев, С.Созақбаев. Алматы. 1994. 280 стр; қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Құрастырғандар: Кенжалиев З.Ж., Даулетова С.О., Андабеков Ш.А., т.б. Алматы. Жеті Жарғы. 1996. - 208 б.
51. «Бүгінгі Түркістан және оның таяудағы тарихы», Стамбул. 1981. 288б.
52. Абиль Е. История государства и права Казахстана. Караганда. 2005. - 256 стр.
53. Аполлова Н. Г. Присоединение Казахстана к Росии в 30 - х годах ХVІІІ века. Алматы. 1948. - 255 стр.
        
        МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ |4 |
|1 ... ... ... ... |8 ... ... - ... ... және ... |8 ... ... заң ... қызметі және билер институты |17 |
|1.3|Қазақ әдет-ғұрпының бастаулары мен қайнар көздері, ерекшеліктері |27 |
| | | |
|2 ... ...... ... ... ЖӘНЕ ... |35 |
| |САЛДАРЫ | ... ... қол ... өтуі және ... жаңа ... |35 ... Ресейдің отарлық-саяси өктемдігінің күшеюі және 1867- |52 |
| |1868 ... ... ... | |
| | | |
| ... |61 |
| | | |
| ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ |64 ... ... ... ... ... ... Республикасы өз
тәуелсіздігіне ие болып, аяғынан тік тұру жолында ... ... ... ... ... ... жасау үстінде. Бұл жолда тарих
тәжірибесінің, ата-бабаларымыз ұрпақтарына ізеттеп қалдырған, кешегісі ... ең ... ең ... ... ... ... толы
қасиеттерінің берері көп. Осынау бай мәдени-рухани қазынаны игеру – ... ... ... ... сүю, ... ... ... маңызды. Тарихқа, өткенімізге, оның бастауларына,
тәжірибеге ... ... ... соғырлым қоғамдағы қазіргі жағдайды
түсінетін, білетін боламыз. Мұның өзі өткеннен тәлім ... ... ... жол ... ... ... ... тарихи тамыры
берік, өзінің өткен сындырлы жалпы, әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... ғана өз дәрежесінде шеше алуы
мүмкін. Қазақ халқының тарихи танымы мол, ... ... ... ... ... ... ... тарихи сабақтастықтан аттау,
елімізді дұрыс ... ... ... ... хақ. ... ... жүріп
өткен жолында, халық санасында әлі ... ... келе ... үлгі
тұтар жәдігерліктер баршылық. Оның ... ... пен ... ... ... нәрі мол ... қазақ құқығын жатқыза
аламыз. ... ... ... Н.Ә. ... ... атты ... «Ең ... қазақ өз тағдырының тізгінін
өзгеге ұстатқан кезден бастап әдет-ғұрып ... ... ... Он ... ... ... далалық әдет-ғұрып құқығын
әкімшілік және сот реформалары іс жүзінде ауыздықтап үлгерді» [1, 33 б], ... ... ... ... жерде бәріміз бір атаның – ... ... ... ... ... де туған жеріміз біреу – ақ – ол ... ... «біз ... ... ата-бабаларымыздың жүздеген
буынының қалдырған өсиетін ақтап, мұраларын сақтап, молайта беру жолында
топтасуға тиіспіз [2, 77; 87 бб], – деп ... ... ... ... тәуелсіздігіне ие болған күннен ... ... ... ... ... ... қайта ашуға қол жеткізді.
Бұл бағытта шаралар да жүзеге асырылып ... ... ... ... ... ... іс – шараның қатарына «Мәдени мұра» және «Тіл
туралы» бағдарламаларды ... ... Осы ... ... ... ... жүйеміздің көптеген ақтандақ беттері мен бұрмаланған тұстарын
толықтырары даусыз. Бұл бағыттағы іс ... ... да ... ... ... болмысымызды қалыптастыруға үлкен ... ... ... Ресей мен Кеңестік дәуірде жол ... ... ... ... өзінің шынайы көрінісін табу үстінде. Сондықтан
да, мұндай зерттеулер өзекті де ... ... ... ... құқығының мыңдаған жылдар бойы өз қоғамына адал қызмет
етіп келгенімен, мәжбүрлеу мен озбырлық саясаттар өз дегенін ... ... ... ... ... ... бір қалыпты жұмыс атқаруын
қамтамасыз еткен әрі бүкіл ... ... ...... ... жүйеміздің
маңыздылығы қазіргі кезде тайға таңба басқандай ақиқат екендігі көрініп
тұр. Кешегі «2008 жыл 22 - 23 ... ... ҚР ... соты ...... заң» ... бірігіп өткізген «Қазақ билер соты
- бірегей сот ... ... ... ... ... ... мақұлдады. Сол себепті де, бұл зерттеу жұмысы өте өзекті болмақ.
Дипломдық жұмыстың зерттелу деңгейі. ... ... ... Ресейге
Қазақстаннның қосылуы прогрессивті, дана шешім ретінде ... ... Әлі ... бірлі – жарым тарихшыларымыз бен заңгерлеріміз болмаса,
өзгелері бұл ... сөз ... ... ... ... ... «Қазақстан
тарихы» тиіп - қашып, шынайы баға беруден ... жүр. Тек, ... ... М.Қ. ... көп нәрсені батыл айтуға шақырды. Ол: «История
казахского народа долгие годы колониализма была ... ... ... государства. Она была глубоко идеологизирована, отдавала душком
имперского мышления.
Система запретительной политикой ограничивала источниковедческую базу
исследований, осбенно ... ... ... ... ... ... был ... классово – социальный подход ко всем явлением
жизни общества, базирующиеся на ...... ... идей об ... роли ... в истории народов бывшего СССР, мировой
истории, ее ... ... ... ... ... ... ... регионов в зависимое положение, история малых
народов разрабатывались по запрограммированной идеологической ... [3. ... – б.] – деп ... Бұл тек тарихшыларға ғана емес, қазақ ғылымының
басындағы жәй еді. Алайда заң тану ... С.З. ... ... ... қазақ халқының жүйесімен оның институттарын өз шәкірттеріне
зерттете бастады. Олардың қатарында Н. ... З.Ж. ... ... - ... А.С. ... К.А. ... Ж.Р. ... Ж.С.
Әлдибеков, тағы басқа ғалымдарды атауға болады. Сонымен бірге С.Сартаев,
Ғ.Сапарғалиев, М.Т. ... т.б. ... бұл ... ... ... шынайы бағаларын береді.
Рас, қазақ құқық жүйесіне шын жаны ... ... ... ... оны әрі ... А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М.
Шоқай, т.б. ... ... ... да Л.Ф. Баллюзектің, А.И. Левшиннің, Н.Г.
Гродековтың, П.Е. ... ... т.б. орыс ... шындық аздап та болса айтылып қалады.
Дипломдық жұмыстың объектісі. Дипломдық ... ... ... ... ... ... кезіндегі құқықтық өзгерістері мен құқықтық
қатынастардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... пәніне – Ресей патшалығы
жүргізген әкімшілік – құқықтық реформалар, органдары, орындалу ... ... ... ... мен ... ... ... мақсаты
– дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік басқару жүйесін, әдет – құқық заң
нормаларын түбегейлі әңгіме ете ... ... ... ... ұзақ ... бойы қамтамасыз етіп келгенін, алайда патшалық
Ресей мен ... ... бұл ... санаспай быт- шыт қылғанын анықтау,
оның келтірген зияны мен салдарларын ашып көрсету, ... ... ... сол ... ... ... ... пәк те
мөлдір қазақ халқының болмысын қайта ... ... ... ... ... жету үшін ... міндеттерді шешу көзделді:
- Ресей боданы болғанға дейінгі қазақтардың құқық жүйесінің ... және оның ... - ... ... ашу; оның қайнар көздері
ретінде қоғамдық қатынастарды реттеу ... ... ... ашып ... ... ... ішкі және сыртқы саяси жағдайына сипаттама беру және
билер институтының ... ... ... ... ... ... ... сотындағы әділсоттық мәселелерді толық ашып көрсету және
билердің қазақ ... әдет – ... ... ... ... Қазақтардың Ресей қоластына кіру себептерін айқындап, Ресей
патшалығының отарлық саясатының түпкі ... ашып ... және ... ... - ... ... ... ашу;
- 1867 – 1868 жылдардағы құқықтық - әкімшілік реформаларын нәтижесінің
қазақ халқын біржолата ... ... ... ... ... ... саясатқа қарсы ұлт - азаттық қозғалыстарының
мәні мен ... ашып ... ... теориялық және методологиялық негізі. Дипломдық
жұмыс жалпы қоғамдық ғылымдарға ортақ және ... ... ... ... және ... ... ... функцияналдық,
сұрыптау, құқықтық талдау, қисынды- заңдылық, нақтылы - ... ... ... ... ... ... жұмыс көшпелі қазақ қоғамының құқық жүйесіне және мемлекеттік
құрылымына, сол секілді ... ... ... отарлау саясатын
жүзеге асырудағы саяси - құқықтық, ... ... ... ... ... Орталық Ғылыми кітапханасының, Қазақстан
Республикасының және ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының кітапханасының сирек қорында және ... ... ... ... ... ... жазу ... отандық белгілі заңгер ғалымдардың,
атап айтқанда, ... С.С. ... М.Т. ... Г.С.
Сапарғалиевтың, Н.Өсерұлының, Ж.Н. Кенжалиевтің, А.С. Ибраеваның, С.
Өзбекұлының, т.б. ... ... ... ... Сол ... танымал тарихшылар: М.Қозыбаевтың, Т. Омарбековтың, Б.Көмековтың,
К.Нұрпейісовтың, К. Рысбайұлының, т.б. ... ... таса ... ... ұлттық әдебиет зерттеушілері: М. ... ... С. ... Н. ... ... де көп ... бөлінді.
Патшалық Ресейдің зерттеуші – шенеуіктері А.И. ... ... Г. ... С.Л. ... т.б. ... ... нормативтік базасын - Қазақстан Республикасының Ата
Заңы заңнамалары, ... ... ... Жарлықтары мен
халыққа Жолдаулары және өзге де нормативтік актілері құрайды.
Дипломдық ... ... Сан ... бойы ... ... ... ... әдет құқығы мен реттелініп келген қазақ
қоғамының Ресей боданы болуының қыр – сырлары осы ... ... заң ... ... рет ... көзқараспен қаралып, зерттеліп
отыр. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құқықтық механизмдердің Ресей жүргізген
құқықтық- әкімшілік ... соң ... ... ... мәні ... Кеңестік қызыл империя оның тамырына балта шапқанын, қазіргі
таңда тәуелсіз егеменді мемлекетіміз қайта түлетіп, пайдалану мүмкіндіктері
кешенді ... ... ... жұмыстың тәжірибелік маңызы. Дипломдық жұмыстың нәтижелері
дәстүрлі қазақ қоғамындағы құқық жүйесі ... ... ... ... мен ... жайлы терең білуге, Ресейдің өркениет талаптарына
сай демократиялық құқық жүйесіне обал жасағанын шынайы бағалауға жол ... ... ... ... өркениеттілік құндылықтарды қазіргі кезде
құқық қорғаушыларымыз, сот өз тәжірибесінде, құқықтық реформалар жүргізуде,
халықты ... ... ... пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыс жоғары оқу орындарында мемлекет және ... ... ... ... ілімдер тарихы пәнінен оқытуда пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, ... ... мен ... ... тізімінен тұрады.
1. РЕСЕЙДІҢ ОТАРЛАУЫ АЛДЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
1.1 Қазақстанның әлеуметтік саяси жағдайы және ерекшеліктері
Қазақ халқы әлемнің басқа халықтарына тән болған ... ... ... өзіндік ерекшеліктерге ие халық. Өйткені,
этногенез ... ... ... ұзақ ... ... осы ... дейін
сақтап келеді. Сондықтан да қазақ халқының өзіндік сипаттарға толы ... пен ... ... ... заң ... ... біте ... бірге жасауда.
Рас, қазақ халқы түркі типтес бұтақтан таралып, көптеген этногенездер
туыстас ... ... ... күні кеше ... жеке өз ... ... халық атанғандарының қазаққа ұқсас әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері
ұмытылған ... ... ... ... орай ежелгі қазақ даласын (қазіргі Еуразия деп аталып
жүр) ... мал ... ... ... ... көшіп-қонған.
Олардың массагеттер, даилар, иессендондар т.б. деп атаған. Біздің ... ... ... ... ... ... ... сақтар деген
атпен белгілі бола бастаған. Сөйтіп, қазақ халқының тамыры тереңге, көне
дәуірге кетіп, көне ... ... әлі ... ... шынайы да дұрыс
зерттелінбегенін ескертеміз.
Тіпті, кешегі патшалық Ресейде қазақтарды өз атауымен атамай, «қырғыз-
қайсақ» деп ресми ... ... ... Мұны ... көре ... ... ... өздерін әрқашан және кез келген жерде
қазақпыз десе де, сондай-ақ, басқа түркі тілдес тайпаларда ... ... ... де, орыс ... ... ... деген атты таңды» [4, 142 б.] –
деп жазады.
Қынжыларлығы сол, ... ... аты 1926 ... ... Тек, ... Республикасы Кеңестерінің V съезіндегі шешімімен ғана
«Қырғыз ... ... ... ... ... ... Кеңестік Социалистік Республикасы» деп аталды.
Тәуелсіз, егеменді Республикамыз да 1991 жылы 10 ... ... ... «Қазақ КСР» орнына «Қазақстан Республикасы» деп ... ат ... ... ... ... ... ал республика
иесі – қазақтар. Сол үшін «Қазақ мемлекеті» деп, не болмаса «Қазақ елі» ... жөн ... ... ... жүздердің пайда болуының да ... бар. ... ... «Үш ... ... Үш ... ... кепілі. Сондықтан да, ошақ үш аяқтан тұрады. Көшпелі ... ... ... ... ... ... ал негізінен үш
этникалық-аймақтық бірлестікті құрап, өзара ынтымақтас болған Ұлы жүз, ... Кіші жүз ол ... ... ... ... бұл үш ... бірлестік ұзақ дәуір жемісі. Бірақ, көптеген зерттеушілер айтып
та, ... та ... XV ... ... Жүз ... ... ... халықтардың алғаш бірігуін біз «Алты Алаштан» бастаймыз.
«Алты Алаш» ... ... ... ... Бащқұрт, Түркімен, және Ноғай
енген. Бұл этникалық бас қосулар ұзақ дәуірге созылып, Алаш ... ... ... Алаш ... ... ... Б. ... мұнан 2500 жыл
бұрын болған ... жаны бар. ... ... Алаш ... ... ... жүзі – Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз Өзбек, Қырғыз, Қарақалпақ сақтап
қалды, тіпті, Тәуке ханнның қазақтармен ... ... бен ... ... ... жүзі ... ... дәстүріне сай құрылған. Үш жүздің ең
үлкені - Ұлы жүз. Ұлы жүздің ішіндегі ру-тайпалар ... ... ... ... ... ең кішісінің өзі қалған екі жүзге – Орта ... ... ... ... ... Орта ... Ұлы жүзден соң Кіші жүзге ағалық
ете отырып, өз ішінде де ағалық ететін тайпа-рулардан тұрады. Ең соңындағы
Кіші жүзде де ... ... ... сақталған. Яғни, ағалық етушінің тұрмыс-
тіршіліктегі ас пен тойда орынға отыруда, сый-сияпат беруде қатаң сақталды.
«Аға тұрып ініге жол ... ... ... өзге түркі халықтарында
жоқ. Сол ... ... ... ... қыз ... ... де тек қазақтарда
ғана сақталып, туыстықты, бауырмалдықты ... ... рөл ... ... де кең ... далада еркін жүріп-тұруға кең жол
ашты.
Әрине, қазақ халқы ауылдан тұрып, онда негізінен ет ... ... ... ... Олардың арасына сырттан келген келімсектердің келуі
өте қиын болған. Ауылдан ел құралып, олардан ел құралып ... Осы ... ... ... ұлысқа айналған. Ұлыстардан жүз құралған.
Қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығы ұзақ ... ... ... қалыптасқан жайылымдарда көшіп-қонды. Сайып келгенде, қазақ
халқы ежелгі заманалардан бар болып, ... ... ... ұзақ ... ... өмір ... ... бірте-бірте бірігуі және дамуы
нәтижесінде жеке халық болғаны даусыз. Алайда, әдет-ғұрып, салт-дәстүр,
діні, тілі бір, ... ... ... жақын әрі белгілі бір аумақта
өмір ... ... ... ... өзге туыстарынан өзгешеленіп, өзіндік
топтастық құрғанын да жасыра алмаймыз. Осы ... ... ... ... жасады. Мұны жасауға Сөз құдіреті мен Заң ... әсер ... оның ... ... өзі құштар болды. Нәтижеде,
мыңжылдық тарихи ерекшелігі және өміршеңдігінен, адам ... ... ... ... ... ... ... жарады, қазақ
халқының құқықтық жүйесіне айналды. ... ... ... ... үш ... шарт ... ... С.З. Зиманов дұрыс көрсетеді. «Олар:
біріншіден, қазақтар және ... ... ... ... ... ... кеңдігі. Қазақ Республикасы бүгінгі күні аумағы
бойынша әлемде 9-орында, 2,72 млн. шақырым, ал 200-300 жыл бұрын ... ... - 1,5 - 2,0 есе ... алып ... Екіншіден, көбінесе Шығыстан
Батысқа қарай ... ... ... ... және жартылай көшпелі
қоғамдар мен бірлестіктердің жүздеген жолдарға созылған ... ... дала ... ... ... одан ... Осы ұлы көш барысында,
сонымен бірге Орта Азия мемлекеттік құрылымдарының ... және ... ... бір ... осы ... деп аталатын «еркін» аумақты
мекендейді. Олар өзіндік мәдени – ... ...... ала келді. Үшіншіден, осы ұлан – байтақ кең ... ... ... ... ... қорғау және өзін - өзі ... ... ... даласындағы бытыраңқылықтың, өзара араздастықтың
бірте – бірте бірігушілік ... ... ... ... ... бір ... ... және еркіндік, бейбітшілік, ел бірлігі
рухынан нәр алған ... ... ... арттыра түсті» [5, 11 б.] –
деп қорытындылайды. Дегенмен, ... ... ... ... ... не ... тепкен көшпелі қоғамдар мен бірлестіктердің ... ... ... өз әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерін сіңіре алды.
Сол себепті де әрдайым қазақ даласындағы құқықтық әлемнің негізі ... ... ... ... болды. Оны сақтаушы әрі қорғап,
дамытушылары билер болды. Билік дәстүрдің ... ... хан ... ең ... звено ауылдарда да билер қызмет ... ... ... ақ туын ... ... ... өкілдері ретінде халық
санасынан орын алды. Сөйтіп, билер яғни сот ғасырлар бойы ... пен ... мәні де, сәні де ... Би – ... қазақ қоғамындағы көсемі,
білгір де ел қамқоршы тобына айналды. Халық билерді дәріптеп, атын ... ... ... ... дала ... ... ғана тән
ерекшеліктері мен «адамтану» мәдениетін, оған қоса тұрмыстық салт-сананы
қалыптастырды. Адамтануда әуелі ар-ұят жоғары ... ... «мал ... ар сақта», «малым – жаным садағасы, ... арым ... деп, ... адалдыққа, әділдікке шақырды. Бұл идея ... ... ... тапты. Сол себепті де ... ... ... тыныс-тіршілігін,
өзегімен қисындас, халықтың өзіне етене жақын болды.
Сондықтан да, сан ... бойы ... ... ... ... ... ... құқық жүйесімен жүргізе отырып, ауызекі ұрпақтан
ұрпаққа өсиет, үлгі, шежіре ... ... ... ... ... ... болмысын қаз-қалпында сақтауға мүмкіндік берді, әрі тәлім ... алып ... ... ... ... ... бастап, ас пен тойда,
халық жиналған жерде бұл заң заңдылықтар бұлжытпай сақталды.
Өкінішке орай, ... ... ... ... ... өз алдына отау тігіп,
мемлекеттігін құрған кезден бастап-ақ Қазақстанның саяси жағдайы онша мәз
болмады. Әсіресе, 1640 жылы ... ... ... ... ... ... соң іргелі елге айналған Қалмақ мемлекеті пайда болуы
нәтижесінде бұл қауіп күшейе түсті.
Жоңғар қалмақтарының тез арада ... ... ... мемлекеті ықпал
етті. Өйткені, Ресей мемлекеті ... ... ... іргелі мемлекет
қатарына өтті. Ендігі жерде өзінің экономикалық саясатын дамытып, Қытай,
Үндістан елдеріне жол ашу мәселесін алға ... Бұл ... басы ... ... ... Сондықтан да Ресей өз саясатын экономикалық қарым-
қатынас арқылы жүргізіп, бірте-бірте қазақ ... өз ... ... ... күш ... ... ... Балтық теңізі мен
Қара теңізі бойындағы Еуропаға шығу мақсаты күрделеніп, ... ... ... ... ... хандығын өзінің қас жауы Сібір ханы Көшім және ... ... ... ... Бұхар ханы Абдоллаһқа қарсы айдап салуды,
сөйтіп, жолына кедергі келтіретіндерді әлсірету мақсатын қойды. 1595 ... ханы ... ... Степанов бастаған елшілігін жіберіп, Тәуекелге
Ресей қоластына кіруді ұсынады. Онда: ... ... ... ... хан
және оның ханзада туыстары, сондай-ақ бәрі тегіс патшаның қол астында
болсын... әрі олар ... ... ... ... ... ... [6].
Шығыстанушы П.С. Савельев: «Ұлы Петр дәуіріне дейін-ақ мұрағаттарымызда
Каспий ... ... ... ... ... шекарасына дейінгі
аралықтағы жерлер жайлы ... және ... ... көп ... [7, 267б.] – деп ... ... Сол секілді
зерттеуші Э.А. Масанов та: «XVII ғасырдың бас ... орыс ... ... ... өзен бойлары мен көлдердегі қонысын, қазақ ... ... ... ... ... мен көрші халықтарды да жақсы
білген» [8, 9 б.] - деп ... ... ... тым ... зерттегенін
айтады.
I Петр Қазақстанға ерекше мән ... Ол: «Көп ... ... Орда ... толық тұжырымға келдік; Қырғыз – қайсақ Ордасы жабайы әрі
тайыз ойлы болғанымен, бүкіл ... ... мен ... үшін бұл Орда Ресей
қоластында болуы қажет. Өйткені, сол Орда арқылы ғана ... ... ... ... да ... ... пайдалы, қажетті шараларды
қолданыңдар» [9, 15 б.] - деп ... ... ... ... ... ... салып, Қазақстанның ішкі хал-жағдайын,
қазба байлықтарды білу үшін ... ... ала ... Бұл жайлы
тарихшы В.Я. Басин: «Патшаның колониалдық әкімшілігі қазақ әміршілерін бір-
біріне қарсы қойып, олардың әрқайсысын жеке-жеке әлсіретіп, ... ... ... ... ... ... нық ... жолында қолынан
келген барлық айла-шарғысын істеп ... [10, 39 б.] - деп ... ... жауыздық айлакерлігімен ... ...... аз ... ... ... ... есімізге
түсіреді.
Сөйтіп, патшалық Ресей Қазақстанға ашқарақтана қарап, өзіне тәуелді
етіп алуға тырысып, ... ... ... құтырта түсті.
Қазақ қоғамының өндіргіш күштері Ресей мен Еуропа ... ... ... ... ... ... Бұл ... жағынан бытыраңқылыққа душар етті, қазақ қоғамы өз алдына
оқшауланған ... күй ... ... билеуші тап өкілдері ... ... ... ... ... ... елді жегідей
жеді. Майда хандықтар ұлы ханға бағынбай, өз үстемдігін орнату және шұрайлы
жайылымдық жерлерді ... алу үшін ... ... ... Бұл үш ... ... ... келтірді. Әсіресе, феодалдық тартыстар Тәуке хан
таққа отырар алдында күрделене түсті.
Тәуке хан 1678 жылы таққа отырып, ұлы хан ... үш ... ... ... өте ... ... болатын. Әкесі Жәңгір хан Тәукені ... ел ... ... әрі ол ... ... ... туылған. Осыған
өкпелеген бәйбішеден туылған ұлы Апақ Үргенішті билеп тұрған Қайып ... ... ... ... одан туылған Абылай, ал оның баласы Абулмансур
(Абылай деп ... ... үш ... ханы ... ... ... ... [11, 297 б.]. Тәуке хан Қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... ... бет-бетіне кетіп би болған ел-жұртына
тәртіп орнатуға бекінді. Ол үшін ... ... ... ... ... – билер мен батырларға сүйеніп, іс жүргізуді қолға алды.
Тәуке ханның билік құрған кезеңі, оның тұсындағы ... ... ... ... зерттеушілер тарапынан түбегейлі зерттеліне қойғаны
жоқ. Тарихи шығармаларда Тәуке ханның таққа отыруын 1680 жыл деп ... ... ... алғаш рет зерттеген заңгер-ғалым Н.Өсерұлы 1678 жыл
дейді. Тәуке ... ... ... хан 1652 жылы бір ... қалмақтың жас
батыры Ғалдамадан мертігіп опат болған. Міне, осы 1652 жылдан 1680 ... ... ... ... ел ... ... Тәуке қайда
жүрген? Тәуке ханның қазақ тарихында алар орны ерекше. ... да, ... ... ... ... жоқ, Тәуке ханның билік құрған дәуірі қазақ халқының тарихында
күрделі оқиғаларға толы ... ... жау ... ... ... ... күн көрсетпеген жауларына қарсы тұрып, ... ... ... ... терезесі тең екенін білдірген, қазақ халқының тәуелсіздігін
сақтап алған хан. Ол түбінде ... деп ... орыс ... ... көрші ретінде тұру ниетінде болды. Бұл ойымызды В.Я. ... ... ... тап ... мақсат-мүддесін көздеген, болашақты жақсы
сезінетін саясаткер және дарынды дипломат болған ... хан ... ... ... ... ұмтылды» [10, 105 б.], ... ... ... хан Россиямен елшілік қатынастарын нығайта беру
мақсатымен 1689 жылы өз елшісін орыс патшасына ... ... бір ат ... [12, 23 б.] - деуі ... да қоғамның болсын құрылысын, билеуші күштің тәсілі мен сипатын
әрдайым қоғам ішіндегі құқықтық қатынастар толық сипаттап, ... ... ... ... ... ... ... демократиялық сипатын
өзгертпей, көне дәуірлерден-ақ қоғамға адал қызмет етіп келген болатын.
Тәуке хан сол ... ... өз ... ... ... ... ... дау-дамай, қақтығыстар көбінесе жер дауынан,
жесір ... ... ... ... ... реттемесе болмайтынына
көзі жетті. Руларға жер бөліп, ... ... ... берді әрі олар
сол көрсетілген аумақта көшіп-қонып, тұрмыс жасауын қатаң ... ... ... ... ... ... ... бәсеңдетуге тырысты.
Кеңестік дәуірде ұлан-асыр кең даланың иесі үстем тап өкілдері – хан,
сұлтандар, билер, ... ... деп ... ... әділ де ... теріс түсіндіріп келгені шындық. Кеңес өкіметіне дейінгі барлық
зерттеушілер: «Жерге жеке меншіктілікті ... ... ... ... [13] - деген тұжырымдарын ... ... ... ... де ... иелік ете алмағанын осы құжаттарда нақты
көрсетіледі. Мысалы: «Жоғарғы үстем тап – ... ... де ... ... ... жер төлеңгіттерін яғни құлдары ... қоса ... ... ... бірақ тек қана сұлтандарға
тиісті емес ... [14]. ... ... жер ... ... ... ... әрбір ру-тайпалар өздеріне белгіленген аумақта көшіп-қонып
қонған. Бұл дәстүр жұт жылдары, соғыс ... ... [15, 150 ... да, мал ... көбеюі жайылымдық жерлерді қатты қажетсінді. Осындай
қиын-қыстау кезеңінде Тәуке хан жер ... ... ... дұшпандар
шабуылын бәсеңдету не алдын алу жолында ... ... ... ... таяу ... көші-қонын белгіледі.
Тәуке хан өз жарлығымен кәмелетке жеткендерге ... ... ... ... Ол: ... адам халық мәжілісіне бес ... ... ... Әйтпесе, қару-жарақсыз келгендер ешқандай ... ... ... әрі ... ... ... орын бермесін» [16, 22 б.] – ... ... ... М. ... мен Ф. Скибиннің айтып, жазуларынша Тәуке хан
қарамағында 20 қала ... олар ... ... ... ... хан ... дұшпандардың бетін қайтарғанда ғана ел ... ... ол үшін ... ... ... өзара
татулығын нығайту жолдарын қарастырды.
Әуелі, Тәуке хан қара халық тобырына, ... ... ... ... ... ... келе жатқан әдет-ғұрып заң нормаларын қайта
түлетіп, исламдық шариат заңдарын да ... ... ... ... деп
аталатын заң шығарды. Елім деп еңіреген ... қоса ... ... ... үгіт-насихаттарын күшейтті. Мысалы:
Өлетұғын тай үшін,
Қалатығұн сай үшін,
Қылмаңдар жан - жал ерегес, немесе,
Маң – маң басып жүріңіз,
Байсалды үйге түсіңіз,
Айнала алмай ат ... ... жат ... ... түңілсін,
Бәріңіз бір енеден туғандай болыңыз
[17, 91б.] – дегендей мәнде. Міне, ... ... хан өз ... ... үшін ішкі бір ... бағынған іргелі мемлекет
санатына қосуға ұмтылды. ... хан өз ... ... ... зор
функцияларды алды. Оның ең маңызды қызмет саласы болып, ... ... ... беру ... тағы бір маңызды қызмет саласы әкімшілік және сот функциясы еді.
Хан ... ... ... тұру үшін ... ... оның ... ... де
атқарды.
Хан сондай-ақ, көрші мемлекеттермен қарым-қатынас, сауда-саттық
орнатуға, елшілер ... ... ... сыртқы саяси жағдайларды
басқаруға толық құқылы болды.
Әрине, функциялардың амалға асу-аспауы ханның өзіне тікелей байланысты.
Оның ... мен ... бұл ... ... ... орны ... ... жүз хандарының өз алдына тулары, ұраны болып, келіспесе жеке
бөлініп кете ... ... ... ... руаралық талас-тартыс, барымталар қоғамды
әлсіретіп, ауызбірлікті нашарлата түсті.
Болса да, Тәуке ... ... ... ... мен ... ... де «Қара сүйек» өкілдерінің саяси-әлеуметтік ықпалы күшейе
түсіп, оның есесіне сұлтандар билігі әлсірей ... ... Оның ... ... ... билердің, батырлардың рөлі күшейе түсті. Бұларды
қара халық қолдап-қуаттап, бұлар жорық кезінде өз ... ... ел ... ... көш-қон мәселелерін реттеді.
Тәуке хан өзінің хандық мемлекеттін, ... ... ... сүйеніп
алып барды. Билердің әлеуметтік категориясын көтеріп, билер кеңесін тұрақты
шақырды. «Жеті жарғыда» ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешу үшін күзде бір жерге жиналуы туралы
жазылған [18, 177 б.].
Билер Кеңесі ... ... ... ... ... ... ... зор саяси беделге ие болған. Билер Кеңесінсіз хан ешқандай ... ... ... 7 ... ... ... ... тұжырымдарға қосыла
алмаймыз. Тәуке хан 40 рудан (яғни, бүкіл қазақ қоғамы және ... ... ... билер кеңесін құрған. «Күлтөбенің басында күнде
кеңес, күнде жиын» деп ... ... ... ... ... ... – Төле ... билер, Орта жүзден – Қазыбек бастаған ... ... - ... бастаған билер, Қырғыздан – Қоқым бастаған ...... ... ... ... ... Олар ... қаралып, шығарылған шешімдерді келесі кеңеске дейін ешкімнің
өзгертуге құқығы болмаған.
Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ерекше тәртіп
орнатты. Халықтан хан қазынасына мал – мүліктің жиырмадан бір ... ... ... бір ... ... зекет, соғым, т.б. алым-салықтар
алынды.
Нәтижеде ел еңсесі көтеріліп, ... ... ... ... ... тәртіпке мән беріп «Жеті Жарғы» заң нормаларын қабылдады.
Сол секілді Тәуке хан ... ... ... да арқа ... ... саяси жағдай мен ішкі талас-тартыс күрделеніп тұрған шақта
ел ішінде ... ... арта ... ... ... ел ... ... арыстандай айбатты, қиын-қыстаудан тайсалмай елі –
жұрты үшін ... еді. ... ... ... Қаракерей Қабанбай,
Шақшақұлы Жәнібек, Көкжарлы Көкжал Барақ, Шанышқылы Бердіқожа, Найман
Садыр, ... ... ... Жеті рудан Есет, т.б. Тәуке хан ... ... ... орната білді.
Тәуке ханның саяси үстемдігін нығайту жолында билер, батырлар, ру
ақсақалдары, ақын-жыраулар, ... ... ... ... танбай еңбек
етті. Соның нәтижесінде Тәукенің қазақ қоғамы ішінде беделі артып, ... ... ... ... үш ... басын біріктіріп, ынтымақтарын арттыруды
оңайлатқан бірнеше себептер бар еді. Бірінші себебі: сол дәуірдегі ... ... ... ... ... ... мен ... қазақ
халқы өз тәуелсіздігін сақтап қалу үшін жауларға тойтарыс беру үшін қазақ
халқы бір жағадан бас, бір ... қол ... бас ... әкеп ... ... ... Тәуке хан билеуші төре тұқымдарына емес, қайта ... ... ... ... ру ... таянуы. Бұл бұқара
халықтың ханды қолдап-қуаттауына әкеліп соқты.
Үшінші ... ... ... ... ... ... стратегиялық
қолайлы жерге, қалалар маңына (Ташкент, Сайрам, Түркістан, Сауран, Шымкент,
Созақ, т.б.) ... ... ... тығыз байланыс жасауға түрткі
болды.
Төртінші, әрі ең басты себебі: ... ... ... ... ... ... [19, 77-78 бб.]. Шындыққа, әділдікке жету «Жеті Жарғының» -
оған негізделген ... ... ... ... негізі, түпкі мақсаты
саналды.
Дауды қараудағы қарапайымдылық, сот әділдігі мен дәлелдеу ... ... ... және ... ... әрқайсысының
өкілдерінің іске қатысуы мүмкіндігінің шектелмеуі, тараптарды татуластыруға
тырысу және соттық ... ... ... ... ... ... кезде де қоғамның алдындағы әділеттілігі мен логика заңдарына
сай болуын қамтамасыз ету билер ... ... мен ... ... сот және сот ... ... ... жақын болып, көкейінен шықты. Сол
үшін де заң алдында ... тең ... ... ... заңды сыйлады,
қолдады. Міне, сондықтан да билер ... ... пен соты ... ... ... ... ... бірлігін қамтамасыз ете алды.
Бұл ... ... ... ... Қасым хан мен Есім хандар шығарған «Қасым ханның қасқа жолы»,
«Есім ханның ескі жолы» Тәуке хан ... ... ... ... толықтай
қамтамасыз ете алмағандықтан Тәуке хан «Жеті Жарғыны» шығаруға түрткі
болды.
«Жеті Жарғы» - ... ... ... ... сол ... ... құқықтық ескерткіш. Бұл жиынтық ХХ ғасырдың басына
дейін қазақ қоғамында күшіне еніп ... Абай ... «Бұл ... ... ... ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған
бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын»; «Есім ханның ескі ... ... ... ... күнде кеңес болғанда қабылдаған «Жеті Жарғысын» білмек
керек» [20, 321 б.] ... Абай ... да ... Жарғы» елге белгілі,
салмағы зор болғанын дәлелдейді.
Тәуке хан өзінің бүкіл қызметі барысында исламға және қазақ ... ... ... ... ... ол ... ... теңестірді, шариат заңдарының қолдану аясын кеңейтті.
«Жеті Жарғының» мазмұны қазақ халқының ... ... да бұл заң ... мәні жағынан елдің тұрмыс-тіршілігінің
ерекшеліктерін дөп ... ... ... ... ... ... ... қоғам тіршілігі талаптарын қанағаттандырып,
елдің ... ... ... ... ... ... тежеуде үлкен
рөл атқарды. Сөйтіп, Тәуке ... ... ... ... ... ... Адам құқығы мен бостандықтары
айрықша қорғалды. Ірі-ірі даулар: «жер дауы», «жесір ... ... т.б. ... ... ... әділ ... ... қоғамының
ыдырауына жол бермеді.
Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» жайлы тұңғыш рет зерттеп, әділ ... ... ... ... ... ... Өсерұлы [21].
«Жеті Жарғыны» түп нұсқасы бізге келіп жетпеген. «Жеті Жарғы» заңдары
А.И. Левшинның, Л.Ф. ... И.А. ... ... ... ... К. Шүкіралиевтің, П. Маковецкийдің, Д.Я.
Самоквасовтың, Л.А. ... Н.И. ... ... азды-көпті
түрде берілген. Дегенмен, бұл мәліметтердің бәрі де көп жылдар кейін, Ресей
патшалығы тұсында жиналған.
«Жеті Жарғы» түптеп ... ... ... ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси жағдайын түзеуге әрі нығайтуға
зор үлес ... А.И ... ... ... ... ... из
киргизов Меньшей Орды, когда и наш народ жил в покое, было время, когда и ... ... ... были ... и ... Сей ... век, ... вспоминают они со вздохами, есть царствование знаменитого хана
Тявки (Тәуке), который, если верить преданиям, был ... ... ... а в ... казачьих должен стоять наряду с Солонами ... [18, 169, 170 бб.] – деп ол ... ... есептелмеген.
А.И. Левшиннің «Алтын ғасыр» деп атауына әрі мойындап тамсануына
жеткізген билер әділ соты ... мына ... ... ... ... ... халқының ежелден келе жатқан әдет – ғұрып ... және ... ... ... соттық шешімдердің мәнін адамгершілік пен әділдіктің құрауы;
- соттың жариялылығы, ашық өткізілуі;
- шешендік бидің шешімін негіздеудің және дәлелдеудің ... ... ... пен татуластыруға бағытталуы;
- билердің адалдығы мен әділдігі.
1.2 Қазақ хандарының заң шығарушылық қызметі және билер институты
Қазақтардың құқық жүйесіне зер ... ... ... тым ... ... ... ... дәуір сілемдерінде
жатқандығының куәсі боламыз. Сол себепті де, Қазақ құқығы ... ... ... ... халықтардың мәдени – рухани байлығы деп айтуға болады.
Қазіргі Еуразия деп аталынып жүрген Алтайдан Қаратеңіз, тіпті Балқаш ... ұлан – асыр Ұлы ... ... ... халықтар көшіп – қонып, ... ... ... ... халықтар тарихында астан – кестен оқиғалар жиі болып,
көп өзгерістерге ұшыратқан. Бір ... о ... ... бұл ... ... өміршең болып, замана өзгерістеріне дес беріп, бастапқы
сипатын жоғалытпауы. Әлемдегі барлық халықтар өз ... ... әдет – ... негізделген құқықтық реттеудің үстемдік етуі
дәуірін басынан өткергені даусыз. Бірақ мұндай кезең көптеген этностардың,
соның ішінде түркі ... ... да ... әрі ... мерзім ішіндегі
өтпелі дәуірі болды. Олар бастапқы құқық жүйесін ... оның ... үшін ... күрес, көшпелі және жартылай көшпелі одақтардың өзге
жерлерге ойысып көшуі сияқты идеологияға сай ... ... ... ... ... ... тайпа – рулар ұлан – асыр кең
болғанымен ... бір ... ... ... ... байланыса, дәстүр
сабақтастығын сақтай отырып, еркіндік пен бостандық, теңдік пен имандылық
негізінде қалыптасқан әдет – ғұрып ... ... ... ... тұрмыс-
тіршіліктерін табиғи тұрақты қағидаларына негіздей отырып дамыды. Әрине,
қазақ ... ... міне осы ... ... ... әдет – ... құқық
жүйесін қабылдап, оны едәуір дәрежеге көтеріп, ... әрі ... ... да, ... нормативтік мазмұны мен құрылымы да негізінен
түркі ... және ... ... емес ... да ... ... өз ізін қалдырғаны белгілі.
Кейінірек, «Алты алаш» ... ... оның ... ... ... ... алаш» орнына қазақтың үш жүзі – ... ... ... және
қарақалпақ «Алты алашты» құрады. Ақ Орда ыдыраған соң, ноғайлардың ... ... ... жүздеріне (көбісі 7 руға) кірді, қалғандары тоз – тоз
болып, тарап кетті. Осы «алты алаш» Монғол мемлекеті ... ... ... әлсіретіп, араларына жік түсіп, оқшау тұрмыс кешіп жатты.
Алайда, ... үш жүзі ... ... мен ... дақ түсірмей, қайта
құқық жүйесін оқтын – оқтын күшейтіп отырды. Оның да өз себептері мен ... ... Бұл үш ... төңірегінде өрбіп, өзінің мәні мен мазмұнын
сақтап қалды. Біріншісі – қазақтың үш жүзі ұлан – асыр кең ... ... ... ... – рухани байланыстарын үзбеді. Екіншіден, ... ... ... ... мал ... басым болды. Үшіншіден, бұл
екі фактор біргелікте қазақ қоғамының өзін - өзі ... ... ... қалыптасуына жол ашты.
Қазақ тарихшылары Қазақ мемлекеттілігі XIV - XV ғасырларда пайда болды
деген тұжырымдары да түркі тектес халықтардан ... жеке өзі ... ... ... келе ... әдет – ғұрып құқық жүйесін ... ... ... осы ... айтылса керек. Болмаса, қазақ халқының
тарихы көне ... ... ... деу ... ... ... ... тектес халықтардың көпшілігі орта ғасырларда өздерінің көші – қон
шеңберін тарылтып, жартылай отырықшы күйге ауысты. Қалалық және ... ... ... ... ... және ... хандығындағы әдет –
ғұрып құқық жүйесіне әсер ете ... өз ... дами ... ... және ... құқықтар өз бастауларын ислам діні мен
шариат заңдарынан алды.
Көшпелілердің ... ... ... ... ... ... мен бекемділігіне күшті әсер етіп, оларға жік түсірмеді. Қайта
қазақ қоғамының талай қиындықтарға дес ... ішкі ... ... жәрдемін тигізді.
Рулық жүйе құрылымы демократиялық сипаттарды бойына сіңірген, көнеден
қалыптасқан жүйе болғандықтан «қалалық», ... ... ... көнбеді. Қайта мал шаруашылығы өзін - өзі ... ... ... ... ... ... әрі бұл барша ру – тайпаларға тиімді болды.
Қазақ хандығы тарихындағы ... ... Есім ... ... ... осы ... кодификацияланып, өз дәуіріне лайықталынып отырған.
Мұны халық қолдап – қуаттаған, себебі онда өз ... ... ... әділ ... мақсат – мүдделері қозғалған.
Қазақ хандығының құрылуы жайлы зерттеушілер айтарлықтай зерттегенімен
бұл айтылған ерекшеліктер туралы ләм – мим деп ауыз ... ... ... ... ... Ә.Х. ... өз ... «Қасым ханның
тұсында қазақтар өздерінің әдет – ғұрып заңдарына ойысып, «Қасым ханның
қасқа жолы» деп ... заң ... ... Орта Азия ... қазақтар мәжаусилік ата – баба заңдарын ұстанып, исламдық тәртіпті
мойындамай отыр, оларға қарсы ғазауат соғысын ашу керек» - ... ... ... ... ... ... ... – талдап, бұл заңның шариатқа
қайшылығы жоқ деп ... ... [22] – деуі ... ... ... ... мен Жәнібек сұлтандар бөлініп, Мағолстан жеріне
орналасуы да қазақтардың өз ... мен әдет – ... салт ... ... ... ... жатыр.
Қасым хан қазақ тарихында айрықша орын алады. Ол 1511 жылы хандық таққа
отырды. Ол тез арада жер ... аз, ... ... ... ... ... ... қазіргі Қазақстан аумағындай жерді иеленіп,
бірлігі мықты мемлекетке айналдырды. Ол қазақ ... ... ... ... және бейбіт жолмен кеңейтті. Оның үстіне еркін көшіп –
қонып, еркіндік пен кең жайлауды ... ... ру – ... ... аумағының кеңейуіне ықпал етті. Бұл Қасым ханның беделінің өсіп,
ірі саяси ... ... әсер ... ... хан ірі саясаткер ғана емес
реформатор және ... иесі ... ... ... ... көтеріп, заңдастырушы да. Ол ... ... ... ... әсіресе Сөз құдыреті мен Әділ сот құдіретіне көп ... ... ... айту ... Сол себепті де қазақтар: «Өнер алды-қызыл ... ... ... ... тілдің құдыреті тек қатынас құралы емес, сонымен
бірге қоғамдық қатынастардан бастап, ұлысаралық маңызды мәселелерді шешіп,
әділдікті, ... ... ... ... ие екенін біле білді.
«Қасым ханның заңдарында оның саясаты және ... мен оның ... ... мен ... оның ... ... ретіндегі
билігінің соншалықты нақты және танымал болғандығы әрі ... ... ... нені ... ... ... [5, 157 ... Кляшторный мен Т.И. Султанов Қасым хан жайлы: «Касим-хан по
отзывам ...... Ибн ... ... ... ... - ... хороших лошадей, был их большим знатоком, отличался
военным талантом, личной ... и ... ... ... На ... их
высказываний создается образ человека с высокими моральными ... ... - ... Ибн ... ... ... ... замандастарының айтуына қарағанда Қасым хан ... ... ... ... ... ... ... әскери таланты мен ... өз ... ... жеке айбыны және батылдығы мен ... ... ... ... ... ... ... қасиеттері бар адамның бейнесі көзге елестейді» [23, 274 б.] ... ... хан ... ... реформаларының бәрінде де ғасырлар бойы
тұтастай ... ... ... көшпелілер өмір салтына нұқсан
келтірместей, өз мән-мазмұнын ... ... өз ... ... ... Оның ... негізгі бағытына қарай қазақ жерлерін бір ұлысқа
біріктіру, «алты алаштың» балаларын ... ... ... ... ... ... бір ту ... жинау саясаты деп атауға болады. Ол
әкімшілік аумақтық бөліністі жетілдірді әрі оны ... ... ... ... ... дәстүрлі ұжымдық басқару жүйесіне үйлестірді,
ежелгі дәстүрлі институттар мен қағида-ережелерге қайта күш ... ... ... ... рөлін арттырды. Есесіне, шариат заңдарының ықпалын
әлсіретуге тырысты.
Сайып келгенде, Қасым ханның жаңалықтары ... ... ... ... ... әлсізденбеуіне бағытталды. Ол заңдар жалпылама емес,
заңдылық пен тәртіпті, қазақ ... мен оның ... ... ... ... ... және азаматтық
қағидаларды нығайтуға арналды. Мысалы, Қасым хан ауыр жаза өлім ... ... ... де әлем ... ... өлім ... ... қолдап отыр. Солардың қатарында Қазақстан Республикасы да бар.
Біздерде өлім жазасына ... ... ... ... ... Үш жүзге бөлінуін осы дәуірлерге
телиді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше қазақтардың Үш жүзге бөлінуі ... ... ... мен XVII ... басында – Хақназар және Есім
хандардың кезінде ... ... ... оны Тәуке хан қайтыс
болғаннан кейінгі ел арасындағы ... ... ... Оның ... ... «Үш ... ... келуі Шыңғыс ұрпақтарының
билікке таласуының нәтижесіне» ... [24, 78 б.]. М.Х. ... ... Баранова тұжырымдары бойынша қазақ Үш жүзге «Сірә, XVI ғасырдың аяғы
мен XVII ... ... ... ... [25, 160-161 бб.] ... Х.М.
Маданов қазақтың Үш жүзінің пайда болуын XV - XVI ғасырларға ... б.]. ... бұл ... ... ... ... ... кеңестік идеология сарыны әсерінен қазақтар Үш ... ... ... орыс ... ... ... кетпей, аман қалды дегенді
меңзейді. Біздіңше, Үш жүздің түп тамыры ... ... ... кешірген уақытқа кетеді. Ғұн дәуірлеріндегі немесе түркі қағанаты
тұсындағы он қанат, орта және сол ... Үш ... ... Олар ... ... ... ... Үш жүз ежелден өзара тығыз байланыста
болып, діні, ... ... ... ... ... ... ... кең даланы жайлаған Үш жүзді ол
кезде қазақ деп ... да, бір ... ... айдан анық. Үш жүзде тиісті
ағалық басқыш – жүйелер бір не екі ... ... ... ... ... ... ... «Ағалық» дәстүр өзге түркі халықтарында жоқ.
Алайда, жиі-жиі болған әрі ... ... сол ... ... ... ... ... құралы деп қараған хандар Үш жүздің
әрқайсысына өздері хан ... ... де ... Бірақ, Үш жүз еш уақытта
да өзара жанжалдасып, қырқысып, бір-бірінің қандарын төккен емес. Үш жүздің
шежіресіне зер ... ... X - XI ... ... Одан арғы ... ... Алаш ... ие болған Алаша хан өзінің үш
баласына қосын беріп, еншілеген деген сөз ... 2500 жыл ... ... ... ... әр ... одағынан ыдырап қайта одақтасқанын біз
жоғарыда айтқанбыз. Сондықтан да Үш жүз мұнан III - IV ... ... ... ... Сол ... ... термині де даулы, әлі күнге
шешімін таппаған. Бұл мәселелер әлі де өз зерттеушілерін ... ... ... хан және оның ... жайлы жалғай түсейік.
Қасым хан құрған мемлекет тез арада айбынды мемлекетке айналып, Орта Азияға
және Қытайға қауіпті, ... ... ... ... ... хан ... болған
жағдайда сыртқы жауларға қарсы жорықтарда тез арада 300 000 сарбаз жинай
алды. Бұл Қасым құрған ... ... ... ... ете ... ... ... рухын көтере көтере және қолдай ... ... ... ... ... мемлекет пен халық мүддесін
әдемі ұштастыра алғандықтан мұндай күшке ие болды.
Қасым хан өз ... ... ... күшін ру көсемдерін,
ақсақалдары, билері, батырлары, сарай ақындары мен шежірешілері арқылы
жүргізіп әрі оның ... ие ... көп ... қол ... ... ... «Халық кеңесін» шақырып, ең өзекті ішкі-сыртқы мәселелерді,
соғыс пен бейбітшілікті, көш-қон тәртібін дау-дамайларды ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы
моральдық нормаларға айналды.
Қазақ хандығының бәрінде де ... ... ... да ... ... де сот ... билердің рөлі күшті болды. Билер мен рулар
ақсақалдары беделінің ... ... «хан ... өлім ... өлім ... халық өзі шешетін болсын» деген қағида ... ... ту ете ... ... ... орасан еді. Билердің және
билер сотының ... мен ... ... ... ... ... хан
саясатының негізгі бөлігі болды және мемлекет пен құқықтық тәртіпті нығайту
шаралары болып табылды. Оған ... хан өзі үлгі бола ... Ол ... ... ... ... ... көшпелілер арасында болып,
олармен бірдей өмір салтын өткерді, ханмын деп бөлектенбеді. Қасым ханның
мына сөзі бұл ... ... бола ... «Біз даланың адамдарымыз. Мұнда
қымбат заттар мен ерекше тағамдар ... ... ең ... ... ... ол ең ... ... оның еті; біз үшін ең тәтті сусын оның сүті
және одан дайындалатын тағамдар. Біздің жерде бау-бақша мен ... ... ... жер – ... ... ... ... [27.-327 б.].
Қасым хан өмір бойына көшпелі қоғамдарды біріктіре ... ... ... ... жүргізді. Ежелден бар болған «жүгініс»,
«халық кеңесі», «құрылтай», «мәжіліс», «кеңес», «отырыс», «мәслихат» сияқты
қоғамдық институттарды ... ... ... ендірді. Нысаны бойынша
ұжымдық, мазмұны бойынша халықтық бұл институттар ... ... ... ... ... ... Олар сонымен бірге хан – ...... ... ... ... Сөйтіп, Қасым хан
мемлекеттілік өзінің күшіне еніп, нығая ... ... бұл ... ... ... ... ... терең болып
көзге түсе отырып, заңгер де, дипломат та, саясаткер де, ... ... де ... ... ... «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталатын заң ескерткішінің
нұсқасы бізге келіп жетпеген. Негізінен бұл заң ... бес ірі ... ... алса ... ... ... заңы ... жер дауын шешу қағидалары);
2. Қылмыс заңы (адам өлімі, ел шабу, мал ... ... ... ... заң ... құру, аламан міндеті, қара қазан, ердің құны,
тұлпар ... ... ... ... ... халықаралық қатынастарда
сыпайылылық, әдептілік);
5. Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас пен той, мереке үстіндегі ережелер,
жасауыл, бекеуіл, тосқауылдардың міндеті); [28.-318 ... хан ... заң ... және ... ... ... ... мән
берген. Өйткені, Отанды қорғау, елді тұтастығын сақтау әрбір ... ... деп ... Ал, оны ...... ... ... жоралары бабында халықаралық қатынастар да ерекше
рөл атқаратынын, алғыр ой, шешендік сөз, ... пен ... ел ... ... ... ... ... «елдестірмек – елшіден, жауластырмақ
- жаушыдан» деп текке айтпаған.
«Есім ханның ескі жолы» деп ... ... ... ... заң
ескерткіші Есім хан билігі тұсында (1598-1628 ж.ж) қабылданған. Бұл заңның
толық нұсқасы да ... ... ... Тек ... ... пен
Н.Өсерұлы «Есім ханның ескі жолы» жайлы біршама тұжырымдар айтқаны болмаса,
әлі күнге ... ... Есім ... соғыстар мен жорықтарға қатысып, өзінің
батылдығымен, ысылған әскер басы, тайсалмайтын батыр болған кісі. Ол ... сала ... ел ... ... ... ... жол бермеу
жолдарын қарастырды. Өйткені, бұл дәуірде жоңғар қалмақтары бақайшағына
дейін ... аса ... ... ... Оның үстіне Ресей мемлекеті
Қазақстанға қызығушылығын арттыра түсіп, Қытай да одан кем ... ... Азия ... ... сәтін тауып бас салуға олар да даяр тұрған кезі
еді.
Есім хан әуелі Сырдария бойымен ... ... ... ... ықпалын күшейтуге күш ... ... ... ... ішіндегі
сепаративтік күштерге тойтарыс бере отырып (Ташкентті ... ... ... ел ... ... ... ... нығайту мақсатын
алға қойды. Бұл мәселелер ... ... ... ... ... ... көз жеткізді.
Рас, бұл жолда Есім хан көп қиындықтарға ұшырады. Қасым хан ... ... ... оны ... ... ... уақыт қажет болды. Мысалы,
Ташкентті билеген Тұрсын сұлтан сатқындығы мен опасыздығы нәтижесінде 12
жыл ... ... ... ... ... ... ... рет 1623 жылы қазақ хандығының барлық жері қолына өтті.
«Есім ханның ескі жолы» аталған заң ... ... хан ... ... ... ... қайта күшейтуге, көшпелі мәдениетті тұрақтандыруға күш
салды. Нәтижесі жаман болмады. Хандық жүйедегі саяси-әкімшілік, ... және сот ... ... ... ... ... ... ханның ескі жолы» деп аталынған заңдар жинағы ежелден келе жатқан
әдет-ғұрыптарды сақтай отырып, «Қасым ханның қасқа ... ... ... өз ... ... қағида-ережелерді кірістірген.
«Есім ханның ескі жолына» енгізілген жаңа қағида - ережелер ел ішіндегі
дау, жанжал, барымта, жесір дауы секілді салаларды ... Біз Есім ... заң ... ... ... ... ж.ж) «XVIII - ... тарихи- әдебиет нұсқалары» деп аталатын ... өте ... деп ... Кезінде бұл тұжырымды Н.Өсерұлы айтқан әрі
өз еңбегінде келтірген болатын [29. - 120 б] «Есім ханның ескі ... ... ... ... жүз ... алты жақсы (6 түйе) кесілген. Ол
барлық ер адам үшін, бай, ... жас, кәрі ... ... Бұл ... ... ... ... түрі бар:
1. Өнер құны, оған жүлде алған ел көзіне түскен адам құны жатқызылған.
Жүлде алған деп жұртқа белгілі ... мен ... ... ... ... ... ... құны үшін екі кісінің құны (200 жылқы, 12
түйе) кесілу керек;
2. Сүйек ... Оған ... ... ... үшін ... құн жатады.
Мысалы, өлген адамның сүйегі туған туысқанының қолына түспей, жоқ ... ит пен ... жем ... ол үшін екі адам ... ... керек. Бұл екі
түрлі құнды – үстеме құн деп атайды.
Осы дерек бойынша әйел адамның құны «Жеті ... ... ... ... тіпті басқаша төленген. Яғни, қалыңмалдың шамасы бойынша
өлшеніп, сондай мал мөлшерінде құн алынған [29.121 б.].
Есім хан ... ... ... ... ... ... сәтті болып
отырғанымен де аса тынымсыз, елдің тынышын кетірген ауыр заман еді. ... да, қиын ... ... ... қаса ... ... еді ... жан
серігі, ең жақын досы іспетті болған. Алайда, ондай сәйгүлікті ұрлаған
ұры, егер ол ... ... озып ... көрінбесе, құны жай құн, 1 бесті
ат тұрған. Мұны біз ел аузындағы «еңсегей бойлы Ер Есім ханның ... ... ... деген сөзден, яғни кезінде Есімханның сәйгүлігін ұрлаған
ұрыға билер тарапы, бұрын ел көзіне ... ... ... деп ... ... ... ... Әрине, бұл шешім «өнер құны» бабымен сәйкес келеді.
Ал, «Жеті ... ... ... ... ... атты ұрлаушылар
өлім жазасына кесілген [30.-52 б.].
Ұрланған аяқты мал (бұрын бәйге алмаған деген сияқты) үшін ұрыдан ... көзі ... көзі жоқ ... кетсе, оның орнына тұрарлық төлеуі
алынған, оның үстіне бір қара ... ...... ат, ... он ... ... – қосымша «ат-тонға» кесілген» [31.-14б.].
«Есім ханның ескі жолында» қызға төленетін қалыңмал кесімі 5 ... «Жүз ... ... - 100 қой және 40 қара ... мен
феодалдардікі);
2. «Жүз жиырманың қалыңы» - 100 қой және 20 қара ... ... ... ... - 40 қой және 7 қара ... ... «Он екі қара немесе дөңгелек қалың» - кедейлер үшін;
5. «Сегіз қара қалыңы» - (тақыр ... ... ... ... ескі ... қазақ ордасының мемлекеттік жүйесі, өзіндік
құрылымы, ел билеу жорасына арналған азаматтық және ... ... ... заң ... ... ... ескі жолында»
қылмыстарға берілетін жаза екі ... ... ... жаза және ... жаза. Біріншісіне: өлім жазасы, дүрелеу, масқаралау, елден қуу;
Екіншісіне: құн тарту, айып төлеу, 9 айып ... ... ... ... ... ең ... маңыздырағы
Тәуке ханның «Жеті Жарғысы». Бұл жайлы зерттеулер жасалынып, көп әңгімелер
айтылғанымен, әлі күнге жетерлік емес. Әуелі, Тәуке ... ... ... заңгер-ғалым Н.Өсеровтың біршама тер төгіп, салиқалы ... осы ... заң ... ... ... ... ие болды.
З.Ж.Кенжалиев, С.Өзбекұлы, әсіресе, академик С.З.Зимановтар да келелі
пікірлер айтып, мақалалар жазды. ... де, әлі ... ... ... жайлы
заң тарихында толық мәлімет жоқ. Ә.Марғұланның айтуынша «Жеті ... ... ... қаласында жайғасқан Сулеймания ... ... ... ... ... оның ... табыла қойған
жоқ.
Тәуке хан (1678-1718 ж.ж) өзінен бұрынғы ежелден келе жатқан әдет-ғұрып
заң нормаларына «Қасым ханның қасқа жолы», ... ... ескі ... сияқты
заң ескерткіштерін дамытып, Үш жүздің билері Төле, ... ... ... қоса ... ... би, ... Сасық билерді қоса
отырып, қазіргі Оңтүстік Қазақстандағы Күлтөбе деген жерде «Күнде жиын,
күнде кеңес» ... ... әрі ... ... деп атаған.
Халыққа танымал әрі Тәуке ханның елшісі болған Қожаберген жырау
шығарған ... ... ... соң орнына Тәуке қалды,
Кезінде Әз Тәуке деп атақ алды.
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы ... ... ... ... заң шығарды» [33. 9 б.] - деп жырлаған.
Әдебиеттерде зерттеушілер «Жеті Жарғыны» - жеті ... ... ... ... ... ... заңы деп ... Мысалы,
Н.Гродеков: «Тәуке ханның тұсында 7 би, яғни Жеті Жарғыш» ... ... 7 іс ... ... ... [34. 25 ... та: ... Тәуке хан 7 би жинады» [35.] деп жазады.
А.П.Чулошников та: «Жетеудің жариялауы»- десе, ... ... ... ... ... ... Тәуке ханның жеті биі болған, жетеуі де тілге
шешен, жорға секілді төрт аяқтарын тең басқан, сондықтан да ... ... ... ... ... Жорға» [36. 343б.]- деп тұжырым жасайды. Біздің
ойымызша (мұны С.Зиманов, Н.Өсеров т.б. қолдайды) ... Үш ... ... ... ... ... де ... мұндай өзекті мәселелерді көп
болып ойланып шешкен деуге болады.
Тәуке хан ... ... ... билігін нығайту жолында Қасым хан,
Есім хан жолдарын ұстанып, «қара халық» өкілдеріне сүйенді. Сол үшін Тәуке
хан ... ... ... жоғарғы орган ретінде беделін көтеріп, солар
арқылы барлық ру-тайпалармен тығыз байланыс орнатты, руаралық ... ... ... ... «Барлық сұлтандар, ақсақалдар мен ру
басшылары билерге қоса, сол секілді ... өзі де ... аса ... шешу үшін ... бір ... ... тиіс» [37.-177 б.] – деп
жазылған. Мұны «халық мәжілісі» деп атап, ал ... ... ... ... соң ... айында өткізген. Шақырылған билер кеңесінде ең өзекті
мәселелер: қайда қыстау, қайда ... ел ... ... ... ... ... т.б. мәселелер талқыланған. Билер кеңесі шешімінсіз
хан ешқандай да шешім қабылдай алмаған.
«Жеті Жарғы» заң кодексі не болмаса ... мәні бар ... ... адам құқығы мен бостандықтарын қорғап, кепілдік беретін
әрі жер дауы, жесір ... ... ... құн ... ... ... ірі-ірі
институттардан құралған заң ескерткіші.
Тәуке хан өзінің саяси үстемдігін нығайту үшін қазақ ... ... ... ... ... ... ... ру
ақсақалдарына, дін өкілдеріне таянды.
Тәуке ханның мақсатына қол жеткізуді оңайлатқан себептерді де ... ... Үш ... ... ... ... күшеюіне, сөйтіп, Тәуке
ханның ойын жүзеге асыруда сыртқы саяси ... ... жиі – ... ... ... мен ... ... халқы өз тәуелсіздігін
сақтап қалуға ұмтылуы болды. Екіншісі, Тәуке хан бетіне би ... ... ... ... ... қара ... ... таянып іс алып
баруы. Нәтижеде, ел басқарудағы билердің, батырлардың, ру ... ... өз ... халық Тәуке ханды қолдады. Үшіншіден, Тәуке ханның
билік еткен ... ... ... ... жерге орналасуы.
Төртіншіден, «Жеті Жарғы» Заң ... ... ... ... ... ... ... өз дастанында
былайша жырлайды:
Жер дауы, баяндайын біріншісі,
Ру қоныспенен меншікті ісі.
Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдық қып ... ... іші мен ... ... ... ... ... екіншісі.
Ұрлық – қарлық, барымта – үшінші заң,
Баян етер бәріне де білген кісі.
Төртінші боп саналған мынау заңы –
Бір халық пен басқару ... ... ... ... - ... бұл.
Алтыншы, жетінші – құн дауы, жесір дауы [38.].
«Тәуке хан өз дәуірінде қазақ, орыс, қытай, жоңғар және басқа да ... ... ірі ... ... ... ... де ... алады. Ал, өз елінің өмірінде дипломат – ... ... ... ... ... ... реформаторы және ұлтының бірлігі ... ... ... күш ... ірі ... ... ... [30.-6б.] – деп әдет – құқық жүйемізді зерттеуші, заң ... С. ... ... хан ... ... ірі мемлекеттік қайраткер саналғанымен, оның
туған, өлген жылдары әлі күнге анықталмаған. Бір ... 1650 ... ... енді бірі 1643 жылы ... ... [39.]. ... ... хан 1718 жылы өлген деген пікір қалыптасқан. В.А. Моисеев болса Тәуке
хан 1715 жылы өлген, себебі орыс тарихнамасында ... ... ... ... ... ... мүлде аталмайды [40.-56 б.] – деп жазады. Біз бұл
айтылғандарға қосыла алмаймыз. Өйткені, Тәукені әкесі ... хан ... мен ... ... ... деректерде айтылады, ал Жәңгір хан 1652
жылы қалмақтармен соғыста мерт болады. Бұл ... ... әлі сәби ... ... ... және саяси істерге қалай тәрбиелейді? Сондықтан да
Тәуке жайлы әлі де ... ... ... хан ... саясаткер, өзі құрған мемлекетінің реформаторы ретінде
мемлекеттік аппаратына үлкен өзгерістер әкелді. Батыл түрде ... ... ... ... ... ... ... алқалық орган ретінде
жұмыс істеп, ең жоғарғы өкіметті органға көтерілді. Бұл жайлы қазақ әдет ... ... орыс ... А. ... «... ... в ... не
знали разделения властей, и что биям принадлежали как власть суда, как ... ... В ... ... у этого мирного... племени
появляется военная власть в лице ... ... ... ... ... ... властей на высших ступенях их общественной иерархии» [41.-
119 б.] – деп жазғаны осы Тәуке заманына дәл келеді.
Тәуке ... ... мен ... ... ... сыртқы
дұшпандарға тойтарыс беріп, өз мемлекетінің ... ... ... ... ... де «Жеті Жарғыны» қабылдай отырып, қазақтарға қоғамдық
өмірде нақтылы, құқықтық ... ... ... және заң ... ... негіздерді ала отырып, құрды.
Біз Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» жайлы біршама толық зерттелгенін есте
тұта ... ... ... Алайда, Тәуке хан өзінің әділ ... ... ... Үш ... ... күшті мемлекет
дәрежесіне көтергенімен, Тәуке ... ... ... ... ... ... ... береке болмай, ынтымақтары қашып, ақыры «ақтабан
шұбырынды» зұлматына тап болғанын айта кетуді жөн көрдік.
Ал, Абылай мен ... ... ... ауыр ... хан ... ... алпауыт ірі мемлекетке қарсы тұра алмады. Қаншалықты
тәртіптер орнатып, қоғам ... ... ... бұл ... ... жеріне ентелей еніп, өз саясатын таратып жатқан кезі еді.
Нәтижеде, ... ... ... қайда?
Би бардағы
Күйің қайда?
Би орнына
Бибің болды,
Би деу бірақ
Қиын болды.
Қаралды би
Жақтау болды.
Қараны жан
Ақтау болды» [42.-37 б]- ... ... ... ... ... ... ... имандылықтар лақтырылып тасталынып, қараңғы
түнек қаптай түсті.
1.3 Қазақ әдет-ғұрпының бастаулары мен қайнар көздері, ... ... ... онда ... әдет - ғұрып заң нормаларын оқып
- үйрену, ұрпақтарына таныстыру жабулы қазан жабулы күйінде қалған ... 1946 жылы ... ... ... ... ... ... президенті болғанда бұл мәселеге қатты көңіл бөлді. Алайда, 1951-
1953 жылдардағы халықтың өткен тарихын оқып үйренуді шектеп, ... деп ... ... ... құйтұрқы саясат тосқауыл қойғаны
баршаға аян. Бірақ, материалдар шын қазақ болмысының жарқырай тарауына игі
әсер етті ... көп ... ... ... ... ұлы ... ... батыл түрде бұл мәселені қайта қолға ... ... ... Ең ... ... ... ... Тәуке ханның «Жеті Жарғысы»
жайлы ... ... ... Кейіннен, Н.С.Ахметова, З.Ж.Кенжалиев,
Ш.Андабек, С.Өзбекұлы, Қ.Ыдырысов, ... ... т.б. ... ... жетілді. Құдайға шүкір, қазақ әдет-ғұрып құқық жүйесі
жайлы халықаралық ... ... 10 ... «Ата ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрімізді қайта
жаңғыртуымызға шындап бет бұра ... ... ... өткендегі тарихын, мәденитетін, пәлсапасын,
мемлекеттік құрылымын, бай фольклорлық әдебиетін, құқық тарихын ... ... ... өз ... тануымыз мүмкін емес. Әсіресе, қазіргі
жаһандасу дәуірінде былай етпей ұлттық болмысымызды жоғалтуға апарып ... ... ... ... ... ... жоқ, әрі бұл
қағида ережелер қоғамды реттеп, тәртіпті сақтап отырған. Мұны айқара ... заң оқу ... ... ... ... дейін үйретіп,
ділдеріне сіңіргенде ғана жаһандасу процесінде өз қалпымыздан айырылмай,
ұлттық сипатымызды сақтаймыз. Тәуелсіз, егеменді ... де ... ... ... ... осыған саяды.
«Әлемде, оның мәдени арналарында тарихи ... ... ... ... ... ... ... үшін әлі де жұмбақ қалып отырған,
лайықты деңгейде бағаланбаған құнды құбылыстар көп»,- дейді атақты ... ... ... заң ... ... «Олар көбіне көп тарих
қойнауының шырғалаң қатпарларында шырмалып, өркениет дамуының ... ... ... тыс ... қойған» [44.-29 б.]. Ол себеп-
салдарлар кешегі бодандық еткен патшалық Ресей мен ... ... ... ... ... сол озбырлықтан әлсіреп, тіпті жоғалып кете
жаздаған рухани-мәдени ... ... ... өз ұрпақтарына ұсыну кез-
келген зиялы қауымның қасиетті парызы болуы тиіс.
Әрине, ... ... ... ... тым тереңде, көне
дәуірлерге алып кетеді. Әдеттік құқық жүйеміз тек қана қазақ ... ... ... көшпелі мәдениетті жасаған түркі халықтарының мәдени ... ... ... ... ... ... жасалған әрі халықтың тыныс-тіршілігімен ... ... ... ... ... ... тәндес, жалпы адамзат баласының
арманы мен тілегіне сай келетін демократиялық ... ... да ол ... ... ... ... ерекшеленіп, өміршеңдігін,
адам құқығы мен бостандықтарының кепілі, қорғап-жақтауымен көзге түсіп,
қалыптасты. Тіпті, ХХ ғасырдың басына ... ... осы ... де ... ол ... ... тұстарын өз бойларында сақтап қалды.
Көптеген жайттар ауызекі әдебиеттерінде, халық көкейінде сақталып, осы
күнге ... ... Оның ... біз ... ... шындық пен әділдікке,
адамгершілік пен имандылыққа сай қалыптасуынан деп ... ... да ... ... ... ұзақ дәуірлер бойы қалыптасқан. Оны сақтап жеткізушісі
– қазақ халқы екендігі ... де ... ... ... ... ... ежелгі әскери-демократия қағида-
ережелерінде, батыс түрік қағанатында басталған. ... ... ... ... ... әдет-ғұрып заңдарының рухани бастаулары жайлы алғаш әңгіме ... ... еді. ... бұл ... ... ... ... қазақ құқық ... ... ... ... ... ... бағасы өте зор
[45.]. Кез келген ... ... ... ... ... ... автор
айтқан тұжырымдарды аттап өтуіне болмайды. Өйткені, ... ... ... ... ... ондағы дүниетаным,
дүниесезім шынай зерттелген. Ол: «Көшпелі ... ... ... ... ... және қорытып-бағалаудың өз
ерекшеліктері болды. Бұл ерекшеліктер қоғамдағы құқықтық ... ... ... ... анықтайтын, солардың негізін
қалайтын.
Қазақ қоғамындағы құқықтық сана-сезім құқықтық мәдениеттің ... әрі ... ... бірі ... Ол ... өмір ... компоненттерімен тығыз байланыста болды, солармен қоян-қолтық
араласып, және бірігіп іс-қимыл жасады...
Көшпелі ... ... ... сана-сезімнің ерекшелігі – ол сахара
жұртының дүниетанымының құрамдас бір бөлігі, ажырамас қыртысы есебінде
көрініс ... ... бұл ... ... және ... ... арасындағы
арақатынас туралы, адам өмірінің мәні мен мақсаты, оның қоғамдағы орны
жайлы қазақ сахарасында ... ... ... ден қоюды қажет
етеді» [45.-30б.]- деп тұжырымдайды.
Көшпелілердің дүниетанымы тарихи тұрғыдан ғұн, сақ, көне ... ... ... О ... ... ... пен ... құқық жүйесін қалыптастырған. Сол үшін моральды ... ... ... ... ... ... Оған ... болып «атаңның құлы
болса да әділ айтқанына бас и», «елге бай құт ... би ... ... ... ... ... ... куә.
Көшпелілер өздерінің дүниетанымын билер және оның сот ... ... ... ... бұл ... әрдайым абыройлармен атқарды. Сот жүргізудің
тәртібі халықтық сипат алды. «Даудағы ... ... ... мен дәлелдеу бостандығының қамтамасыз етілуі, тараптардың және
процеске қатысушылардың әрқайсысының өздерінің іске қатысу ... ... ... ... және ... ... тіпті
кінәлі тарапқа қатаң жаза ... ... де ... ... мен ... ... сай болуын қамтамасыз ету билер ... мен ... ... [44.-35 б.]. Сол ... де, ... ... ... біркелкілілігін, өткенімен сабақтастығын сақтады әрі
өміршең күй кешті, ... ... ... ... бір ... ... бұрынғы көшпелілердің шаруашылық типін, ... ... ... ... болып қалды.
Ұлан-асыр кең далада көшіп-қону адам өміріне жете көз салуға, оның
құқықтары мен ... ... ... ... ... ішкі астары және бастаулары осылардан өрбіді. Әрине, құқық
бірден пайда бола қоймайды, оның бастауларына ... ... ... түрткі болып, құқықтық ойларды пайда етеді.
Көшпелілердің азаттық, теңдік, еркіндік ой-әуендері ұзақ толғаныстар
мен тәжірибелерден бүршік атып, өз ... ... ... айналды.
Бұл құбылыстар адаммен, оның ... мен ... ... соны ... ... құқық «ақсақалдар мәжілісі», «халық кеңесі» іспетті жиындарда
қаралып, кейін «ата-баба жолы», «жөн-жосық», «жол-жоба», т.б. аталынды.
Қазақ халқы қалыптасып, аренаға ... ... ... құрған кезде
өзіндік сипаты бар әдеттік ... ... бір ... түскен болатын.
Әрине, бұл әдет заңдары өз ... жеке дара ... ... ... ... ... ... халықтардың рухани құндылықтары еді.
Оның үстіне жаңадан пайда болған ислам діні және оның шариат заңдары
исламның таралуымен Орта Азия мен ... зор әсер ... Бұл ... ... ... «VIII - XIII ... ... қазақ
халқының халықтық әдет-ғұрып нормалары мен заңдары шариат әсерінен әрі
ықпалымен діни сипат алды. ... ... ... алғысыздай өзара
бірігіп кетті, қазақтардың-Тәңірісі –мұсылмандық Алла сипатын алса,
аруақтар Алла мен ... ... ... ... айналды, не
болмаса, өлім-жітімдегі – жетісін, қырқын, жүзін, жылын беруде қазақи салт-
дәстүрлер күшінде қалса, иман үйіру, кебіндеу, ... ... ... ... ... ... ... сипат алды... Сөйтіп, екі идеология бір-
біріне қайшылық келтірмей тұтасып, қазақ әдет-ғұрып заңдары ... ... ... сақтауға жәрдемдесті. Исламға кереғар жақтары
ығыстырылды, не болмаса бірте-бірте ... ... ... жоғалтты»
[46-30 б.] – деп шынайы да дұрыс пікірлерді айтады.
Көшпелілер тарихында күрделі-күрделі оқиғаларға толы ... ... ... да ата-бабаларымыздың жадынан көптеген тарихи оқиғалардың
ұмытылуы орын алуы мүмкін, бірақ ... ... ... ... ... ... құқықтық тәртіптер өңін жоғалтпады. Бұл жайлы В.В.Радлов, өзі
қазақ арасында көп болып, ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпына талдау жасай ... ... ... ен ... ... ... ... құбылыс» ретінде қарамауды,
өйткені мыңғыраған сансыз көп малдың жоспарлы түрде жайылымын ауыстырып
тұрмаса, оны ... қалу ... ... оның ... көшпелі өмір сүру тәсілі
– оның ... ... ... ... ... топтардың отбасылық
отырықшы таптардан айырмашылығы – олар көптеген ғасырлар бұрын пайда ... ... ... ішкі ... тәртіптері бірдей, сыртқы жаулардан
бірігіп қорғануға бейімделген, жалпы шығу тегі жағынан ... ... деп ... ... да Ресей қазақ жерін отарлап, өз саяси ... ... үшін ... ... ... ... шығарып,
жинастырып, оқып-үйренуге мәжбүр болды. Бұл ... ... ... жан-жақты зерделеуде алар орны ерекше.
Міне, бұлардың бәрі де құқықтық қайнар ... ... ... көзінің материалдық мазмұны қазақ халқының құқықтық іс-әрекетіндегі
құқық нормалардың пайда ... және ... мен ... ... болуы
жатады. Құқықтық нормалардың пайда болуына әсерін ... ... ... дамуы, ондағы қатынастардың, әсіресе дүние-танымдарының пісіп-
жетілуі, қалыптасуы, ... ... ... тұрғыдан реттеу отыру
болып табылады.
Әдет-ғұрып құқығының нормалары күнделікті өмір ... ... ... ... ... ... ... байланысты
бірте-бірте өрбіп, қалыптасады. «Әдеттік нормаларды бекітілген ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мән, нысан бере
отырып, өкімет органдары өз беделдерін арттыруға, өз дәрежелерін биіктетуге
тырысады» [45.-72 б.]- дей ... бұл ... ... ... үшін «құқықтың
қайнар көздері» ұғымының кең мағынада қолданысы екенін де ... ... ... ... ... ... түзу қызметіне
жатқыза қоймай, тек рәсімделген, реттелген түрін жатқызады.
Қазақ қоғамының бір ... ... ... ... ... ... соң ғана күшіне еніп, қоғам тарапынан қолдауға ие
болатын, құқықтың қайнар көздеріне айналатыны, сондықтан да оның ... ... онша ... ... қажетсінуінен туындаған құқықтық нормалар әуеліде «ата-баба
жолы», «жөн-жосық», «ақсақалдар шешімі», «үлгі-өсиет» негізінде ... ... ... пайда болуымен қалыптасып, даму нәтижесінде
қағида-ережелерге айналды. Сөйтіп, қазақ құқығы өз ... ... ... ... ... келе ... ... ХІІІ
ғасырда өмір сүрген Үйсін Майқы биден, «Қасым ханның қасқа жолынан», ... ескі ... және ... ... ... Жарғысынан» алып, қайнар көзін
құрайды. Ал, Ресей патшалығы тұсындағы қабылданған ... сол ... ... яғни ... құмда ағып, сіңіп жоғалып, бара жатқан түрі.
Негізгі қайнар көз – Ұлы ... ... ... ... құқық жүйесі
дей аламыз. Ережеден өзге қайнар көздер егіздей ұқсас, айырмашылықтары
шамалы, дәуір ... ... ... жарамды, өміршең. Бұл жайла ғалым,
академик жазушымыз С.Мұқановтың «Киіз туырлықты қазақ деп аталатын ... өмір ... ... ... мінез-құлқы айна қатесіз
бірдей... соншама тұрақтылық, тұтастық ... ... ... ... ... елді сақталуы тіпті таң қаларлық құбылыс» [48.-37 б.] –
деп жазады. Ал, ежелден бар билер соты ... ... ең ... ...... ... ... елу жыл бойғы орыс саясатының әсеріне
қарамастан, бізге дейінгі жүздеген, бәлкім ... ... ... ... сол ... ... [49.-164 б.]-деп шынайы әділдігі мен ... ... ... ... ... көздері «жөн-жосықтардан»
бастау алып, түпкі мәні: тұрмыс - ... ... орай ... ... ... көмек көрсету, адам құқығы мен бостандықтарын құрметтеу,
көсем сөйлеу, мұра және мұрагерлік, жеті ... ... қыз ... ... ... салу, Отанын қорғау, әскери тәртіп т.б. Бұл заңдар
қазақ ... ... ... ... Тәуке, Абылай, Кенесары тұстарында
ерекше күшейтіліп, сол кездегі ... ... ... кей ... ... мән ... Бірақ, бұрыннан қалыптасқан қағида-
ережелер көп өзгеріске ұшырамады.
Рас, ... діні ... ... ... заңдары әсер етіп,
қолданысқа енгенімен, отырықшы ... ... ... ... ... ... заңдарға көп өзгерістер әкеле қоймады. ... ... ... ... ... қайшылықты болған жоқ.
Қазақтарға «әдет», «ғұрып», «қағида», ... ... т.б. ... ... араб ... енген. Бұл араб тілінің қазақ қоғамына үлкен
әсері болғанына куә.
ХІХ ғасырдың ... ... мен ХХ ... ... ... ... билер съезінде «ережелер» қабылдады. Өйткені, көшпелі қазақтар орыс
заңдарына көше қоймай, өз әдет-ғұрпымен қала ... Сол ... де ... сотына қайта оралып, сол арқылы өз саяси өктемдігін ... ... ... ... бір рет ... онда жиналған азаматтық және
қылмыстық істерді билер қарады, әрі ... ... ... бұл ... басынан аяғына дейін патшалық өкімет шенеуніктері бақылап,
қадағалап, ... ... Аса ... деген қылмыстық іс-әрекеттер тек
орыс ... ... ... «Барымта» институтын ұрлыққа теңестірілді.
Христиан дінін ... ... ... ... ... ол ... ... Шіркін, сол кездегі ата-бабаларымыздың рухани-
мәдениеті мен намысшылдығы биік екен ғой дейміз.
«Ереже» көнеден келе жатқан құбылыс. Бұл ... ... ... екі ұдай ... ұстанады. Бірі - Зиманов С.З., ... ... С., ... Ш. т.б. ... ... ... империясының
отары болған дәуірдің туындысы мен көрінісі десе, екіншілері - Күлтелеев
Т.М., Сапарғалиев Ғ.С., Өсерұлы Н. т.б. ... ... ... ... ... ... дейді. Біз де соңғы пікірге қосыламыз.
Ережелерге ... ... ... ... ... ... нұсқасы қолда жоқ. Ал, ХІХ ... ... ... ... және әртүрлілігі мұндай көзқарастардың екі ұдай
болуына әкеліп соғып отыр. ... ... ... ... ... ... ережесі» секілді «ережелер» ... ... ... ... ... Стамбул қаласындағы кітапханада
жатқандығы туралы куә бола ... ... бар ... зер ... ... екі топтан, бірі-көлемде,
екіншілері – кіші көлемде, мәселелер шешілуінің көп-аздығына ... ... ... ... пен С.Созақбаев және З.Ж.Кенжалиев,
Ш.Андабековтер кезінде осы «ережелерді» жинақ етіп ... ... ... ... ... ... жер дауы, құн дауы, жесір
дауы, ... ... т.б. ... ал ... ... салауат, мал ұрлығы, т.б. қамтыған.
Далалық «халық соттарының» билер съезін патшалық өкімет 1868 жылғы 21
қазандағы «Орал, Торғай, Семей және ... ... ... ... ... ... Бұл ... өзінің мазмұны мен
нысаны бойынша қазақ құқығы нормаларының (әрине, патшалық өкіметке маңызы
аздарын) қысқаша ... десе де ... ... өз ... нақты шешімдерін де осы «ережелерді» басшылыққа алған.
Қазақстандағы төтенше билер съездері ... ... ... реформалар мен басқару жүйесіндегі ірі өзгерістердің
құрамдас ... ... ... ... ... ... аймаққа
айналдыруды көздеген болатын. Патшалық ... ... ойы ... ... – көбінесе озбырлық пен жазалау отрядтарын ... ... мен ... ... ... тудыру, өз
тәртіптері мен заңдарын батыл енгізу, сол секілді ... ... ... ... еді. Қорытындысында бұл шараларға негізделген Ресейдің ... ... ... кең ... ... ... адал қызмет еткен
тәртіпті бұзып, шарушашылығын күйзелтіп, ... ... ... ... ... ... оңай ... – қазақ қоғамының
тұтастығын мызғымастай қорғаған билер сотын, сондай-ақ, ... ... ... етене жақын, демократия мен сот әділдігін ... ... ... ... ... ... да, ... бұл жүйені жоқ ету ... ... ... ... ... Оны үш ... жеке дара судьялар,
болыстық билер съездері және ... ... ... ... түпнұсқасы қазақ тілінде құрастырылып, міндетті түрде орыс
тіліне аударуды талап етті. Ережелерді болыстық және уездік басқармалардағы
шенеуніктер аударатын, олар ... ... ... нұсқаларын
губернатор әмірімен жойып, орысшасын сақтаған. Содан болса керек, бір-ақ
ережеде «Қарамола ... ... ... ... Мұны ... осы ... «Төбе би» болып, өзі қазақша ... бір ... ... ... болар деген ойдамыз. Абай
құрастырған ... 73 ... ... Абай бұл ... ... пиғылдарын енгізгені әсіресе, жесір дауында көрініп тұр.
Ережелерден өзге, «жарғы» да ... ... ... көздерін
құрайды. «Жарғы» - көне түркі тілінде «ярғу» - сот шешімі, заң, ... ... ... ... жарғыны – қақ жарудан, қара қылды қақ
бөлуден шыққан дейді. Ауғандарда «Лойа ... ... ... жоғарғы
өкілетті орган екендігін айта келіп, Н.Өсерұлы жырға сөзі ... ... ... [29. 113 б.]. Кейбір зерттеушілер ... ... ... ... ... ... кейін «Жарғыға» айналады,
«Жарғы» деп аталады деген пікірді айтады. Сонда Тәуке хан ... ... ... - ... санкциялаған ба? Бұл пікірлер таласты, әлі
зерттеуді қажет ... ... ... ... ... ... дайындығы бар құрылым
құрған, дала құқығығы ғана емес, бүкіл өмір ... ... ... ... ... ... бар, сөзге шешен, мақал – мәтелдерді көп білген
билер бастаған сот құрады. ... ... ... ... ... ие ... ... әрдайым еркіндік пен әділдіктің аясында,
көшпелілердің дүниетанымы, өзіндік теңдік, өзін - өзі ... ... ... жүзеге аысрып отырды. Былайша айтқанда билер өзге ақын ... ... ... ... идеологияның жаршылары болды және қоғамдағы
имандылықтың, құқықтық тәртіп пен бейбітшіліктің ... ... ... мен ... ара ... оның дәрежесін ар – намыспен өлшеді.
Мұның бәрі «Жарғы» құқығынды ... ... ... ... ... ... мен көптеген құндылықтың белгілерін қамтып, дамытты. Нәтижеде, би ... ... ... ... ... және ... ... Жалпыэтникалық мүдделер мен адам құқығы мен
бостандықтары әдет – ... ... ... ... ... ... құқығының нормативтік жүйесі үш сатыдан құралады. Олар:
- қысқы да нұсқа тілдегі құқық ... ... мен ... ... немесе «Заң» оны құрастырушы хандар мен билердің атымен
аталатын ірілі – ұсақты нормативтік құқықтық ... ... Оғыз ... ... қақа ... «Есім ханның ескі жолы», ... ... ... ... ...... «ата – баба жолы», «атадан қалған
үлгі», Пәлен биден қалған жол - ... деп ... ... шешкен биліктері.
«Жарғы» құқығының аясы кең болып, оны ... ... ... ... ... тарапынан қолдау таба отырып, бір мезетте
реттеушілік, ... ... ... ... және
имандылық т.б. өз ішіне алған нормативтік ... ... ... ... ... ... мәңгі және арнайы орынға ие жеке – ... ...... ... «Жарғы» деуге болады. Жарғы – адами
дүниенің құрамдас бөлігі әрі ... ... ... өз ... мемлекеттің
пайда болып, қалыптасуынан бастайды. Сол себепті де «Жарғы» қазақ әдет ... ... ... көзін құрайды. Әдет – ғұрып құқық жүйесінің
объектісі – ... Оның ... ... ... ... мәні, мақсаты,
нысандары билікке байланысты. Халық биліктің негізі және тірегі, оның
қайнар ... Сол ... де ... ... жүйесі қарайтын билік игілігі
халыққа бағытталған, адам құқығы мен бостандықтарына арналған, ... ... ... Ал ... иесі ... ... қызметшісі
ретінде сезінген. Сол себепті де қазақ қоғамындағы сот ... ... ... ... ата – ... ... ... мемлекет билігі тұрғысынан
қарап, сараптау қыры кетіп, шешілмеген ... ... ... ... еді. Көнеден келе жатқан, билік, сот жүйесі, билер (соттар) халық
үшін ... ... ... ... ие болып, зор беделге ие болғанын естен
шығармаған жөн.
2 ҚАЗАҚСТАНДА ОТАРШЫЛ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕНІҢ ОРНЫҒУЫ ЖӘНЕ ... ... ... қоластына өтуі және басқарудың жаңа жүйесі
ХVІІ ғасырдың екінші ширегінде ... ... ... қара ... ... тәуелсіздігі болу-болмау қаупі күшейе түсті.
Қалмақтардың тайпалары ішкі ... ... ... ... ... ... бір орталықтан басқарылатын күшті мемлекет құрды. Бұл ... ... ... ... ... ... Еуропалық дәрежедегі
империяға айналып, Балтық және Қара ... ... үшін ... ... босап, енді Қазақстан жері мен Сібірге көз сала ... ... ... мән берді. Өйткені, ұлан-ғайыр қазақ жері арқылы Қытай,
Үндістан, Орта Азияға шығуға болатынын жақсы түсінді.
Ресей Орал тауынан асып, башқұрттар мен ... ... ... ... ... ... өзінің құйтұрқы ... ... ... аз ... ... қала ... ... халқына қарсы
айдады. Мұндай саясатқа қалмақтар мен Орта Азия ... да ... ... империясының Қазақстанды отарлап, бодан етуін ... ... ХVІ ... ... әрқилы Ресейден қашқан босқындар мен казактар
отрядының Сібір жерлерін еркін аралап, қалай ... ... ... ... ХVІІ ғасырдан бастап Ресей сауда-өнеркәсіп капиталының ыңғайымен
әскери-әкімшілік отарлауын ... ХІХ ... ... ХХ ... ... ... ... көшіп-
қону бағытында отарлады.
4. ХVІІ ғасырдан ХХ ғасырға дейін ... ... ... ... отарлаған жерлеріндегі басқару жүйесін реформалау,
жергілікті халықты рухани жағынан мәңгүрттендіру әскери-жазалау шараларымен
бірге жүргізіліп отырды. Әсіресе, қазақтардың ұлан-асыр кең ... ... ... ... ... ... күшімен отарлауды батыл қолға алды.
Сондықтан да, әлі күнге кейбір зерттеушілердің ... ... ... рөл ... ... пікіріне мүлдем қосыла алмаймыз. Өйткені,
біріншіден, қазақтар алғашқыда протекторат есебінде боламыз, ішкі ісімізге
араласпайды деп ... ... ... Қазақстанның Оңтүстік жағын орыс
армиясының тікелей жаулап алуын бетке тұтып, өз ... ... ... ... ... ... ... жаулап ала отырып, шұрайлы
жерлерін тартып алып, ежелден қалыптасқан ... ... ... ... ... балта шапты.
Тарихи шындықты көрсетумен шынайы – біз іргелі орыс мемлекеті,
мәдениеті ... ... ... ... құл еткізбеген деген секілді
жалған ой перделерін ысырып ... ... ... оның
демократиялық сипаттарын түсіне алмағанын, қайта одан өзіне үлгі алу ... ашық ... ... Ресей Қазақстанды отарлау саясатын үш бағытта жүргізді:
1. Қазақ жерінің шекарасын қыспаққа ала отырып, әскери бекіністер салу;
2. ... ... ... қазақтардың дәстүрлі басқару
жүйесін жоқ ету; Сөйтіп, империялық басқару жүйесіне ... ... ... ... бай шикізат көзін ... ... ... ... керек, Қазақстанның ішкі жағдайының қиындауына тек жоңғар
шапқыншылығы ғана емес, Ресейдің ... ... жол ... ... ... ... Ресей тарапынан әбден зерттелініп, жергілікті ру-тайпа
басшыларының іс-әрекеттерінің ... ... жеке ел ... мал басы мен ... бәрі-бәрі белгілі болып, картасы
түсірілген болатын.
Тәуке хан Ресеймен экономикалық байланыстар орнатып, ... ... ... ... ... ... одақ құру ... ұсыныс жасап,
елшіліктер жібергенімен Ресей құлақ түрмеді. Өйткені, Ресейге қазақтардың
жоңғар қалмақтарымен соғысып ... ... ... ... ... ... бөлшектеп, өзіне кіріптар ету мақсатын ұстанды. Егер, ... ... ... ... ... ... «ақтабан-шұбырынды»
секілді қанды қырғынға ұшырамас еді. Ресей Қазақстанның тұтас мемлекет
болып ... ... ... ... ... ... ... қазақ
қоғамы орасан зор күйзеліске ұшырады, мал басы күрт ... ел ... ... ... Бұл ... шығу тек ... біріктіріп, ел
тәуелсіздігін сақтау ғана еді. Бірақ, ол тығырықтан шығу жолын ел басшылары
– хандар мен сұлтандар әртүрлі ... жылы ... ... ... қазақ жүздерінің басшылары бас ... ... ... ... жайлы сөз болып, оған ... ... ... ... бетін қайтару үшін қазақтардың біртұтас
жасақтарын ұйымдастыру ... ... ... бірауыздан қазақ
жасақтарының бас қолбасшысы етіп Кіші Жүз ... әрі ... ... Сол ... үш жүз ... ... ... ретінде қалдыру
үшін Кеңес империясы ыдырап, ... ... ... ... үкіметі ол жерді «Ордабасы» деген ... ... етіп ... Бұл ... ең биік ... ... биік стелла
орналастырылған, оған төменнен бірнеше метрлік террасалық баспалдақ арқылы
көтерілуге болады. Оның ашылу рәсіміне 1993 жылы 28 мамырда үш ... ... ... ... ... және Қырғызстан)
қатысты.
1726 жылғы үш жүз қазақтарының бас ... Төле мен ... ... ел ... ... көп тер ... ел ... рухымен жауға қарсы аттанған ... ... ... ... деп ... ... өзені жағасындағы Қара
сиыр деген жерде ең алғаш рет қатты соққы ... ... ... халықтың
еңсесін көтеріп, ... ... ... елді ... ... ... белсендігі қазақтардың қолына көшті,
қалмақтар басып алған өз жерлерін азат ете ... ... ... де ... ... ... сенім тудырды.
Енді қазақ жасақтары жоңғарлықтарға соққыны үш жақтан: Ұлы Жүздің
жасақтары ... ... ... тауы, Бодан жотасы арқылы, Орта Жүз
жасақтары Арқадан Солтүстікке қарай, ал Кіші Жүз жасақтары Қаратаудың ... ... ... ... ... оңтүстігінде орналасқан Итішпес көлі деген жерде
қалмақтары ... ... ... ірі ... жетті. Бұл жерді
«Аңырақай» деп атайды. Міне, осы 1729 ... ... соң ... ... ... олар бас ... болып жеңілді. Қазақ
халқының тәуелсіздігі жарқырап, ұлын-асыр кең ... ... иесі ... 1730 жылы Ұлы Жүз ханы ... ұлы ... қайтыс болып, оның
орнына тақ таласы күшейіп кетті. Орта Жүз ханы ... мен Кіші Жүз ... үш ... хан ... ... ... кикілжіңдесті. Мұндай
берекесіздікті пайдаланған Ресей мемлекеті жоңғарлықтарға қару-жарақ беріп,
қайта қоқаңдата бастады.
Халық мәжілісі Болат ... ұлы ... үш ... хан ... ... бұл ... наразы болған Әбілхайыр хан, астыртын ... ... ... қарамағына өтуге бүкіл қазақ халқы атынан
келісімін береді. Әрі ... да, ... де өз ... ... ... Әсіресе, Әбілхайыр үш жүзге хан ... ... ... ... ... б.].
Рас, Әбілхайыр Әз-Жәнібек ханның тікелей ұрпағы еді. Ол 1723 жылғы
«ақтабан шұбырынды» деп аталған қазақ халқының ... ... ауыр ... ... ... ... үшін бар ... аямаған жалынды қолбасшы
болып, халық арасында зор атақ-абыройға ие ... ... ... ... тек ... Үш ... ғана емес, оған
қоса қарақалпақтардың да ханы болуды, Хорезмді ... алып ... ... ... ең ... сұлтандар мен қазақ билерінің көпшілігі ірі
феодалдар Әбілмәмбетті қолдады.
Ежелгі дәстүрге сай ... ... ... ... ... ... хан етіп сайланбағаннан кейін Әбілхайыр ханның беделі түсіп, ол
басқарған Кіші жүз үш ... ... ...... ... ... Басар
сұлтан, екіншісін - Әбілхайырдың баласы Нұралы сұлтан, ал ... ... ... өзі ... Болған сәтсіздіктерге жүнжіген Әбілхайыр енді
орыс ... ... ... бұрынғы арманына жетуді көздеп, қазақтың
басқа жүздерімен, ел ... ... ... ... ... ... ... үміт артуы осы себептерден болған дейміз. 1726
жылдың басында Әбілхайыр Санкт-Петербургке Қойбағар Көбейұлын елшілікке
жібереді. Ондағы ... ... ... ... соғыста қолдау табу
және ... қол ... ... ... жерлер мен Жайық
арасында көшіп-қонуға ... алу, ... ... Ресейдің қалалары мен
қыстақтарына еркін жүріп-тұруын қамтамасыз ету және мұндай іс-әрекеттер
кезінде оларды ... ... мен ... ... ... ... еді. Алайда, елшілік сәтсіз аяқталды.
1730 жылдың маусымында Әбілхайыр өзіне ... ... ғана ... ... ... қол ... алуын сұранып ханзада Анна Иоановнаға
тағы да елшілік жіберіп, хат жолдайды. Хатты ... ... ... ... 1730 жылы 8 ... ... ... Хаттың мазмұны
Әбілхайыр Ресей империясына арқа сүйеу арқылы өз ықпалын қазақ қоғамында
күшейтуді, қазақтың үш жүзін ... ... бір ... басқаратын
билік орнатуды, Ресейге протекторат бола отырып, өкімет билігін балаларына
сайлау ... ... ... ... ... ... ... Ресей
мемлекеті Әбілхайыр хатын құшақ жая ... ... 1731 жылы 19 ... орыс ... ... ханға және «бүкіл қазақ халқының олардың
Ресейдің қол астына ерікті түрде қабылданғаны туралы» ... қол ... - ... жылы 10 қазанда Әбілхайыр және оның серіктестері тиісті құжатқа
қол қойып, оны Ресейдің елшісі А.И.Тевкелевке табыс ... Ол ... ... әрі ... ... қол үзбеймін, қасық қаным қалғанша оған
адал қызмет етемін» деп ант ... ... ... ... Жайықтың
қазақтарға, башқұрттарға, Еділ қалмақтары мен ... ... да ... ... жасамауға, ешқандай жәбір-жапа көрсетпеуге, «олармен
тату» тұруға міндеттенді. Сол секілді ... ... ... үшін ... бөліп, Ресей көпестерінің қауіпсіздігін де қамтамасыз ету
жүктелді. Міне, Ресейдің ... ... осы ... соң ... ... ... Көп ... 1735 жылы желтоқсанның аяғында Орта жүз ханы
Күшік пен Барақ Сұлтан Ресейге елшілік жіберіп, өзіне ... ... ... Орта жүз де 1740 жылы ... қосылу жөнінде Орынборда ант берді.
Қазақ даласын жақсы білген зерттеуші А.И.Левшиннің ... ... ... ... ... ... ... қатты соққы жеп,
ауыр апатқа тап болғандықтан, әлі күнге есін жинай алмай ... ... ... ... ... түспейтінін айта келіп, егер орыс
мемлекеті көмектессе, тек қана бүкіл қазақтарды ғана ... ... ... да ... едім деген үмітте болды. Әрі орыс патшасының
қол астына ... ... ... уәде ... ... б.б.]. Бұл ... елшісі А.И.Тевкелевте нақтылы көрсетеді. Тағы да ... ... ... ... орыс ... бір ... қан ағызбай-
ақ бірнеше жүз мың ... ... ... ... ... бағынуы
шығыс-оңтүстік өлке шекараларының қауіпсіздігін ... ... ... арқылы қалмақтарды әлсіретуге болады; төртіншіден,
бүліншілік шығаруға құмар башқұрттарға ... енді ... ... ... ... ... ... отырып, Қарақалпақ, Хорезм,
Түрікмендерге айдап салып, оларды бағындыруға болады; алтыншыдан, бірінші
Петр армандаған ... ... ... Азия ... ... кілт және ... ойын ... асырып, бұл стратегиялық аймақты қаратып алу сәті түсіп
отыр» [37. 54 б.].
Әбілхайырдың қазақтың өзге хан-сұлтандарымен, елмен ... ... ... өту ... орыс елшісі А.И.Тевкелевтың келуінен жария ... ... Кіші Жүз ханы ... мен Орта Жүз ... ... Әбілхайырды
да, А.И.Тевкелевты да өлтірмек болады. Араға Бөкенбай ... ара ... ... хан мен ... ... ... Кіші ... старшиндері
Ресейге бағынуға ант ішісті.
Әбілхайырдың өмірінің соңғы жылдары Ресейден көңілі қатты ... ... ... ... ... ... [37. 97 б.]. Оның ... ханның халық арасында беделі күннен күнге төмендей берді. ... ... Кіші ... ... ... ... ... күшіне де, беделге де ие бола алмады» [53.-143 б.] – деп жазуы да
шындық. Сөйтіп, ... ... ... түсінген Әбілхайыр Ресейге
бағынғанымен өз мойнына алған уәделерін орындамады. Ол ... орыс ... орыс ... ... және ... ... ... Алайда,
азулы алып мемлекет Ресейдің қол астынан шығып кету шараларын қарастырған
Әбілхайыр Ресейден бөліне алмады. ... торы ... ... ... жылы Әбілхайырды Барақ сұлтан өлтіреді. Орыс әкімшілігі Әбілхайыр
орнына баласы Нұралыны хан ... ... ... ... ... болып,
өздері Батыр сұлтанды хан деп таныды.
Орта жүзге келсек, онда да қыры ... ... сыры ... жатқан еді.
Самеке, Күшік, Әбілмәмбеттер хан деп аталғанымен, ешқайсысы да Орта ... ... ... жылы ... ... үш ... хан етіп ... ренжіген
Самеке хан өз қоластындағы 10 000 үйді бастап, орыстарды сағалап, башқұрт
жеріне ... Әрі ... ... ... Ресей патшасына ант беруге
қатысады. Бұлармен бірге найман тайпаларының бір бөлігінің ханы ... ... ... ... әлі сейілмеген кезде Абылай ерекше
көзге түсті. Абылайдың шын аты - ... Ол ... ... ... ... Апақ ... ... деп те аталады) және Тәуке деген екі
ұлы ... ... хан ... ... ... ... ... Қайып ханға кетеді. Апақтан Абылай, Абылайдан Әбілмансұр ... ... ... ... ... ... кейін оралғанда, әуелі Төле
бидің түйесін бағады. Жаугершілікте «Абылайлап» ұран салып, ерен ... ... ... ... «Бұл ... ол 20 ... еді» дейді
деректерде. Абылай 25 жасында ... ... ... «Бұл 1735 ... ... Шәкәрім Құдайбергенұлы өз шежіресінде. Бұхар жырау да:
«Жиырма беске келгенде
Бақыт берді басыңа,
Тақты берді астына...» деп толғайды.
Абылай хан Тәуке хан ... үш ... ... ... ата ... ... ... да» айырылған жерлерді қайтарып алуға
тырысты. «Абылай өз мақсатын орындау жолында бірталай табысқа жетеді. ... жүз, ұлы жүз және кіші ... ... ... жазады Мұхтар
Мағауин «Алдаспан» деген кітабында.
Абылай хан ақылды да, айлакер саясаткер болды. Ол ... ... үшін ... ... ... ... Сол ... Қытай
мемлекетімен де тіл табыса білді. Қытай мемлекетінің ханы Ежен, өзінің ... ... деп ... ... ... оларға (қазақтарға) орынсыз
килікпей аулақ жүріңдер, оларға монғол ... ... ... олар өз ... хан болып келген екен, оны мойындауымыз ... ... ... ... ел ... ... ... тұр.
Сонда да болса Абылай Еженнің көңілін жайлап, сеніміне кіру үшін 1757 ... ... ... ... Сол жылы үш ... ... ... екі ел
ортасында сауда жәрмеңкесі ашылды. Бұл жәрмеңкеге қазақтар жылқы, қой, ешкі
және оның өнімдерін ... ... ... ... ... шәй ... ... алдын ала болжаған саясаты арқасында «ақтабан
шұбырынды» тауқыметінен ел есін жиып, экономикасы беки ... ... да ... Орыс ... де Абылайды хан деп танып, 1778 жылы
22 қазанда ... ... ... ... ... Ш.Уәлихановтың жазуынша
Абылай : «мені халқым сайлап, хан ... ... Ежен ханы ... ... ... ... барып, ант беруге тиісті емеспін»
деп батыл қарсы шығады. ... ... бәле ... келетінін сезді. Ал,
қытайлықтар ішкі іске ... ... ... ... хандығын бір
орталыққа бағынған ел ете алмады. Абылай 1781 жылы 70 ... ... ... Ахмед Яссауи мавзолейіне қойылды. Орнына баласы Уәли ... ... Ол да ... ... ... ... ... орыс мемлекетінің
құлашы кеңіп, тізеден басатын кезі жақындап келе ... кезі ... хан ... ... соң Ұлы ... ... хан (1720-1740)
биледі. Абылай хан бастаған қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы
күресте Жолбарыс хан да ... тізе ... жүз ... ... ... ... ... хандық жойылып,
соларға бағынды.
Ресей патша өкіметі 1822 жылы Орта жүзде, 1824 жылы Кіші жүзде 364 ... ... ... келе жатқан хандық билікті жойды. Қазақтар ... ... ... басқа лажы қалмады.
Қазақ жүздеріндегі хандық билікті шектеудің алғашқы түрлерін Ресей
мемлекеті былайша алып барды:
а) Кіші ... ... ... ... ... ... ... түрі – протектораттық бағыну
болғанымен, Қазақ хандығы өзінің тәуелсіздігін жоғалтты, ... ... ... ... ... ... тәуелділігі артып,
басыбайлы болатынына хандар, сұлтандар, белгілі ел ... ... ант ... ... өкіметке кепіл ретінде аманатқа балаларын
тапсырды. Патшалық Ресей қазақ ... ішкі ... ... ... ... ... ... араласа бастады.
Патшалық Ресей өкіметі бірте-бірте Қазақстанды өз ... ... ... үшін, алдымен жүзаралық одақты ыдыратуға, әскери-саяси
бірігуін ... ... ... ... әлсіретуге күш салды. Мұндай
саясатты Орынбор губернаторы Неплюев жүзеге асыруға кірісті.
Алдымен ханды «халық» емес, патша өкіметі өз ... ... ... Оның ... ... ... ... хан беделін түсіру
үшін тікелей сұлтандар, билермен келіссөздер жүргізді. ... ... ... ... ... саясатына лайықты бағытпен жүргізу үшін
шекаралық өкіметпен ауыз жаласатын қара ... ... ... ... ... ... түсінгеннен соң қазақ қоғамының билеуші үстем
таптарын өз жағына тартып, ... ... ... ... ... ... ... деп табылды.
Нұралы хан да, өз әкесі Әбілхайыр секілді Ресей панасында өз билігін
күшейтуге күш салды. Сондықтан да ... ... ... екі қылмай,
құрдай жорғалап, халық наразылығын басып-жаншу үшін жазалаушы ... ... ... ... ... ол ... ... астымда қарашам қалмайтын болды, бәрі де оңтүстікке көшіп кеткелі жатыр
деп ... ... да ... өкімет өз билігін сақтап қалу үшін
әскери гарнизондары бар ... ... ... ... ... бастады. Сөйтіп, 1715 жылы нығайтылған Сібір жолағы, кейін Омбы,
Железнинск, Ямышевск (1717ж.), Семей (1718 ж.), ... (1720 ж.) ... ... ... ... ... жолақ оңтүстікке
дейін созылып, нәтижеде Орта жүздің солтүстік шығыс әскери гарнизондарымен
мықтап қоршалды. Ал Кіші жүз нығайтылған ... ... (1736 ж.) ... жүздің жайлауына сына болып кіріп жатқан Илецк бекінісімен қоршалды.
Міне, Қазақстанның жан-жағынан әскери гарнизондармен тастай ... ... ... ... соң, патшалық өкімет саясатын ... ... ... сылтау етіп, ел ішіне жазалаушы отрядтар жиі
шыға ... ... ... ... саясатын батылырақ жүргізу үшін
аз халықтарды бір-біріне айдап салудан қашпады.
Шаруалар көтерілісіндегі жеңілістен соң ... пен ... ... мың ... ... ... ... түбіміз бір деп» қазақ жеріне
бас сауғалады. Алайда Нұралы хан ... ... ... аса ... ... ... өлтіріңдер, күңдікке қыздарын алыңдар»
деген ... ... ... ... ... жеткізіп, әрі шекаралық
әскери гарнизондармен біріге ... ... ... ... ... ... Орыстардың өктемдігінен бас сауғалап, ата ... ... ... да 1772 ... қыста осы күйге душар болды.
Мұндай озбырлықты көздерімен көрген қазақтар ... ғана ... ... да жек көріп, наразы болды. Жиі-жиі шекаралық ... ... ... ... дейін өтіп, барымталап, керуендерді талап жүрді.
Тек патша өкіметінің басқа жасаған озбырлығына ғана емес, өздерінің өріс-
жайылымдарының ... ... ... ... ... де ... болды. Бұл тек қара халықтың ғана емес, үстем тап
өкілдерінің де ... ... ... ... тудырған еді.
Кезінде Әбілхайыр хан Ресейге қосылуға ниет еткенде, қайта ... ... ... ... орыс-қазақ елдері арасында
сауда-саттықты ... ... ... ... ... ... ... тосқауыл қояды, ішкі ісімізге араласпайды деп ойлаған
еді. Енді мәселе басқа ... ... ... ... ... ... ... казактарын тайраңдатып қойды, өздері сырттан жай
ғана қарап «қай жеңгенің менікі» ... ... ... ... аса ... ... реформасы:
Хан беделден айырылып, халық наразылығы күшейе бастаған тұста патша
өкіметі Кіші ... ... ... жою ... ... 1785 ... генерал-губернаторы Игельстром Кіші жүзді басқару жобасын өкіметке
берді. Онда Кіші ... ... ... жою ... ... ... хан мен сұлтандарсыз старшиндер съезі ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы кезеңде батыр
Сырым Датұлы «билік халық жиналысына беріліп, ... ... ... ... ... ... реформасы» аталған жобаны қуана қолдап
қуаттады. Жоба бойынша Кіші жүзді әкімшілік тұрғыдан басқаруға ... ... және Жеті ... ... ... үш одақ ... ... Әрбір тайпалық одақ басында расправтар отырып, оған ру
ақсақалдары енетін ... ... ... ... ... ... ... ол өз кезегінде Орынборда отырған ... тиіс ... 4 ... бірі – ... екі ... және бір ... хатшыдан тұрды. Игельстром анықтағандай, іс жүргізуші – хатшы
депутат есебінде сайланып қойылуы тиіс болды. Шындығында бұл іс ... ... ... не ... не ... ... ... тұратын
ұзынқұлақтық міндет жүктелген еді. Сайып келгенде, бұл билік органы ... ... қана ... ... пен ... сақтауды, яғни
«қырғыздар шекараға ... ... ... отыруға» міндетті шекаралық
сот үкімдерін жүзеге асырушы болды. Шынында да бұл ... кең ... ... және ... ... ... берілді.
Шекаралық сот 1786 жылы генерал-губернатор жанында құрылып, құрамында
феодалдық үстем тап өкілдері мен патшалық әкімшілік ... ... ... ... ірі ... мен ... ... жайттары қаралды. Бұл шекаралық сот қазақ қоғамынан тыс
жерде, жасанды түрде құрылды, әрі жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істей алмады.
Шекаралық сотқа шағымдануға қазақтар құлықты болмады. Әрі-беріден соң
ел ішіне сайрандаған казактармен ... ... ... де ... адам ... шағымдар көптеп түсті. Ақыры шекаралық
сот жойылып, оның ... ... ... ... ... шекаралық
комиссия құрылды.
«Игельстром реформасын» жүзеге асыру басталып, ... ... ... ... ІІ ... ... екі ұлына қоса бірнеше старшиналармен Уфаға
жер аударды. Ханзаданың мұндағы ойы, егер қазақ ... бас ... ... ... ... дегендей жағдай болса, онда басқа ханды сайлаудың
қажеті жоқ, хан әлі тірі, оны ... ... емес ... ... ... ... бөлінген Кіші жүздің басқару билігіне билік жойылғаннан соң
«билер мен батырлар съезінде» бекітілген рулардың басшылары ... ... ... ... деп ... ... тек өз ... Сонымен Кіші жүзде 42 ру старшиналары және осы ... 7 ... ... ... ... ие ... ... бәрін шекаралық
өкімет бекітіп, оларды «шен-шекпенмен» сыйлап отырды. Былайша айтқанда,
жергілікті ... ... ... аузын алып, шен-шекпен беріп, былайғы
нөпір қара халықты бірігіп езуге көшті.
Бектіліген старшиналар Игельстром қатысуымен шекаралық сот ... ... ... ... нәтижесінде старшиналар тобы күшейтілді. Алайда,
халыққа ... ру ... мен ... ... тобы ... қолдап-қуаттамады. Сондықтан да расправтар мен ... ... ... ... ... ... ... 1789 жылы жаңа
жоба дүниеге келді. Онда Кіші жүзде хандық билік қайтадан орнатылды.
Екатерина ІІ 1791 жылы ... келе ... ... дәстүрі
бойынша жаңадан хан сайланды» деп, ежелгі дәстүр «хан сайлау» жолымен
көптің сайлаған ханы ... ... ... ... ... феодалдық үстем
тап съезі өкілдерін шақырмай-ақ Ералы сұлтанды хандыққа бекітті.
Хан жанында екі сұлтан және үш старшинадан тұратын ... ... ... ... ... құрамы 8 адамға дейін көбейтілді. Бұл ... ... осы ... бірте-бірте хан ролін әлсіретіп, оны
жоққа шығарады деп сенді. Алайда, бұл ойлаған іске аспады. Есім ... (оны ... ... болатын) губернатор Игельстром қайтадан
патшалық өкіметке Кіші жүзді хансыз, старшиналар ... ... ... 1797 жылы Хобдада ... ... ... Оның ... 7 ... болып, төрағалығына Айшуақ және 6 старшина
бекітілді. Келісе алмаған Айшуақ ... ... ... ... ... ... да беделді ру басшыларына сүйенген старшиналар 1797 жылы тамызда
старшиналардың қатысуымен мәжіліс (съезд) өткізді. Мәжілісте ... ... ... айта ... хан ... ... қолдады, бірақ кеңес
мүшелері әлі де жетімсіз деп тауып, тағы да екі старшинаны – елге ... ... мен ... ... ... ... ... қайта орнату
мәселесі сөз болмады.
Нәтижеде, хандық билікті ... ... ... көптігіне қарамай,
старшиналар тобы билікті тағы да өз қолдарына алды. Сөйтіп, ендігі жерде
бір жеңнен қол, бір ... бас ... осы ... ... ... қарсы шығушыларға бірігіп күресуге сөз ... Кіші ... ... ... ... әрі өз ... тыныштық
пен саяси бітімшіліктің арқасында руаралық қақтығыстар мен шекаралық
жолаққа шабуылдаудың ... ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ патшалық өкімет бұл ұмтылысты түсінбеді.
Егер түсініп, осы старшиналарды қолдап-қуаттағанда ... ... ... ... ... ... еді. ... түсінген де болар,
бірақ сол сұлтандар тобынан гөрі осы ... ... ... қауіптірек болған шығар. Сондықтан да 1797 жылдың аяғына келіп
Айшуақ хан болып ... оның ... ... ... де ... ғасырдың соңына келіп Кіші жүз ішкі қайшылықтар мен ... ... ... ... мен ... ... беделді
басқару органы болмауы керуенді талау, шабуылдар мен ... ... ... Айшуақ беделі әлсіз болды, Қаратай сұлтан ... ... ... жинап, хандыққа таласып жатты, Сырым
Датұлы және басқа елге ... ... ... ... ... ... ... съезі шақырылмады. Елде барымта жиілеп
кетті. Бұрын барымта бидің ... ... ... ... ... енді кез ... бай барымташы-ұрыларды ұстап, солар арқылы баюға
көшті.
Оңтүстік жақта болса, Қоқан хандығы күшейіп, оның әкімдері қазақтарға
көрсетпегенін ... ... ... ... дер
кезінде бермеген ауылдарды тонап, күйзеліске душар етті. Ал шекаралық
аймақтарда жазалаушы отрядтар ... ... ... бейбіт ауылдардың
ылаңын шығарды. Орал әскерінің басшылары «жауап барымта» деп, өз ... ... елді ... ... ... Міне, мұның бәрі жүз ішіндегі
экономикалық, әлеуметтік жағдайларды тіпті қиындатып жіберді. ... ... ... ... ... көптеген рулар сұлтандар мен
старшиналардың өктемдігіне қарсы тұрып, өз құқықтарын қорғай ... ... Бұл ... ... ... ... бірліктің құрып бітуіне
әкеліп соқты. Малдан, жерден айырылған көп ... ... ... жетіп,
шекара бойларына тентіреп, күн көріс қамын іздеді. Мал басы күрт ... ... ... жәрдем, адамгершілік көзден бал-бұл ұшты.
Дағдарыс пен қиыншылыққа ұшыраған ... ... ... ... ... сөз ету ... ... болар еді. Сұлтандар мен старшиналарды ... ... ... өз ... жетті. Өздерін өздері талаған
сұлтандар мен старшиналар сырттан көмек іздеп, орыс шенеуніктеріне жем
болды.
Ақыры, 1803 жылы ... ... таяу ... ... пен ... Байұлы
және Жетірудың бетке ұстұтар сұлтандары, старшиналары, ... ... т.б. ... ... «ант» берді. Осы жиында
старшиналар былай деп шешім шығарды:
1) Жұрттың мақсат-мүддесі үшін оны құртып жатқан барымтаны ... Көп ... ... ... ... ... айналатын, ел-жұрттың
тынышын алатын талас-тартысты тоқтату;
3) ... ... ... ... ... ... ... байғұстарды ру-руына тарту;
4) Дау мен жанжал өздігінен шешілмесін, ондай даулар әділдікке жету
үшін ру басшыларына мәлімделінсін, бұл ... ... ... ... «ант ... дейін барымталанған мал иесіне қайтарылсын.
Салтанатты «ант берушілер» қазақтардың кедейленуі мен шаруашылықтарының
күйзелуінің басты себебі ішкі ... ... Орал ... мен
башқұрлар жасаған барымтадан болды деп есептейді.
Шекаралық өкіметтен орыс және башқұрлардан болған барымталарды аяусыз
жазалауды, ұрыларды қуғындауды ... етіп ... ... ... ... ... тіпті сол кездегі кездесудің өзі
қорқынышты болған генерал-губернатор Бахметовті басқамен ... ... ... ант ... ... өкімет алдында өздерінің
әлсіздіктерін сезіп, орыс өкіметіне қатаң ... ... ... 2 орыс ... шешсін, қазақтарды тыныштандыруды өтініш ... бара ... ... ... ескі ... күйреуі, хан билігінің
әлсіреуі сұлтандар мен старшиналардың алауыздығы мен ... ... ... жиілеуі тиімді болды. «Іздегенге сұраған»
дегендей, осындай жағдайға Александр І патша 1806 жылы «Хан ... ... ... Кеңес төрағасын әскери губернатор бекітті, ал оның ... хан ... ... ... ... жолағы әскерінің
бас қолбасшысы тарапынан бекітілді. Ханға да, Кеңеске де сот ... ... ... ... ... ... керуендердің жүруінің
қауіпсіздігін қамтамасыз ету т.б.) жүктелді. Кісі өлімі мен ... ... тек ... ... ... ... Керуен
қауіпсіздігін сақтау қиын болып, көмек ... ... ... ... ... ... қабылдануы көп жайтты реттеуге жол ашып
берді. Біріншіден, өз ... ... ... қолға алды,
екіншіден, патша саясатына қарсы шығушыларды ... ... ... ... ... ... ... екі етпей
орындалуына жағдай жасалды.
«Игельстромның реформасын» сөз еткенде біз Кіші жүз үш ... ... ... ... және ... айтып өткен едік. Патшалық
Ресей Кіші жүзді онан әрі әлсіретіп, күштерін біріктірмеу саясатымен 1801
жылы Еділ мен Орал ... ... ... бойында жатқан бос жерлерге
Павел І ... ... ... хан ... 5000 ... отбасын көшіріп,
Бөкей ордасын құрды. Бұл феодалдық-қуыршақ мемлекет болды. Бөкей ордасының
басқа қазақ жүздеріне қарағанда ... және ... ... тез
өркендеуіне, ірі феодал Бөкей бастаған өз адамдарынан құралуы үлкен себепші
болды. Оның ... орыс ... ... ... ... ... ... тұрмыс құруы, әрі екі арада сауда-саттықтың өркендеуі аз әсер
етпеді. Бұл ... ... ... ... ... ... таптық жіктелу тез
өріс алып, әрі өкіметке қарсы көтеріліп үйренгендердің ықпал етуімен ... ... ... ... ... (1835-1837 ж.ж) бастаған
шаруалар ... ... Бұл ... ... ... ... басып тастады.
Бөкей ордасында қазақ тарихында алғаш рет жер жекеменшік болып табылды.
Бөкей ордасының мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... руларға, рулар – бөлімдерге – ауылдарға
жіктелді. Орданың ең ... ... ... ... ... Оған ... ... 1812 жылы хан деген атақ берді. Бөкей патшалық Ресейге өте тиімді,
сенімді адам болды. Хандық атақ ... ... ... ... ... шығатын бірде-бір азулы жан табылмады. Хан қасында Кеңес құрылып,
оған 12 би және қылмыс болып өткен ... сот ... ... ... құқық
берілген ерекше өкілетті қылмыстық істердің тергеушісі қатысты. Ірі рулар
мен бірнеше майда ... ... Хан өз ... сұлтандар мен сенімді
адамдарын отырғызды.
Сұлтандар мен старшиналар хан ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрпы мен шариат заңдарына сүйеніп қылмыстық
және ... ... ... ордасы тікелей Орынбор шекаралық комиссиясына ... ... ... мен ... ... осы шекаралық комиссия
бекітті.
Бөкей хандығы 1845 жылға дейін өмір сүрді. Бұл ... ... ... ... соң, орыс ... мен жергілікті сұлтандар мен билердің
үстем тап ақсүйектері өкілдерінен тұрған әрі ... ... ... ... ордасын басқару үшін Уақытша Кеңес басқарды.
«Сібір қырғыздары жайлы 1822 жылғы Ереже»
Орта жүзбен Кіші ... ... ... ... ... оның ... ... жүйелері құрыла бастады. Бұл бодандық жолындағы шешуші
қадамның құқықтық негізделуіне 1822 ... ... ... ... Ережелер»
мен «1824 жылғы Ереже» бастау болды.
1822 жылы Сібір Шығыс және Батыс бөлікке бөлінді. Батыс Сібірге ... Омбы ... және ... ... ... ... ... Ұлы жүздің бірсыпырасын) жерлер енді. Бұл территория «Сібір
қырғыздарының ... деп ... ... бойынша «Сібір қырғыздарының
облысы» сыртқы аймақтары бөлінді. ... ... ... ... ... ... ... енді. Патшалық Ресей өзінің бодандық саясатын
қалыптастыру үшін Орта жүзбен Кіші жүздің ішкі істеріне құныға ... ... мен ... бара бастады: Ішкі тәуелсіздігін жоқ етіп,
империялық тәртіпті енгізуге құлшына кірісті. Қазақстанды өзіне ... ... ... ... жойып, өз саясатын жүргізуге ұмтылатыны
белгілі болатын.
«Сібір қырғыздары жайлы Ереже» Батыс Сібір губернаторы ... ... Бұл ... ... қазақтар әкімшілік территориялық
принциппен бөлінді. Қазақ жері ... ......... ... – 50-70 отбасынан тұрды. Ал болыстықтар осындай 10-12 ауылдан,
аймақ – 15-20 ... ... Бұл ... ... ежелгі
туыстастық, қыс қыстауы мен күз күздеуі ... Ал, ... ... өзара белгілі аймақтарында араласып көшті. Басқа аймақтарға көшіп-
қону колониялдық ... ... ... ... ... ... ... үйренген қазақтардың аяғына тұсау салынды.
Қазақтардың құқықтық жағдайына келсек, бұлар Ресей қол астына қарайтын
азаматтар деп саналып (§268), оларға «бұратана ... ... 22 ... ... ... ... ... Қазақтар орыс шаруаларына теңелгенімен,
олардың басқару мәнері бойынша ерекшеленді. ... ... ... ... мүліктерді иелену құқығы берілді. Жер өңдеймін
деген қазақтарға жер беріліп, отырықшылықпен күн көруге ... ... ... ... ... ... қалатын жекеменшіктілікке
өтті. Алайда, жер мәселесі түпкілікті шешілмеді. «Бос жерлер» көп ... ... ... ... етті. Қазақтар ауыл-ауыл болып, өздеріне тиісті
жерлерді иеленді. Ең жақсы, сулы, орманды жерлер патшалық Ресейден ... ... ... да ... ... енді ... мен төлеңгіттерді
ұстауға тыйым салынды. Ресми түрде сайланбаса, басқару лауазымдарында істей
алмады. Тек «ақсүйектігі» жазалау ... ... ... ... ... ... ... барымта, кісі өлтіру т.б. қылмыстардың жазасы
ауырлады. Мұндай қылмыстардың бәрі тек ... заң ... ғана ... ... ... алынбады. Қазақтардың қолына қару-жарақ ұстатудан
патша өкіметі қатты сескенді. Дінге еркіндік берілді. Христиан ... ... ... ... мен ... жүйелері: Билік органдары мен басқару
жүйелері құрылғанға дейін Орта ... ең ... ... ... мен Омбы ... начальнигі танылды. 1838 жылы Сібір
қырғыздарын ... ... ... құрылды. Ол шекаралық
начальниктен, шекаралық басқарма төрағасынан, төрт кеңесшіден және басқа да
лауазымдардан ... ... екі ... ... Жарлығымен тағайындалды.
Генерал-майор лауазымындағы шекаралық начальник ... ... ... функция берілді. Ал, полковник лауазымындағы ... ... ... ... шаруашылық және сот функцияларын
иеленді.
Аймақтық приказ: аға сұлтан (төрағасы), екі орыс ... ... ... екі ... іс ... мен аудармашылардан тұрды.
Бұл органға жолақ бойының казактарынан тұратын команда да берілді.
Аға сұлтан 3 ... ...... 2 ... ... Бұларды
бірақ облыстық начальник өзі таңдап, өзі бекітті.
Аймақтық приказға жандармдық-соттық функция кең ... ... ... қоғамының тыныштығы мен тәртібін сақтауға, қамауға алып,
сотта адамдарды өткізуге, қылмыстық істер ... ... ... ... ... ... ... шыққандар мен барымта, ұрлық
жасаушыларға қатаң шаралар қолдануға құқық ... Сол ... олар ... ... ... секілді шаралармен де айналысты.
Территориялық жағынан аймақтар жолақтар және шекаралық болып бөлінді.
Аймақтық аға сұлтандыққа «қара ... ... де ... ... ... әкесі Құнанбайдың аға сұлтан болғанын жақсы білеміз.
Болыстарға болыстар сайланды. Бұл сайлау аймақтық аға сұлтан қатысуымен
өтті. Болыстардың ... ... ... оның мақсат-мүддесі жайлы
А.Құнанбаев өте жақсы айтады. Ол:
«Болыс ... ... ... ... қом, атта ... елге тығындап.
Сөйтсе-дағы елімді
Ұстай алмадым мығымдап.
Күштілерім сөз айтса,
Бас изеймін шыбындап.
Әлсіздің сөзін салғыртсып,
Шала ұғамын қырындап...
Оңашаға Оязға
Мақтамаймын елімді,
өз елім ... жоқ деп, - ... ... ... ғана шеттеймін
Ояз бардағы қылықты,
Ояз жоқта етпеймін.
Кәкүр-шүкір, көр-жерді
Пайда көріп ептеймін,
Мынау арам, тентек деп,
Еш кісіні теппеймін...»
Болысқа аймақтық приказдың жазбаларын, сот ... ... ... ... пен ... ... ... берілді.
Ауылды аймақтық приказ бекітетін әрі сайланбалы жолмен 3 ... ... ... Ол болысқа бағынып, өз ауылындағы ... ... ... Сот ... да күрделі өзгерістер болып, билер
соты мен әдет-ғұрып заң нормаларымен қарап шешу өрісі тіптен ... ... ... күш ала ... ... бұзушылық 3 категорияға:
қылмыстық, ... және ... ... шағым деп бөлінді. Қылмыстық
және азаматтық тәртіп бұзушылықтың ара жігі ... ... ... ... опасыздық жасау, кісі өлімі, ... ... ашық ... ... ... өтірік куәлік беру т.б. енгізіліп, ... ... тек ... ... жауапқа тартылды. Шекаралық
жолақтан тысқары көшіп-қонған қазақтар әскери сотпен жазаланады.
1822 жылғы «Сібір ... ... ... ... ... көш-қон дәстүрін бұзып, шектеп тастап қана қоймастан, малынан
ажыратып, ру-руларды араластырып, көшіп-қона ... ... ... ... ... феодалдар мен билер өз қолына алды. Сөйтіп, «Ереже»
өздеріне тиімді әрі ... ... ... ... ... ... ... патшалық Ресейдің Қазақстанда бодандық құрсауында мықтап
ұстайтын жағдайларды жасауға көмектесті. ... ... ... ... кетті. Қоғамда жоқшылық белең алып, отырықшы жалшылар тобы көбейе
түсті.
Сот ісі мен соттық органдарға ерекше ... ... ... ... пен ... талас-тартыстарды жатқызды. Тәртіп бұзушылықты бұлайша
жүйелеу колониялдық саясат пен ... ... ... ... ... бөліп көрсетуден туындады.
Қылмыстық істер алдын ала тергеліп, оны аймақтық приказ жүргізді. Ол
уездік сот ... ... ... заңдармен ғана жұмыс істеді.
Қадағалаушы инстанция болып облыстық сот саналды.
Талаптық істерді дәстүрлі билер соты қарағанымен, билердің ... ... ... қарайтын болды. Билер аса маңызды ... ... ... болды. Олар қарайтын істердің ауқымы тарылып,
мәні әлсірей бастады. Оның ... ... ... ... шешімін
қадағалауы билер сотының жойылуына алғы шарттар жасады. Билер енді ресми
билеуші орындарға ... ... ... ... ... ... жәйттерді қолдауға мәжбүр болды. Барымта қылмысқа жатқызылып,
оны империялық соттың қарауы бұл мәселені үзілді-кесілді тоқтата ... ... ... ... ... ... түсіп, соның нәтижесінде сатып
алу, парақорлық, әділетсіздік өрістей ... Жаңа ... ... Мысалы, түрмеге қамау, итжеккенге айдау, дүрелеу т.б. Сайып
келгенде, орыстардың ... заңы күш ала ... ... аяғы – ХІХ ... ... Кіші ... ... саяси
дағдарыс бірнеше себептерге байланысты болды: ... ... ... мен оның ... қоғамда мықты болмады; ... ... ... еткен ханға қарсы қозғалыстар; елдің оңтүстігіне Хиуа
хандығының күйзеліске ұшыратқан шабуылдары. Қазақ феодалдарының ... ... ... ... ... ... жақтағанымен патшалық өкімет
хандық билікті жойып тастады. Осыған қарамай, 1816 жылы Кіші жүз бен ... ... бас ... ... хан етіп ... ... өкіметке:
«Жан тәсілімге келіп, біздің жұрттың құрып бара жатқанын көрдік. Сондықтан
да Орта жүз бен Кіші жүздің барлық ... елге ... ... ... ... ... хан етіп ... деп, хандықты сақтап
қалуға өтініш білдірді. Бұл өтініш аяқсыз қалдырылып, өздері қойған ... ... 1822 жылы ... жер аударылып, ал ресми емес Арынғазы ... ... ... ... ұсталып, Калугаға жер аударылды. Осы
1822 жылы Орынбор генерал-губернаторы ... ... ... ... ... онда Кіші жүзде хандық билік жою көзделген болатын. Бұл
«Ереже» 1824 жылы ... ... ... ... мен бір қатарда Кіші жүз үш әкімшілік бөлікке
бөлінді. Олардың ... ...... отырды. Шығыс бөлігі
негізінен: Әлімұлы, Шөмекей, Қыпшақ; Орта бөлігі – негізінен Жетірудан ... ... ... ал ... ...... дерлік Байұлы
тайпаларынан құралды. Бұл үш бөліктің ішінде рулық жүйе ... ... ... мен ауыл старшиналары басқарды. Ал, 1831 жылға дейін бұл үш
бөлік 11 ... ... ... оны ... ... ... келген еді. Кейін бұл дистанциялар көбейе түсіп, олар
жолақтың Форпост ... ... ... ерекшеліктеріне орай
старшиналарға бөлінді. ХІХ ғасырдың ... ... ... дистанциялар саны
54-ке жетті. Тұрғындардың территориялық ... ... ... ... болмаған рубасыларының билігін шектеуге көмектесті. 20-
40 жылдардағы Кіші жүзді басқару жайлы ... ... ... ... ... Жерді пайдаланудың да құқықтық негізі
жасалмады. Бұл Орынбор билеуші-өкіметінің бүкіл Кіші жүз ... ... деп, ... ... ... ... туғызды. Шекаралық
жолақтар бойындағы казактар қазақтарды ... ... ... ... ... ... таптап, пішендіктерін тартып алды. ... ... ... ... ... шектеп, билер соты
билігін әлсірету мақсатында болды, тіпті билер соты компетенциясындағы
көптеген қылмыстық және ... ... ... ... сотқа берілді.
Батырлықтың мәнісі де жоғалып, бұл топтың маңызы да көмескіленіп ... ... ... тобы жоғалып бітті.
Кіші жүздегі барлық жоғарғы басшылықты шетел істері министрлігі ... Осы ... ... іс алып барған генерал-губернатор «жарты
патшаға» тең болды; Кіші жүздің және ... ... ... ... басқарма» деп аталған шекаралық басқарма алып
барды. Жолақтық және ... ... ... Бұл екі ... ... ... ... командирлерінен құралып, тек
әскери өкімет пен генерал-губернаторға бағынды, ал ... ... және ... ... карым-қатынасын реттеп,
бақылау жасап отырды.
Жалпы әкімшілік органдар «жалпы» және ... ... ... жылға дейін сақталды. Жалпы басшылық Орынбор шекаралық ... ... 1859 ... бұл ... «Орынбор қазақтарының облыстық
басқармасы» - деп аталды.
Бұл орталық орган: Төрағадан, оның ... төрт ... ...... іс ... т.б. қызметтерден ... сол ... ... тапсырма берілетін шенеуніктен тұрды.
Шекаралық комиссия төрағасы патша жарлығымен, ал қалған лауазымдар
генерал-губернатор тарапынан бекітіліп, ... ... ... және ... ... берілді.
Әсіресе, оған жеке басқару орындарына адамдар тауып, олардың қызметіне
бақылау жүргізу тапсырылды. ... ... ... және ... ... ... ... шешті. Ең негізгісі –
жүз ішінде тыныштық пен ... ... ... ... ... Екі ... ... және азаматтық тұрғыдан істерді қарап, сот
функциясын орындады. ... ... ... сот ... қазақтар қатысты.
Жеке басқарма органын сұлтан-басқарушы, оның көмекшілері, старшиналар
(дистанциялық және ауылдық ... орыс ... ... ... бойы ... қамқоршыларынан тұрады.
Бүкіл жолақ бойдары 6 қамқоршыға бөлінді. Олар: Гурьев, Орал, Орынбор,
Орск, Троицк, ... ... ... ... ... қазақтардың
малы-жанын қорғау үшін құрылғанымен, шын мәнінде олар ... ... ... ... ... ... ... Тіпті учаскелік
басқару лауазымдарына дейін жандармериялық түр алған өкіметтің өз адамдары
қойылғанын, ондай ... ... ... шеттетілгені деректерден
белгілі. ... ... ... ... ... ... ... соны істеуге жол ашылды.
Сот және сот ісін жүргізу. Кіші жүздегі сот жүйесі бірнеше ... ... ... ғана ... ... сот ... ... комиссия жанындағы қылмыстық істерді қарайтын бөлім, ... ... ... жанында құрылған «ауызекі бітістіру соттары»;
билер соты т.б.
Опасыздық жасау, кісі өлтіру, тонау, барымта, орыстарды ұстап алу ... ... ... ... ... т.б. алдын-ала тергеу жүргізіліп,
әскери соттар қарады. Әскери соттардың үкімін корпус командирлері бекітті.
Ұрлық-қарлық, алдап-арбау, ... ... ... ... ... өту, т.б. Шекаралық комиссия бөлімі соты ... ... 50 ... жоғары болатын қазақтардың азаматтық істерін де ... ... ... ... ... талас-тартыстарды билер соты
«әдет-ғұрып заңдарымен» қарады. Билер сотына ... ... ... ... ... біріктіру сотына» қаралуға құқықты
болды. Бұл органның ... ... ... ең ... ... болып
табылып, онан әрі шағымдануға болмайтын болды.
Билер соты ... ... ... ... ... ... ... т.б. жазалар бере алды.
Ресейдің Ұлы жүзді қосып алуы. ХІХ ... ... Ұлы жүз Орта ... ... ... ... ... тап болды. Қоқан әмірлері мен
бектері шектен тыс алым-салық ... ... ... ... ... ... ... Әбден қалжыраған Ұлы жүз Ресейге 1818 жылы
өтініш етіп, өз қол астына алуды сұрады. ... осы ... Ұлы ... ... ... басталды. 1819 жылы 18 қантарында Ұлы жүздің сұлтаны
Сүйік Абылайханов 55 462 қазақтарымен орыс қоластына өтті.
1856 жылы ... ... ... Іле ... ... ... қоластына
өткен соң Алатау аймағы құрылды. Ұлы жүз шығысқа шығар жолдың ... ... бұл ... ... «ерекше начальник» отырды. Алатау
аймағына жаңа сот - ... ... ... Енді Ұлы жүз ... кісі өлімі, тонау, барымта ... үшін ... ... ... ... болды. Нәтижеде, Ұлы жүз ... Орта ... ... ... аса қауіпті жау орыстардың шеңгеліне
түсті. Сөйтіп, бірінші Петр алға қойған ... ... ... ... ... орыс мемлекетінің қиыр шеттегі боданына айналды. ... ... ... ... ... келмеске кетіп қана
қоймай, өздері ... ... ... ... де ... Сан ... ... айналған көшіп-қону дәстүрі
бұзылып, елдің хал-ахуалы тіптен нашарлады. Ең ... ... ... ... орыс ... меншігіне айналып, оның қызығын казак-орыстар
мен ауып келген қара шекпендер көрді. Нәтижеде барлық ... жері ... ... ... ... ... Патшалық Ресейдің отарлық-саяси өктемдігінің күшеюі және 1867-1868
жылдардағы әкімшілік-құқықтық реформалар
XIX ғасырдың 60-90 ... ... ... ... ... өзгерістер. Ресейде 1867-1868 ... ... ... ... ... ... да ... қарым-
қатынасты, сот және құқық мәселелерін қамтыған әкімшілік реформалар
жүргізілді. Бұл ... ... ... ... өкіметтің орыс
капиталына нөпір халықты барынша езу үшін барынша ыңғайлы ... ... ... ... кең ... ... табиғи байлықтарын шенеуге
жол ашып берді. Соның нәтижесінде орыс шенеуніктерінің ... ... ... ... тек өздерінің ғана қалтасын ... ... ... да ... көп пайда келтірді. Мұндай талап-тонау
озбырлық жолымен баюдан қазақтың өз ... да шет қала ... ... ... ... ... ... Оның үстіне 1867-
1868 жылдардағы жүргізілген реформалар Қазақстанның Ресейге бодан болуын
заңмен нықтап берді. Сөйтіп, ... ... ... есептеліп, Қазақ
жерінің байлығы орыс мемлекетінің шикізат көзіне айналды.
1867 жылы 11 шілденің ... ... ... ... ... ... табылатын «Жетісу мен Сырдария облыстарын ... ... ... 1868 жылы «Орал, Торғай, ... және ... ... жайлы уақытша заңы» жарыққа шықты. Бұл заңдар бойынша қазақ халқы
ауыл тұрғындары есебіне кіргізілді.
Қазақтар армияға ... Оның ... ... ... ... ... және ... атанған халықтардың қолдарына қару ұстатуды қауіпті
санағандықтан деп ... ... ... да ... ... «... ... армия қатарына шақыру өте қауіпті әрі ерте» - деп санады.
Патша өкіметіне жан-тәнімен қызмет ... ... Уәли және ... ... лауазымына ие болып, алым-салықтардан босатылды. Ал,
қалған ... 1776 жылы 14 ... ... ... ... «ақсүйек»
(дворян) саналғанымен, жеңілдіктерге ие болмады. Қайта олардың ... ... бір ... қара ... ... ... аңызға айнала
бастады.
Уақытша заң бойынша сот қызметінде істеп жатқан уақытында соттарға би
атағы ... Ірі ... мен бай ... ... ... ... бере ... Өйткені, патша (1858 жылғы 1 ақпан) қазақтарды
казактардың лауазымын беру құқықтарына ие ... ... ... ... ... ... ... Сол секілді Ырғыз, Торғай,
Ақтөбе, Темір т.б. қалалардың ... де ... ... ... жасақ және отбасы салығы алынса, енді ... ол ... ... отбасы салығы алынатын болды. Бұл салық
жылдан-жылға көбейтіліп отырды. ... 1867 жылы ... ... ... 1 қой немесе 2 сом 50 тиын болатын болса, 1887 жылы 4 сомға дейін
өсті. Бұл салық ... ... ... ... бәріне бірдей
мөлшерде салынды. Негізгі салық ауыртпашылығын ... жәй ... ... Сол ... ... «Қара шығын» деп аталатын жергілікті басқару
шығындарын төледі. ... ... ... емес не ... ... түрде бай-
феодалдар съезін, шенеуніктердің жол қаражаты мен күтіп-сыйлау, т.б. ... ... ... ... ... 60-жылдарға келіп Қазақстанның барлық территориясын Ресей өзіне
қосып алды. Құқықтық актілер мен бірқатарда жаңадан ... ... ... бүкіл Қазақстан территориясын біртұтас біріктіре
алмады. Қазақстан территориясы үш ... ... ... ... келе ... Үш ... бөлу ... алынды. Бұл
бұрыннан келе жатқан зымян саясат «бөлшекте де, билей бер» деген ұранға жол
ашты.
1867-1868 жылдардағы ... ... ... ... үш ... енетін алты облысқа бөлінді. Орал мен Торғай Орынбор
генерал-губернаторлығының қарамағына ... ... мен ...... ... мен ... ... – Түркістен генерал-губернаторлығына
қарады. Облыстар уездерге, уездер болыстарға, ... ... ... пен ... ... ... губернатор бекітті. Ауыл
құрамында 100-ден 200-ге дейін үй, ал болыстарда 1000-нан 2000-ға ... ... ... ... ... ... топқа бөлінуін дұрыс деп таппады,
әкімшілік жағынан басқару ыңғайсыз ... ... енді ... ... ... «рулық» сипатымен емес, тұрғындар санына қарап, ... ... Бұл ... халқына шектен тыс зардаптар әкелді.
Әуелі бұл әкімшілік тұрғыдан бөлу, қазақтардың ... ... ... ... асатын рулар бөлініп, басқа болыстыққа қаралуына, жетпеген
руларға басқалардың ... ... ... ... ... сан ... бойы
қалыптасқан дәстүрге қатты соққы берді. Оның үстіне енді ауылдар рулық
атауларымен аталмай цифрлық сандармен ... ... ... бір –
біріне қиналғанда көмек беру, ас пен тойда бірге болу дәстүрлеріне іріткі
салынды.
Облыс, уезд, ... пен ... ...... ... ... құрамын құрған шенеуіктер басқарды.
Облыс басында әскери губернатор басқарған облыстық басқарма отырды.
Әскери ... ... ... ... ... ... ... өз жарлықтарымен тағайындап, әрі қызметтен босатты. Облыстық
басқарма: ... - ... ... және сот ісін ... үш ... ... ... басшыларын генерал – губернатор өзі
тағайындап, өзі қызметтен босатты.
Облыстың әскери губернаторы өз ... ... тыс ... мен
міндеттерді алды. Былайша айтқанда оның қолына азаматтық, әскери, ... сот ... ... ... – ақ, 1867 – 1868 жылғы реформалар бойынша
әскери губернатор облыс көлеміндегі әскер ... де ... ... ... ...... ... да
басқарды. Өкіметтік органдардың бірін қадағалап, басқарды, ... ... өзі ... ... еркі бар, қайдан
құлақ шығарса» дегендей барлық билікке ие болды.
Тәртіптеп – ... ... де ... ... ие болып, көп
мәселелерді шешті. Олар: облыстың әкімшілік жіктелуінен бастап, өкіметтің
шығарған қаулы – ... ...... халыққа жариялады,
әкімшілік шаралар қолданды, лауазымды адамдардың үстінен іс қозғап, ... ... ... ... ... ... ... жер аудару шараларын қарастырды, т.б.
Шаруашылық бөлімі негізінен жердің бөлінуін, қазақтардан алым – салық,
т.б. ... ... ... сот ісін ... бөлімі азаматтық және қылмыстық істерді ... ... ... ... ... істі әділ ... ... арыз – шағымдарға құлақ аспауымен, т.б. теріс жақтарымен
ерекшеленеді. Қайта бұл ... ... ... ... ... ... секілді келеңсіз жайттардың көп болуына тілектес ... ... ... ... ... ... да олардан кем қалмады. Әсіресе, жергілікті орындарға
сайлау өткізу ... ... ... оның уақыты мен өтетін ... ... ... ... ... ... ... бекітуге ұсынуы, ауыл старшиналарын өзі тағайындауы, ақырында
уезд көлеміндегі ... іс - ... өзі ... ... ... олар ... түскен шағым – арыздарды тікелей өзі ... ... ... берді. Тіпті уезд начальнигі кез – келген адамдарды жеті
күнге дейін қамауда ... ... ... ... ... не ... қазақтарға түрме қалай әсер етері белгілі. Одан ... ... ... ... ... ... пара ... қашпады. Сөйтіп, уезд
бастығы майлы шелпекті қылғытуға бұл ... құру ... ... ... ... еркіндік пен азаматтық билік қолына берілді.
Әкімшілік басқарудың ең ... ... ... пен ауыл болып саналып,
ол екі звенолық жүйеде құрылды. Ол: ... жиын және ... ...
болыс, ауылдық жиын және ауылдық старшинадан тұрды. Міне, осы екі ... ... орыс ... ... шеттен тыс алым-салықтар салуына,
қайыршылық халге жетуіне жәрдемдесті. өз халқын талап-тонап, оны патшалық
әкімдер тамағына ... тап ... еді. ... ... не ... болмаса
онбасы, елубасы боламыз деп патшалық әкімшілікке не істемеді дейсіз! Бұл
жайлы кемеңгер ақынымыз Абай өте ... ... ... ... ... ... елубасы дегендеріміз 1867-1868 жылғы қайта құру өзгерістері
бойынша он үйден бір сайлаушы шығып, бұлардың ... ауыл ... ... 200 үй ... ... 20 үй ... шығара алды. Осы 20 адам ауыл
жиыны болып ... олар ... ең ... ... ... ... ... Ауыл старшиналарын сайлауға болыс міндетті түрде
қатысты. Әрбір болыс, өзі басқаратын болыстыққа «өз ... ... ... ... ... ... (яғни, 50 үйден біреу)
болыс ... ... онда ... ... өткізуге құқықты болды.
Болыстық съездерге ауылдардан 30-40 ... ... ... Болыстыққа
бірнеше кандидаттар ұсынылып, сайлау алдындағы тартыстар өте шиеленісті
өтті. Сайлаудан кейін де бірінің үстінен бірін ... ... ... ... ... Бұл ... сөз болыс сайлауы әділдікпен өтпегенін көрсетеді. Әр
кандидатты өз руының бай-феодалдары қолдап-қуаттап, ... ... ... ... ... ... ... арасына бұл
сайлау жүйесі алауыздықтан, пара берушіліктен, ... ... ... де ... пен ауыл ... ... құзырына мал жайылымдық жерлері
бөліп беру, алым-салық жинау, отбасын жоғарыға дәл көрсетіп, оған ... ... ... жер ... туындаған дауларды шешу,т.б. енді.
Билерді болыстық съезд сайлады. Болыс та, ... да ... ... ... ... уезд начальнигінің
айтқандарын екі етпей орындады. Сол ... ... өз ... ... ... ... ... съезі шешімдерін де жүзеге
асырды. Патша әкімшілігі алым-салықты ... үшін үй ... ... ... ... П.А.Зайончковский былай жазып: «...
ауылдық және болыстық старшиналар ... өкіметтің ауылдағы өз ерекшелігі ... ... - деп, ... ... ... түседі. Сайып келгенде әскери-
губернатор да, уезд начальниктері де, болыстар да, тіпті старшиналар да
патшалық ... ... ... ... ... өз мақсат
мүдделерін көздеді. Мәселен, болыстар ... ... ... ... мен
кеткен шығындарынан бірнеше рет көп етіп пайда тауып ... ... ... ... ... ... ... күн
көрісі мал шаруашылығымен біржолата қоштастырып, отырықшы ... Ал, ... ... ... таластырып, өзінің мақсат-мүддесін,
колониалдық саясатты тереңдете ... ... ... ... басқару органдары.
Патшалық Ресейдің колониалдық саясаты бірте – бірте тереңдеп, жүзеге
аса бастаған кезде, оның салдары ... ... ... әрі ... ... ... ... қазақ халқы, патшалық өкіметке қарсы бас
көтере бастады. ... ... ... шығуы мен өріс алуынан
сескенген патша өкіметі оны басып-жаншу үшін ... ... ... ... 1867 жылы ... ... құрылуы нәтижесінде, Сырдария мен
Жетісу облыстарындағы әскери күштерді басқару үшін ... ... ... Оған ... ... ... генерал-губернаторға тапсырылды.
Оған дейін 1865 жылы ... ... ... ... ... ... ... айналды. Бұған Семей облысы мен Сібір қырғыздарының облысы
бағынды. 1865 жылы декабрьде далалық облыстарды ... ... ... заң ... Орал, Торғай, Ақмола, Семей ... ... ... ... ісі ... ... ... Оларға
облыстық әскер командирлері деген атақ берілді. Ал, ... ... уезд ... әскерлер бағынып, оларды елде тыныштандыруда
қалай әмір беруіне де ерік берілді. Қазақстан территориясында казактардан
құрылған бөлімдер де көп ... ... Орал мен ... ... ерекше
көзге түсіп, әскери губернаторлар әрі солардың да ... ... күш те, ... ... те осы уезд ... мен әскери
губернаторлар қолында болды. Патшалық Ресейдің әскери тұрғыдан күшейтілуін
екі тұрғыдан қарағанымыз ... ...... ... ... ... әрі ең бастысы – қазақ халқы арасында ұлт-азаттық көтерілісін
басуға арналды. Бұл ... ... ... еді. 1822 ... ... қазақстанды қоршай бекіністер салынып, казак станицаларын ... ... ... жер ... ... ... ... соң, 1874 жылы көптеген шаруа-орыстар казак отрядтарына ... ете ... ... ... ... казактарды қазақтарға қарсы
айдап, бір-біріне дұшпан көрсетіп, бұлардың ... ... жол ... ... патшалық өкімет әскерді халық көтерілісін ... ... ... ... Торғайда, т.б. жерлердегі ... ... ... ... ... қазақ жерінде ойларына келгенін істеп, аиуандықтың түр-
түрін көрсетті. Казактардың оспадыр бұл қылықтарын патшалық өкімет ... ... ... ... ... ... салып берді.
б) Құқықтық және сот жүйесіндегі өзгерістер.
Қазақстанды өз қоластына түгелдей қосып алғаннан соң патшалық өкімет
өзінің ... ... ... ... жан-жақты жүргізе бастады.
Әсіресе, бұл құқықтық ... ... ... ... ... жасалды.
Бұрынғыдан келе жатқан құқықтық қайнар көздері ығыстырылып, оның ... ... көз ... табылатын құқықтар легі енгізілді.
Қазақ әдет-ғұрып заң нормаларының өрісі күрт ... оның мәні ... ... ... мән ... оның орны мен ... ... Қазақ билері съезі шығарып, орыстың шекпенін ... ... ... ... ... әрі ... қалыптасқан қағида-ережелердің
мәнін кемітіп, «жаңалықтар» қосып, оған жазылған құқық түрі мен ... ... ... орыс құқықтарын қазақ әдет-ғұрып заң нормаларының
қайнар көздеріне айналдырып, оны халық ... ... ... ... бас ... күш ... ... құқықтары. Әуелі қазақ қоғамына үлкен соққы ретінде
Қазақстанның барлық жер қоры орыс ... жеке ... ... ... ... шектен тыс болып, мал бағып, соған бейімделіп өскен
халыққа ауыр тиді. Бұрынғыдай көшіп-қонып, мал ... ... ... ... басы күрт ... кетуіне себепші болды. Патшалық өкімет бұл жерлерді
«әкесінен еншіге қалғандай» еркін болып, ешбір ... ... ... ... ... сулы шабындықтар, көл мен өзен бойлары орыс ... ... ... орыс және ... өндірістік
капиталистеріне оңды-солды ... Олар ол ... ... ... қазба байлықтарын рәсуа етті.
Қазақтарға жер бөлініп берілмеді, оларға қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жері ендігі ... ... ... ... Мал ... тарылып, қыста
қыстайтын, күзде күздейтін қора-қопсылар жекеменшік деп ... ... ... қыстақ, хутор есебінде үй-жай салынған ... ... ... ... ... ... ... жасалып, қазақ қоғамына күштеп енгізілді.
г) Міндеттемелік құқықтар. Реформалар нәтижесінде ... ... келе ... мәміле мен ... ... ... құқықтарымен алмастырылды. Бұрын «уәдеге опа қылған» қазақтар
міндеттеме нормаларын толық сақтап, ... ... ... енді орыс, татар
саудагерлері жазбаша жасатты. Қазақ қоғамында өмірі болмаған келісімдер –
жерді жалға беру, жеке күшін ... ... ... ... т.б. ... ... көп бөлігі Сібір казак әскерлеріне (5 млн. ... ... ... ... ... бойынша осы жерлерден казак
офицерлері ... ... ... ... ... оның анық ... Ол жерлерді енді қазақтарға жалға бере ... ... ... 30 ... ... мерзімге жасалды. Жалға берілген жердің құны
жылдан-жылға көбейтілді. Қазақтардың көпшілігі шөлейт не ... ... ... қыс ... ... енді бірінің бірі
қыстауларын жалға алатын болды. Қазақтар ... бұл ... ... ... ... жасады. Оны малмен төледі.
Жеке күшін жалдау. Қазақ ... жер ... мал саны ... ... тез аша ... Орыс ... төлеңгіт пен құл ұстауды заңмен
жойған соң, ірі бай-феодалдарға да тіпті ... ... ... жұмыс қолы қажет болды. Ондай күшті малынан да, жерінен де айырылған
қазақтар құрды. ... ... ... ... үшін ... ... ... сатуға мәжбүр болды. Жеке өз күшін жалдау міндеттемесі ... 5-7 айға ... ... ... не істе десе, сонысын өзі,
бүкіл отбасымен істеді, ақысын ... ... соң ... ... Ал, ... ... ... алып отырды. Бұл міндеттеме көбіне ... ... ... түрде жасалды. Жалданушының мақсат-мүддесі
заң жолымен қорғалмады. Сондықтан да ... ауыр ... ... ақы ... ... ... ету жолдары: зәкелет беру,
кепіл, кепілдік, т.б. жүзеге асырылды. Міндеттеме ... мал мен ... адам ... ... ... ... ертеден танысы: сауда-саттық
міндеттемесі, аманат, қарыз, сыйлық, алмасу, ... мен ... ... ... және ... ... ... шайқалмай келе жатқан
қазақтардың отбасы қарым-қатынастары Ресейге қосылғаннан соң сыр ... ... өз ... ... күйеуге берген ата-ананың заң алдында
жауапты болуы, әмеңгерлік жол-жорасына енгізілген жаңалықтар, ері ... ... ... бір ... ие ... т.б. ... мен
некелік құқықтарды билер соты шешуі, оны көп өзгерістерге ұшыратпады.
Бала асырап алу және ... ... ... ... соң қазақ
қоғамында бала асырап алу мәні өзгерді. Енді қол еңбегіне салу үшін ... ... ... ... ... ... есебінде ұстады. Қазақтарда
мұрагерлік құқығына ... бала да ие ... ... ол декларативті
түрде қалды. Мұрагерлікке кенже бала ие болды. Жесір жеке қалса 1/8, әкесі
1/12, қыз, ұл бала ... ... ие ... Қылмыстық құқықтар
реформалар нәтижесінде күрделі өзгерістерге ұшырады. Аса ірі ... ... ... ... ... ... ... кісі өлтіру,
тонаушылық, барымта, өкіметке ашық бағынбау т.б. енді. Қылмыстың екінші бір
түрін – ... арыз деп ... ... әйел ... денесіне ауыр жарақаттау
түсіру, ұрлық, қыз алып қашу т.б. ... 1854 ... ... ... ... заңдарды тарату жайлы» қабылданған заңда, патшалық Ресей
өкіметі мақсат-мүддесін қорғайтын тараптары күшейтілді. Мысалы, ... ... ... ақша ... ... қылмыстар, қасақана өртеу
т.б. Ұрыларға 10-нан 60-қа дейін қамшымен дүрелеу, қашқындарды, диуаналарды
үйінде түнету, көрші Орта ... ... ... ... ... ... т.б. бұрын қазақ әдет-ғұрпы заң нормаларында болмаған нормалар.
Әсіресе, Орта Азиядан келген молдаларды ... ... ... ... ... ... ... болып қала берсін, түбі христиандыққа
өтеді деген арам ойдан ... ... аян. ... келген қонаққа төрі
әрдайым дайын. «Құдайы қонақпын» дегенді қондырмау қазақ әдетінде ... ... ... ... ... ... ... енгізіп отыр.
д) Сот және сот ісін жүргізудегі өзгерістер. Қазақстан ... соң ... ... ... ... келе ... ... сотының
беделін кемітіп, олардың қызметін шектеуге, оның есесіне империялық соттың
беделін ... ... ... ... соты сол империялық ... ... бір ... айналды. Ендігі жерде билер соты қарайтын
мәселелер шеңбері ... онша ... ие емес ... ошақ ... даулар қаралды. «Билер соты» деген ұғым ... ... ... ... соты 3 ... сайланып қойылды. Істі қарағанда ... мән ... іс ... ... ... іс ... ... ала
даярланып, оны патша шенеуіктері мұқият қараған ережелерді басшылыққа алды.
Бұрынғы әділ ... ... ... енді пара ... күштеу т.б. сорақылықтар
енді. Түрме, итжеккенге айдау пайда болды. Саясатқа тиісті және қоғамдағы
күрделі қылмыстарды тек ... сот ... ... ол дінге
кіргендері, лауазым иелерін өлтіру қатаң жазаланды. Әскери сот бүкіл ... ... жат ... ... ие болды. Олар Ресейлік жалпы
азаматтарына арналған заңдарды қазақ қоғамына күштеп таңды.
е) Ресей ... ... ...... статусы.
Қашан да болмасын, Ресей өзінің алдына территориясын аграрлы – шикізат
көзіне айландыру мақсатын қойды. ... ... ... реформалар
нәтижесінде Қазақстанда өзіне сенімді, айтқанын екі етпейтін үстем тап
өкілдерін пайдалана ... жаңа ... ... ... ... ... әкімшілікте жергілікті халық өкілдері мүлдем ... Ол ... ... ... тағдырын шешетін әкімшілік - саяси және сот реформаларын
талқылауға, олардың пікірлерін ой ... ... ... өкіметтің
құлқы болмады. Қазақстанға қияндағы жатқан бір ... ... ... жылы 22 ... ... 1 ... соң патшалық өкіметтің жалпы
заңдары күштеп ендіре бастады. Өйткені, шекараға жақын аймақтардан басқа,
Қазақстан ... ... ... ... өкіметтің өктемдігі
күшті болмады. Ресей өкіметі алдымен қазақ жеріне сығалап еніп, ... мен ... ... ... соң ғана ... ... жүргізе бастады. Бұл саясаттың табысты болуы мен болмауы тек ... ... ... ... ... еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... енді әскери және ішкер жөніндегі министрлік қарамағына беріліп,
Қазақстан заңдастыруға ... ... өз ... болып жатқан
буржуазиялық реформалардың жай ... ... ... бұл ... келіп
жетпеді. Қазақстанға өз ерекшеліктерін сақтай отырып, арнайы басқару
режимдерін енгізді. Оны біз 1867 – 1868 ... ... анық ... Бұл ... ... басқару аппаратының жоғарғы және орта
звеналарын тек орыс шенеуніктері иеленді. Тек ... ... ... ... ... Олардың қандай сипатта болғаны алдыңғы параграфта
айтылып өткен еді. Бұл ... ... ... мен ... ...... мен ... – губернаторлар қолына барлық биліктер
мен құқықтардың жиналуы болатын. Оның үстіне бұл режим әскери – бюрократтық
сипатта ... ... ... ... заңдар орыс шенеуніктерінің
экономикалық жағдайын нығайтып, ал жергілікті тұрғындардың халін ... ... ... Бұрыннан қалыптасқан әдет – ... ... ... түсіріп, құқықтық жағынан мүлдем шектеуге алып ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқын
езіп – жаншып, баскөтерулерін аяусыз басып ... ... ... ... сезінген қазақ халқы XIX ғасырдың аяғына келіп көтерілістерге жиі
шыққанымен, амал не, ... ... ... ... дене жазасы,
каторгалық жұмыстар мен итжеккенге жер аудару жазалары күтіп ... ... жазу ... ... ... ... қол жеткіздік:
1. Дипломдық жұмыстың теориялық жағынан ғылыми ... ... келе ... ... ... ... қоғамында қалыптасқан құқық
жүйесін, оның ... ... ... теңдік, адамгершілік,
имандылық принциптеріне құрылғанын әрі қоғам мүшелерінің ... ... ... ... бергенін шынайы көрсетеді;
2. Ресей мемлекетінің Қазақстанға шүйлігу себептерін ашып көрсете
отырып, ... ... жүз ... ... ішінде (1731-1822) протекторат
нысанында өзінің мемлекет құрылымын, ... ... ... ... ... алайда, Ресей Қазақстанды
қоршай әскери бекіністер сала бастағанын дәлелді түрде саралайды;
3. Игельстром, Сперанский тарапынан жасалған ... ... ... ... ... ... отарлау саясатының басталғанын, хандық
билікті жойып, әдет-ғұрып заң жүйесін әлсірете түскенін, ... ... ... ... ... ... ... 1867-1868 жылдары жүргізілген саяси-құқықтық, экономикалық-әкімшілік
реформалар нәтижесінде қазақ жері Ресей ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
қазақтар мүшкіл халге түскені, империялық ... ... ... ... нәтижеде бұрынғы дәстүрлі билер соты шектелініп, «халық
соттары» пайда ... және ... ... жол ... парақор,
сайланбалы болуы, ауыр қайыршылық жағдайға ұшыраған қазақ халқы ұлт-азаттық
көтерілістерге шыққаны зерделенеді;
5. Кеңестік коммунистік империя да патшалық ... ... ... ... ... ... болмыс-тіршілігіне балта шауып,
елді тоз-тоз етіп, жасанды ... ... ... ... ... желі ... еліміз егеменді мемлекет болуы тарихы
әңгімеленіп, оның проблемалары мен кездескен қиындықтары, олардан шығу ... ... мен ... ... зомбылықтарынан туындаған салдарларды жою,
әсіресе, жер-су, қала-қыстақ атауларын қазақилау, құқықтық жүйемізге «билер
сотын» енгізудің пайдалылығы сөз ... ... ... туы ... ... ... аяғынан тік тұрғыза
бастаған шақта заңдылықтың қатаң сақталуын түбегейлі қамтамасыз ету ерекше
мәнге ие болары хақ. ... ... ... ... ... ... бұл ... көрініс тапқан.
Ата Заңымызда Қазақстан Республикасы тәуелсіздігімізді баянды етіп,
орнықтырудағы ең қымбат қазына – адам және адам ... ... ... деп ... ... Ал, ... халқының дәстүрлі құқық
жүйесінің басталары да қайнар көздері ... ... Ата ... ... ... ешбір алшақтығы жоқ.
Қылмыстық істерді сотта қараудағы басты қағидалардың бірі - тараптардың
бәсекелестігі екендігін тілге тиек ете ... сот ... оған ... ... ... дәлелдеудегі логикалық қисындарына маңыз бере отырып,
қатысушыларға өз ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік айыптаушы - прокурор ішкі наным мен ... ... ... ... ... ... ... ойдан
арылып, белгілі бір тұлғаны қылмыскер деп тауып, оны қалайда жазағ,а ... деп ... ... ... ... ол ... тәрбиелеуді көзде тұтып,
әділдікті шешім шығаруға ат салысуы ... ... айып ... болғандықтан прокурорға көп жауапты
мәселелер: мемлекеттік саясат, ізгіліктік, адамгершілік, адам тәрбиесі,
т.т. жүктеледі. Сот ... ... ... ... жетекші болғаны
дұрыс. Ол үшін алдындағы қаралып жатқан істі бүге-шігесіне дейін білу және
оның қоғамға қауіптілігін ... ... өзі ... ... ... ... мен ... көрсетуі қажет. Өкінішке орай, кейбір
прокурорлар алдындағы қағазын да оқи алмайды.
Прокуратура органдары басқа да ... ... және ... ... ... үйлестіре отырып, қылмысты болдырмау, алдын алу
шараларына ... ... ... ... елімізде сыбайлас жемқорлық пен ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес
жүріп жатыр. Міне, осы ... ... ... ... ... оған халықты белсене қатыстыру, 2005-2010 ... ... ... ... ... ... ... асыратын
соттық құрылымның әр түрлі формаларын ойластырған жөн. ... ... ... ... негізгі қайнар көзі жоғаоыда жатқанын, сол үшін де
осы күресте нағыз сыбайлас жемқорлық пен ұйымдасқан ... ... ... ... ... болып жатқанын халық көріп отыр.
Сот мәселесіне халық өкілдері өздері араласса парақорлық та, сыбайлас
жемқорлық та, ... ... та ... еді. Қолы таза ... ... жол ... ... иелері жай тұлғадан гөрі ... әрі ол ... ... ... ... беріліп,
қызметі түгіл, ортамыздан аластатылса, басқаларға сабақ болар еді.
Алқабилер институты – еліміздің құқық қорғау жүйесіндегі жаңа биіктік.
Алайда, ... ... шығу - ... ... Ал, ... өзіне жақын
әрі дәстүрлі қағида-ережелерді қолдану арқылы, жариялы әрі әділ ... ... ... алар ... ... Бұл сот ... ... аттамай, істі адамгершілік қағидасымен шешіп келгендіктен
халыққа жақын әрі құқығы мен мүдделерін қорғай ... ... ... ... ... ... жұмысында алға
қойған мақсатқа жету үшін ... ... ... және ... ... ... ... Жұмыста жасалған ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, мұрағат
деректері және сирек ... ... де ... ... ... ... ... мақсатына жету үшін мүмкіндік жасайды.
Зерттеу жұмысының нәтижелерін ... ... ... ... ... жұмысында қол жеткізілген нәтижелер арқылы қазіргі кезеңде
елімізде жүргізіліп ... ... ... ... ... Елімізде өзіндік бет-бейнесі бар ұлттық құқықтық жүйені қалыптастыру-
да, бұл зерттеу жұмысының қол жеткізген нәтижелері, тарихи ... ... ... етеді.
3. Зерттеу жұмысында қол жеткізген нәтижелерді бұл бағыттағы ... ... ... тұрғыдан негіздеуде және еліміздің
мемлекет және құқық тарихына байланысты ... мен оқу ... ... ... пайдалануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. - Алматы: Атамұра. 2003. - 288б.
2. Назарбаев Н.Ә. ... елім – ... - ... ... 2001 - ... ... М.К. Проблемы методологиии, историографии и
источниковедения истории ... ... ... - ...... ... Д.Н. Қырғыздар. // Гранттың энциклопедиялық сөздігі.
Мәскеу,1913. 24 – ... ... З.С. ... билер соты - бірегей сот ... ... 2008. – ... ... ... Государственный Архив Древних актов). Киргиз ... ... 1595. д. без ... л.33.
7. Савельев П.С.Средняя Азия. Москва.?
8. Масанов Э.А. Из истории этнографического изучения казахского ... ... ... в.в.) // ... VІІ Международного конгресса
антропологических, этнографических наук. Москва, август 1964.
Москва, ... ...... ... ... ген. - ... Тевкелева об Оренбургском крае и о
киргиз-кайсацких ... 1762. // ... ... ... и ... ... 1852. ... Басин В.Я. Россия и Казахские ханства в ХVІ-ХVІІІ вв. Алматы изд.
«Наука» 1971. 276 ... ... Ж.С. ... мемлекетінің даму тарихының құқықтық-теориялық
мәселелері (ХVІІ ғасырдың соңғы ширегі - ХVІІІ ғасырдың алғашқы
жартысы) ... 2007.- 416 ... ... А. ... мен Россияның ХVІІІ ғасырдағы қарым-
қатынасы. Алматы. ... ЦГИА ... ... ф.1, оп. 12, д. 56, ... ЦГИА Республика Узбекистан, ф.1, оп. 14, д.56, л.38.
15. Материалы по киргизскому землепользованию. Собранные и разработанные
экспедицией по исследованию степных ... ... ... 1903 ... ... по ... ... праву. Сборник №1. Алматы. 1948.-
350 б.
17. Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы. 1968.
18. Левшин А.И. ... ... или ... орд и
степей. Ч. І-ІІІ., Санкт-Петербург. 1832, т.3. 616 б.
19. Өсерұлы Н. ... ... ... ... ... ... 1975. 185 ... Құнанбаев А. шығармаларының толық жинағы. Алматы. 1948. 486 ... ... Н. ... оның ... хан және оның ... ... ... этнография және археология институтының қолжазба ... ... ... Жарғы», Алматы. «Жеті Жарғы» баспасы, 1995, т.б.
еңбектерін қараңыз.
22. Марғұлан Ә.Х. ... ... және ... ... ... Бұл ... 30 ноябрь 1973 жылы М.Әуезов ... ... ... мен ... университетінде жасалған. Сілтемені
сол баяндамадан алдық.
23. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... ... ... ... 1992. 376 ... ... К. ... казахского государства ХV-ХІХ веков. Алматы. 2001.
25. Абусейтова М.Х., Баранова Ю.Г. Письменные источники по истории и
культуры Казахстана и ... Азии в ... вв. ... ... Х. Қазақ халқының арғы-бергі тарихы. Алматы. 1995.
27. Мухаммед Қайдар ... ... ... ... с ... языка
Урунбаева А. и др. 2-е изд. Алматы. 1999.
28. Мыңжан Н. Қазақтың ... ... ... ... Өсерұлы Н. «Жеті Жарғы» жайлы жазылған кандидаттық диссертациясының
қолжазбасы. Алматы. 1975. ғылыми жетекшісі Каз ССР ҒА ... ... С. ... қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы. 224 б.
31. Қайнарбайұлы Ә. «Әдет-ғұрып, салт-сана» туралы. Н.Өсерұлы архивінен
алдық. ... ... ... М. ... хан және оның ... // Қазақ әдебиеті. 1993.
№10.
33. Әбуталиев Н. Өттің ... ... ... ... Н. ... и кара киргизи Сыр-Дарьинской области. Ташкент.
1889. т.1, 205 б.
35. Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргизов в Малой Орды ... ... ... ... ... Вып. ХV. ... ... С.Е. Кочевое общество в ХVІІ- начале ХХ в.в. ... ... А.И. ... Шығ., ... 616 б.; ... по ... праву казахов. Сб. 1., 1948. 350 б.
38. Байболұлы Қазанғап. «Төле бидің тарихы». // Қазақ әдебиеті газеті.
1991, 4 қаңтар.
39. ... ... ... Алматы. 1990; Есламғалиұлы М. Сан
қилы сауал. ... 1995; ... Б., ... В.Я. ... ... России в ХVІІІ- начале ХХ в.в. Алматы. 1981, т.б.
40. Моисее В.А. Джунгарское ханство и казахи ХVІІ- ... вв. ... ... А. ... право киргиз. Судоустроиство ... // ... ... т.5. – ... ... ... А. ... Алматы. 1989.
43. Материалы по казахскому обычному праву. Сборник №1. ... ... ... ... С.З. ... ата ... және оның ... // Қазақтың
ата заңдары 10 томдық. 1-том. Алматы. «Жеті Жарғы». 2004. 632 ... ... З. ... ... ... ... құқық мәдениет.
Алматы. «Жеті Жарғы». 1997. 192 ... ... Н. ... ... үйренейік. // «Фемида» журналы. 1996.
№9.
47. Радлов В.В. Из ... ... ... 1889. 749 б.
48. Мұқанов С. 16 томдық таңдамалы шығармалар. Алматы. «Жазушы». 1979.
15-том.
49. Валиханов Ч. Суд биев в ... ... ... // ... ... ... по ... этнографии. Санкт-Петербург,
1904. т.29.
50. Қараңыз: материалы по истории ... и ... ... ... С.С.Сартаев, С.Созақбаев. Алматы. 1994. 280
стр; қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. ... З.Ж., ... С.О., ... Ш.А., т.б. ... ... 1996. - 208 ... ... Түркістан және оның таяудағы тарихы», Стамбул. 1981. 288б.
52. Абиль Е. ... ... и ... ... ... 2005. ... ... Аполлова Н. Г. Присоединение Казахстана к Росии в 30 - х годах ХVІІІ
века. Алматы. 1948. - 255 стр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Амангелді Иманов5 бет
Қазақстандағы 1921-1922 ж.ж. жер-су реформасы7 бет
Отаршылдық саясаттың Түркі өркениетіне тигізген кері әсері3 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Англияның отарлық империя болып қалыптасуы және ағылшын отарлауының бағыттары32 бет
Ата-аналардың балалары алдындағы құқықтары мен міндеттері7 бет
Басқару мәселелерін шешудің ақпараттық технологиясын эскизді жобалау. Жобалау алдындағы анализ элементтері. Техникалық жобалаудың элементтері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь