Қате және қате сөйлеу мәселелері

Адам іс-әрекет үстінде ғана өмір сүреді. Оның күллі қызметі тіл арқылы көрініс береді. Дұрыс іс те, бұрыс іс те тілде бейнеленеді. Бұрыс істелген істің бәрі қисынсыз да қалыпты жағдайға сәйкес келмейтін әрекет ретінде қабылданып, қате ретінде бағаланады. «Жұмыс істемеген адам ғана қателеспейді», «Адам қатесіз болмас, көл бақасыз болмас» - деген сөздер тәжірибесі мол халық даналығы. Шынында да «Жаңылмайтын жақ жоқ, сүрінбейтін тұяқ жоқ».
Әрекет бар жерде қарекет бар, іс бар, бұлар болған жерде қателік пен ауытқулар болуы әбден мүмкін. Бұл жағдай адамның жалпы іс-әрекетіне, соның ішінде сөйлеу әрекетіне де тән екендігі ақиқат.
Қатенің не екенін түсіну үшін адамның түйсік сезіміндегі танымы, білімі, өмір тәжірибесі, қоршаған ортадағы қалыптасқан нормаларды қабылдауы ерекше орын алады. Олай болса, әр адамның қатені өзінше түсінуі де осыған байланысты болар. Құбылыс пен затты қаз қалпында қабылдау, ой таразысына тарту, оларды қорыту сияқты күрделі психикалық үдерістер түйсіну негізінде құрылады. Адам дүниеге келгеннен кейін, даму барысында қоршаған ортасын танып, біледі. Адам ағзасының ішкі не сыртқы әсерге жауабы, яғни реакция пайда бола бастайды. Соның негізінде заттар мен құбылыстар жөнінде ілім-білім, таным қалыптасады. Ол білімді шындық өмірде қолдану үдерісінде заттар мен құбылыстарды, іс-әрекеттерді саралау, сараптау, салыстыру барысында белгілі түсінік қалыптасады.
Адамның жалпы іс-әрекеті дүниетанымымен байланысты болғандықтан, шындық өмірге көзқарас негізінде, қалыптасқан норма аясында ненің қате, ненің қате емес екендігін нақты анықтаймыз. Мәселен, сөйлеу қателерін сөз ету үшін алдымен «қате» деген не – соны түсінісіп алу шарт.
Адамзаттың қоғамдық нормадан, қалыпты қабылданған әдеп пен мінез-құлықтан тыс, таптауырын іс-әрекет пен жағдайлардан ауытқулар негізінде, белгілі бір өлшем таразысы арқылы күллі өмір саласында (мысалы, ғылым, өнер, баспасөз, спорт саласында т.б.) уақыт сынынан өтіп, әлеуметтік темір талқылар негізінде қателер анықталып, жүйеленіп, ғылыми тұрғыдан өз сипатын алады, солар арқылы қателер теориясы қалыптасуда. Мысалы, математикалық статистиканың шамалар мағынасын анықтау санына орай, өлшемдер негізінде қателер теориясы қалыптасты, сол арқылы өлшем ауытқуларын бағалау мен табудың әдістемесі жасалды [1, 865 б.]. Айталық, педагогика саласында қате «педагогтың кейбір іс-әрекетінде, қарым-қатынас барысында қалыптасқан кәсіби нормалардан ауытқу» деп берілген [2, 231 б.].
«Қате» сөзінің түп төркініне келетін болсақ, ол (араб. хәта) – теріс, бұрыс, жаңсақ деген мағынаны білдіреді. Ал қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: «Қате - жаңылыс, теріс іс. Қате түсініктер ерте замандарда өте көп болған, өйткені ол замандарда дүниені дұрыс түсіндіретін ғылым болмаған» [3, 145 б.] деп сөздің жалпы мағынасын ашқан. Экономикалық сөздікте: «қате - адамның алдын-ала болжауға келмейтін нәтижеге апарып соғатын іс-әрекеті» деп түсіндіріледі [4. 698 б.]. Бұл дұрыс анықтама болмаса керек, өйткені «болжауға келмейтін нәтижеге апарып соғатын іс-әрекет» қате болмауы да мүмкін
1. Большой энциклопедический словарь. Гл. ред. А.М. Прохоров. Изд. 2-е, перер. и доп. М.: Большая Российская академия. 1998.
2. Коджаспирова Г.М., Коджаспиров А.Ю. Словарь по педагогике. – Москва: ИКЦ «МарТ»; Ростов на /Д: Издательский центр «МарТ», 2005. – 488 с.
3. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-том. –Алматы.: Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1982. – 624 б.
4. Большой экономический словарь/ Под ред. Азрилияна А.Н. – 6-е изд., доп. – М .: Институт новой экономики, 2004. – 1376с.
5. Понятийно-терминологический словарь логопеда / Под ред. Селиверстова В.И. – М .: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС, 1997. – 400 с.
6. Васильев Н.В., Виноградов В.А., Шахнарович А.М. Краткий словарь лингвистических терминов. М.: «Русский язык», 1995.
7. Англо-русский терминологический справочник по методике преподавания иностранных языков / Колесникова И.А., Долгина О.А., СПб.: «Русско-Балтийский информационный центр», БЛИЦ 2001.
8. Қазақ білімпаздарының тұңғыш сіиезі. А., 2005. – 144 бет.
9. Л е о н т ь е в А.А. Психолингвистика. Л.: 1967.
10. M e r i n g e r R., Mayer K. Versprechen und Verlesen, eine psychologisch-linguistische Studie , Stuttgart, 1895.
11. В о р о н и н Б.Ф. Некоторые вопросы психологического анализа грамматических ошибок в устной речи иностранца на русском языке.Автореф. канд. дис. Аку, 1969.
12. К р а с и к о в Ю.В. Теория речевых ошибок. М.:1980.
        
        ҚАТЕ ЖӘНЕ ҚАТЕ СӨЙЛЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қате істеу – бір
айып,
Қатені түземеу – екі ... ... ... ғана өмір ... Оның ... қызметі тіл арқылы
көрініс береді. Дұрыс іс те, бұрыс іс те тілде бейнеленеді. ... ... бәрі ... да ... ... ... ... әрекет ретінде
қабылданып, қате ретінде ... ... ... адам ... ... ... болмас, көл бақасыз болмас» - деген сөздер
тәжірибесі мол халық даналығы. Шынында да ... жақ жоқ, ... ... бар ... ... бар, іс бар, ... болған жерде қателік пен
ауытқулар болуы әбден мүмкін. Бұл жағдай ... ... ... ... ... ... де тән ... ақиқат.
Қатенің не екенін түсіну үшін адамның түйсік сезіміндегі танымы, ... ... ... ортадағы қалыптасқан нормаларды қабылдауы ерекше
орын алады. Олай болса, әр адамның қатені ... ... де ... ... ... пен затты қаз қалпында қабылдау, ой таразысына
тарту, оларды қорыту сияқты күрделі психикалық үдерістер ... ... Адам ... ... кейін, даму барысында қоршаған ортасын
танып, біледі. Адам ағзасының ішкі не сыртқы ... ... яғни ... бола ... ... негізінде заттар мен құбылыстар жөнінде ... ... ... Ол ... ... ... ... үдерісінде
заттар мен құбылыстарды, іс-әрекеттерді саралау, сараптау, ... ... ... ... жалпы іс-әрекеті дүниетанымымен байланысты болғандықтан, шындық
өмірге көзқарас негізінде, қалыптасқан норма аясында ... ... ... емес екендігін нақты анықтаймыз. Мәселен, сөйлеу қателерін сөз ету
үшін алдымен «қате» деген не – соны ... алу ... ... ... ... қабылданған әдеп пен мінез-құлықтан
тыс, таптауырын іс-әрекет пен жағдайлардан ауытқулар негізінде, белгілі бір
өлшем таразысы арқылы ... өмір ... ... ... ... ... саласында т.б.) уақыт ... ... ... ... талқылар
негізінде қателер анықталып, жүйеленіп, ғылыми тұрғыдан өз ... ... ... ... ... ... ... математикалық
статистиканың шамалар мағынасын анықтау санына орай, өлшемдер негізінде
қателер теориясы қалыптасты, сол ... ... ... ... ... ... ... [1, 865 б.]. Айталық, педагогика саласында қате
«педагогтың кейбір іс-әрекетінде, ... ... ... ... ... деп ... [2, 231 ... сөзінің түп төркініне келетін болсақ, ол (араб. хәта) – теріс,
бұрыс, ... ... ... ... Ал ... ... түсіндірме
сөздігінде: «Қате - жаңылыс, теріс іс. Қате түсініктер ерте замандарда ... ... ... ол ... дүниені дұрыс түсіндіретін ... [3, 145 б.] деп ... ... ... ... ... «қате - адамның алдын-ала ... ... ... ... іс-әрекеті» деп түсіндіріледі [4. 698 б.]. Бұл ... ... ... ... ... келмейтін нәтижеге апарып соғатын ... қате ... да ... сөйлеу кемістіктерін зерттейтін, олардың алдын алу мен емдеудің әдіс-
амалдарын талдайтын дефектологияның ...... ... -
сөздердің дұрыс емес образының пайда болуы» екен [5, 231 б.]. ... ...... бір ... тіл (интеръязык) сипатындағы тілдік
бірліктер мен формаларының дұрыс қолданылуынан ауытқу» делінген [6, 77 б.].
Шет ... ... ... ... – қате сөйлеу әрекетінің нәтижесі.
Тілді үйренушінің шет тілінің нормалары мен ... ... ... ... ... сөз ... ... сондай-ақ адамнан
тыс ортада , яғни зат пен құбылыстар, жан-жануарлар арасында да ... ... ... қате ... ... сөзінде немесе сөйлеу
үдерісінде орын алатын реттері кездеседі. ... ... тіл ... ... ... ... ... қарым-қатынасты жүзеге асыру үшін қолданылатын ... ... ... сөйлеу арқылы жүзеге асады. Сөйлеу әрекеті белгілі
бір тілде адамның қарым-қатынас жасау әрекеті және ол ... мен ... ... ... тұрады. Айтылым - адам ойының сөз ... ... ... тыс ... ... құралдары арқылы
ауызша немесе жазбаша жарыққа шығуы. Енді сол айтылымның ... ... ... есту ... ... ... ... тілі заңдылықтарына
сәйкес келетіндігі анықталады. «Өзің білмесең, өзгенің қатесін сезбессің»
дегендей, қатені тану үшін сол ... білу ... ... қазақ тіл
білімінде сөйлеу қателеріне, тілдік қателерге өткен ғасырдың 20–жылдарынан
бері баса назар аударыла бастады. Мәселен, ... ... ... ... тілінің әдеби нормасын белгілеу және сол кездегі әдеби
тілден ауытқулардың не бір ... аса қызу ... ... айтуға
болады.. Мұндағы материалдардан сол кезде қазақтардың «қате» сөзінің
«қата» деп қолданғанын ... ... ... ... ... болса, тілдің
заңына келмейді деу - қата» [8, 50 б.] делінген.
Қазіргі ... осы ... ... ... мен ... ... ... дамуымен бұл зерттеулер нығая
түсті. Осы тұрғыда ғалым ... ... ... «Сөйлеу қателерін жүйелі
түрде зерттеу психолингвистиканың ерекше бір саласын құрар еді, өйткені ол
сөйлеу қателері белгілі бір ... ... ... ... ... ... [9, 10 б.].
Психолингвистика саласында сөйлеу қателерін алғаш зерттегендердің ... ... ... Ол ... ... ... жаңылыс айту,
жаңылыс оқуға ерекше назар аудара отырып, сөйлеуде ... ... ... дыбыстардың ауысуы, дыбыстардың алмасуы т.б.) сипаттама
берген. Оның ... ... ... ... ... да ... сияқты
белгілі бір заңдылықтарға бағынышты әрекеттердің бірі: ... ... ... ... и при ... функциях
человека» [10].
Сөйлеу қателерін зерттей келе, тіл маманы ... ... ... зерттеу қажеттілігін атап, «қате сөйлеудің психологиялық ... құру ... Ескі ... ... ... ... сараптаудың
жаңа тәсілдерін шығарып, содан келе, қате жіберуге жол ... ... алу үшін ... ... ... ... өз пікірін білдірді
[11]. Сондай-ақ ол өз еңбектерінде сөйлеу қателерін формалды тұрғыдан ... ... ... ... 1) ауыстыру, 2) қайталау, 3) ... 4) ... 5) ... 6) ... 7) ... ... Ал ... үдерісінің тетігін былай көрсетеді: «1. ... көру ... ... қателер: а) инерциялық қателер немесе кездейсоқ байланыстағы
қателер (ошибки случайных ассоцияций). 3) Айтылымдағы ... а) ... ... ... ... ... ... қателері
(ошибки, обусловленные отступлением от временных норм, необходимых для
правильного произношения), б) көру, ... ... ... ... ... в) диалектілік қателер. 4.Дифференциалды емес
қателер» (бұл қателердің табиғаты түсініксіз) [12, 17 б.]. ... ... ... мектепке дейінгі баладан бастап, жетінші
сынып оқушысының ... оқу ... ... туып ... Сондай-ақ бұл
қателер әртүрлі жастағы ... ... да ... байқалады.
Сонымен қатар «тілді білмеуден туатын қателерді, екінші тілді үйренуде
типті және ... ... атап ... Бұл ... ... ... ... көпшілігінде кездесетін қателер, тұрақты қателер –
тілді үйрену кезінде ұзақ ... ... ... 3 б.] Осы тұрғыда
Т.Г.Егоров та сөйлеу қателерін ... ... ... айта
отырып, олардың алдын алу мәселелерін қарастырады: « Қате ... ... ... ... ғана қате ... және оның ... алуға субъективті
көзқарастардың рөлі түсінікті болады... Мысалы, қате ... ... да бір ... ... ... ... олардың тұтас
жүйелерінің өзара қатынастарының қайта құрылуында, өзгеруінде. ... ... ... адам ... ... ... ... үдерістің қозғаушы күштерін анықтауға көмектеседі».
Кез-келген адамның өзін-өзі ұстауы, сөйлеуі әр ортада әртүрлі болады.
Мысалы, адам өзімен-өзі қалғанда өзін ұстауы бір ... те, ал ... ... өзін ... ... ... болуы мүмкін. Осы тұрғыда оның тәртібі,
жүріс-тұрысы, сөйлеуі, қимыл-қозғалысы ... ... ... ... ... ... жасауда өзін ұстауы бір басқа
да, ал өзінің құрбы-құрдастарының ... ... ... бір ... ... қателер осы екінші жағдайда көбірек байқалады ... ... ... ... адам ... ерік ... ... сөйлеу
әрекетінің барлық сатылары жүзеге асырылмайды. Ал бірінші жағдайда адам
өзінің айтайын ... ойын ... ... сай, дәл, ... ... ... Мұны жеке ... ұжымды т. б. бағалауда көруге
болады.
Қарым-қатынас немесе ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір тұлғаларға қатысын, даму ... ... ... ... ... ... және
құқықтық нормаларды түсінуі, тәртібі, оларға көзқарасын), тұлғаның еріктік
қасиеттерін, мінез-құлқын, ... ... ... ... ... ... бағалауда бақылау ең басты орында
тұрады. Бірлескен іс-әрекетте кіріге ... ... ... және
қашықтықта бақылау (дистанционное наблюдение) қолданылады. ... ... бір ... бола ... жеке ... сол ... жан-жақты
бақылау кіріге бақылау болса, қашықтықта бақылау ұжымды, топты немесе жеке
тұлғаны сырттай, оларға білдірмей ... ... ... ... әрекетін
екі әдіспен де бақылауға болады. Осы ... ... ... ... ұжымның, топтың мүшесі бола тұрып, сол топтағы адамдардың ... ... ... ... ... болады. Соның салдарынан
сөйлеушіге іштей баға береміз. Сөйлеу ... ... ... оның жеке тұлға ретінде барлық жақтары (білімі, ... ... ... мінез-құлқы т. б. ) ескеріледі. Сонымен қатар
күнделікті өмірде адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... де ... болады.
Адамның ойлау үдерісінің көрінісі - сөйлеу ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан
жүзеге асырылады».
Қарым-қатынас үдерісінде жеке тұлғаны бағалау түйсік дейгейінде ... ... және ... негізінде жасалады. «Экспектация - адам
туралы ... ... ... ... – өзге адамның күйзелісін
сезіну қабілеттілігі».
Қорыта айтқанда, қате ... тән ... ... ол ... ... ... байланысты. Ал «Сөз (речь) – ... адам ... ... ... ... деп ... Қате – тұлғаның іс әрекетінен туындаған нәтиже.
Пайдалынылған әдебиеттер
1. Большой ... ... Гл. ред. А.М. ... Изд. ... и доп. М.: ... ... ... 1998.
2. Коджаспирова Г.М., Коджаспиров А.Ю. Словарь по педагогике. – Москва: ИКЦ
«МарТ»; Ростов на /Д: Издательский центр «МарТ», 2005. – 488 ... ... ... ... ... 6-том. –Алматы.: Қазақ ССР-інің
«Ғылым» баспасы, 1982. – 624 ... ... ... ... Под ред. Азрилияна А.Н. – 6-е изд., доп.
– М .: ... ... ... 2004. – 1376с.
5. Понятийно-терминологический словарь логопеда / Под ред. Селиверстова
В.И. – М .: Гуманитарный издательский ... ... 1997. – 400 ... Васильев Н.В., Виноградов В.А., Шахнарович А.М. Краткий словарь
лингвистических терминов. М.: «Русский ... ... ... ... ... по методике преподавания
иностранных языков / Колесникова И.А., Долгина О.А., СПб.: «Русско-
Балтийский информационный центр», БЛИЦ ... ... ... ... ... А., 2005. – 144 бет.
9. Л е о н т ь е в А.А. ... Л.: ... M e r i n g e r R., Mayer K. ... und ... ... Studie , ... 1895.
11. В о р о н и н Б.Ф. ... ... ... анализа
грамматических ошибок в устной речи иностранца на русском языке.Автореф.
канд. дис. Аку, ... К р а с и к о в Ю.В. ... ... ... ... этой ... рассматривается проблемы ошибок и ошибочной речи.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Қылмыстық құқық бойынша қылмысқа қатысушылардың жалпы сипаттамасы147 бет
Аналар темекiге қарсы3 бет
Жай сөйлемнің күрделену жолдары18 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь