Қаңлы мемлекетінің саяси-экономикалық және шаруашылық дамуы

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

Негізгі бөлім

I. Қаңлы мемлекетінің саяси.экономикалық және шаруашылық дамуы
1.1. Қаңлы мемлекетінің саяси тарихы мен географиялық орналасуы жазба деректерде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Қаңлылардың шаруашылығы, кәсібі, ауыл шаруашылығы археологиялық деректер негізінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

II. Қаңлы мемлекетінің археологиялық зерттелуі
2.1. Қала құрылыстары мен елді.мекендері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.2. Жерлеу салты мен жерлеу құрылыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
Кіріспе
Қазақстан жерінде көне тарихта елеулі із қалдырған ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі - Қаңлы мемлекеті. Бұл туралы алғаш рет біздің дәуірге дейінгі ғасырдағы жазба деректерде айтылады. Осы деректерге сүйенсек, бұл мемлекеттің орталығы Орта Сырдарияда, яғни Оңтүстік өлкемізде орын тепкен деген болжам айтуға болады.
Жұмыстың өзектілігі. Қаңлы мемлекеті өмір сүрген уақыт ішінде Сырдария арқылы өтетін Жібек жолының Ферғана мен Арал жиегіндегі аралығына бақылау жасау саясатын ұстанған ірі мемлект болып, көшпелі және отырықшы өркениет үлгілерін тиімді ұштастыра біліп, өзіндік ерекшеліктерге толы саяси мемлекеттілік құрған. Сондықтан Қаңлы мемлекетін зерттей келе, біз, өз ата-бабаларымыздың озық тәжірибесін, бай мәдени құндылықтарын қайта жаңғыртып, ұрпақтары мақтан тұта алатын өркениет иелерімен қайта танысамыз. Оның үстіне осы мемлекеттің Оңтүстік Қазақстан территориясында орнығуы өлке тарихын зерттеуге зор мүмкіндік береді.
Жұмыстың мақсаты. Оңтүстік қазақстан территориясындағы б.з.д. II – б.з. IV ғғ. аралығында өмір сүрген Қаңлы (Кангюй, Канцзюй) мемлекетінің археологиялық ескерткіштеріне жүргізілген қазба жұмыстар нәтижелерін жинақтап, ғылыми тұжырымдарды сараптау арқылы осы мемлекеттің материалдық және рухани құндылықтарын айқындау.
Жұмыстың міндеттері:
1. Қаңлы мемлекетінің саяси тарихы мен географиялық орналасуын айқындау;
2. Қаңлы мемлекеті туралы жазба деректерге тоқталу;
3. Қаңлылардың қала құрылыстары мен елді-мекендеріне жүргізілген археологиялық зерттеулерге шолу;
4. Қаңлылардың жерлеу салты мен құрылыстарын сипаттау жұмыстың негізгі міндеттері болып табылады.
Қаңлы халқының этникалық құрамы жайлы мәселе әлі күнге шешілген жоқ. Осы уақытқа дейін қаңлылар қай тілде, сөйлегені жайлы орныққан пікір жоқ. Бірқатар зерттеушілердің тұжырымдауына қарағанда олар – түрік тілдес халық. Сондай – ақ, қаңлылар б.д.д. І мыңжылдықтың орта тұсына қарай түрік тайпаларының әсерімен өң келбетті мен тілін өзгерте бастаған солтүстік ирандық мал баққан тайпаларға жатқан деп пайымдайтындар бар.
Бір кезде қаңлылықтар өктемдік еткен аудандарда зерттеушілер көптеген ескерткіштерді тауып, оларды археологиялық мәдениеттер санына жатқызды. Ташкент алқабы болса, екіншісі Сырдарияның Қаратау мен Талас аралығындағы ауқымға орналасқан.
Сөйтіп, б.д. басталған тұста Қазақстанның оңтүстігінде ірі де аса қуатты мемлекеттік құрылым – Қаңлы дамып, өркендеген. Ол Шығыс тарихында елеулі роль атқарды. Қаңлы Қытаймен, Парфиямен, Риммен және құшан империясымен сайси, экономикалық мәдени тұрғыда тығыз байланысты болған.
Қаңлы мемлекеті – орта Азиядағы ежелгі мемлекет. Бес аймаққа бөлінген. Ташкент көгапты орта ағысы бойы, Қазалыға дейінгі аудан Сырдарияның төменгі ағысы мен Хорезм. Қаңлы мемлекетін көшпелі, жартылай отырықшы тайпалар мекендеген. Сондықтан олардың ірілі – ұсақты қалалары болған. Тарихи деректерге қарағанда қаңлылар қабырғасы биік дуалдан соғылған үйлерде тұрған, қаңлылардың астанасы бір деректе «Битянь қаласы» деп көрсетілсе тағы бір деректерде Отырар (Фараб), Шаш (Ташкент) деп те көрсетілген. Қаңлы мемлекеті б.з.б. 36 – жылы Ғұндармен бірігіп Қытай басқыншыларына қарсы күрескен. Қаңлы мемлекеті тарихтан белгілі ежелгі мемлекеттердің бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер

1.Әбдіжапар Әбдәкімұлы Қазақстан тарихы(ерте дәуірден бүгінге дейін) Алматы – 1997 Республикалық баспа кобинеті 34-бет
2. Ежелгі Қазақстан. Қазақстан балалар энциклопедиясы. Құрастырушы авторлар: Т.Жұмаханов, Т.Шаңбай, Б.Жұматаев, Л. Тетенков «Аруна» баспасы, 20025 ж 91-бет
3. Әбдіжапар Әбдәкімұлы Қазақстан тарихы (ерте дәуірден бүгінге дейін) Алматы – 1997 Республикалық баспа кобинеті 38-бет
4. Қазақстан тарихы. Хадиша Кенжеғұлқызы Ермұханова. Шың Алматы 2006 жыл 32-бет, 32-бет.
5. К.М.Байпақов Ежелгі Қазақстан тарихы Алматы, «Рауан» 1998 жыл 93-94 беттер
6. Т. Тұрлығұл, Ә. Төлеубаева, Қ.Құнапина Ежелгі Қазақстан тарихы. Алматы «Атамұра» 2002 жыл 4 103-бет, 120-бет.
7. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін төрт томдық. 1-том
«Атамұра » баспасы Алматы, 1996 жыл 279-280 бетбеттер.
8. К.М.Байпақов Ежелгі Қазақстан тарихы Алматы, «Рауан» 1998 жыл 93-94 беттер
9. Мұхамедхан Н. Қаңлы мемлекеті. «Жұлдыз» 2000жыл N7 -142 бет-153 беттер
10. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (Очерк) Алматы, «Дәуір» баспасы 1994 жыл. 48-49 бет.
11. Қазақстан тарихы Көне заманнан бүгінге дейін төрт томдық «Атамұра» баспасы Алматы 1996 жыл. 274-282 беттер
12. Қайдар Ә. Қаңлы мемлекеті «Парасат» баспасы 2005 жыл N 1 – 7бет
13. Мұхамедхан Н. Қаңлы мемлекеті. «Жұлдыз» 2000жыл N7 -142 бет-153 беттер
14. Оразбай М. Қаңлы мемлкеті «Қазақ батырлары» 2005 жыл N 4 5-12 ет.
15. Қазақстан тарихы. 2005жыл 32-33 бет.
15. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейінгі. 1-том «Атамұра» 1996 жыл Алматы. 282-284 беттер.
16. Қазақстан тарихы К.Аманжолов Дәуір 1-том 1996 жыл
17. Д.Талеев. Көне ескерткіштер зерттеу күтеді. Қазақстан тарихы 1994 жыл, N 1 20 бет
18. Мұхамедхан Н. Қаңлы мемлекеті. «Жұлдыз» 2000жыл N7 -142 бет-153 беттер
19. С.Жолдасов «Шежірелі Оңтүстік» Алматы 2002 жыл 11 бет.
20. К.Байпақов, А. Нұржанов «Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан» Алматы, 1992 жыл 49-59 бет.
21. К.Сыздықов, С.Жолдасов «Ата қоныс» Шымкент 1992 жыл 18 бет.
22. Мұхамедхан Н. Қаңлы мемлекеті. «Жұлдыз» 2000жыл N7 -142 бет-153 беттер
23. Елеуов. Мадияр. Ескерусіз қалған ескерткіштер. Түркістан.2005. 120 б.
24. З. Самашев. Қазақ археологиясының табысы дүние жүзін қызықтырып отыр. «Жас Алаш» 2001. №103-104 б.
25. Айтбаева М. Ақышев – қазақтың көрнекті археологы. // Хабаршы. тарих сериясы 2006.№3. 144б
26. Нұсқабайұлы Ж., Жәнібек Ө. Ежелгі Отырар. Алматы, Рауан, 1997ж. 25б
27. Подушкин А.Н. Арысская культура Южного Казахстана ... с. 150-152.
28. Свод памятников истории и культуры Казахстана. Том 1. ... с. 56-60.
29. Қазақ тарихы // 2004ж. №2. 152 б.
30. Ақышев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. Алма-ата. 1972г. 125 б.
31. Байпаков К.М, Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және орта ғасырлық Қазақстан. Алматы, 1992 ж, 59-бет.
32. Қозғанбаева Г, Исабек Б, Ахмет С. Отырар өңірінің зерттелу тарихы, Шымкент. 4 б.
33. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумаганбетов Т. Археология Казахстана ... с.181.
34. Нурмуханбетов Б. Некоторые итоги раскопок Борижарского могильника. По следам древних культур Казахстана. Алма-ата. 1970. с. 119 35. Подушкин А.Н. Арысская культура Южного Казахстана ... с. 159-161.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................4
Негізгі бөлім
I. Қаңлы мемлекетінің саяси-экономикалық және шаруашылық дамуы
1.1. Қаңлы мемлекетінің саяси тарихы мен географиялық орналасуы жазба
деректерде..................................................................
..............................................6
1.2. Қаңлылардың шаруашылығы, кәсібі, ауыл ... ... ... мемлекетінің археологиялық зерттелуі
2.1. Қала құрылыстары мен елді-
мекендері........................................................13
2.2. Жерлеу салты мен жерлеу
құрылыстары.....................................................24
Қорытынды...................................................................
.......................................41
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
............................43
Кіріспе
Қазақстан жерінде көне ... ... із ... ірі мемлекеттік
құрылымдардың бірі - Қаңлы мемлекеті. Бұл туралы алғаш рет ... ... ... ... ... ... Осы деректерге сүйенсек, бұл
мемлекеттің орталығы Орта Сырдарияда, яғни Оңтүстік өлкемізде орын ... ... ... ... өзектілігі. Қаңлы мемлекеті өмір ... ... ... арқылы өтетін Жібек жолының Ферғана мен Арал жиегіндегі аралығына
бақылау жасау ... ... ірі ... ... ... және отырықшы
өркениет үлгілерін тиімді ... ... ... ерекшеліктерге толы
саяси мемлекеттілік құрған. Сондықтан Қаңлы мемлекетін зерттей келе, ... ... озық ... бай ... ... қайта
жаңғыртып, ұрпақтары мақтан тұта алатын өркениет иелерімен қайта танысамыз.
Оның үстіне осы ... ... ... ... орнығуы өлке
тарихын зерттеуге зор мүмкіндік береді.
Жұмыстың мақсаты. Оңтүстік қазақстан территориясындағы б.з.д. II ... IV ғғ. ... өмір ... ... (Кангюй, Канцзюй) мемлекетінің
археологиялық ескерткіштеріне жүргізілген қазба ... ... ... ... сараптау арқылы осы мемлекеттің материалдық
және рухани құндылықтарын айқындау.
Жұмыстың міндеттері:
1. ... ... ... ... мен ... ... ... Қаңлы мемлекеті туралы жазба деректерге тоқталу;
3. Қаңлылардың қала құрылыстары мен елді-мекендеріне жүргізілген
археологиялық зерттеулерге шолу;
4. Қаңлылардың жерлеу салты мен құрылыстарын ... ... ... ... ... ... этникалық құрамы жайлы мәселе әлі күнге шешілген жоқ.
Осы уақытқа дейін қаңлылар қай тілде, сөйлегені жайлы ... ... ... ... тұжырымдауына қарағанда олар – түрік тілдес халық.
Сондай – ақ, ... ... І ... орта ... ... ... ... өң келбетті мен тілін өзгерте бастаған солтүстік
ирандық мал баққан тайпаларға жатқан деп пайымдайтындар ... ... ... өктемдік еткен аудандарда зерттеушілер көптеген
ескерткіштерді тауып, оларды археологиялық мәдениеттер санына жатқызды.
Ташкент ... ... ... ... ... мен Талас аралығындағы
ауқымға орналасқан.
Сөйтіп, б.д. басталған тұста Қазақстанның оңтүстігінде ірі де ... ... ...... ... ... Ол Шығыс тарихында
елеулі роль атқарды. Қаңлы ... ... ... және ... ... ... ... тұрғыда тығыз байланысты болған.
Қаңлы мемлекеті – орта Азиядағы ежелгі мемлекет. Бес ... ... ... орта ... ... ... ... аудан
Сырдарияның төменгі ағысы мен Хорезм. Қаңлы мемлекетін көшпелі, ... ... ... ... ... ірілі – ұсақты қалалары
болған. Тарихи деректерге қарағанда қаңлылар қабырғасы биік ... ... ... ... ... бір ... «Битянь қаласы»
деп көрсетілсе тағы бір деректерде Отырар ... Шаш ... деп ... ... мемлекеті б.з.б. 36 – жылы Ғұндармен бірігіп Қытай
басқыншыларына қарсы күрескен. Қаңлы ... ... ... ... ... ... мемлекетінің саяси-экономикалық және шаруашылық дамуы
1.1. Қаңлы мемлекетінің саяси тарихы мен географиялық орналасуы ... ... ... ... ІІ ... ... ... Б.з.д. ІІ ғасырда «халықтардың ұлы қоныс аударуы» деп аталатын
оқиға ... ... ... ... жаңа ... бірлестіктер
пайда болды. Соның бірі – Қаңлы мемлекеті.
Қазақстанның оңтүстігінде қаңлылардың ... ... ... ... ... ІІ ... соңы). Халқы – 600 мың, 120 мың үй.
Билеушінің титулы – Хан. Бүкіл елді ... ісін ... 3 ... ... ... қарағанда қаңлы елі 5 бөлікке бөлінген. Әр бөліктің
кіші хандары болған, олар ұлы ханға ... ... ... ... ... ... ... тұтқындары құлға айналдырылды. Құл еңбегі ұсақ малды күту, мал
өнімдерін өңдеу, кейде қолөнер кәсібі және егін ... ... ... ... ... «Шицзы», «Цянь Ханьшу» атты
тарихи хроникалары мен ... бар. Сол ... ... ... ... ... ... оның нақты шекарасын, астанасының қайда
екенін, бас илігінің қай жерлер екенін, ... ... ... жобалауға болады.4
Қаңлы, Қытайша Канцзюй жазба деректерде б.з.д. ІІ ғ. айтылады. ... Уди ... ... Чжан ... бас етіп ... ... ... жылдан кейін талай қиыншылықтан өтіп, Чжан Цянь қайта ... ... ... ... ... ... ... келген мемлекеттерге
сипаттама беріледі. Солардың арасында Қаңлы мемлекеті де ... ... ... Чжан ... өзі ... ... ... мәліметіне қарағанда, Қаңлы Дауанның ... ... 200 ме ... ... әдеп – ... ... юечжисылармен
өте ұқсас, 90 мың әскері бар, бірақ өзі әлсіз ... ... ... ... ... ... Яньцай Қаңлының
айнымайды. 100 мыңнан асатын әскері жайпақ жағалы үлкен көл ... ... ... теңізі дейтіні соның өзі. Батыс өлке туралы хикаятта
және Хань үлкен үйінің ... ... ... ... айтылады. Мәселен,
қаңлы билеушісінің мекенжайы Люяни ... ... ... ... мекенжайы Люяниден жеті күндік жерде. Оның халқы 120 мың адам – ... ... ... ... ... ... ... жәйттары белгілі
болды, сонда ол б.з.д. 46-36 жылдары Чжичи бастаған ғұндарды ... ... және ... ... ... ... ... 85ж. қаңлылар
Қашқардағы қытай уәлиі Бань Чаоға ... ... ... Сол ... ... ... және қияңқы келеді, ... ... ... ... ... ... Оған ... жіберген шенеуніктерді
үйсін елшілерінен төменге отырғызады. ... мен ... ... ... уәли ... кісіге содан кейін ғана қояды – ... ... ... ... қаңлылардың ескерткіштері
археологиялық тұрғыда едәуір зерттелген. ... ... ... туралы алғашқы мәліметті, Семен ... ... ... (1701) және оған ... ретінде 1737 ж. Ресей
ғылым академиясы шығарған атлас береді. ХІХ ... ... ... төменгі ағысынан Жетісуға дейінгі аралықтағы (А.К. Гейнс 1866,
П. Лерх 1867ж.) және Арыс ... орта ... ... елді мекенінің
маңындағы (Н.П. Остроумов 1893ж.) археологиялық ескерткіштерді зерттеу
басталады (3). Осы ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын бастады (1895 ж.
бастап). ... ... ... Иассының, Қарнақтың, Испиджабтың
(Сайрамның), Жаңакенттің, Женттің, Шардараның, Сүткенттің және Байырқұмның
қирап қалған ... Арыс ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында А.О. Руднев, көне қалалар мен
елді мекендердің (Оксус, Ұзын-ата, Сүткент және ... 11 ... ... ... Көне ... ... жұртында Қ.А. Кларе мен А.
Черкасов қазба жұмыстарын жүргізген. Боралдай шатқалындағы петроглифтерді
П.А. Комаров байқап, ... ... ... Н. ... мен И.А.
Кастанье жасаған. Қазан төңкерісінен кейін 1925ж. М.Е. Массон Сайрам мен
Түркістанда болған А.Н. ... ... кең ... қазба
жұмыстарын, 1946-1951 жылдар кезеңінен бастап ... ... ... жүргізген. Осы қазба жұмыстарының нәтижесінде
«Оңтүстік ... ... мен көне ... мәселелері», «Ежелгі
Отырар» және басқа еңбектер сериясы жарық көрді. Осы экспедицияға қатысушы
археологтар Е.И. ... мен Г.И. ... ... ... ... ... жинақталған кең көлемдегі археологиялық материалды бір
жүйеге келтіріп: «Оңтүстік Қазақстанның қалалары мен отырықшы қоныстарының
тарихынан» дейтін ... ... ... ... ... ... ... керамиканы хронология бойынша сыныптаудың 6
кезеңін бөліп көрсеткен: сақтық (б.д.д. ҮІІ-ІҮғ.ғ.), ерте кангюйлік (б.д.д.
III-б.д. І ғ.ғ.), ... ... ... кенгерестік (Ү-ҮІІІ ғ.ғ.),
қарлықтық (ҮІІІ-ХІІ ғ.ғ.), ... ... ... ғ.ғ.) (10). ХХ ... жылдарының басында Ақтөбе 2 қонысы, Жаушы құм төбе қалашығы,
Ақтөбе, Жаушықұм, ... ... ... ... ... зерттеліп, Шардараның көнеліктері кітабы ... (4). ... ... ... Н.П. ... ... болған Шымкент
пединститутының археологиялық тобы, Арыс ... ... ... ... және ... – Қаржантау тауларының өңірін зерттеді.
Осы зерттеулердің нәтижесінде Ш. Уалиханов атындағы ... ... ... ... басқа «Арыс өзені аңғарының І-ҮІІІ ғ.ғ ерте отырықшы
қоныстары» дейтін тақырыпқа диссертация жазылды. 1969 ж. ... ... ... ... ... ОҚӘ ... қазба жұмыстарын жүргізіп,
зертетудің алғашқы жылдарының қорытындысы ретінде ... ... ... ... ... ... экспедициямен қатар Б.Н. Нұрмұхамедов
басшылық ететін ОҚКАЭ да өз ... ... ... өңірінің
өңірінің ескерткіштері, Бөріжар зираты). ХХ ғасырдың 70-ші ... ... ... күнге дейін ШПИ-дің (90-шы ... ... ХҚТУ ШБ және ШИ) ... тобы ... жұмыспен
айналысып келеді. Осы топ, Арыс пен Бадам өзендерінің алабында және Қаратау-
Қаржан таудың Оңтүстік ... ... ... ... ... ... нәтижесінде «Оңтүстік Қазақстанның екінші-бақташылық
мәдениеттерінің ескерткіштері. І-ІҮ ғ.ғ. ... ... ... Қаратау-
Қаржантаудың Оңтүстік жоталары), «Оңтүстік Қазақстанның Арыс мәдениеті
б.д.д. ІҮ-ғ-б.д. ҮІ ғ.» дейтін тақырыптардағы ... ... ... ХХ ғасырдың 90-шы жылдарының ортасына қарай ... ... ... ... ... жинақталған:
«Қазақстанның тарихы мен мәдениеті ескерткіштерінің жинағы. ... ... ... атты ... ... жоғарыда
аталғандардың баршасының және басқа да еңбектер мен зерттеулердің ... ... ... ... ... кәсібі, ауыл шаруашылығы археологиялық
деректер негізінде
Қаңлылар мемлекеті Сыр бойында және Ұлы Жібек ... жол ... ... және отырықшы шаруашылықты да ... ... ... ... ... ... мен мекен-жайлар қазған ... ... ... ... әдетте, керамика ас әзірлеуге керекті
ыдыс – аяқтар- қазандар, қақпалы құмыралар, ... ... ... ... ... – аузы кең, бір не екі ... ... ... ... екі ... құмыралар.
Қаңлылар темірді балқатып, одан күнделікті тұтыныс заттарын жасауды
білген. Ұсталар орақ, ... жебе ... ... ... дөңгелек
бөліктері табылған. Сүйектен құранды садақтар жасауға қажетті бөлшектер,
пышақ саптары, ... ... ... ... ... мен ... бүркіттің буын сүйектерінен жасалған бойтұмарлар әсем –
ақ. Сүйектен ойып жасаған, басы бедерлі ... де ... ... ... ... ... ... шектеулі көлемде жүргізілген.
Әдетте, суды пайдалануға еңбектің ең ... ... ... ... бір ... - мал ... болған. Егіншілігі біраз
дамыған ежелгі қоныстардан жылқы, қой, ешкі, сияр сияқты үй ... көп ... ... ... ... мал ... орын ... байқаймыз.
Қоныстанушылар өмірінде аң аулау ісі де үлкен орын алған. Қазбалардан
еліктің, таутекенің, арқар мен ... ... ... ... ... мүйіздері де жиі кездеседі, ісмерлер ... ... ... ... су ... үйректер мен қаздарды да, бірқазандарды да
аулаған. Қытай жазуларының мәліметтеріне ... ... ... ... жүруді біле ... деп ... Ә.Х. ... бір ... қоныстап ... ... ... кен қазу жұмысымен ... Аңыз ... ең ... егіншілік кәсібіне үйреткен аяулы ... Ол ... ескі ... ... ұлы ... ... ескі ... тұрмысын
археологиялық зерттеулерімен ашқан ... ... ... ... ... ... заманда көшпелі тұрмысқа өтуі ... ... деп ... ... ... мал өсіруі ... ... ... ... ... ең ... ... түйе ... - ... ... - ... деп
атаған. Жылқының иесін, яғни оны ... ... ... ... - ... ... ... - Шопан ата деп айтқан.
Сондықтан осы ... ... ... елінде:
Шопан ата байыта гөр - деп ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... Содан
кейін Қожа ... ... ... Ал ... ... осы ... ... сақталған, Ташкентке жақын жерде
тұр. Төрт ... ... ... Ә. ... ... ... ... Әлекең. Малдың шығуын қазақтар ... ... ... ... ... түйе ... сиыр
судан, қой ауадан» - деп ... ... ... аса ... ... ... –ақ Әлекең Қаңлыларға ... ... ...... бөрі, марал – деп айта келіп бұған Рим ... ... ... «Қаңлыларға елес беріп, жол
көрсетіп ... сөлу – Ақ ... ... ... ... ... аң аулап ... бір топ ... шыға ... көп ... ... Сол ... бір сұлу ... ... ... кесіп өтіп,
көлдің ар жағына ... ... Оған таң ... аңшылар
Маралдың ізімен бірге өтеді. Олар ... ... Ақ ... ... ... жоқ болады.... Осынау ... ... ... ... ... бірі ... ... Томсон. Көк ... ... қол ... де көп орын ... ... бұқа – мал ... бір алыбының бірі....
Сондай-ақ Қаңлылардың Өкр, оғыз ... ... ... ел аты ... ... Мысалы, Өкіреш найман, Оғыз
мемлекеті т.б. Оғыз ... ... Моде ... ... ... ... соны ... Алайда,
ислам діні келген соң Оғыз ... ... ... ... бұрмаланған.
Қаңлылар «жаратылыстағы барлық көркем бейнелерді ... бас ... Аса ... ... ... көк, ... ... таулар, ұлы ... ... бас ... діні ... көк, одан ... одан қадірлі ... ... ... күнге, айға табынған. ... ... ерте ... ... келе ... бас иіп, ... көкке көтерген...» – деп ... ... ... ... ... ... зерттелуі
2.1. Қала құрылыстары мен елді-мекендері
Археология- гуманитарлық жас ғалым. Осыдан 200 жылдай уақыт бұрын
адамзаттың өмір ... ... ... ... ... ... 3000 жыл деп ... келген. Бұл шешімге негіз болған ертедегі
патшалар әулеті немесе ... ... ... ... мен ... ... еді. ... тарих ғылымында төңкеріс жасады. Ол
әлемдегі көптеген тарихи жаңалықтарды ашып оны жұртқа мрйындатып, абройын
асқақтатты. Ағылшын археологы Г.Чайлдтың ... ... ... коп ... ... ... ... археология да тарих ... ... ... ... барлық түпкірінде археологиялық экспедициялары
жұмыс істеуде. Соның нәтижесінде ... ... ... ... мен Рим
дәуіріндегі Египет өркениеті.
Тарихи қағаз бетіне түспей қалған елдер үшін оның ... ... ... ... ... тереңде жатқан ата – бабаларымыз қалдырған ескерткіштер
сыр шертетін Қазақстан тарихына да қатысты. Қазақстанды экспометтары ... ... ... ... ... ... Оның ескеркіштері Арла
маңында, Сырдарияның ежелгі соғысында, Сарыарқада, Жетісуда Мұғалжар ... ... кең ... ... ... және ... ... парақтары Қазақ Ғылым Академиясының жолымен ... ... ... ... соң ... ... және ... жолынан ашылған ... ... ... ... түсті. 1991 жылдан бастап Археологиялық орталықтың
Археология институты болып және өз ... отау ... ... ... ... ... Әлекей Марғұлан есімі ... ... ... өмір сүріп келе жатқаннан бері ғалымдардың бірнеше
ұрпақтарының жанкешті еңбегінің нәтижесінде ... ... ... кезеңдері сонымен қатар мәдениет тарихы жұртқа ... ... ... Қазақстан жерінде Отанымыздың кең – байтақ даласында
сан алуан мәдениеттің болғанын, әртүрлі ... ... ... ... бойынша орталығы Қазақстан жерінде орналасқан
ортағасырлақ Батыс Түрік, содан кейін ... ... ... мен қыпшақ мемлекеттерінің мәдениеттерінде көшпелілер ... ... ... қала мен ... үйлесім тапқаны.
Қазақстанның ежелгі қалалары туралы алғаш жазылған ... ... отыз ... ... ... ... көрді. Бұл ежелгі қала орындарындағы қазба
жұмыстарының ... ... кезі ... ... Түркістан, Құлан
Сауран қалалары толық зерттелмеген еді. Қазақстан жеріндегі көне қалалар:
Отырар, Испиджаб, Тараз, ... ... ... ... ... жүргізуге есіне тен біздің елімізде ғана ... ... ... археологтар қатысты. Олардың ішіндегі көрнекті ғалым ... ... С.П. ... А.Н. Бернштам, өзбекстандық М.Е. Мамонов,
қазақстандық Е.И. Агеева, Қ.А. ... М.Е. ... Н.О. ... Б.А.
Байтанаев, Е.А. Смағұлов, В.А. Ториев, Т.В. Савельева ... ... ... ... ... қола ... ... дейінгі 2 мыңыншы жылдардың басы және 1 мыңыншы жылдардың шамасы)
мәдени мұралары ертедегі тайпалардың мал шаруашылығын ... ... ... Өлке ... ... ғасыры біздің эрамыздың 1 мыңышы жылдықтардың
ортасында өшпес із ... Ерте ... ... ... ... саласы - Іңкәрдария жағалауына орналасқан Түгіскен мен
Үйғарақ, Оба ... ... ... ... С.Л. Толстовтың
пайымдауынша, мұнда ертедегі теңіз сақтары тайпалары өмір сүрген. ... ... және ... қоныстарын зерттеу нәтижесінде
ашылған археология саласындағы ғылыми жаңалықтар негіз болды.
Қазақстан территориясындағы белгілі ескерткіштердің ... ... ...... Сыр ... ертедегі қалалардың бірі. Ол Қызылорда
қаласыннан оңтүстік батысқа қарай 300 километрдей ... Осы ... ... ... аты – ... ... деп аталатын опасынан қоныстарының
комплексті археологиялық ескерткіші орналасқан.
Цитатель дегеніміз – қаланың басқарушылары мен ... ... ... ... ... ... ... қалындығы кейбір жерлерде
5,3 метрге жетеді. Қам кірпіштен қаланған жартылай шеңберлі мұнаралар да
бар. ... ... ... ғылыми лабароториядан жеткізіп олардың
жылын ІІІ – ІІ ... ... ... ... бірі – ... ... ... тохарлар. Олар біздерге Жетіасар мәдениеті көптеген саналатын
ескерткіштерді мұраға қалдырған. ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің
апоснантар мен саноравантар мәдениетімен түбегейлі астырношылығы бар. ... ... – жеті қала ... ... Ал ... ... саны
жиырмаға жетеді. Бұл комплекстің ірі ескерткіші Алтынасар ... ... ... ... Ол 16 ... ... алып жатыр. Оның бір
мысалы – қазіргі Қазалы ауданының территориясында Жангент немесе Янгикент
атты ... орны бар. Ол бір ... ... орталық болған. Ертедегі
қала орнын қазу кезінде табылған археологиялық олжалардың ішінде ХV – ... ... ... аспалы шамның сынықтары да бар. 1899 жылы
Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің мүшесі – В.А. Каллаур ... ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі
болып зерттеу жұмысын жүргізді. Ашынас қаласы жайлы. Археологтардың
дәлелдеуінше бұл ... ... ... ... ... ... ... болған. Коллуар бес қақпалы қорған құрлысын және оның
маңындағы бекіністер қалдықтарын сақтайды (8).
1955 жылы СССР ғылым ... ... ... ... А.В. ... басшылығымен экспедициясы шықты.
Табылған заттарға қарағанда ... ... 1 ... дейінгі
аралықта өмір сүрген адамдар жерленген. Олар отырықшы болып, жер өңдеумен
шұғылданған.
1945-1951 жылдары ... ... ... ... (Е.И. Агеева, А.Н. Бернштам), ал 1986 жылы ... ... ... ... ... ... типологиясын жасау,
жекеленген ескерткіштерде тұрақты түрде қазба жүргізіп, одан жинақталған
материалдарға сүйене отырып, осы ... ... ... тайпалардың шаруашылығы
олардың көрші тайпалармен қарым–қатынасы жайында зерттеулер ... ... де ... ... алып ... жер ... және ландшафтық
географиялық көрсеткіштері жөнінен мейлінше алуан түрлі болған. Мұнда тау
аңғарларындағы құнарлы тау ... ... ... кең – байтақ
дала кеңестіктері шөлейттер мен шөлдерде бар еді. ... ... ... тұрғындардың шаруашылық қызметінің негізгі бағытын ... орта ... Оның ... ... ... ... игеру
дәрежесімен, шаруашылық қызметке тартылуымен шаруашылықтың белгілі бір
түрінің дамуы ... ... ... Арал өңірінде, Зеравшан
аңғарында, Ташкент алқабында ертеден және алдыңғы ... ... ... ... ... мен ... қалыптасқан. Көшпелі
(жартылай көшпелі) мал шаруашылығы мен суармалы егіншілікпен айналысқан
тұрғындар мемлекеттік құрылым ... ... ... Бұл ... шаруашылық бағыттарының өкілдері этникалық жағынан туыс еді, олардың
мәдени тамырлары бір болатын.
Бұл қоныстар тұрғындарының ... ... ... ... егіншілік болды. Бірақ біздің заманымыздағы алғашқы ғасырлардың
өзінде –ақ, мысалы, ... ... оң ... ірі Зах ... ... ... ал сол жағалауында Ханарық каналы тартылды.
Жетіасар алқабында тұрақты емес, тасыған өзендерді, су ... көп ... ... ... ... ... ... жүйелерін
пайдаланып, көлдете жайып суару түрі басым болды. ... ... ... ... зерттеу Арыстың ескі арналарында ... ... ... мен бөгет салынған тармақтары суландыру ... ... ... ... мен бақшаларға су ағатын
арықтар тартылған. Жергілікті ... ... және ... мен
олардың төңіректерінің аэрафотосуреттерін ажыратып қарағанда арықтардың
іздері, платиналар мен бөгеттердің қалдықтары аңғарылды. ... ... ... мен ... қала ... ... дәнді
дақылдардың (арпа, тары, бидай) қалдықтары бақша дақылдары ... ... ... ... жүзм, өрік және басқалары) дән сүйектері табылды.
Тұрғын үйлер жанындағы зат сақтайтын жайлардан қор сақтауға арналған
үлкен қыш көзелер мен ... ... ... ұра – ... ... ... ... үйлердің қираған ... ... ... мен ... көп. ... үйлер жанында малды қоршауда ұстағанға
арналған анық орындар кездеседі. Малдың негізгі бөлігі, сірә, қоныстан тыс
жерде, ... ... ... ... ... қоныстарын қазған кезде
үй жануарларының сүйектері көп кездеседі. Олардың ішінде ең көбі ... ... ... ... ... ... таутеке, арқар,
киік, марал, қабан сияқты жабайы жануарлардың сүйектерінде бөліп көрсетеді.
Басқасын былай қойғанда, ... әр ... ... ... Үйрек,
қаз, бірқазан сияқты суда жүзетін құстар ауланған. Балық аулау дамыған, оны
балық сүйектері мен қабіршақтарының ... ... ... ... ... да әр түрлі құралдармен ауланған.
Тегінде, мемлекеттің билеуші таңдаулы адамдары ... ... ... ... ... ерте ... ата – ... тұрмыс дәстүрін, идеологиясын тарихи аңыздарын сақтап ... ... ... ... ... қаңлылар билеушілерін жазға және
қысқы ордаларының әр ... ... ... бір – ... ... ... хабарлайтындығын еске сала кетейік.
Қазақсатан аумағындағы көшпелі мал шаруашылығына өте ертеден бастап,
қазіргі кезге дейін жайылымдардың ... ... ... ... келіп,
қаңлының қысқы астанасы Сырдария бойындағы аймақта болса, жазғы ... ... ... ... ... ... ... далаларында болуы
мүмкін деп жорамалдау әбден орынды болады.3
Қаңлылар жеріндегі металл өндірісінің ... – Шаш – ... ... ... ... ... ... өңдеудің ірі орталығы.
Қаңлыларда сүйек ұқсату ісі дамыған, сүйектен пышақ, қанжар, ... ... ... әйелдері арасында қолөнердің жүн өңдеу кісібі жақсы
дамыды. ... ... ... ... ... мен обалардың
орнынан табылған заттар бойынша анықталып отыр.
Орталық Сырдария аймағында ( Шаш, ... ... ... ... ... ... ... Қауыншы, Жетіасар, Отырар –
Қаратау мәдениеті делінсе, ал І мыңжылдықтың басынан бастап ... ... ... ... ... ... де қалыптасады.
Жетіасар мәдениетінің ескі ... ... ... ... және ... мәдениетінің ерекшелігімен сипатталады.
Қазіргі оңдаған қаңлы жұрттары белгілі. Ең ірі ескі жұрттың бірі ... Ол ... ... ... төбе ... Қалалар өзен жағасында,
оның Тармақтарының боиына орналасқан. ... ... ... ... ... нәтижесінде оны мекендеген халықтардың өмірін, ... ... ... ... ... ... неғұрлым жақсы
зерттелген ескерткіштерінің бірі – Шардара маңындағы Ақтөбе қонысы. Қаңлы
қоныстарында көптеген тұрғын ... мен ... ... ... ... ... дуалдар соғылып, ор қазылған. Кірпіштен тұрғызылған
монументальды құрлыстар, архитектурасы күрделі ғимараттар мен ... ою ... ... ... ... жоғарғы дәрежеде болғанының бір
айғағы. Үй шаруашылығының кәсіпшілігінен ұсталық пен қыш ... ... ... ... өнер мен тас сүйек өңдеу өнері кеңінен тараған. Жазба
деректермен археологиялық қазбаларға қарағанда ... ... Орта ... ... ... ... Рим, ... қарым – қатынаста
болған. Б.з.д. ІІ – І ... ... ... ... соққан. Қаңлы
тайпалардың саяси бірлестігі көптеген белгілер орын алды ... ... ... ... ... мен оның иеліктерінің орналасу мәселелерінің тарихы
И.Бичуриннен басталады, ол оның ... ... ... ... ... ... деп ... «Шицзи» тексіне Давань туралы
хикаяда берген түсініктемесінде ол кангюй илігі қазір қазақтың Ұлы жүзі мен
Орта жүзі ... ... ... ... ... далаларды алып жатыр
деп атап өткен.
Бірінші көз қарасты С.П.Толстов мейлінше ... ... ... ... ... ... дейін жетті, оңтүстігінде Парфиямен
және Бактериямен шектесіп ... ... ... ... мен ... Бес илігі былайша орналасқан:
1. Сусе – Қашқариядағы Шахрисябз.
2. Фуму – ... ... ... облысы.
3. Юени – Ташкент жазирасы.
4. Чи – Бұхара
5. Юагань – бүкіл мемлекеттің ... ... ... (9) .
С.П.Толстовтың бұл мәселесіндегі негізгі қарсыласы А.Н.Бернштам кангюй
жерінің шығыстағы шекарасы Талас өзенінің ... ... деп ... ... ... ІІІ ... Цзиньшидің мәліметтеріне қарағанда, ол Іле
өзеніне дейін жеткен.
Алайда, кангюйлердің ... ... атап ... ... ... ... жерлер болған. А.Бернитамның пікірі бойынша, неғұрлым
ертедегі ... ... ... ... Пехлевилердің
бундахишны мен эпикалық Шахнамада аңызға айналдырылған Канха нақ осында
орналасқан (10).
Қаңлы мемлекетінің ең жоғарғы ... ... яғни ... ... ... ... барлық істерін басқарушы немесе ең жоғарғы ел билеуші
болып табылады. Одан соңғы яки екінші орындағы билеуші фу ваң – ... ... ... ... Ол ... ... ... әрі әскери
істерін басқарушы бас сардар саналады. Патшаның орынбасары ірі жорықтарға
өзі қолбасшылық ... ... ... ... ... ... мың қол бастап шығып, Чыгушың (Қызыл сай қаласы) қаласының ... ...... ... ... мыңнан аса адамын қырғындап,
көптеген малдарын айдап әкетті. Содан соң олар хан ... ... ... артқы шеп тасымал керуендерін мейлінше ... ... ... ... билеушісі «Гүй рын» - ... ... ... ... Олар ... ... ... істерді, еларалық
қатынастарды, бітімгершілік миссияларды басқалары, ... ... ... ... қарар қабылдайтын мемлекеттік кеңесшілер болып
саналады.
Қаңлы мемлекетінің төртінші ... ... ... ... Ябғу – ірі ... ... ұлыстардың басшылары. Олар өз
руларының әскери және әкімшілік істерін басқарды. Сондай- ақ олар ... ... ... де ... мемлекеттік кемелі істерге шешім қабылдауға
ықпал жасайтын беделді адамдар болып саналады.
Қаңлы ... ... ... билеушісі Түменбасылар болып
табылады. Қаңлы мемлекетінде әкімшілік пен әскери жүйе ... ... ... бір адам тұрақты түрде әскер болуға міндетті.
Көне қаңлылардың салттық әдет – ғұрыптарына өлікті жерлеу рәсімдері
мен діни ... ... ойын ... ... ... ... жазылып, сақталған деректер негізінде автор ойын
- сауыққа қатысты бірер қызықты мағлұматтарды да ... ... үшін ойын – ... мәдениеті, музыкалық аспаптары, ән - әуен
шығару, оларды орындау өнері дамыған ел ... ... ... ... және ... ... ... бес ішекті аспап, ... және ... ... бар» деп ... ... ... тағы бір қызықты дерек: «Сүй патшалығын
құрушы Ян Шан патша өз ... жеті ... ... ... ұстағандығы
айтылады. Олардың біріншісі мен екіншісі – қытайдың орталық ... ... ... ... ... – корей өнері, төртіншісі – үнді
өнері, бесіншісі – Бұхар өнері, алтыншысы – ... ... ... – қаңлы
өнері» делінеді (11).
Тағы бір қызықты дерек: «Жау ... Уди ... ... қыз ... ... ... ... батыс бұртаналар өнерінің
иесі болды. Олардың дауысы бойынша жіктегенде, өлеңдері орта дауыс – қоңыр
дауысқа жатады. Музыка аспаптары – ... ... қос ... ... бір ... болып, болып жеті адам орындайды» деп жазған.
Осыны қорыта келе Н.Мұқамедқанұлы «Осы тарихи жазба деректерден ... ойын - ... ... сол ... ... ... ... өзінің
көркемдігімен қытай патшалығы ордасынан орын алғандығын, сондай – ақ ... ән –би ... ... игі ... жасағандығын байқауға болады»- деп
түйіндейді (12).
Дін - әрбір халықтың рухани ... ... ... ... ... ... ... діндерді басынан кешірген. Олар кезінде Көк Тәңір мен
шамандық нанымға сеніп, басиді. Пұтқа да ... ...... де мінәжат етіп келді. ... ... бір ... ... ... (қос ... ... ұшыраған кезеңдері де
болды. Түркі тайпаларының бір жағы пұтқа табынып жатқанда, екінші жағы ... ... Бір ... өзі қазірге дейін «Тәңір ... ... ... бұйырса!», «Жасаған нем жар боагөр!» деп сыйынып
жүрген жоғарғы иелерінің санамызда ... ... ... ... – б.з. І ғасырында Кангюй ... ... ... ... еді және ... ... ... дінін уағыздаушы
кангюйлер болды деп көрсетеді. Отырардан Үндістанға барып, онда ... ... ... ... одан кейін Қытай елінде Будда ... ол ... ... ... ... шыққан ұстаз діндалардың болғаныда
қытай тарихында аталады.
Ислам дінінің жері Сырдарияның орта және тзменгі ... Х ... да жете ... жоқ ... ... араб ... ... айтуына қарағанда, мысалы, ... ... ... ... ХІІ ... тек ... ... ғана
онда да Хорезм патшалығымен тығыз қарым – қатынаста болуының арқасында ғана
ислам діні ... ... сол ... «Сыр бойына мұсылмандық қаман келді? деген сауалға
байланысты Ислам ХІІ ғ Қазақстанның Батыс өңіріне өте бояу ... ... ... ... ... түбегі, Каспи бойы, Сыр бойы ХІІ
ғасырда мұсылман дінінің алғы шебі ... Сыр ... ... ... орталығы ...» деп көрсетіледі. Осы кезде (ХІІғ) Қыпшақ иелігі
Хорезмшах ... 1181 ж ... ... ... ... Мұның бір
себебін ислам дініне байланысты деп жобалаған жөн.
Бір кездерде кангюйлер ... ... ... ... ... ... Бұл ескерткіштер қауынмы, отырар – қаратау, ... ... ... ... жердегі Ақтөбе қонысы қауынмы мәдениетінің ең жақсы
зерттелген ескерткіші болып табылады. Ол Сырдарияның сол жақ ... Қала орны үш ... ... ал ... ... ... қоршалған. Қала орнының орталығында орналасқан биіктігі 20 ... ... төбе ... оба) ... ... Төбе аумағында және Ақтөбе
2-нің басқа бөліктерінде қазба ... ... ... ... үйі толық аршылды. Ол тік бұрышты, көлемі
28х 18,5 м болып шықты. Сарай шаршылап орналасқан бес ... кіру ... ... ... ... қарай орап өтетін екі дәлізден тұрған. Оның
орталығында шаршы зал (3,6х 3,6 м) бар, ол ... ... ... арка
арқылы өтетін жолдармен байланысқан. Бір кездерде оның төбесі жалпақ етіп
жабылған. Үй ...... ... ... мұржасыз камин
үлгісіндегі ошықпен жылытылған. Залдың айналасына ... ... ... ал ... ... күмбездеп жабылған, бұл күмбез Орта Азия
мен Қазақстандағы ертедегі ... ... ... бірі ... ... бүкіл құрылысы – қабырғалар, тіреулер, арка жолдары
тікбұрышты ... және төрт ... ... шикі кірпіштерден қаланған.
Қазба жұмыстарын жүргізген ... ... бай ... ... ... ... ... құмыралар жиналды, олар біздің
ғасырымыздың І жартысындағы ескерткіштердің материалдарына ұқсас ... ... ... мен жерлеу құрылыстары
Қаңлылардың қазылып, зерттелген жерлеу ескерткіштерінің ішінен ... ...... қорымының орны еркеше. Ол біздің заманымыздың
басында ірге тасты қаланған осы ... ... ... ... орналасқан.
Қорым көпшілік жерлеу орны ретінде пайдаланылған қорған – ... ... ... ... ... су ... қалу қаупі болғандықтан
қорғандар қолдан биіктетілген үсті ... ... ... ... 35х
45 м болып келген осындай бір жазық төбе бір – ... ... ... ... артық мола орны бар. Өліктер тікбұрышты етіп қазылған, кейде ... ... ... ... жерленген. Қабірдің киіз
төселген түбіне өлікті шалқасынан ... ... ... ... қабір
ішіне тамақ құйылған қыш ыдыстар қойылатын болған. Бұл ... ... ... құмыралар және саптыаяқтар болып келеді.
Әйел адам жерленген осындай бір бай қабірден сүйектен ... ... ... ... тас, ... ... және ... сияқты асыл
тастардан тізілген моншақтар, сондай-ақ қас боятын графит таяқшасы тәрізді
сәндік бұйымдары шықса, ер ... ... ... ... пен ... жасалған жебе ұштары, садақтың сүйектен істелген қаптамалары,
онымен қатар кісені безендірген ... ... ... мен ... табылды. Кейбір кісенің тоғасы жасыл нефриттен ойылған.
Бір қабірден жалпақтау бетіне әртүрлі бейнелер ... ... ірі ... ... асыл тас ... ... мөр ... Мөр
бетіндегі бедерлі бейненің таңбасы түсірілетін. Осындай ... ... ... ... ... ... Сондықтан олардың бәрінің тесігі бар.
Мардан – күйік қорымынан табылған мөрлерде ойылған бейнелер алуан
түрлі. Мөрдің бірінің ... ... ал ... ... ... ер адам ... ... келесісінде – қасқыр, ағаш бейнелері кескінделген. Осындай
кішкене мөрлер ... ... ... ... ... ... Бұл Ұлы
Жібек жолы арқылы сауда байланысының болғандығын көрсетеді. Ескерткіштер ІІ
– V ... ... Дәл осы ... ... ... шығыстан батысқа
қарай ұлы қоныс аударуы басталған болатын (14).
Қауыншы, отырарқаратау, жетіасар археологиялық мәдениеттері.
Археологтар қаңлылар мекендеген аудандарда ... ... ... қорымдар мен қоныстар тапты. Оларды ... ... ... ... деп ... ... – Ташкент төңірегіндегі аймақ. Бұл мәдениеттің
жақсы зерттелген ескерткіші Сырдария ... ... ... ... қонысы. Бұл қауыншы мәдениетінің ең жақсы зерттелгені
ескерткіші қала үш ... ... ал өзен жағы ... ... қоршалған.
Отырар – Қаратау мәдениеті – Сырдария өзенінің орта ағысы тұсындағы
Қаратау беткейлерінен Талас ... ... ... Бұл мәдениет
ескерткіштерінің маңызды орталығы ... ... Арыс ... сол
жағалауынан 20 шақты төбе ... ... ... ... ... ... т.б. Олардың ең үлкені- Көк мардан. Бұл
қоныстан балшықтан ... ... ... онда ... ... бидай,
арпа, ақбұршақ сақталған. Отырар алқабындағы Мардан Күйін – қорымындағы ер
адам қабірінен мөр ... ... Мөр Ұлы ... жолы ... ... Ескерткіш ІІ – V ғасырларға жатады.
Жетіасар мәдениеті – Қуаңдария мен Жаңадария аңғарлары ... ... І мың ... ... – б.з. І мың ... ... ... теңізінің шығыс жағында өркендеген мәдениет.
Жетіасар мәдениеті ескерткіштерінің шоғырланған жері – ... ... қала ... 100 ден ... ... ескерткіштері
| | ... ... ... – 1,2 ... |
| ... ... |
| | ... |Пұшық-мардан, Көкмардан, Қостөбе, ... ... ... Шөптөбе, Ахайтөбе, Мардан күйік, Ботай төбе |
| | |
| ... ... ... асар, Бидайық асар, |
|Жетіасар мәдениеті |Үңгірасар. ... ... ... ... ... Жамантоғай, Төребайтұмсық
қорымдары зерттелді (15). Сол ... ...... ... ... ... зираттардағы сияқты, өліктер киімімен жеке
пайдаланылатын заттарымен қоса жерленген. Қабірлерге ... ... ... ... ... ... салынған. Еркектердің қабірлерінен қару –
жарақ (семсерлер, ... ... ... ... ... бастырмалары), әйелдердің қабірлерінен көбінесе әшекей заттары
моншақтар, айналар, ... ... ... ... ... ... ... талдау қабірдің мерзімін біздің заманымыздағы ... ... ... ... негіз береді.
Отырар алқабы мен оған жақын аудандарда Көк – Мардан, Қыркескен,
Мардан, қорымдары зерттелді. ... да ... ... ... ... аңғарылды. Марданкүйік (Қоңыртөбе) қаласының орны маңындағы қорымды
зерттеген кезде аса құнды материал ... ... өзі ... ... ... ... ... пайда болған. Оның Шығыс жағында көлемді
зираторналасқан. Төбесі тапталып, опырылып қалған сопақша ... ... ... Оның биіктігі 2,5 метрге жетеді, көлемі 35 х 45 ... ... ... 0,4 ... 1,5 метрге дейінгі тереңдікте жатқан
қабірлербар екені анықталды. Негізінен өлік тікбұрышты етіп ... ... ... ... ... жағына шикі кірпіш қаланған
соғаналар да шикі кірпіштен жабылған.
Шардараға жақын Ақтөбе ... ... ... ең жақсы
зерттелген ескерткіші болып табылады. Ол ... сол жақ ... Қала орны үш ... ... ал ... жағынан қазылған
ормен қоршалған. Қала орнының орталығында ... ... 20 ... ... төбе ... оба) ... ... әрбір қала орнының төңірегіндегі мыңдаған жерлеу
құрлыстары бар қорымдар орналасқан. Олар негізгі екі ... оба ... көшу және ... ... Олардың көпшілік бөлігі – оба астындағы
жерден ... ... ... ... ... ар ... ... шұңқырларды әдетте солтүстіктен оңтүстік ... ... ... адамның мәйіті қамыстан тоқылған төсенішке
ұзынынан жатқызылып оралып, ... ... ... ... ... 2-3 керамика ыдыс қойылған. Еркектердің қабірінен әдетте пышақтар,
семсерлер сүйектен жасалған бастырмалары бар күрделі садақтар мен ... ... ... қала ... ...... ... білезіктер жиі кездеседі.
Жетіасардағы қабірлердің екінші тобы кірпіш сағаналар болып ... ... ... дәліз – дромос апарады ол да күмбез тәрізді етіп
жабылған. Тікбұрышты камираның ... ... 3,5х 2 м) ... екі- үш
қабырғаны бойлай жататын сәкілер салынған. Өлікті шиге немесе қиізге орап,
сәкіге қойған. Айналасына оған ... ... ... ... су ... ыдыс ... Жер ... сағаналардың түрлері де жер астындағы
сияқты, бірақ олар ... ... ... ... ... ... олар да оба үйіліп жабылса керек. Қабірлерден табылған
материалдарға талдау жасау жерден ... ... ... ... бойында болған, ал сағаналардың пайда болуы неғұрлым соңғы кезеңі –
біздің заманымыздағы ІІ – ІV ... ... ... ... ... береді (16).
Бұл орайда жерден қазылған қабірлер мен соғаналарға ... ... да ... этникалық – мәдени антропологиялық ... ... ... ... ұғым ... ... ... Осы тұрғыдан
айтатын болсақ қаңлы мемлекетінде Ерте және Орта ғасырлардағы мемлекеттерде
болатын ... ... ... ... ... ... ... Атап айтайық қаңлы мемлекетінің дара билушісі елбасы патшасы болған
халқының тұрақты ... ... ... ел ... ... ... Өздеріне хас әр жәрежелі басқару әскери ... ... ... ... заң ... ... ел ішінде қолданатын ақша белгісі
тармақ теңгесі болған; өздерінің төл жазуы ... ... ел ... ... саяси экономикалық байланыста болып, олармен саяси
әскери келісім шартар да жасалған. ... – ақ ... ... ... ... ... ... мемлекеттің осындай
ерекшеліктерін сол замандағы кез – келген ... ... ... болсақ қаңлы мемлекеті олардың қай – қайсысына да кем ... ... ... ... өте дәл ... баса ... ... қаламгерлері өздері жазған ресми тарих жылнамаларында сегіз ғасыр
бойы қаңлыны «Каң жүй го – ... ... деп ... сыры да осы болса
керек. Сондықтан Қаңлы мемлекетін – қазақ халқының арғы тегінің бір саяси.
Қазақстан аумағында құрылған Орта ... ... ... да, ... ... ... ... көздерінің бір арнасы деп қорғаған жан
сияқты.
Қазақ халқының құрамына енген ірі ... бірі ... ... ... ... ... деп аталса, ал парсы және үнді ... ... мен ... ... ... ... тайпаларын қытай жазба деректері бойынша, алғаш рет қазақ
халқының тарихына таныс еткен ғалымдар ... ... ... ... мен ... мекендеген негізгі аймағы Сырдария өзенінің орта бойы
болған. ... ... 600 мың адам ... ... ... 120 ... болған. Оның астанасы Битян қаласы болған.
Қаңлы тайпаларының бірлестігі б.з.д. ІІІ – б.з. VІІ ... ... ... ... ... ұлы ... ... кіндік қаны тамған Отырар
қаласын зерттеу үшін, «Оңтүстік Қазақстаң археологиялық экспедициясын» К.А.
Ақышев басқарды. Бұл ... ... жуық ... ... оның
атыраптарындағы ортағасырлық ескерткіштерді ... ... ұзақ ... ... егін ... айқаптарды да зерттей, ... ... ... ... ... Бұл ... көптеген отандық ғалымдар
тоқталған ... ... ... зерттеулердің нәтижиесінде
көптеген ... ... ... ... ... сондай-ақ
кандитатық және докторлық диссертациялар қорғалынды. Бұл ғылыми мұралар,
археологтардың Сырдарияның орта және ... ... ... бері ... келе ... түріктердің, сондай-ақ қазақтардың
бабаларының отырықшы өркениеттің болғанын шындықпен көрсететін ... ... ... бір – біріне сәйкес келуі ... ...... ... ... ... ... қарым –
қатынастара бейбіт әрі достық, жылы жағдай да болғандығы ... ... ... материалдар бұл тайпалардың әдет – ... салт ... ... бір – біріне ұқсас болғандығын да көрсетеді.
1930 жылдан бастап Арал бойында және ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізген
С.П. Толстов. Ал 1940 ... Орта Азия ... ... ... Г.В. ... ... ғалымдары да қаңлы ... ... ... ... ғылыми жұмыстарында бұл мәселеге аз да болса
назар аударған. Олардың ішінде А.Н. ... Ә.Х. ... ... ... 1960 ... бұл ... тұрақты қоныс қорымдарына
археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізгендер А.Г. ... М.С. ... ... Л.М. ... ... ... ғалым қаңлы проблемасының
шешілуіне басты қатасы бар ... ... ... ... ... жылдан бастап қаңлы мәселесіне аса назар аударып, ... ... ... ... К.М. Байпаков.
Жоғарыда келтірілген деректермен архологиялық зерттеулерден шығатын
басты қорытынды, қаңлы ... ... өсіп ... ... ата ... ... ... жерінде Сырдария, Талас өзендерінің аңғарлары,
қаратаудың солтүстік-оңтүстік баурайлары болса, ол Батыста Арал ... өмір ... ... ... ... бір ... қала ... оба қорымында қатар
жүргізілді. Әдетте үйлер бір бөлмелі ... ... ... ... ... ... ... жартылай жерге, мәдени қатпарына қазылып салынған,
сол себепті де көше жақтан ... ... ... ... кірген.
Үйлердің есіктері бұрыштардың біріне жақын етіп ... ... ... ... ... ортасына таяу тікбұрышты жер ошақ жасалады.
Бөлмені қуалай қабырғаларға ... алса сәкі – ... ... таяу ... су мен ... арналған ыдыс – аяқтар жұмалар, су
таситын құмыралар мен ... ... ... Арыс ... ... ... ... орнаменттік,
зооморфиялық, антропоморфиялық аналогиясы б.д. І-ші ... орта және ... ... орын ... ... ... мәдениеттерінің керамикасынан табылды. Арыс мәдениетінің
керамикасындағы: қыш ... ... ... ... ... мүйізін, иттің және жыланның басын бейнелеуі; ыдыстардың тұлғасына
күйдірілмеген балшық кезінде сызу немесе күйдірілгеннен кейін ... ... ... ... салу тәрізді зооморфия; ... ... етіп ... ... немесе күйдірілмеген балшық
кезінде сызу арқылы адамның ... салу ... ... бойындағы аталмыш мәдениеттердің керамикасындағы зооморфия мен
антропомофияға өте ұқсайды. Мысалы: қошқар, түйе, жылқы және ... ... ... ... ... мәдениеттердің
барлығынан да табылған. Тұтқаларында иттің немесе түлкінің, қасқырдың ... қыш ... ... ... ... бойындағы
мәдениеттердің және Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің ... ... ... ... ... ... кездеседі. Арыс мәдениетінің керамикасынан иттің
немесе түлкінің, қасқырдың басы ... қыш ... ... ... бірақ, осы мәдениттің Қаратөбе кезеңінде молаға адамның мәйітімен
бірге иттің басын немесе өзін көму ... яғни ит ... ... болған.
Тұтқаларында ит басын бейнелейтін керамиканы жасау дәстүрі, ... ... ... ... ит культінің болғандығын дәлелдейтін
этнологиялық факті. Егерде Арыс мәдениетінің жасаған ... ит ... ... ал, тұтқаларында иттің басын бейнелейтін керамиканы жасау
дәстүрі, осындай қыш ыдыстарды жасайтын этностарда ит ... ... ... факті болса, онда Арыс ... ... ... ... ... ... ... (19).
Қазанның және қыш ыдыстардың астына қойылатын, екі мүйізі шошайған
бұқаның басы тәріздес қыш ... ... ... басы ... қыш ... ... мен Сыр ... мәдениеттердің барлығының керамикасында
кездеседі. Арыс мәдениеті керамикасының алмұрт-нәк, шар тәрізді формадағы
қыш құмыралары, ... ... ... орта ... ... ... төменгі ағысындағы Жетіасар мәдениетінің осындай ... ... Бұл ... тұзақ тәрізді вертикальді тұтқалары,
көбінесе жануарлардың (қошқардың) фигурасын ... ... беру ... ... бұл ... ... жағынан спираль тәрізді бұралған
қошқардың мүйізіне ұқсас қосымша жапсырылған. ... ... ... ... мәдениеттердің барлығының қыш ыдыстарында ... ... ... ... ... қыш ... ... жапсырылған антропоморфиялық жапсырмалар (налепы-
шишечки), Солтүстік ... қола ... сұр ... ... ... және кейінгі алан кезеңінің керамикасында кездеседі. Б.д.д. І
ғасырмен б.д.д. ... ... ... ... мен осы
мәдениеттен бөлініп шығатын арыс мәдениеттеріне тән қыш ыдыстар мен ... ... саны ... ... ... ... қатар Жетісарадың керамикалық кешенінің Солтүстік Кавказдағы ... мен және осы алан ... ... ... ... ... ... элементтерінің білгілі бір ұқсастығын, жақындығын атап
өткіміз келеді. Сайрам – ... ... ... ... ... мен Сырдың орта және төменгі ағысындағы және Оңтүстік ... ... ... ... Қара ... солтүстік жағалауындағы
сармат–алан мәдениеттерінің арасындағы ... ... ... ... тек керамикадағы ұқсастықпен ғана шектеліп қоймай,
сондай-ақ, өлікті жерлейтін моланың немесе қабірдің құралысы – катокомба,
қарудың адам ... ... ... ... ... сол жағында, ақинақ
оң жағында), әйел ... ... ... ... этно-әлеуметтік
ерекшеліктермен қабірден ... (20), ... ... ... ... ауыр ... ... құрамдас
бөлігі болып табылатын креуке сауыт пен найза, үстіңгі жағы крест болып
бітпей, түйме тәрізді диск ... ... екі ... ... ... ... ... қызыл түске боялған ағаш қынаптағы қанжар, ағаш бұтақтарынан
тоқылып жасалған қалқанның қалдығы, жебенің ... ... ... ... ағаш ... ... ... ағаш нұсқасы, дөңгелек дист
тәрізді тұтқасыз және бүйірінде таяқ тәрізді тұтқасы бар қола ... ... ... ... ... құрамалы білезіктер
мен алқа, майда ... ... шыны ... мен ... ... ... моншақтар секілді артефактылармен жалғасады.
Археолог, т.ғ.д., профессор А.Н. Подушкин 1998 жылдан ... ... ... ... Арыс ... ... мемлекеттілігінің негізгі
археологиялық ескерткіштерін қамтып, олардың жерлеу ... ... ... ... Арыс мәдениетіне тән ... ... ... ... ... орта ағысындағы қауыншы–жун
мәдениетінің зираттарында, ... ... ... ... ... ... пен Солтүстік Кавказдағы сармат-алан зираттарында
кездеседі. Бірқатар ... ... ... ... ... болуы, егінші-мал өсіруші, яғни отырықшы этностардың
идеологиялық сенім-нанымының эволюциясымен байланысты. ... біз, ... ... ... және Қаратөбе кезеңінің алғашқы фазасын
жасауға ... ... ... ... атап ... Ал,
сарматтар-көшпелі мал шаруашылғымен айналысқан тайпалар. Егерде катакомба,
отырықшы этностардың идеологиялық ... ... ... болған болса, ал сарматтар, көшпелі тайпалар болса, онда Арыс
мәдениетінің ... ... ... қатысқан азиялық сарматтар мен
Солтүстік Кавказдағы сармат-аландардың зираттарындағы молалар не ... ... ... ... ... болғандықтан логика
бойынша көшпелі сарматтарда қабірдің мұндай құрылысы болмауы тиіс (21).
Қаңлы мәдениетінің жерлеу салтының ерекешелігі, оны жасаушылар, ... ... және ... ... ... ... ... Моланың осындай
құрылысы, Сырдың орта ағысындағы отырар-қаратау мәдениетінің және төменгі
ағысындағы б.д.д. ... ... ... ... молаларында кездеседі.
Егерде андрон мәдениетін жасаған арийлер ал, андрон мен отырар-қаратау
мәдениеттері және Ұйғарақ ... ... ... ... ... онда Сыр
бойындағы бұл молаларды қалдырған – арийлер болып шығады. Ал, ... ... ... молаларының құрылысы, б.д.д. ҮІІ-ІҮ ғ.ғ. Оңтүстік
Оралда орын алған ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Оралдағы саурамат молалары
құрылысының ұқсас екендігін, осы зиратты зерттеуші ... ... ... да атап ... (22). ... ... ... арийлер қалдырса ал,
аталмыш зират молаларының құрылысы мен ... ... ... ... ... ... онда ... зиратын қалдырған арийлер,
саураматтар болғаны. Вишневскаяның ... ... пен оған ... ... ... ... ... айтарлықтай жақындық
байқалады ал, жерлеу салтында тіпті ұқсастық бар. ... ... ... ... ... тайпалардың бір этникалық қауымдастықта
болуымен түсіндіреді. Егерде Ұйғарақ пен ... ... ... ... ... салтында сәйкестік бар болса ал, Ұйғарақ зиратын
саураматтар қалдырса, онда ... ... ... ... зираттарын
қалдырғандар да саураматтар. Бұл зираттарда ұқсастықпен қатар айтарлықтай
айырмашылықтар да бар. Мысалы, ... ... ... ... тар шұңқыр қабірлер жоқ, сондай-ақ көне ... ... аз (23). ... Ү ... ... қорған молаларына тән дромосы
бар қабырғалары, Ұйғарақта кездеспейді.
Вишневскаяның пікірінше моланы жасау мен жерлеу салтындағы ... ... ... ... ... ... салт-
дәстүрінде және культінде белгілі бір ерекшеліктері бар, әрқилы рулардың
болғандығын аңғартады.
Ұйғарақ зираты молаларының ... үш ... ... ... ... кейде шаршыға жақын келетін тік бұрышты үлкен
шұңқырлар;
2) бұрыштары дөңгелек болып келетін тік бұрышты тар шұңқырлар;
3) шұңқырсыз көне ... ... тура ... ... ... ... ... Оралдағы
саураматтардың, Арыс мәдениетінің бұрынғы Шаян ... ... ... ... ... ... ... молаларының типі, жасалуы, мәйіттің ориентациясы және жерлеу
салтының ... ... ... ... ... ... типіне,
жасалуына, қабірдегі мәйіт басының дүниенің төрт бұрышының бір бағытта
қаратылуына және жерлеу ... ... ... молаларындағы жабылған
шұңқырдың үстіне төселетін ... ағаш ... ... ... ... мекендеген территориялардағы барлығында, оның
ішінде Оңтүстік Оралда кездеседі. Жер бетіндегі ... ... ... ... ... ұқсастығы. Жерлеудің мұндай түрі Ұйғарақта көбірек
ал, сарматтарда азырақ ... Екі ... да ... ... ... салу тән. Жерленгендердің кейде аяқтарының тізеден бүгіліп,
шалқасынан жату жағдайы мен батыс ... ... ... ... ... ... өртеуге дейін көрініс беретін отқа
табынудың әр түрлі формалары, Арал ... ... де ... ... ... ... ... молаларды жапқан ағаш
жабудың өртелгені байқалған. Моланы жапқан ағаш ... ... да ... ... ... ... ... тағы
бір жәйтті атап өтуге болады: мәйітті өртегеннен кейін ... ... ... ... пен ағаш ... қойылып, содан кейін барып
топырақты ... құм ... ... биік етіп үйіп қорған-төбе
жасалған. Арал төңірегіндегі Ұйғарақ, ... ... ... ... Оралдағы саурамат молалары құрылысының, типінің, жасалуының, мәйіт
орентациясының және жерлеу ... ... ... ... ... ... екі территориядағы зираттарды қалдырған – ... ... ... және ... фактор. Оңтүстік Орал
саураматтары мен Арал төңірегіндегі сақтарының жерлеу ... ... ... ... дейінгі зерттешуілер де бірнеше рет атап
өткен. Бұл ұқсастықты олар, аталмыш этностар мәдениетінің ... ... ... ...... мәдениетінің жатқандығымен
түсіндіргісі келеді. Мұндай пікір білдіргенде олар, андрон ... ... жер ... ... ... ... ... жоқ екендігін ескермейді (25). Андрон мәдениеті молаларының
типінде көне көкжиектегі, яғни жер бетіндегі шұңқырсыз қабір жоқ. ... ... көне ... ... ... типі жоқ ... онда
бұл мәденеиет, қалайша жерлеу салтында моланың осындай типі бар, ... ... ... Орал саураматтары мәдениеттеріне негіз бола
алды? Андрон мәдениетінде ... көне ... ... ... Арал ... мен Орал ... ... негіз бола
алмайтындығын дәлелдейтін археологиялық және ... ... ... ... Арал ... мен Орал ... ... негіз
болмаған болса, онда бұл екі территорияның ... ... ... ... ... этностар мәдениетінің негізінде андрон
мәдениетінің жатуымен түсіндіретін зерттеушілердің жоғарыдағы ... ... ... пен Сыр ... ... және ... ... Орал
саураматтары зираттарындағы жер бетінде шұңқырсыз, әр түрлі материалдардан
жасалған моланың типі, өзінің бастауын Орта Азиядағы зороастрлік ... ... ... тек адам ... ... ғана ... ... өзі де болатындығы белгілі. Наус немесе дахма астодан –
алғашқыда, қола дәуірінде өлікті, ағаштан ... ... ... өртейтін,
ерте темір дәуіріндегі зороастризм кезеңінде өлікті жүк ... ... екі ұзын ағаш ... ... ... ағаш ... салып қоятын
алаңы бар, төбесі киіз үйдің шаңырағы секілді дөңгелек болып келетін
цилиндр ... ... ... тағы белгілі. Наусты, адам қаңқасының
сүйектері ... ... деп те ... ... Осы наус - ... ... кішірейтілген түрі, дәлірек айтқанда прототипі оссуарий ... ... мен ... Арал ... құяр Хорезм жеріндегі
сағасынан мұнара бейнелі көптеген осуариилардың ... ... ... табылатын урнада жерлеу, Инд өзенінің алабында ... ІІІ ... орын ... Хараппа археологиялық мәдениетін жасаушылар ретінде
танылатын прото-дравиттердің жерлеу салтында кең ... ... ... прото-дравиттер, отқа табынған, яғни олардың жерлеу
салтында өлікті отпен бәле-жаладан аластау ... ... ... ... ... ... өртеп, күлін арнайы жасалған керамикалық ыдыс урнамен
жерлеу салты, отқа табынумен байланысты екені ... ... ... ... ... салтында кремацияның болуы, олардың отқа
табынғанын дәлелдейтін әтнологиялық, археологиялық фактор (27).
Орта Азиядағы б.д.д. ІІ мың жылдықтың аяғы мен І-ші мың ... ... төрт ... ... ағаш ... ... жұмсақ
етін ит пен құсқа желгізіп тазарту мақсатында «шығарылып ... ... ... пайда болғанға дейінгі қола дәуірінде, «өртейтін ... оты» ... ... дахма-кесенелер болды. Қола дәуіріндегі
дахма-кесенелерде өлікті, жерлеу құрылысымен ... ... ... ... ... ... ал, бұл ... жасаған
прото-дравиттер болғандықтан біз, Орта ... ... ерте ... ... ... атап айтқанда Ұйғарақ, ... орын ... ... ... қолданған, прото-дравиттер
дейтін пікір білдіре аламыз (28). Ал, Орта ... қола ... ... орын ... дахма-кесенелер мен оларда ... ... және ерте ... ... ... «шығарып қойылатын»
орын – драхманың өзгерген ... біз, ... ... ... ... астындағы жер бетінде ағаш тіреулерден, каркастан
қабырғасы ... ... ... ағаш ... ... ... ... ішінен табылатын мәйіт қойылған зембілден, адам
қаңқасының сүйектерінен, осындай ... және ... ... ... ... молалардағы өлікті өртеу салтынан көреміз (29).
Ұйғарақ, Түгіскен, саурамат зираттарындағы көне ... яғни ... жер ... ағаштан жасалған мола мен онда жасалатын өлікті ... қола ... ... мен ... бейнелейтін имитация
ал, қорған астындағы жер бетіндегі осындай қабыр мен оның ... ... ... ... ... ... ... орын - дахманы
бейнелейтін имитация. Түгіскен биіктігінде орналасқан ... ... ... ерте ... ... оның камералараның ерте қабатында
кремацияның ізі кездеседі ал, кейінгі б.д.д. ІІ ғ. ... ... ... ... ... ... аталған кесенелерде орнатылған зембілдер, жерлеудің
зороастрлік «шығарып қою» салтына жақын келетін ... ... ... Ю.А. ... пен М.С. ... да ... Егерде
«крестовина» аталған кесенелерде ... ... ... «шығарып қою» салтына жақын келетін жерлеудің түрі ал, ... ... ... құяр көне ... ... биіктігінде
орналасқан зираттар кешеніне ... ... онда ... ... ... ... ... жер бетінде ағаштан жасалатын мола
мен оның ішіндегі мәйіт қойылған ... ... наус пен ... ... ... ... немесе зороастрлік жерлеу
салтындағы осы элементтердің өзгерген түрі. Қола дәуіріндегі дахма-кесене
мен онда жасалатын кремацияның және ерте ... ... ... ... ... бұлай өзгеруінің себебі, Қазақстаның солтүстігінде андрон
мәдениетін жасаған арийлер, Сырдың теңізге құяр ... мен ... ... ... ... ауып ... ... отырықшы-егінші халықпен
араласа дуальды-экзогамиялық рулар бірлестігін құрып, олардың жерлеу салты
мен ... ... яғни ... ... ... әсер ... өздері мен олардың жерлеу салтын, кесене–моласының типін
араластыра біріктіріп, екеуіне де ортақ жалпылама–синкретті жер салты мен
моланың типін ... яғни ... ... жаңа ... ... ... себепті, Ұйғарақ пен саурамат зираттарында андрон мәдениетіне тән ... кең және тар тік ... мола да, Сыр бойы мен Арал ... ... тән ... мен онда ... ... зороастрлік наус пен дахманың имитациясы болып табылатын қорған
астындағы жер ... ... ... ... мен оның ішіндегі мәйіт
салынған зембілі бар молада кездеседі. Ұйғарақ пен саурамат ... ... тік ... ... ... жер бетінде жасалатын мола
Бөріжары зиратында да бар, ... бұл ... көне ... ... ағаш каркастан емес, пахсадан жасалған (32). Ал, ... ... ... ... ... ... ... Бөріжары
зиратындағы көне көкжиекте жасалатын молалардың құрылысында бар. ... ... Б. ... бұл ... көне көкжиекте пахсадан
жасалған молаларға ұқсастықты отырықшы-егінші ... ... ... секілді орталықтарында орналасқан Пянджикент, Пайкенд, Тұяқбұғаз,
көне Дарсан кесенелеріндегі молалардың құрылысынан табады. Хорезм ... ... мен ... зиратының көне көкжиектегі молаларының Ұйғарақ
пен ... ... осы ... ... ... ... пахсадан ал, кейінгісінің қабырғасы ағаш каркастан
жасалуында ғана. Ал ... бұл екі ... ... болуына зороастрлік наус
пен дахманың негіз болғандығы, бұл ...... ... ... екендігі күмән тудырмайды (33).
Б. Нұрмұқанбетов, Бөріжары зиратының көне горизонттағы молаларын,
наус емес, отырықшы-егінші және ... – мал ... ... ... ... білдіреді. Оның бұл пікірі, біздің андрон
мәдениетін жасаған арийлер, Сыр бойы мен ... ... ... ... өздері мен олардың жерлеу салтын, мола-кесенесінің
типін араластыра біріктіріп, екеуіне ортақ жалпылама-синкретті ... ... ... ... қалыптастырған дейтін пікірімізге сәйкес келеді.
Қорытынды
Байқап қарасақ, сол ежелгі заманда – ақ қаңлылар белгілі ел, мемлекет
болған. Онымен сол ... ... Рим, ... ... ... ... жасаған. Ал Ұлы Жібек жолының бойын мекендеген қаңлылар жоғарыда
аталған мемлекеттермен ... ... ... ... ... ... елдермен
сауда қатынастарын орнатқан. Қаңлылар елінің жер көлемі де ұлан ... ... ... ... ... ... Қаратау бөктерлері
үстімен Талас өзеніне дейін созылған үлкен алқапты алып ... ... ... ... ... ... мәдениеттері деп бөлінетін білеміз. Қаңлы мәдениетін
қалыптастыруға отырықшы да ... мал ... және ... ... ... ... ... қалалары мен
қоныстары болған. Осының бәрі ... ... өз ... лайық жақсы
дамыған шаруашылығымен мәдениеті болғанын дәлелдейді. ... ... ... ... кен орындары, оларды балқытып, қорқытатын
шеберханалары болған. Алтын, күміс сияқты ... ... ... т.б. асыл ... шыны сүйектен тамаша бұйымдар жасаған. Төрт
түлік мал өсірген. Демек қаңлылар отырықшы көшпелі тұрмыс құрған (34).
Ең ... ...... ... ... ... ру тайпалардың
бірі. Өздерінің шаруашылық, мәдени тәжірибесімен қазақ халқының ... ... ... ... үлес қосты.
Тарихи деректерге сүйене болсақ қаңлылар алғаш ертедегі парсының
зороастризм отқа ... ... ... ... Зороастризм діні
қаңлылар арасында біршама кең тараса керек, қаңлылар өз жерінде осы ... ... ... ... – жай ... ... ... Оларды қытай
деректері Шянсы деп атаған. ... ... ... ... және туды – жақсылық, ал қараңғылықты, ыласты, ылайландыру
азғындықты және ...... деп ... ... ... ... этнозаңдарына қайшылық жасап адам өлтірген, азғындық
жасаған, мал – мүлік ... ... ... сот ... ... ... ... ететін Шянсы – храмдарда өткізіп отырған. ... ... ... ... заң мен дін деген ұғымды терең сіңіруді
көздеген (35).
Археологиялық зерттеулер нәтижесінде ... ... ... ... тастарға салынған суреттер мен таңбалардың ... Олар ... ... ретінде саналатын тарихи қазына.
Қаңлылар - саяси-географиялық маңызы зор Оңтүстік Қазақстан аймағы,
Сырдың орта ағысын ... ... ... қана ... Ұлы ... ... ең
бай тармағына мың жыл бойы бақылау жүргізіп, өз дегенін батысы пен шығысына
өктемдікпен өткізіп отырған, аса ... ... ... организмді құрап,
отырықшы және көшпелі мәдениеттің тиімді жақтарын ... ... ... ірі ... ... ... көрсеткен археологиялық
мағлұматтар толық қуаттайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Әбдіжапар Әбдәкімұлы Қазақстан тарихы(ерте дәуірден бүгінге ... ... 1997 ... ... ... ... ... Қазақстан. Қазақстан балалар энциклопедиясы. Құрастырушы
авторлар: Т.Жұмаханов, Т.Шаңбай, Б.Жұматаев, Л. ... ... ... ж ... ... Әбдәкімұлы Қазақстан тарихы (ерте дәуірден бүгінге дейін)
Алматы – 1997 ... ... ... ... Қазақстан тарихы. Хадиша Кенжеғұлқызы Ермұханова. Шың Алматы 2006 жыл 32-
бет, 32-бет.
5. К.М.Байпақов Ежелгі ... ... ... ... 1998 жыл ... ... Т. ... Ә. ... ... ... Қазақстан тарихы.
Алматы «Атамұра» 2002 жыл 4 103-бет,  120-бет.
7. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге ... төрт ... ... » ... ... 1996 жыл 279-280 ... К.М.Байпақов Ежелгі Қазақстан тарихы Алматы, «Рауан» 1998 жыл ... ... ... Н. ... ... ... ... N7 -142 бет-153 беттер
10. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін ... ... ... 1994 жыл. 48-49 ... Қазақстан тарихы Көне заманнан бүгінге дейін төрт томдық «Атамұра»
баспасы Алматы 1996 жыл. 274-282 ... ... Ә. ... ... ... ... 2005 жыл N 1 – 7бет
13. Мұхамедхан Н. Қаңлы мемлекеті. «Жұлдыз» 2000жыл N7 -142 бет-153 ... ... М. ... ... ... ... 2005 жыл N 4 5-12 ... Қазақстан тарихы. 2005жыл 32-33 бет.
15. Қазақстан тарихы көне ... ... ... 1-том ... ... ... 282-284 ... Қазақстан тарихы К.Аманжолов Дәуір 1-том 1996 жыл
17. Д.Талеев. Көне ескерткіштер зерттеу күтеді. Қазақстан тарихы 1994 ... 1 20 ... ... Н. ... ... ... ... N7 -142 бет-153 беттер
19. С.Жолдасов «Шежірелі Оңтүстік» Алматы 2002 жыл 11 ... ... А. ... «Ұлы ... жолы және ... ... 1992 жыл 49-59 бет.
21. К.Сыздықов, С.Жолдасов «Ата қоныс» Шымкент 1992 жыл 18 бет.
22. Мұхамедхан Н. Қаңлы ... ... ... N7 -142 бет-153 беттер
23. Елеуов. Мадияр. Ескерусіз қалған ескерткіштер. Түркістан.2005. 120 б.
24. З. ... ... ... ... ... ... ... отыр.
«Жас Алаш» 2001. №103-104 б.
25. Айтбаева М. Ақышев – қазақтың көрнекті археологы. // ... ... ... ... ... Ж., ... Ө. ... Отырар. Алматы, Рауан, 1997ж. 25б
27. Подушкин А.Н. Арысская культура Южного Казахстана ... с. 150-152.
28. Свод памятников истории и культуры ... Том 1. ... с. ... ... тарихы // 2004ж. №2. 152 б.
30. Ақышев К.А, Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. ... 125 ... ... К.М, ... А. Ұлы ... жолы және орта ... ... 1992 ж, 59-бет.
32. Қозғанбаева Г, Исабек Б, Ахмет С. ... ... ... ... 4 ... ... К.М., ... Ж.К., Жумаганбетов Т. ... ... ... ... Б. Некоторые итоги раскопок Борижарского могильника. По
следам древних культур Казахстана. Алма-ата. 1970. с. 119 35. ... ... ... ... ... ... с. 159-161.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қаңлылар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті1 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Заңды тұлғалардың кейбір түрлерінің меншік құқығы38 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь