Инфляция. Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат

КІРІСПЕ
Инфляция, оның пайда болу себептері, өлшемі және түрлері
1.1. Инфляцияның экономикалық мәні
1.2. Инфляцияның пайда болу себептері
1.3. Инфляцияны өлшеу
1.4. Инфляцияның түрлері
Инфляцияның әлеуметтік.экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат
2.1. Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік зардаптары
2.2. Инфляцияны тежеу шаралары мен әдістері
2.3. Инфляцияға қарсы саясат
Қазақстан Республикасындағы инфляциялық мәселесінің шешу жолдары
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АЌШ-та және басқа өнеркәсібі дамыған елдерде инфляцияның ұзақ уақытты мєселесі шықты. 30 жылдан астам уаќыт бұрын 30 жыл уақыт ішінде бағалар жылдан жылға өседі деген ойдың өзі ақылға сыймайтын еді. Бірақ 1955 жылдан бастап бағалар шынымен өсе бастады және ќазір көптеген білімді адамдары осы тенденция кейін де сақталып қалады дейді. 1950 жылға дейін болған жоғары инфляция қарқыны соғыстармен байланысты болған. Ең жоғары инфляция дәрежесі Азамат соғысы жылдарында, екінші дүниежүзілік соғысы кезеңінде және Кореядағы соыс кезеңінде болды. Бірақ инфляцияның жоғарылауымен қатар дефлятор кезінде бағаның төмендеу кезеңі де болған. Олар көбіне XIX ғасырда жиі болған, бірақ өткен ғасырда да орын болған. Мысалы, 1921 жылы батыста ұлы депрессия кезінде II-дүниежүзілік соғысқа дейін инфляция мен дефляция кезектесіп отырды. Бұл ќұбылыс жүйелі болмағанымен, мысалы 1905 жылы бағаны 1860 жылғы дәрежеге жеткізе алатындай масштабќа ие болды.
Біз тұрақты инфляцияның пайда болу себебін, оның шығысын көрсетіп және оның динамикасына қалай әсер ететінін түсінгіміз келеді. Көп ғалымдар алдарына мынадай сұрақтар қояды: неге инфляцияны бақылау өте қиын, неге жоспарлар мен үкіметтердің есептеулеріне қарамастан инфляция бар, неге біз инфляция туралы уайымдауымыз керек, инфляция қандай зиян немесе пайда алып келеді, инфляциядан айрылу үшін экономика құрылғыларын біз өзгерте аламыз ба, мәселен алтын стандартына оралып, яғни қағаз ақшаларды алтынға ауыстырып немесе инфляция кезінде бізге өмір сүруге оңай болу үшін экономиканы қайта ќөру керек пе?
Біздің елімізде ресми ғылымдар мен насихаттаумен социализм кезеңінде инфляция болуы мүмкін деген пікірдің мойындалмағанына көп уақыт да болған жоқ. Ал инфляция жасырын нысанда кішкене өлшемде болса да болды. Созылмалы тауар тапшылығы кезінде, т±рақты баға кезеңінде де ақшалар өз маңыздылығын жоғалтты.
Ќазір инфляция үйреншікті болып, оның масштабы өсуде. Бірақ тек халықтың кең ќабаты ғана емес, оның қағидалы механизмдері, түсінігі және ол туралы ақпараттармен мамандардың өздері де жетік иемденбеген.
1. Маќыш С.Б. Аќша жєне аќша айналысы
2. Кµшенова Б. Аќша, несие, бактер.
3. Єубєкіров Я.Є. Экономикс.Оќу ќ±ралы. Алматы: Экономика, 1995.
4. Гордиевич Т.И. Инфляционные процессы в переходной экономике: Генезис и проблемы регулирования:(На примере Республики Казахстан): /Университет “Туран”.-Алматы, 1997.
5 Макроэкономика: Учебное пособие/Под ред. И. П. Николаевой. - Москва: Финстатинформ, 2000.
6 Ж‰нісов Б.Ж. Нарыќтыќ экономика негіздері. Оќу ќ±ралы. Алматы. 1994.
7 Саниев М.С. Аќша, Несие, Банктер. Оќу ќ±ралы-Алматы: Алматы экономика жєне статистика институты, 2001.
8 Сейітќасымов Ѓ.С. Аќша, несие, банктер Оќулыќ-Алматы: Экономика, 2001.
9 Селищев А. С. Макроэкономика. - Москва: Питер, 2001.
10 Сембиева Л.М. Социальные аспекты инфля-ции:/ КазГНУ им. Аль-Фараби.-Алматы, 1995.
11 Стоянова Е.С. Финансовый менеджмент в условиях инфляции.-Москва: Перспектива, 1994.
Кµшенова Б.А. Аќша.Несие.Банктер.Валюта ќатынастары. Оќу ќ±ралы/-Алматы: Экономика, 2000.
12 Казахстанская правда-27.02.2001. 2000-жылдыњ кµрсеткіші.
Экономикалыќ теория негіздері. Оќулыќ.-Алматы, “Санат”, 1998.
13 Экономикалыќ теория. Оќулыќ. Алматы. Ќазаќ Университеті.2000.
14 Усов В.В. Деньги. Денежное обращение. Инфляция: Учебное пособие.-Москва:Банки и биржи, 1999
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
Инфляция, оның пайда болу себептері, өлшемі және түрлері
1.1. ... ... ... ... ... болу ... ... өлшеу
4. Инфляцияның түрлері
Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері,
инфляцияға қарсы саясат
2.1. Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... мен ... Инфляцияға қарсы саясат
Қазақстан Республикасындағы инфляциялық мәселесінің шешу жолдары
ЌОРЫТЫНДЫ
ЌОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АЌШ-та және ... ... ... ... ұзақ ... ... шықты. 30 жылдан ... ... 30 жыл ... ішінде бағалар жылдан жылға өседі деген ойдың ... ... еді. ... 1955 ... ... бағалар шынымен өсе бастады
және ќазір ... ... ... осы ... ... де ... қалады
дейді. 1950 жылға дейін болған жоғары ... ... ... ... Ең ... инфляция дәрежесі Азамат соғысы жылдарында,
екінші дүниежүзілік соғысы кезеңінде және Кореядағы соыс кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... төмендеу
кезеңі де болған. Олар көбіне XIX ... жиі ... ... ... ... орын болған. Мысалы, 1921 жылы батыста ұлы ... ... ... ... ... ... мен ... кезектесіп отырды. Бұл
ќұбылыс жүйелі болмағанымен, мысалы 1905 жылы бағаны 1860 жылғы дәрежеге
жеткізе ... ... ие ... тұрақты инфляцияның пайда болу себебін, оның шығысын көрсетіп
және оның ... ... әсер ... ... келеді. Көп ғалымдар
алдарына мынадай сұрақтар қояды: неге инфляцияны бақылау өте қиын, ... мен ... ... ... инфляция бар, неге біз
инфляция туралы уайымдауымыз керек, инфляция қандай зиян немесе пайда алып
келеді, ... ... үшін ... ... біз өзгерте аламыз
ба, мәселен алтын стандартына ... яғни ... ... ... ... инфляция кезінде бізге өмір сүруге оңай болу ... ... ќөру ... ... ... ... ... мен насихаттаумен социализм кезеңінде
инфляция болуы мүмкін деген пікірдің мойындалмағанына көп уақыт да болған
жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... да ... Созылмалы
тауар тапшылығы кезінде, т±рақты баға кезеңінде де ақшалар өз маңыздылығын
жоғалтты.
Ќазір инфляция ... ... оның ... өсуде. Бірақ тек
халықтың кең ќабаты ғана ... оның ... ... ... және ... ақпараттармен мамандардың өздері де жетік иемденбеген.
1. Инфляция, оныњ пайда болу себептері,
өлшемі және түрлері
1.1. Инфляцияныњ экономикалыќ ... ... ... ... ұзақ ... өмір сүруде. Оның
пайда болуын ... ... ... ... Инфляция термині
латын тілінен – inflatio – қампаю, ... ... ... ... ... -бұл ... өсуінен, тауарлар тапшылығынан, тауарлар және
қызметтер сапасының төмендеуінен ... ... ... ... ... алу ... төмендеуін түсіндіреді. Инфляция бұл кез келген
экономикалық даму үлгісіне тән объективті ... ... да ... ... соғыс, революция және сол сияқты кездейсоқ жағдайларда
экономиканы ... үшін ... ... қағаз ақша шығарумен
қаржыландыру ақша айналымының күрт “көтеріліп”, ... ... ... ... Оны єр ... ... жылдарындаѓы аќша айналымынан көруге
болады. Тұңғыш рет Солтүстік Америкада 1861-1865 ... ... ... ... ... пайда болды. Оның соңғы екі жылында ... алу ... 60% ... ... XIX ... бас ... Наполеонға қарсы соғысы; 1789-1791ж.ж. Француз ... ... ... ... ... инфляция жоғары қарқынға
жетті. Осы келтірілген мәселелер инфляцияның бұрыннан келе ... ... ... ... ... ... ... өсуінен көрінгенімен,
ол тек ақшаға тән құбылыс емес. Ол күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс,
оны ... ... ... ... ... ... ... Инфляция-дүниежүзіндегі көптеген елдердің
экономикалық өміріндегі ең өткір проблемалардың бірі.
Инфляция сұраныс пен ұсыныс баланссыздығын, ... ... ... да ... шаруашылық пропорцияларын түсіндіреді. Бірақ инфляция
кезінде барлық бағалар өседі деп айтуға ... Бір ... ... ... ... тауарлардың бағалары тұрақты болып қалуы мүмкін, бір
тауарлар мен қызметтердің ... ... ... тез өсуі ... ... ... сұраныс пен ұсыныс арасында әр түрлі ... әр ... ... ... мазмұнын әр автор әр түрлі жазып жүр. Мысалы, “Ақша,
несие, банктер” ... 1998 ... ... ... ... ... (орыс
тілінде),: “инфляция, бағаның ... ... ... тауармен көрсетілген қызметтің ... ... ... оның ... алу мүмкіншілігінің төмендеуі болып көрінеді”
делінген.
Бұл анықтаманың басты кемшілігі, айналымдағы ақша белгілерінің ... ... ... ... ... ... ... Алматыда шыққан “Толық экономикалық орысша-қазақша
сөздікте” инфляция былай сипатталады: ... ... ... ... асып түсуі, рынокта қаржы активтерінің көбеюі
салдарынан тауарлармен көрсетілетін қызметтер бағасының ... ... ... ең ... ... табыстың өсуінде
сияқты. Соның салдарынан айналымда ақша көбейіп кетеді ... ой ... бұл да ... түсінік. Әңгіме табыста емес. Ол өскен жоқ, ал тауарлар
мен ... ... ... сапалары төмен болғандықтан, ұсыным
азайып, сұраным көбейгеннен кейін, айналымда ақша ... ... ... ... еске ... ... дегенді былай анықтаған жөн дейміз:
“Айналым арналарының, артық ақша белгілерімен аса толып кетуінің, тауарлар
мен ... ... жєне ... ... ... ... ... көрсетілетін қызметтердің
бағасыныњң өсуі, сөйтіп халықтың нақты ... ... ... пайда болу себептері
Бағаның өсуі және ақшаның шамадан көп ... бұл тек ... ... ... ... ... пропорциясының бұзылуы, жалпы тепе-
теңдіктің бұзылуы инфляцияның терең себептері. ... ... ... және ұлттық шаруашылықты баланс-сыздыққа алып
келетін 3 негізгі күші бөліп көрсетеді.
- қағаз ақша ... ... ... ... ... ... және ... шығындар, қазіргі мемлекеттің
функцияларымен байланысты;
- жалақының деңгейіне және мөлшеріне кәсіподақтардың монополиясы;
- жеке ... мен ... бір ... ірі ... ... үш ... ... байланысты және әірқайсысы баланстарды
бұзып, ұсыныс пен сұраныстың өсуіне немесе төмендеуіне алып келуі ... ... ... шара ... үшін ... ... көзін білу
керек.
Нарықтық экономиқаға тән көптеген басқа көріністер ... ... ... ... ... ... ... зардаптары біздің
елімізде белгілі. Инфляцияның экономика-лық өсуге себепкер болатыны бізге
онша мәлім емес. ... ... ... ... деп, басу, жою керек деп
қарауға болмайды. Ол экономиканы ... үшін ... ... ... ... ... пайда мөлшері мен бағаның өсуіне әсер етеді, алдымен
конъюнктураны өмірге әкелетін фактор ретінде ... ... ... тұрақсыздықты күшейтетін тежеушіге айналады.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жылжымалы инфляция экономикалық
өсудің қалыпты ... ... ... Себебі олар үлкен әлемдік
экономикалық шығынды алып ... ... ... ... ол
макроэкономикалық мәселе болып табылады. ... ... ... ... ... ... шара арқлы инфляцияны жою ... ... Әр ... осы ... ... ... Мәселен АҚШ және
Ұлыбритания инфляциямен активті түрде күресуде ал басқа мемлекеттер болса
комплексті ... ... ... ... ғасыр ортасындағы өнеркәсібі дамыған елдерге инфляциялық тенденция
тән. Оған негізгі екі фактор әсер етті ... және ... ... ... құрылуы және экономикадаолигополиялық ... ... ... ... ... ... қууы ерікті
бәсекені шектеді. Ақша айналымы мен бағаның құрылуының тұрақтылығын алтын
монеталы стандарт анықтады. ... ... ... ... ... әкелмейді делінді. Сонымен қатар қатаң сәйкестікте орналасқан
алтын қорлары бар банктер айналымға белгілі бір ... ... ... болды.
Экономикалық дамудың жаңа кезеңге өтуі баға қозғалысының бағытын
өзгертті. Ақша ... ... ақша ... ... ... ... тұрақты өсуі мен мемлекеттік бюджеттің ... ... ... механизмі ақша массасының ісінуіне
жақсы жағдай жасады.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында барлық ... ... ... өсуі ... Осы ... ... ... дүниежүзілік соғыс кезіндегі өндірістің бұзылуы болды. өндірістегі
өзгеріс қаржы мен ақша салаларына ... ... ... ... ... ... қарыздарының өсуі, қағаз ақшаларының эмиссиясы
байқалды. Соғыстан кейін бағаның өсуінің жалпы тенденциясы сақталынды.
Экономикалық ... ... ... де ... елдерде ылғи бағалар өсті.
Бірақ бағаның өсуінің қарқындылығы барлық ... ... ... ... ... өсуден 70-80 жылдары қарқынды өсуге дейін жетті.
1970 жылдары инфляцияның ... ... ... ... өсу
қарқынының тұрақты төмен тенденциясы ... ол ... ... ... еді. Инфляцияның өсуіне сол жылдары ...... ... мен ... нарықта шикізат
бағасының өсуі де әсер етті.
Ақша тауарларды сатып алу қабілеті күшті ... ... ... ... ... яғни ... алтынға қатысыты
құнсыздануы, алтынды бұрынғыша ақша сияқты жалпылама ... ... ... Ең ... ... өсуі тауарға сұраныстың оның
ұсынысынан артық болуымен ... ... ... ... ... ... сәйкестілігінің бұзылуы әлі инфляция ... ... ... деңгейінің өсуі. Баѓаның көтерілуіне нақтылы экономикалық жағдайлар
да әсер етеді. Мысалы, 70-жылдардағы энергетикалық ... тек ... ... (мұнай бағасы 20 есеге өсті) емес, басқа да ... ... ... ... ... байланысты. 1973 жылы жалпы бағаның
деңгейі 7-%-ке, 1979 жылы-9%-ке ... Ақша ... тыс, ... ... ... ... артуына, циклдық және маусымдық
толќуларға, ... ... ... ... ... мен экономиканы мемлекеттік реттеуге, салыќтың ... ... ақша ... ... ... ... ... өзгеруі мен сыртқы экономикалық
байланыстарының ... және т.б. ... ... бағаның өсуіне
көптеген неше түрлі себептердің әсері болады.
Конъюктураның ... ... ... ... ... ... ... Циклдың түрлі фазаларынан өту барысында (әсіресе XIX-XX
ғасырдың бас кезіне тән “классикалық түрі”) бағалардыњ динамикасы ... ... бас ... оныњ µсуі дағдарыс пен депрессия
фазасында тµмендеп, жандану кезінде баға тағы да ... ... ... ... төмендеуіне әкелуі тиіс. Циклдық толқулардың
тағы бір ... ... өсуі ... ... ... кетуінде.
Мұндай құбылыс шығынның инфляциясы деп аталады, ол өз кезегінде ... ... ... алып ... ... ... да ... өсуіне көп әсер етпейді. Айталық, су басып кеткен аймақтардағы
құрылыс ... ... ... Бұл ... ... ... ... ал олар рынокты толықтыру барысында, ... ... баға ... ... ... нені жатқызамыз?
Инфляция көп сәйкессіздіктермен байланысты екенін еске ұстап, оның ішіндегі
ең бастыларын айтайық.
Біріншіден, ... ... мен ... ... ... ... Ол мемлекеттік бюджеттің тапшылығынан
көрінеді. Егер ... ... ... ... заем ... ... айтқанда “ақша станогы” белсенді пайдаланылса,
онда айналыста ақша массасы ... ... ... ... MV=PO
еске түсірсек, M мен P көрсеткіштері өсуінің байланысы анық.
Екіншіден, ... ... ... инвестицияны қаржыландыру
жүргізілген жағдайда да бағаның ... өсуі ... ... ... ... инвестиция инфляцияны өршітеді.
ұлттық табысты әскери ... ... ... емес ...... байлыќты текке рєсуа етеді. Єскери ассигнациялар бір ... ... ... ... бар с±раныс туѓызып, тауармен ќамтамасыз етілмеген
аќша массасыныњ µсуіне єкеледі. Єскери ... µсуі ... ... ... жаѓдайына жєне мемлекеттік ќарыздыњ ... ... баѓа ... жалпы µсуі ќазіргі рыноктыќ экономиканыњ
ерекшелігіне байланысты. Б±л кезењ жетілген бєсеке кезіндегі ... ... ... ... ... аз, капитал ауысуы оњай
уаќытќа м‰лдем ±ќсамайды. Ќазіргі рынок белгілі дєрежеде ... Ал ... ... ... едєуір дєрежеде баѓаны
билейді. Олигополиялар ... ... ... ... ... да, ... ќолдауѓа ынталы. Жетілмеген бєсекелес баѓаныњ жоѓары ... ... ... µндіріс пен тауар ±сынуды ... ... ... ... ¤здері билік ж‰ргізетін рынокта баѓаныњ ... ... ... мен ... икемді тауар ±сынысына ќарсы болады. ... ... ... ... ‰шін олигополистерге жиынтыќ с±раныс
пен ±сыныстыњ сєйкес келмеуі ... ... ... ашыќ ... оныњ ... ... байланыс-тарѓа тартылуы барысында “импорттыќ”
инфляцияныњ ќаупі туады. ... ... 1979 ... энергияѓа баѓаныњ
шарыќтануы (энергетикалыќ даѓдарыс) сырттан єкелетін м±найѓа ... ... ... ... ... тауарлар баѓасыныњ
ќымбаттауына єкелді. “Импорттыќ” инфляциямен к‰ресу м‰мкіндігі шектеулі.
Єрине µз ... ... ... ... ќ±нын жоѓарылату арќылы
м±най импортын арзандатуѓа болады. Біраќ ревальвация отандыќ тауарлардыњ
экспорттыќ ... да ... ал б±л ... ... ќабілетті тµмендетеді.
Бесіншіден, инфляция µзіне-µзі дем беретін сипат алады, ... ... ... орын ... ... ... ... жєне біздіњ елімізде де осы факторды ерекше кµрсетуде.
Халыќ пен µндірушілердіњ инфляцияны к‰ту ... жою ... ... ењ басты міндеті.
1.3. Инфляцияны µлшеу
Инфляцияныњ бар болуы ... ... ењ ... ... ... ... – баѓалардыњ уаќыт ішіндегі араќатынастарын аныќтайтын
µзгермелі кµрсеткіш-тер. Олар базалыќ ... ... ... ... тµменде кµрсетілгендей бірнеше т‰рлері бар.
Ењ мањызды деген 25 азыќ-т‰лік тауарлардыњ баѓа ... ... ... баѓа ... ... ... бар аќша саны мен
айналымѓа шыѓарылѓан аќша индексі, номиналды Ж¦¤-ніњ наќты Ж¦¤-ге ќатынасы
немесе ... ... ... ... болып табылатын Ж¦¤ индексі
(Ж¦¤-ніњ ... ... ... шикізат, шала фабрикаттар мен
материалдар жєне дайын ... ... ... ... баѓа ... ... ќарќынын µлшейтін негізгі кµрсеткіш, т±тыну
баѓалар индексі, 275-ке жуыќ ... мен ... ... “т±тыну
ќоржыны” негізінде аныќталады.
Т±тыну баѓаларыныњ индексін есептеуде келесі формула ќолданылады:
ТБИ = Аѓымдаѓы жылдаѓы т±тыну ќоржыныныњ баѓасы/ ... ... ... ... ... ... ‰ш ... мєні болуы м‰мкін:
• Баѓа индексі 100% -ќа тењ болады, яѓни баѓа µзгермеген болып табылады;
• Баѓа индексі 100%-тен жоѓары, мысалы 140% -ке тењ. ... ... ... ... ... 1,4 есе ... яѓни аќша
инфляциялыќ ќ±нсызданды;
• Баѓа индексі 100 %- тен тµмен, айталыќ 80%- ке тењ, яѓни ... ... ... ... 20%-ке ... Б±л дефляцияныњ
болѓанын, яѓни баѓа дењгейініњ тµмендеуін білдіреді.
Ќазаќстанда ТБИ 1991 ж. белгіленді. Т±тыну ќоржынына біздіњ елде ... мен ... ... ... ... жєне ... ... µзгерілуі ескеріліп ТБИ-ніњ ќ±рылымы да єлсін-єлсін ќайта
ќаралады. 1995 ... єр ... ... ... ... ... ж. шілдеден бастап т±тыну ќоржыныныњ тµмендегідей ќ±рамы бекітілген:
азыќ-т‰лік 62,6 процент ... 58,2), ... емес ... ... (30), ... ... ќызмет 14,2 процент (11,8)
ќ±райды.
Тєжірибеде кµбінесе жалпы ±лттыќ µнім ... ... ... ... ... баѓа индексі ќолданылады. Жалпы ±лттыќ µнім индексі т±тыну
баѓа индексімен ... ... жєне ... Ол ... ... ... баѓаларын ѓана емес, шикізаттардыњ, материалдар мен ќ±рал-
жабдыќтардыњ баѓаларын енгізеді.
1.4. Инфляцияныњ т‰рлері
Д‰ниеж‰зілік ... ... мына ... ... ... ... ... аумаѓына байланысты-жергілікті жєне єлемдік
инфляция;
• ж‰ру ќарќынына байланысты – біркелкі ( баѓа ... ... ... ‰здіксіз жєне сатылы инфляция;
• даму ќарќынына байланысты – жылжымалы ... – онда ... ... жылына орташа 5-10 проценттен аспайды; ... ... ... ... µсуі ... орташа 10 проценттен 50 процентке дейін (ал
кейде 100 ... ... ... ... - онда ... µсуі ... проценттен асады; Халыќаралыќ валюта ќоры баѓа айына 50 процентке
µссе, оны ±шќыр инфляцияныњ ... аса ... ... деп ... Егер ... ... ... оны стагфляция деп атайды;
• єсер ететін факторлар бойынша – с±раныс инфляциясы жєне ... ... ... ... ... ... яѓни
айналыстаѓы аќша массасы “кµтеріліп”, соныњ салдарынан тµлем ќабілеті бар
с±раныста жоѓары ... Ал сол ... ... баѓа ... ... ... ќанаѓаттандыра алмайды. Сµйтіп жиынтыќ
с±раныс экономиканыњ ... ... ... баѓаныњ
кµтерілуіне соќтырады.
Аќша массасыныњ “кµтерілуі” себептерініњ ењ негізгісі - ... ... яѓни ... ... ... к‰нбе-к‰нгі µмірде
ќолдануѓа жарамайтындыќтан оныњ аќшалы экви-валенті бюджеттіњ тапшылыѓын
тудырады. Тапшылыќты жою ... ... ... аќша ... ... аќша ... мемлекеттік зайымдар ... ... ... ... жолы ... мемлекеттерге тєн. Айналысќа
ќосымша аќша массасын шыѓарудыњ алѓашќы сатысында ... ... ... жєне ... ... ... орнайды. Сондыќтан
аз мµлшерлі инфляция пайдалы деген ќорытынды шыѓады, себебі ондай инфляция
артыќ µндіру даѓдарысынан жєне ... ... ... саќтандырады.
Одан єрі б‰кіл экономикада бос ж±мыс орны болмаѓан жєне дамыѓан ... ... ... ... ... баѓа ... ... кейін µндірістіњ
ќ±лдырауына, оныњ тиімділігініњ тµмендеуіне жєне инфляцияныњ ќарќындауына
себепші факторлар єсер ете бастайды.
Сµйтіп, с±раныс инфляциясы кезінде ... ... ... ... аќша массасыныњ болуы баѓаларды жоѓарылатады жєне ... ... ... ... ... ... єсіресе ењбек
аќыныњ кµбеюіне байланысты баѓаныњ µсуі. Б±л жаѓдай №1 с±лбада кµрсетілген.
µнімге баѓа ... єсер ... ... факторларѓа байланысты
туындайды. Ол - ењ ... ... ... шыѓындардыњ µсуі.
Тауар баѓасыныњ µсуі халыќтыњ табысын тµмендетіп, жалаќыны ... ... ... ... ... µсуі µз ... µнімді
µндіру шыѓындарыныњ µсуіне, пайданыњ тµмен-деуіне, ќолданып ж‰рген баѓа
бойынша шыѓаратын µнім кµлемініњ ќысќаруына єкеп ... ... ... ... ... тауар баѓасын кµтеруге мєжб‰р болады.
Нєтижесінде ... ... ... ... ... баѓаныњ кµтерілуі
жалаќыныњ µсуін талап етсе, жалаќыныњ µсуі баѓаны кµтереді. Б±л ... ... ... ... ... деп аталады.
Шыѓын инфляциясы µнімніњ єрбір µлшемініњ шыѓыны кµтеріліп, соѓан
байланысты баѓа µскенде ѓана ... ... ... ... баѓаны
ќ±райтын элементтердіњ тек біреуі ѓана. Сонымен ќатар, ... ... ... кµздерін алу, транспорт ќызметін ... ... ... да ... ... пен энергия
ресурстарыныњ жєне ... ... ... яѓни ... µсуі – ... ... ... зањды процесс. Оѓан ... ... - ... ... µлшемініњ шыѓындарын тµмендететін жања
технологияны пайдалану.
Шыѓын инфляциясы мен ... ... ... ... Оны ... ж‰йеліктен байќауѓа болады: (2-сурет). Ќазіргі
кез келген экономика ж‰йесін ... ...... с±раныс
инфляциясына немесе шыѓын инфляциясына єсер ететін факторлар.
¤неркєсібі дамыѓан елдерде жылжымалы инфляция тєн, яѓни ... ... ... ... ... ... ... инфляцияныњ б±л т‰рі µндіріс пен жалпы ... ... ... ... Ал ... ... ќарќынды жєне ±шќыр
инфляция басымдау болады. Инфляцияѓа єсер ... ... оныњ ... ... ... ... жою шара-лары да єр
елдіњ экономикалыќ µсуініњ ... ... ... ... инфляцияныњ даму жаѓдайлары мен оѓан єсер ететін факторларѓа
байланысты тµмендегідей ... ... ... ... ... ... дамушы мемлекеттері
жатады, оларда 80-жылдар-дыњ аяѓы–90-жылдардыњ бас кезінде экономикалыќ
тепе-тењдіктіњ жоќтыѓы, ... ... ... ... ішкі
саясатта аќша шыѓару станогы мен ... ... ... байќалып, ал сыртќы экономикалыќ ортада ж‰йелі ... ... ... тµмендеді. Никарагуада, ... 1990 ж. ... 8500 ... ... ... ... топќа Колумбия, Эквадор, Венесуэла, ... ... ... Чили елдері кіреді, оларда да ... ... ... ал ... ... аз ... жєне ... (несиені ±лѓайту) ерекше кµњіл бµлінді. Б±л елдерде ќарќынды
инфляция (баѓаныњ жылдыќ орташа µсуі 20-40% ... ... ... ... ... ж±мыссыздыќтыњ жоѓары дењгейі саќталуда.
‡шінші топќа жататын елдер – ... ... ... ... ... ... ... Сауд Аравиясы, Бахрейн – жеткілікті
дењгейде экономикалыќ тепе-тењдігі бар ... ... ... (1-5%) ... ... ... баќылау енгізілген. Экономикасы
дамыѓан нарыќ жаѓдайында ж±мыс істеуде. Инфляцияѓа ќарсы шаралар ... ... ... жєне ... валютасыныњ ќ±йылуы зор роль атќарды,
ж±мыссыздыќ бірќалыпты ... ... ... ... мемлекеттер єлеміне тењгерілген б±рынѓы
социалистік мемлекеттер кіреді (ТМД ... ... ... Вьетнам жєне
т.б.). Б±л мемлекеттердегі инфляция жоспарлы-бµлу ж‰йесінен нарыќќа µту
барысында ... ... ... байланысты болады. Себебі,
инфляция факторлары, біріншіден, ... ... ... ... ... негізінде ќаржыландыру мєселелерінде ... ... ... ... тез ... болмайтын ауыр
µнеркєсіпке салынатын инвестицияныњ ќауыр µсуі; ‰шіншіден, “баѓа ... ... ауыл ... µнімдерініњ баѓасымен ... ... ... ... ... арасындаѓы ‰йлесім-сіздік.
Ќ±рылым факторлары тек ... ... ... ... инфляциясына жаѓдай
жасап ќана ќоймай, сонымен ќатар с±раныс ... ... ... ... µндірістіњ µсуі мен ішкі нарыќтыњ аз с±ранысы
арасындаѓы ... бір ... ... ... жолымен, яѓни
аќша массасын басып шыѓарумен, екінші жаѓынан шетел ... ... ... шешуге ±мтылуда. Нєтижесінде б±л топтаѓы мемлекеттерде
кµп мµлшерде ішкі жєне ... ... ... ... ... елдерге тєн ќарќынды жєне ±шќыр инфляциялардыњ нышаны
- аќша айналымы жылдамдыѓыныњ µсуі, аќша массасыныњ ... ... ... ... тµмендеуі жєне аќша айналысынан ±саќ монеталар т‰гілі
бірте-бірте ±саќ ќаѓаз купюралардыњ да жойылуы. Сонымен ... ... µсуі ... ... доллардыњ немесе басќа шетел валютасыныњ
ќолданылуына жол ... Б±л ... ... одан єрі ... ... ... “єкетілуіне” соќтырады.
2. Инфляцияныњ єлеуметтік-экономикалыќ салдары, тежеу шаралары мен
єдістері, инфляцияѓа ќарсы ... ... ... жєне єлеуметтік зардаптары
Инфляцияныњ зардаптары к‰рделі жєне кµп ... ... ... ... ... баѓа мен ... нормасын жоѓарылатып, уаќытша
конъюктураны жандандырады. Процестіњ у шыѓуы барысында инфляция ±дацйы
µндіріске ... ... ... ... жєне ... терењдетеді. Инфляция аттыњ текіректеп шауып, бой ... ... ... ... ... зиян ... саясатты ж‰ргізуге жол бермейді. Баѓаныњ єр ... ... ... ... ... ... т±тынушылар
с±ранысын б‰ркемелеп, ішкі рынокта тауарлар µткізуді ќиындатады. М±ндай
инфляция ... ... ... ауысуын к‰шейтіп, б±л процесті
таудан аќќан ... ... ... ... ... аќша
ќорлануына ынтаны жойып, аќша-несие ж‰йесініњ ... ... ... ... жинаѓы ќ±нсызданады, банктер, несие беретін мекемелер ... ... ... ... бір ... ... ... валюта жєне несие ќатынастары к‰рделенеді.
Инфляцияныњ єлеуметтік зардаптары да бар, ол ±лттыќ табысты ќайта
бµледі, халыќќа салыќ ... ... ... ... жєне ... ... ќарќынын ќызметтер мен тауарлар баѓасыныњ к‰рт µсуінен ... ... ... ... ... ж±мысшылар, еркін кєсіп
иелері, зейнеткерлер т.б. басынан µткізеді.
Кейбір экономистер инфляцияныњ онша жоѓары емес дењгейі ... ... ... Тєжірибеде инфляцияныњ келесі негізгі
єлеуметтік-экономикалыќ салдарлары орын алады.
Аќша табысыныњ ќ±нсыздануы
Инфляция барлыќ аќша табыстарыныњ ... ... алып ... ... ... ... рента, пайда немесе пайыз т‰рінде
алынатын аќша ќ±ралы болса, ... ... ... ... сомасына сатып ала
алатын тауарлар мен ќызметтердіњ санымен аныќталады. Егер номиналды ... ... ... ... ќарќынына ќараѓанда баяу µссе, онда наќты
табыс тµмендейді. Сондыќтан ... ... ... бар ... ... ... Егер ... µсуі инфляция ќарќыныныњ алдында болса, онда
жан±я, фирманыњ ќаржы ... ... Егер ... икемсіз жаѓдайында
фирма µз µнімініњ баѓасын инфляция µсуіне дейін тезірек кµтерсе, онда ... ... ... ... кµп фирмалардыњ ондай м‰мкіндіктері жоќ,
демек инфляция кезінде олардыњ ќаржылыќ жаѓдайы нашарлайды.
Табыс пен байлыќтыњ ... ... ... пен ... ... ... ... несие берушілердіњ
арќасында ќарызы бар адамдар байиды. Барлыќ жаѓдайларда ... ... ... ... ... бір ... алу ќабілеті бар кезінде алынады да,
ол сомаѓа аз сатып алу ... бар ... ... ... ... ... ... ±тады жєне мемлекеттіњ ќарызы бар ... ... ... инфляция оѓан ќарыздарын сатып алу ќабілеті болатын тењгемен
тµлеу м‰мкіндігін береді.
Баѓалар бір-біріне к‰тпеген уаќытта, тез жєне ... ... ... б±л ... ... экономикадаѓы кейбір субъектер ‰шін пайдалы, ал
басќалары ‰шін зиянды болады. ... ... ... тез ... ... мен ... ... коллективті шарт жасалса, баѓа µскен
жаѓдайда ... ... ... ... ... ... мен
ќызметтердіњ баѓалары µскен жаѓдайда кєсіпкерлер де зардап шегуі ... ... ... пен ... ... ... ќалдырѓандар пайдасына,
ал номиналды жєне ±заќ уаќытќа, белгіленген шарт негізінде (несиеге процент
ставкасы, жалаќы) аќша беретіндердіњ зиянына бµледі. ... ... ... ... ... пен баланссыздыѓын к‰шейтеді.
Инфляция жылжымайтын м‰лік ќ±нын жоѓарылатады. Сондыќтан иеліктерінде
жылжымайтын м‰ліктері бар ... мен ... бай ... ... пайдаланылуы
Инфляция кезінде нарыќта с±ранысќа ие болѓан ... ... ... ... ... ... пен ... µздерініњ тез
ќ±нсызданатын аќша ќаражаттарын пайдалануѓа асыѓады, нєтижесінде де халыќ
пен кєсіпорындар-дыњ аќша ќаражаттарыныњ ... ... ... кµп ... алынуыныњ нєтижесі с±раныс инфляциясыныњ ныѓаюына
єкеледі. Оныњ алдын алу ‰шін мемлекеттіњ ќатањ аќша ... ... ... ... ... ... ±заќ мерзімді инвестиция жасау ешкімге пайдалы емес, себебі
инвестицияѓа белгілі бір аќша ... да, ... ... басќа
аќшамен алады. Инвестицияныњ µсу ќарќынынан жоѓары ... ... ... ... ... ... мерзімі ±заќ болѓан сайын ќ±нсыздану кµп болады. Мєселен,
бір жоба ‰шін 200 мыњ тењге инвестиция керек болсын. Бірінші ... ... мыњ ... ... ... жылдыњ соњында 200 мыњ тењге, ал ‰шінші жылдыњ
соњында 50 мыњ тењге табыс табылады деп ... ... ... ... ... ал табыс біраз уаќыттан соњ ѓана т‰седі. ... ... ... баѓалау ‰шін дисконттау операциясы ќолданылады. Егер
инфляция ќарќыны 15% деп болжалса, онда ... ... ... ... мынаны ќ±райды. 100 мыњ ... мыњ ... ... ... 200 мыњ ... деп ... ... уаќыт факторын есепке
алѓанда олар мынадай болады: 200 мыњ тењге/(1+0,15)²=151,5 мыњ ... ... ... ... ... 50 мыњ тењге/(1+0,15)³=33,3 мыњ тењге
ќ±райды.
87+151,5+33,3=271,8 мыњ тењге. Байќаѓанымыздай б±л жоба ... те ... ... ... аќшаныњ ќ±нсыздануы
Инфляция сонымен ќатар фирманыњ амортизациялыќ ќорыныњ ќ±нсыздануына
єкеледі, ол ±дайы µндірістіњ ќалыпты ... ... ... ... ... да, б±л ... ... облигация,
саќтандыру немесе ќолма-ќол аќшасын да тµмендетеді. Адамдар жинаќ ... ... ... ... ... ... баѓыттайды, б±л да
ќоѓамныњ ќаржы ќорыныњ азаюына, ... ... ... ... ... ... жєне ... пайыздыњ тµмендеуі
Инфляция салыќ арќылы халыќ пен кєсіпорындардыњ ќаржыларын ... алып ... ... ... ... салыќ тµлеуші бірден
салыќты салыќ ... ... ... ... ... Осылайша,
халыќ пен кєсіпорындардыњ пайдасы деп ... жєне ... ... ... бір ... ... ќойылады. М±ндай жаѓдай
тудырмас ‰шін дамыѓан Батыс ... ... ... есепке ала отырып,
салыќ ставкасына индексация ж‰ргізеді. ¤кінішке орай, м±ндай ... аз ... ... ... баѓа µсу ... ... ќайта
бµлуіне єкеп соќтырады, номиналды табыстыњ наќтыдан ажырауыныњ к‰шеюі жєне
б±л да єрт‰рлі ... ... ... жєне єрт‰рлі жылдамдыќпен
к‰шейеді. ... ... ... ... ... ... ... ол
барлыќ табыстарды зањды т‰рде баѓалайды. Сонымен ќатар инфляциядан мемлекет
те зардап шегеді, ... ... ... ... ... уаќытќа дейін
олар ќ±нсызданады.
¦лттыќ шаруашылыќты ... ... ... жєне µзгермелі-лігі. Инфляция кезінде баѓалар тез µзгеріп
т±рады, ол т±тынушыныњ д±рыс тањдауын ќиындатады. ... ... ... ... ... мен ... ... ќиынѓа соѓады.
Осылардыњ барлыѓы кєсіпкерлікке деген ... ... ... ... ‰й ... фирмалар мен мемлекетке ... ... ... Осы талдаулардан байќаѓанымыз, инфляция ќатты жоѓары
емес ќарќында µндірісті µсіру стимулы ... ... ... ... одан да кµп ... алып ... ... инфляция ќарќыны
µседі де ќоѓамда ... болу ... ... Ол да ... ... ќирауѓа дейін баратын к‰йретуші салдарлар алып ... ењ ... ... б±л - ... ... ... ќызметке ауысудыњ болуы. Фирмалардыњ ... ... деп ... мен ... µнімдерін жинап отыруы инфляциялыќ
ќысымды к‰шейтеді. ¤ндірістіњ жалпы бєсењдеуі басталады.
Осындай жаѓдайда ќалыпты экономикалыќ ќатынас ... ... ... баѓа ... ал ... ... ... білмейді. ¤нім
беруші фирма аќшасын тез арада алѓысы келеді, µйткені аќша тез ... ... ... ... б±зылады. Бюджет тапшылыѓы мен
мемлекет ќарызы µседі. Аќшалар шындыѓында µз ... ... ... де ... ... ... болады. ¤неркєсіп пен айырбас
тоќтауѓа айналады жєне соњында экономикалыќ, єлеуметтік жєне ... ... ... да ... ... тежеу шаралары мен єдістері
Инфляцияныњ єлеуметтік-экономикалыќ зардапта-ры ... ... ... µсуінен; халыќтыњ аќшалы жинаѓыныњ,
шаруашылыќ субъектілерініњ жєне ... ... ... ... ... ... тµмендеуі мен
ж±мыссыздыќтыњ кµбеюінен; ±лттыќ валютаныњ ... алу ... мен ... ... ... оныњ наќты ... ... ... белсенді µсуі мен оныњ салыќ тµлеуден
жалтаруынан жєне с.с. кµптеген кµлењкелі ... ... ... ... аќша ... т±раќтандырудыњ негізгі
єдістері-аќша реформасын ж‰ргізу жєне инфляцияѓа ќарсы басќа да саясаттар
ж‰ргізу.
Тарихта аќша ... ... екі ... ... ... жања аќша ... ќ±ру – ол ... металл аќша ж‰йесін
ќ±рѓанда, сонымен ... ... ... ... яѓни ... ... оныњ ... отаршылыќтан арылѓан саяси тєуелсіз
мемлекеттер пайда болѓанда жєне 90-жылдардыњ басында КСРО-ныњ ... ... ... б±л елдердіњ даму ерекшеліктеріне байланысты
µзіне тєн жања аќша ж‰йесі пайда болды;
• екінші, аќша ... ... ... ... яѓни жања ... ... баѓа масштабын, аќша т‰рлерін жєне т.с.с. µзгерту.
Соѓыс жєне революциядан кейінгі жылдары кµртеген ... ... ... мен ... ... келтірудіњ ењ бір ќажетті
жолы ретінде мына єдістерді ... ... ... ... жєне ... – ол ќ±нсызданѓан аќшаны жойып, ... жања ... ... ... ... Германияда соѓыстан кейінгі ±шќыр
инфляцияныњ ... ... ... 1924 ж. ... ... 1:1 ... ескі рейхсмаркаѓа араќатынасымен айырбасталды. ... ескі ... ... – ол аќша ... ... ... ќ±рамын ќалпына келтіру
єдісі. Мысалы, Англияда, Бірінші д‰ниеж‰зілік соѓыстан ... ... аќша ... кезінде фунт стерлингтіњ алтын ќ±рамы соѓысќа
дейін ќалпына келтірілді. Ал Екінші ... ... ... ... ... ... ... ±лттыќ валютаныњ ресми курсын
кµтеру арќылы ж‰ргізілді. Содан кейін ... ... ќоры ... ... ... тіркеуден µткізді. Мысалы, ГФР ‰ш ревальвация
(1961,1969,1971 жж.) µткізді, яѓни марканыњ курсы осы он ... ... ... жоѓарылады.
Девальвация – аќша µлшемініњ алтын ќ±рамын тµмендету. Ол ... ... ... АЌШ ... ... ќ±рамын да тµмендету.
Долларды екі рет девальвациялау нєтижесінде оныњ ... ... 1971 ... 7,89%-ке, ал 1973 ж. аќпанында 10%-ке тµмендетілді. 1973ж.
“µзгермелі” валюта курсын енгізген соњ, девальвация Еуропа валюта ... ... ... ... ... ... – ол “нольдерді сызу” єдісі, яѓни баѓа масштабын
ірілендіру. Мысалы, КСРО-да 1961 ... 1 ... ... баѓа ... есе ірілендірілді. 1961 ж. шыќќан жања 1 рубль ескі 10 рубльге тењ
алмастырылды. 1988 ж. ... ... жања аќша ... ќ±нсызданѓан 1000 крузадоѓа эквивалентті болды. 1998 ж. Ресейде де
рубльге ... 1:1000 ескі ... ... ж‰ргізілді.
Ќорыта айтќанда, инфляциямен к‰рес єдістері-мемлекеттіњ экономиканы
реттеудегі ж‰ргізетін іс-єрекеттерініњ жиынтыѓы.
2.3. Инфляцияѓа ќарсы саясат
Инфляцияныњ єлеуметтік жєне ... ... оѓан ... ... ... ... саясат ж‰ргізуге мєжб‰р етті.
Алдымен экономистер ењ басты с±раќќа жауап ... ... ... ... ... жою ... пе, єлде оѓан бейімделу керек пе? Б±л
дилемма єр елде ... сол ... ... сєйкес шешіледі. Мысалы
АЌШ-та, Англияда инфляцияѓа ќарсы к‰рес мемлекет ... ... бір ... ... ... ... ... индекстеу жєне
т.б.).
Инфляцияѓа ќарсы саясатты талдауда оныњ екі баѓытын кµрсеткен жµн.
Бірінші баѓыт (ќазіргі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік шыѓыстар мен салыќтарды икемді пайдаланып,
тµлеу ќабілеті бар с±ранысќа ыќпал жасайды. Инфляциялыќ ... ... ... µз ... ... салыќтар дењгейін жоѓарылатады.
Нєтижесінде с±раныс ќысќарады, инфляцияныњ ќарќыны ... ... бір ... µндіріс те ќысќарып, экономикада даѓдарыс пен тоќырау
белгілері байќалады, ж±мыссыздардыњ саны µседі.Б±л инфляцияны ... ... ... кезінде с±ранысты ±лѓайту ‰шін арнайы
бюджеттік ... ... Егер ... жеткіліксіз болса, мемлекеттік
ќаржыландыру баѓдарламасы ж‰зеге ... ... ... ... ... дењгейлі салыќтар ењ алдымен табысы аз ... ... олар ... ... пайдаланады. Сµйтіп ќызмет
кµрсетулерге жєне ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру, 60-70-жылдары кµптеген елдердіњ
тєжірибесі кµрсеткендей, оны ... ... ... ... ‰кіметтіњ салыќ арќылы маневр жасау м‰мкіндіктерін тарылтады.
Екінші баѓыттыњ авторлары ... ... ... ... саясаты арќылы реттеуді ±сынады. Реттеудіњ б±л т‰рі ‰кіметтіњ
тікелей баќылауынан тыс, ... ... банк ... ... ... аќша ... жєне ќарыз процентініњ ставкасын µзгертеді. Аќша-
несие саясаты экономикаѓа ... ... ... ... ... ретінде
ќолданылады, басќаша айтќанда, экономистердіњ ойынша ‰кімет тµлеу ќабілеті
бар с±ранысты тежеу ‰шін ... ... ... ... ... ... жєне ... табиѓи дењгейін
жасанды єдістер арќылы тµмендету, инфляцияны ... ... ... ... ... ... халыќ шаруашылыѓына ‰лкен
зиян келтіреді, яѓни ж±мыссыздыќты µсіріп µндірісті ќ±лдыратады. ... ... ... 1%-ке ... ж±мыссыздыќты жыл бойындаѓы
µзініњ табиѓи дењгейінен 2% ... ал ... ... 4%-ке ... ... ... ... ‰шін біраз елдердіњ
‰кіметтері 60-жылдардан бастап, баѓа мен табыс араќатынасы деген ... Оныњ ... ... жалаќыныњ µсуін тежеу. Б±л саясат инфляциямен
к‰ресте рыноктыќ стратегиядан гµрі єкімшілікке кµбірек баѓыт ±стаѓандыќтан
туындайды жєне ол алѓа ... ... ... жете ... ... шешуде т‰рлі экономикалыќ шараларды ќатар ... ... ... тиімсіз етеді.
АЌШ-тыњ тєжірибесі табыс саясатын жоќќа шыѓарды. М±нда 1971-1974
жылдарда ‰кімет жалаќы мен баѓа ... ... ... ... Одан
кейінгі жылдарда б±л мєселеде тек кењес берумен ѓан шектелуде. Ал ... ... ... ... келісімен аталѓан мєселелермен
ш±ѓылданатын ‰кімет мекемесі жойылды.
Инфляциямен к‰ресудіњ “ымыралы” теориясы
Тєжірибеде инфляциямен белсенді к‰ресудіњ стратегиясында ... ... ... Б±л ... бойынша ж±мыссыздыќ динамикасы мен
инфляция ... ... кері єсер ... Ертеде инфляциямен к‰рес саясаты
Филлипс ќисыѓына с‰йенетін еді, ал ... ... ... ... теориясына с‰йенуге бет б±руда.
Инфляция ж±мыспен ќамтуѓа айтарлыќтай єсер етеді. 1958 жылы аѓылшын
экономисі А.Филлипс оныњ ыќпалын ... ... ... ... ... (2-сурет). 1861-1956 жылдардаѓы ... ... ... ... ол ... ... µзгеруі мен ж±мыссыздыќ
дењгейініњ арасындаѓы тєуелді-ліктіњ кері ... ... ... ... ... Англиядаѓы ж±мыссыздыќтыњ 2,5-3 проценттен артыќ кµбейтуі
баѓа мен жалаќы µсуін к‰рт баяулататынын дєлелдеді.
А.Филлипс есебініњ теориялыќ негізін экономист Р.Липси ... ... ... ... П.Самуэльсон жєне Р.Солоу Филлипстіњ ќисыќ
сызыѓына µзгерістер енгізіп, ... ... ... ... ... ... ... Филлипстіњ ќисыќ сызыѓын сол ... ... ... ... ... ќолданды. Єсіресе ол ... ... жєне ... ... ... ... жаѓдайда
пайдаланылады.
Абцисса µсінде ж±мыссыздыќ дењгейі, ординат µсінде ... ... ... ... ... ... µсі параметрлердіњ кµрінісі. Егер
‰кімет ж±мыссыздыќ дењгейі И (оѓан баѓа µсу ... сай Р ... ... деп ... онда оны ... ‰шін бюджеттік жєне несие-аќша
шаралары ќолданады, олар µз ... ... ... ... ... жања ... орындарыныњ пайда болуына єкеледі.
Ж±мыссыздыќ ... И ... ... ... ... дєл сол ... ќарќыны Р-ге дейін жоѓарылайды. М±ндай жаѓдайлар ... ... ... ... ... ... ... ‰кімет
несие беруді тежеу, мемлекеттік бюджеттіњ шыѓыстарын кеміту жєне т.б.
шаралар ж‰ргізеді. ... ... µсу ... Р дењгейіне тµмендеп, ал
ж±мыссыздыќ µсіп, оныњ нормасы И болады.
Экономикалыќ ... ... ... ... ... ... ... экономикалыќ жаѓдайларда ќолдануѓа келеді. ... ... ... (5-10 жыл) ж±мыссыздыќтыњ жоѓары болуына ќарамастан
инфляция ‰дей береді, м±ныњ бірталай себептері ... ... ... ... ... ... бµліп
кµрсету керек. ‡кімет инфляция ... ... ... ... ... ењбекшілерді “жалѓан к‰ту” ... ... ... ... жетеді. Мысалы, жалдамалы ж±мысшылар номиналды жалаќы
ставкасыныњ µсуін байќап, ењбек ±сынысын ... ... ... ... инфляцияныњ µсуі ж±мыссыздыќты азайтуы м‰мкін.
Біраќ, бір ... ... ... ... жоѓары ставкасыныњ шын
баѓасын біледі. ¤йткені, инфляция т±сында ... ... ... ... дєреже-сініњ µсуімен бірдей емес, оѓан сєйкес келмейді.
Егер адамдар алѓан аќшаларына ќызмет пен ... ... ... ... ... ... онда ешкім де жалаќыныњ µсуіне ќарамастан
ењбегін ±сынбайды.
М±ндай µзара тєуелділікке 60-жылдары ... ... ... ... ... Ол ... к‰ресуде жиынтыќ ... ... ... ... деп ... ... халыќ
µзініњ “жалѓан к‰туін” сезіп, номиналды ставканы жоѓарылату ... алу ... ... сєйкес еместігін т‰сінгенде ѓана
инфляцияныњ µсуі ... ... ... ... оныњ азаюы, яѓни
ж±мыссыздыќтыњ µсуінен ж‰реді.
Филлипстіњ ќисыќ сызыѓын экономикалыќ талдау ... тек ... ... ... ѓана ... ... ... де сµздер бар. К‰тпеген
экономикалыќ ... ... ... ... µседі жєне ол
ж±мыссыздыќтыњ кµбеюімен ... ... ... ... ... ... кµрсететін статистикалыќ ќатынас, ±заќ уаќытќа ... ... бола ... ... ж±мыссыздыќтыњ табиѓи дењгейі деген теория шыќты. Ол
1979 ... ... ... мен ... ... єкімшілігі) жєне
Англияда (М. Тэтчер ‰кіметі) экономикалыќ ... ... ... мєні ... ... ... орта, яѓни ќоѓамѓа ќолайлы
инфляция дењгейі тек ... ... ... ѓана ... болады.
Ал табиѓи ж±мыссыздыќ дєрежесі єр т‰рлі ... ... ... ... ... с‰йене отырып, олардыњ фрикциондыќ жєне ќ±рылымдыќ
т‰рлерін ... ... ... ... ... ... мен
инфляция ќарќынын баяулатуѓа, ... ... ... ... жете бермейді. Оныњ оњды нєтижелерімен ... ... ... ... ... инфляция ќарќыны едєуір тµмендеді),
мынаны атап µту керек, ж±мыссыздыќ табиѓи дењгейіне ... ... ... ... ќозѓалады да содан кейін оныњ ќарќыны жедел
тµмендейді. Ж±мыссыздыќтыњ табиѓи ... ... он ... ... батыс
елдерінде дерлік µсті (АЌШ-та 60-жылдары 4% ... ... 6-7 ... ... ... ... ... дамуы
Ќазаќстанныњ 1993 жылдыњ Ќазанына дейін Ресейдіњ рубльдік аймаѓында
болып ... ... ... ... ... ... жатќан
даѓдарыс пен инфляцияны ... ... ... ... ... Оныњ ... кµрші елдердіњ ¦лттыќ валюталарын
енгізгендері, Ресейдіњ ... ... ... ... ... ... аќша ... айырбастауыныњ салдарынан Ќазаќстанѓа жан-жаќтан
миллиардтаѓан ескі, ... жоќ, ... жєне ... аќша ... ќ±йыла
бастайды.
Ресей ‰кіметі мен рубльдік аймаќты ќайта ќ±ру жµніндегі ж‰ргізілген
келіссµздер ешќандай нєтиже бермеді. Олардыњ ... ... ... Ќазаќстан іс ж‰зінде µзініњ егемендігін жоѓалтатын болды. Осындай
ќиын жаѓдайдан шыѓу ‰шін ... ... ... аќша – ... ... жµн деп ... ... да б±л ќиындыќтан шыѓудыњ бірден-бір жолы
еді. Бір ... ... ... аќша ... ... ала ... Ењ мањыздысы жеткілікті мµлшерде тењге ... ... ... ... ... ... ... ќазаќстанныњ ±лттыќ аќшасы – тењге
д‰ниеге келді. Єрине б±л инфляцияны ж‰гендеуде шешуші орын алды. Біраќ, осы
кезге ... ... ... ... ... кµрмеген дењгейге жеткен болатын.
Мысалы, 10 дана ... ... 15000 ... 1 кг. ет ... 40000 ... 1
шыны шампан шарабы ‰шін 150000 рубль ... ... ... 1993 жылдыњ µткен 9
айы бойынша орташа инфляция 784,1 процентке µсті, ал баѓаныњ бір ... µсу ... 87 ... ... ... т±рлаулы баѓамды ±лттыќ аќшаныњ шыѓуы инфляцияныњ
µсу ќарќынын тµмендетуге ‰лкен єсер етті. Сонымен ќатар ... ... ... ±лттыќ аќша енгізудіњ жаѓдайында баѓаны шектеудіњ тµтенше
шараларын бекітті. Оныњ ішінде, ... ... ... ... шек ... Осыныњ нєтижесінде, аз уаќыт ішінде болса да, баѓа
мен инфляцияныњ µсуі тоќтатылды.
Біраќ кењ µріс алып ... ... ... ауыл ... жєне энергия ќуатыныњ кµздеріне баѓаны босату, бюджеттіњ µскелењ
жетіспеушілігі, экономиканы долларландыру, т.с.с. жаѓымсыз ... ... ... ... ... ... ... жылдыњ 1 тоќсанында-аќ инфляцияныњ орташа µсу ќарќыны 32,2
процент болды, ал тењгеніњ баѓамы 4 ... ... ... сол ... ... ... 19 тењге 94 тиынѓа тењелді.
Кейінірек ‡кімет пен ... ... ... ... саясат
ж‰ргізгенініњ, ќоѓамдыќ меншікті ... жєне ... ... ... ... инфляцияныњ дењгейі едєуір
тµмендетілді. Оѓан єсер ... ... ... ќатал монетарлыќ саясаттыњ
мањызы кµбірек. Олай дейтініміз сол кезењде айналымдаѓы аќша ... ... оныњ ... ... аќша 12 ... ... ал ... ішкі
µнімніњ µсуіне сєйкес кµбеюдіњ орнына азайып кетті. Осыныњ салдарынан
айналымныњ аќша ... мен ... ... сол ... 9,5 %-аќ ... ... саны ... бір жаѓынан, оныњ баѓамын бір
дењгейде ±стап ... ... ... (ол ... ал ... ... ... тµлем ќабілеті бар с±раным кемиді (б±л жаман). Ќолда аќша болмаса,
сатып алуѓа м‰мкіншілік жоќ. ¦сынымныњ ... ... ... ал кей
жаѓдайда, тіпті тµмендетеді. Сондыќтан, ‡кімет орындарыныњ ... ... ... табылатын, т±тыну ќоржыныныњ жиынтыќ индексі
баѓа мен инфляцияныњ тµмендегенін кµрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... Ќазаќстандаѓы ењ тµменгі шегі 1998 жыл болды, б±л жылы
инфляцияныњ орташа µсуі 1,9% ... 1999 жылы таѓы да ... 17,8 ... ал 2000 жылы 9,8% болды.
Ќазаќстандаѓы инфляция барлыќ ТМД елдері сияќты ел ... ... ... ќатынастарѓа µту кезіндегі
µзгерістерге байланысты. КСРО-ныњ халыќ шаруашылыѓындаѓы инфляция ... бойы ... жоќ. ... ... ... жаѓдайында
инфляция болуы м‰мкін емес, ол тек капиталистік µндіріс тєсіліне тєн ... ... ... ... ... ... нарыќќа µтуге дейінгі
инфляцияны тудыратын факторлардан іздестіру керек. Олардыњ ењ ... ... ... – бµлу ... Ол ... ... ќалыптастыруѓа, халыќ шаруашылыѓында материалды-аќшалыќ
‰йлесімсіздіктіњ тууына м‰мкіндік жасап, ... ... ... ... ... ... µнімді жинаќтау ќорына жєне т±тыну ќорына бµліп, ... ... ... ... ... µндіру жєне т±тыну тауарларын µндіру салаларында;
• мемлекеттік баѓа белгілеу ж‰йесінде;
• мемлекеттік ... ... мен ... ... жєне ќаржылыќ ресурстарды ќалыптастыруда байќалды.
Ќазіргі инфляцияныњ бір кµрінісі – тауар тапшылыѓы ... ... ... бері ... оныњ т‰пкі себептері:
біріншіден, б±рынѓы КСРО-ныњ 20-жылдар аяѓынан бастап б±рынѓы нарыќтыќ
ќ±рылымдарды жоя бастауы;
екіншіден, б±рынѓы ... ... кµп ... ... ... яѓни бір жаѓынан, µндірістік ќ±рал-жабдыќтар
шыѓаратын ауыр ... ... ... ... ... ... ... µндіретін салалар ќарќынсыз жєй дамыды. Ол ...... ... жењіл жєне басќа µнеркєсіп салалары. Статистика
мєліметтері бойынша, барлыќ ... ... А ... ... 1928 ... 1940ж.-61%, 1960 ж.-72,5%
болды;
‡шіншіден, б±рынѓы КСРО-ныњ ±лттыќ табысыныњ жартысына жуыѓы ... ... ал ... ... ... мемлекеттерде ол – 15-25
процент болды;
Тµртіншіден, б±рынѓы КСРО-да ±лттыќ жиынтыќ µнімніњ 25-30 ... ... ... ... ... елдерде ол кµрсеткіш 60-65 процент
болды. Жалаќы да µте ... яѓни ол ... ... 1/3 бµлігін ќ±рады, ал
µркендеген капиталистік елдерде ол 2/3 бµлігі болды.
Сµйтіп, біздіњ елде (б±рынѓы КСРО-ныњ бір ... ... ... ... кµп ... бойы ... Біраќ жоспарлы-
єкімшілік экономика жаѓдайында ол басылыњќы сипатта µрбіді. Шындыѓында да
директивалы баѓа белгілеу халыќтыњ ... ... ... ... ±стауѓа м‰мкіндік береді. Кµптеген тауарлар баѓасын µндірістегі,
с±раныс пен ±сыныстаѓы µзгерістерді есептемей т±раќты ќалыпта немесе ... ... т±ру ... ... мен ... ... баѓасыныњ
олардыњ ќ±ныменсалыстырѓанда єлдеќайда кµп ауытќуына єкеп ... ... ... ... ... алу баѓаларын ќайта ќарап, ал бµлшек
саудадаѓы баѓасын µзгеріссіз тµмен ... ... Б±л ... ... ќоѓамдыќ шыѓындары мен µнімніњ сапасын, олардыњ т±тыну ќасиетін,
оларѓа с±раныс пен ±сыныстыњ ... ... жоќ, ол ... ... ... тауардыњ кµтерме, сатып алу баѓасы мен бµлшек саудадаѓы
баѓалары ... ... ... ... ... ... бюджеттен дотация ( жєрдем ќаржы) беріліп отырылды. Б±л тауар
µндірушілердіњ кµтерме жєне дара ... ... ... ... ... ... єсерінен кейбір тауарлардыњ тапшылыѓына жєне
кейбіреулерініњ сауда орындары мен µнеркєсіпте ... ... ... ... ... ... оныњ µз ... тµмендетуге
ынтасы болмады. Нєтижесінде жылма-жыл сауда ... ... ... ... ... ... ... жазылып отырды (жылма-жыл 1,5-2
млрд. сом). Осыныњ бєрі “жабыќ” ... ... ... 1992 ... бастап нарыќтыќ µзгерістер аясында
ж‰ргізілген баѓа ... ... ... ... ... ... бірге инфляцияныњ ќарќындап µсуіне єсер етті. 1993 жылы айналымдаѓы
аќша массасы 6,3 есе, ал баѓа 21,7 есе ... 1994 жылы аќша ... ... ... єрќайсысы 845 жєне 125 % µсті; осы кµрсеткіштер 1995 ... жєне 160 ... ... Ал 1996 жылы аќша ... µсу ... одан
єрі баяулап, инфляцияныњ біртіндеп тµмендеуін байќатты.
Жалпы экономикадаѓы ... ... ... баѓасыныњ индексі
кµрсетеді. Ол ‰й шаруашылыѓыныњ “т±тыну ќоржыныњ” ‰лес салмаѓын ... ... ... мен ... ... ... ... ќорытындысымен есептелінеді. Ќазаќстанда ТБИ 1991 ... ... ... ... елде 275 ... мен ... т‰рлері
кіреді. Баѓаныњ жєне т±тыну тауарлары ќ±рылымыныњ µзгеруі ескеріліп ТБИ-ніњ
ќ±рылымы да єлсін-єлі ќайта ќаралады. 1995 ... єр ... ... ... ... 1996 жылы шілдеден бастап “т±тыну ќоржыныныњ”
тµмендегідей ќ±рамы бекітілді: азыќ-т‰лік – 62,6 ... ... ... емес ... – 23,2 ... ... 30), ... аќылы
ќызмет – 14,2 процент (11,8) ќ±райды [24;48].
Тєуелсіз Ќазаќстанныњ ... ... ... ... ... ... µніміне жєне транспорт ќызмет-
теріне баѓа ... ... ... пен ауыл ... ... ... ... мемлекеттік реттеудіњ ќажеттілігін ањѓартты.
ЌОРЫТЫНДЫ
Ќорытындыѓа келсек, 2000 жылдыњ бірінші жартысында Алматы ќаласы
бойынша инфляцияныњ ... ... ... ... ... ... ... б±л µткен жылдыњ тиісті кезењімен салыстырѓанда 8,4
проценттік пункте жоѓары.
Ќала ... ... ‰.ж. ... жартысында, єсіресе екінші
тоќсанында, ерекше жаѓдай ќалыптасуда. Тењгені еркін ... ... ... ... ќала ... ењ жиі ... ... т±тыну
тауарларыныњ ќымбаттауына єсер тигізді.
Азыќ-т‰лік тауарлары баѓасы 2000 жылдыњ ... ... ... ... ... ... 2,3%-ке µссе, екінші тоќсанда- 13,6% -
ке µсті.
Кµбінесе, ... ... ... ... ... баѓасы
‰.ж. сєуір айында едєуір µскеннен кейін мамыр айында біраз ... ... нан ... ќымбаттады.
¦н - 45,8% (сонымен бірге маусым айында –27,9%), маргарин – 29,3%,
µсімдік майы - 21,6%, шай - 36,3%, ќант -19,4%, ... кофе - ... ... -15,9%, ... ... ... ... - 3,1%,
тары - 9,7%-ке ќым-баттаѓан.
Азыќ-т‰лік емес тауарлар баѓасы жарты жылда, орташа ... ... ... ... республикаѓа шет елден келген ... ... ... ... байланысты µзгеретін, б±л тауарлар баѓасыныњ негізгі
µсуі екінші тоќсанда тіркелді.
Тауарлардыњ негізгі ... ... ... ... емес
тауарлар рыногындаѓы ќ±нсыздану процестерін тоќтатып т±рѓан негізгі себеп –
халыќтыњ сатып алу ќабілетініњ тµмендігі. ... ... ... мен жеке ... ... бірталай ќымбаттаѓан, єсіресе тіс жуу
пастасы-43,5%-ке, шампунь - 33,2%, єтір ... - 30,4%, кір жуу ... кір ... ... кір жуѓыш машиналар-29,1%,
шањсорѓыш пен ‰тіктер-24,6%-дан 33,1%-ке дейін.
Халыќќа кµрсетілетін аќылы ќызметтердіњ баѓалары мен ... ... ... ... ... ал ... айымен салыстырѓанда 3,2%-ке,
соныњ ішінде жолаушы кµлік ... ... ... ... ... мейманханалардыњ-21,6%-ке,
мєдениет пен спорттыњ –12,3%, білім берудіњ 44,5%-ке µскенін кµруге болады.
Білім беру саласындаѓы ... ... ... дейінгі
мекемелерде балаларды баѓып ... ... ... ... ... ... оќу орындарында оќу ‰шін тµлемніњ 50,1%, ... ... ... тµлемі 37,3%-ке µсуіне байланысты, б±л ... ... ... ... нєтижесінен болып отыр.
ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Маќыш С.Б. Аќша жєне аќша айналысы
2. Кµшенова Б. Аќша, несие, бактер.
3. ... Я.Є. ... ... Алматы: Экономика, 1995.
4. Гордиевич Т.И. Инфляционные процессы в переходной ... ... ... ... ... ... ... /Университет
“Туран”.-Алматы, 1997.
5 Макроэкономика: Учебное пособие/Под ред. И. П. Николаевой. - ... ... ... Б.Ж. ... ... негіздері. Оќу ќ±ралы. Алматы. 1994.
7 Саниев М.С. Аќша, Несие, Банктер. Оќу ќ±ралы-Алматы: Алматы ... ... ... ... ... Ѓ.С. Аќша, несие, банктер Оќулыќ-Алматы: Экономика, 2001.
9 Селищев А. С. ... - ... ... ... ... Л.М. ... аспекты инфля-ции:/ КазГНУ им. Аль-Фараби.-
Алматы, ... ... Е.С. ... ... в ... инфляции.-Москва:
Перспектива, 1994.
Кµшенова Б.А. Аќша.Несие.Банктер.Валюта ќатынастары. Оќу ќ±ралы/-Алматы:
Экономика, 2000.
12 Казахстанская правда-27.02.2001. 2000-жылдыњ ... ... ... ... ... ... Экономикалыќ теория. Оќулыќ. Алматы. Ќазаќ Университеті.2000.
14 Усов В.В. Деньги. Денежное обращение. Инфляция: ... ... и ... 1999

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инфляцияның қаржы әлеуметтік - экономикалық салдары, тежеу шаралары мен әдістері, инфляцияға қарсы саясат24 бет
Инфляцияның себептері мен салдарлары31 бет
Инфляцияның экономикалық әулеметтік салдары30 бет
Қазақстан Республикасындағы инфляциялық жағдайды талдау51 бет
Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтірудің криминологиялық сипаттамасы22 бет
Денсаулыққа қасақана қарсы қылмыстар13 бет
Зиян келтірудің салдарынан туындайтын міндеттемелер34 бет
Келтірген зиянды өтеу21 бет
Семей ядролық сынақ полигонының проблемалары17 бет
"Инфляцияның теориялық негіздері."37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь