Түркі изафетінің зерттелу тарихы, табиғаты және құрылымдық түрлері

Кіріспе
1.ТҮРКІ ИЗАФЕТІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ, ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТҮРЛЕРІ
1.1.Изафеттік құрылымдардың қазақ тіл білімінде зерттелуі
1.2. Изафеттік құрылымдардың тілдік табиғаты
1.3. Изафеттердің тұлғалық түрлері мен ерекшеліктері
2.ИЗАФЕТТІК ТІРКЕСТЕРДІҢ ЛЕКСИКА¬.ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1Изафеттік тіркестердің І түрі
2. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ИЗАФЕТТІК ТІРКЕСТЕРДІҢ ІІ ЖӘНЕ ІІІ ТҮРІ
2.1 Изафеттік тіркестердің ІІ түрі
2.3. Изафеттік тіркестің ІІІ түрі
2.4.Ескерткіштерде кездесетін изафеттік тіркестердің түрлері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Тілдің морфология саласында изафеттік тіркесті құрылым түсінігі бар. Араб тілінің «Аль – идафату» сөзінен қалыптасқан бұл түсінік тікелей аударғанда қосымша, үстеме деген ұғымды білдіреді. Бұл – зат есім мен зат есімнің немесе заттанған тіркестік құрылымы. Аталған тіркестің ішкі құрылымына қарай түрлерге бөлінетіні тіл білімінде белгілі: І изафеттің бірінші түрі зат есімді сөздердің бірі бірімен орын тәртібі арқылы байланысуы; аралығындағы мағына – қатыстық анықтауыштық мағына; ІІ изафет түрі – зат есімді тіркестің бірінші сыңарының нөлдік тұлғада (Ілік септігінің нөлдік тұлғасы), екінші сыңардың үшінші жақ тәуелдік жалғауында болуы; аралығындағы мағына – тәуелділік анықтағыштық мағына; ІІІ изафет түрі екі сыңардың да жалғау тұлғасында болуы. (бірі – ілік септік жалғауында, екіншісі үшінші жақ тәуелдік жалғауында) аралығындағы мағына – меншіктік анықтауыштық мағына.
Осы изафеттік тіркестің құрылымы да, оның, әсіресе І, ІІ түрінің пайда болуы – тілдік қолданыстағы үнем қағидасының нәтижесі. Зат есімді тіркестердің алдыңғы немесе екі сыңарының нөлдік тұлғадағы қолданысы қатыстық мағыналы, тәуелдік мағыналы бір ұғымды күрделі сөз түрін береді.
Қазақ тіліндегі изафеттік құрылымдардың табиғаты мен жұмсалу ерекшеліктерін ашып талдауға бағытталған зерттеу жұмысы – қазақ тіл білімінің өзекті мәселелерінің бірі.
Жұмыстың өзектілігі: Сөздердің қалыптасқан амал­тәсілдер арқылы бір­бірімен байланысып, әр алуан синтаксистік қатынасты білдіруі, соның негізінде түрлі типтегі сөз тіркестерін құрауы қазақ тіл білімінде жеке зерттеу нысаны болып келеді. Синтаксистік қатынасты білдірудің амалы біршама толық зерттелді десек те, әлі де тереңірек талдауды қажет ететін түрлері баршылық. Солардың ішінде барлық түркі тілдеріне тән бір түрі ­ изафеттік құрылыстағы сөз тіркестері.
Бұл мәселеге арналған М.Балақаевтың мақалалары ғана болмаса, қазақ тіл білімінде изафет арнайы зерттеу нысаны бола қойған жоқ.
Дәстүрлі грамматикада изафеттің үш түрі көрсетілген. Олардың тұлғалық жағынан алғанда екі зат есімнің тіркесуінен болатындығы белгілі. Бұл құбылысты изафеттің басты белгісі екендігін осы салаға қатысты барлық зерттеулер растайды. Алайда сөз тіркесінің сыңарлары арасындағы қатынастың ішкі реңктік ерекшеліктеріне назар аудара отырып, грамматикалық қырын (аспектін) логикалық жағынан толықтыру жағы изафетке қатысты зерттеулерде жетіңкіремей жатқан мәселелердің бірі деуге болады. Изафеттің табиғаты, жұмсалу ерекшелігі мен қалыптасу тарихы, құрылымдық түрлері, әрқайсысының мағыналық жақтарының ашылуы тек сөз тіркестерінің осы түрінің ғана емес, жалпы тіркестердің табиғатын, даму тарихын ашуға біраз үлес қосатыны айқын. Міне, осы айтылған жайлар бұл мәселенің қазақ тіл білімінде арнайы зерттелуі қажет екендігін көрсетеді. Бұл қазіргі жеке тіл білімдеріндегі зерттеулерден негізінен нақты да жеке мәселелерге арналатын бағытына сәйкес келіп, зерттеу нысанына сөз тіркесі жүйесінен бір ғана құрылымдағы изафеттік тіркестің алынуы тақырыптың өзектілігін анықтайды.
1. Майзель С.С «Изафет в турецком языке». – М. – Л.: АН СССР, 1957.– 186 б.
2. Гаджиева Н.З. Серебрянников Б.А «Сравнительно – историческая грамматика тюркских языков». Синтаксис. – Москва, 1986. – 23 б.
3. Ағыманов Е. «Қазақ тілінің тарихи синтаксисі». – Алматы: Рауан,1991. – 236 б.
4. Байтұрсынұлы А. «Тіл тағылымы». – Алматы, 1992. – 446 б.
5. Баскаков Н.А. «Историка – типологическая характеристика структуры тюркских языков». – Москва, 1975 – 287 б.
6. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер». Алматы: Ғылым, 1966. – 248 б.
7. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл дамуының проблемалары. Таңдамалы еңбектер жинағы. – Алматы: Ғылым, 1982. – 352 б.
8. Аманжолов С., Әбілқаев А., Ұйықбаев И., Қазақ тілі грамматикасы 2 –бөлім. Синтаксис. – Алматы: Мектеп, 1971. – 224 б.
9. Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы, 1940. – 145 б.
10. Абылақов Ә., Исаев С., Ағыманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану процесі. – Алматы: Санат, 1997. – 320 б.
11. Сағындық Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Қазақ Университеті, 2005, – 258 б.
12. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Мектеп, 1998. – 200 б.
13. Сайранбаев Т. Сөйлемнің тұрлаушы мүшелері: оқу құралы. – Алматы: Қазақ Университеті, 1991. – 168 б.
14. Мелиоранский П. М. Краткая грамматика казах – киргизского языка. – СПб., 1897. – Ч. 2. – 190б.
15. Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. – 1962. – 607с.
16. Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. – Алматы: Мектеп, 1981 – 200 б.
17. Боровков А. К. Природа турецкого изафета // Сб. АН СССР: Академику Н.Я. Марру. – Л., 1935. – 75 б.
18. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. – М. – Л. :АН СССР, 1956. – 569 б.
19. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. – Алматы: А на тілі, 1992. – 144 б.
20. Щербак А. М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков: Имя. – Л.: Наука, 1981. – 311 б.
21. Сауранбаев Н. Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі: очерктер.
– Алматы: Ғылым, 1948. – 86 б.
22. Балақаев М. Б. Қазіргі қазақ тілі. – Астана: Ақмола ҒТАО, 2006. – 237 б.
23.Балақаев М. Б. Қазақ тіліндегі изафеттік құрылыс // Халық мұғалімі. – 1946. –№ 1 – 2. – 43 – 49б.
24. Балақаев М. Б. Бастауыштың жақтық мағынасы // Халық мұғалімі. – 1946. –№12. – 74 – 75б.
25.Севортян Э. В. Категория падежа // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Ч. 2: Морфология. – Москва: АН СССР, 1956. – 45 – 46 б.
26. Майзель С.С Категория уникальностики, плюриальности в турецком языке // Труды Московского института востоковедение. 1947, № 4. – 89 б.
27. Томанов М. Тіл тарихы туралы зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 2002.
– 616 б.
28. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988.
– 263 б.
29. Нұрмаханова Ә. Түркі тілінің тарихи салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1971. – 291 б.
30. Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің тексі. – Алматы: Ғылым, 1990.
– 220 б.
31. Сағындықұлы Б. «һибатул – ул Хақайик» – ХІІ ғасыр ескерткіші. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 186 б.
32. Сағындықұлы Б., Тәшімбай С. «Мухаббат – наме» ескерткішінің (ХІV) мәтіні. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 230 б.
33. Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка. – М – Л.: АН СССР, 1948. – 276 б.
34. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы; Қазақ университеті, 1992. – 192 б.
35. Әбуқанов Г. Ә. Ілік жалғауларының қабыспалы және жанаспалы түрлері // Қазақ ССР Ғылым Академиясының хабаршысы. – 1949. № 7 – 80 – 83 б.
36. Қамзаев К. Изафеттің екінші түрі және оның атаулық тіркеске ұласуы
// Ізденіс. Гуманитарлық ғылыми сериясы. – 1998. – № 6: – 25 – 28 б.
37.Қамзаева Г. Изафеттік құрылыс // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1999. № 1.
– 21 – 24 б.
38.Қамзаева К.С. «Қазақ тіліндегі изафеттердің құрылымдық және жұмсалымдық аспектілері». Канд. дисс. Автореф Алматы, 2002. – 27 б.
39. Шакаман. Ы.Б. «Қазақ тіл біліміндегі үнем қағидасы» // Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы – 2009. №1 – 207 – 213 б.
40.Күдеринова Қ. Бірге, бөлек таңбаланатын сөздердің орфограммасы және оларды кодификациялаудың негіздері:Филол.ғыл.канд.дәрежесін алу үшін дайындалған дисс.автореф. – Алматы, 2000, 22б.
41. Илиясова Н. Қабыса байланысқан атаулы тіркестер //Түркітану мәселелері:бүгіні мен болашағы. – Алматы: Эверо, 2001, 635б.
42.Ярцева В.Н. Предложение и словосочетание //Вопросы грамматического строя. – М., 1966,445 с
43. Cухотин В. Вопросы синтаксиса современного русского языка. – М., 1950, 170с.
44. Аханов Қ. Грамматика теориясының негіздері. – Алматы:Мектеп, 1972, 216б.
45.Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1964, 393б.
46. Исаев С.М. Қазіргі әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы. –Алматы: Мектеп, 1973, 193б.
47. Кондратьев В.Г. Конструкция изафета и примое дополнение в языке памятников тюрской рунической письменности «Философия стран востока» –МнГУ. Серия востоковедческих наук, 1962,№16
48.Мелиоранский П.М. Памятник в честь Кюльтегина // Записки западновосточного отделения археологического общества, І, ІІ, ІІІ П б, 1899,c.114
49. Севортян Э.В. О структуре предложения по сравнительной грамматике тюркских языков – М.1961,с.174
50. Сағындықұлы Б.Атау септік формасынан тәуелдік жалғауының пайда болуы //Түркология – Астана: 2006 №3,12­19б.
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Тілдің морфология саласында изафеттік
тіркесті құрылым түсінігі бар. Араб ... «Аль – ... ... бұл ... ... ... қосымша, үстеме деген ұғымды
білдіреді. Бұл – зат есім мен зат ... ... ... ... ... ... ішкі құрылымына қарай түрлерге бөлінетіні ... ... І ... ... түрі зат есімді сөздердің ... орын ... ... ... аралығындағы мағына – қатыстық
анықтауыштық мағына; ІІ изафет түрі – зат ... ... ... ... тұлғада (Ілік септігінің нөлдік тұлғасы), екінші сыңардың
үшінші жақ тәуелдік ... ... ... ...... мағына; ІІІ изафет түрі екі сыңардың да жалғау тұлғасында
болуы. (бірі – ілік ... ... ... ... жақ тәуелдік
жалғауында) аралығындағы мағына – меншіктік ... ... ... ... ... да, ... ... І, ІІ түрінің
пайда болуы – тілдік қолданыстағы үнем ... ... Зат ... ... ... екі сыңарының нөлдік тұлғадағы қолданысы
қатыстық мағыналы, тәуелдік мағыналы бір ұғымды күрделі сөз ... ... ... ... құрылымдардың табиғаты мен жұмсалу
ерекшеліктерін ашып талдауға ... ... ... – қазақ тіл
білімінің өзекті мәселелерінің бірі.
Жұмыстың ... ... ... ... ... байланысып, әр алуан синтаксистік қатынасты білдіруі, соның
негізінде түрлі ... сөз ... ... ... тіл ... жеке
зерттеу нысаны болып келеді. Синтаксистік қатынасты білдірудің амалы
біршама ... ... ... те, әлі де тереңірек талдауды қажет ететін
түрлері баршылық. Солардың ішінде ... ... ... тән бір түрі ... ... сөз ... ... арналған М.Балақаевтың мақалалары ғана болмаса, қазақ тіл
білімінде изафет арнайы зерттеу нысаны бола қойған жоқ.
Дәстүрлі грамматикада ... үш түрі ... ... ... ... екі зат ... тіркесуінен болатындығы белгілі. ... ... ... ... ... осы салаға қатысты ... ... ... сөз тіркесінің сыңарлары арасындағы қатынастың
ішкі реңктік ерекшеліктеріне назар аудара ... ... ... ... жағынан толықтыру жағы изафетке қатысты ... ... ... бірі ... болады. Изафеттің табиғаты,
жұмсалу ерекшелігі мен қалыптасу тарихы, ... ... ... ... ... тек сөз тіркестерінің осы түрінің ғана емес,
жалпы тіркестердің табиғатын, даму тарихын ашуға біраз үлес ... ... осы ... ... бұл ... ... тіл ... арнайы
зерттелуі қажет екендігін көрсетеді. Бұл қазіргі жеке тіл ... ... ... да жеке ... арналатын бағытына сәйкес
келіп, зерттеу нысанына сөз тіркесі ... бір ғана ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері: Изафеттік құрылыс туралы қалыптасқан
тұжырымдар мен пікірлерді топтастырып, ... ... ... ... ... ашу, түрлерін анықтау, оның қалыптасу, даму ... ... ... ... ... сипаттау, жұмсалымдық
ерекшеліктерін көрсету Бұл мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді ... ... ... ... ... шолу;
– изафеттік құрылымдардың лингвистикалық табиғатын ашу;
– қабыса байланысқан изафеттік құрылыстың ... ... ... даму ... анықтау;
– анықтаушысы ілік жалғауынсыз, анықталушысы тәуелдік жалғауымен
келген изафеттің құрылысын, даму ... ... ... ... ... үш түріне мағыналық-құрылымдық, функционалдық
талдау жасау;
Тақырыптың зерттеу нысаны: Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... түрлері және мағыналық ерекшеліктері
мен қазақ тіліндегі изафеттік сөз тіркестерінің құрылымдық- семантикалық
және ... ... ... және практикалық маңызы.
Жұмыста қарастырылған изафеттік тіркеске қатысты ... ... ... ... ... саласын тарихи тұрғыдан кеңейтуге
Зерттеу әдісі: Жұмысты жазу барысында ғылыми сипаттама, компоненттік
анализ, салыстыру әдісі, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... және ... статистикалық әдістер де
қолданылды.
Бітіру жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысының міндеттеріне сай ... ... ... екі ... қорытынды бөлімінен және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... және құрылымдық түрлері
1.1.Изафеттік құрылымдардың қазақ тіл білімінде зерттелуі
Изафеттік құрылым – барлық түркі ... тән ... ... ... ... ... көптеген зерттеулер жүргізілген. (Майзель
С.С., Аракин В.Д., Боровков А.К., Гаджиева Н.З., Дмитриев Н.К., ... ... М., ... Е., Әмір Р., Сайрамбаев Т., Исаев С. т.б.) Бірақ
түрік изафетінің табиғаты толық ашылды деп айта ... Бұл ... ... қатынастағы басқа тіркестерден өзгеше синтаксистік
құрылым болуымен ғана ... ... ... ... оның даму жолы ... ... сипатында болып отыр.
Дәстүрлі грамматикада изафеттің үш түрі ... ... ... алғанда екі зат есімнің тіркесуінен болатындығы белгілі. Бұл
құбылысты изафеттің басты ... ... осы ... ... барлық
зерттеулер растайды. Алайда сөз тіркесінің сыңарлары арасындағы қатынастың
ішкі реңктік ... ... ... отырып, грамматикалық қырын
(аспектісін) логикалық жағынан толықтыру жағы осы ... ... ... ... мәселелердің бірі деуге болады.
Қазақ тіл білімінде изафеттік тіркесті тұңғыш зерттеген көрнекті ғалым
М.Балақаевтың пікірінше, қазақ тіліндегі изафеттік ... ... ... екі түрлі болады: 1) қабыспалы, 2) матаулы.
Екі зат есім атау ... ... ... ... ... ... сын ... изафеттік құрылысты қабыспалы дейміз. Мысалы: күміс
қасық, қамыс құлақ, ... ... есім ... ... алдыңғысы ілік жалғауында, соңғысы тәуелдік
жалғауда айтылып матаса ... ... ... меншіктеп тұратын
изафеттік құрылысты матаулы дейміз. Мысалы: қойдың жүні, ... ... ... ... қойылатын талап – оның сыңарларының
анықтауыштық қатынаста ... ... ... ... сын есім мен ... және ... (сілтеу, белгісіздік) пен зат есімдердің анықтауыштық
қатынаста тіркесетіндігі белгілі, бірақ бұл тіркестердің барлығы изафеттік
құрылымға жатпайды. Изафеттік құрылым болу үшін тек қана зат есім мен ... ... ... ... Мысалы: ағаш қасық, темір күрек, судың басы,
аттың ері, дала ... тау ... ... зат ... ... тіркестер екендігін айта келе, зат
есімдер грамматикалық табиғаты жағынан болсын, лексикалық семантикасының әр
жақтылығынан ... ... сөз ... өзінің жан-жақты қасиеттерімен
ерекшеленетіне баса назар ... ... Олар ... ... ... құрамында өздері тіркесіп келіп те, әр ... ... ... ... сөз ... ... темір тостақ,
ағаш үй, күміс ақша, алтын ... ас ... аға ... бел ... ... ... ... сағаттың тілі, балаға ақыл, атадан өсиет т.б. осы
тектес сөз ... зат ... ... ... ... ... да, яғни сөз тіркесі және сөйлем
мүшесі тұрғысынан жан-жақты зерттеліп ... Зат ... ... ... ... С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, Р.Әмір,
Т.Сайрамбаев, Ә.Әбілақов, К.Бейсенбаева т.б. ғалымдар қарастырғаны белгілі.
Тіл мамандарының бір тобы изафетке ... ... ... ... да, ... ... ... зат есімді
тіркестерді (интонация, сөздің орын тәртібі, ... ... ... жатқызбайды. Ғалымдардың екінші тобы изафеттік құрылысқа
аналитикалық құрылымдағы зат ... ... мен ... ... жалғаусыз, екінші компонентіне тәуелдік жалғауы жалғанған түрін
жатқызады да, ілік септігіндегі сөз бен тәуелдік ... ... ... ... оған ... ... ... изафеттік тіркестер зат есімдердің бір-
бірімен тіркесіп, анықтауыштық қатынасты білдіруі болып табылады: «Изафет
является ... двух ... Но ... ... ... ... Для образования из двух ... ... ... в ... необходимо, чтобы одно из них было определением к другому
как к своему ... и ... ... к нему как к ... [1, 11]. С. С. ... 1957 жылы ... көрген «Изафет в
турецком языке» атты кітабында түрік тіліндегі ... ... ... ... көрсете білген. Яғни, изафеттік тіркес болу үшін қандай
белгілер болу керектігін ... ... ... ... в
энумеративной (перечислительной) связи, не образует изафета, так как ... ... Но одна ... связь еще не достаточна для того,
чтобы два ... ... ... изафет. Нампример, такие частые в
турецком языке ... ... как ana baba ... ... ... kari kosa «супруги» (досл. ... и т.п. ... ... грамматистов под названием «dvandva», не ... ... ... они ... друг к ... как ... понятия, дающие
в синтезе единое понятие. Однако такие слова выступают как ... а ... ... не ... Для ... изафета
необходимо, чтобы одно из двух слов, вступающих в отношения друг с другом,
было подчинено ... и от него ... [1, 11] ... ... дегені,
кез-келген анықтауыштық қатынастағы сөз тіркестерін изафеттік тіркес деп
қарастыруға болмайды. Мысалы: kazaya riza «примерение с ... ... ... ... ... maksat «цель разговора», cevapta
gecikmeme «незамедлительность ответа» деген ... ... ... ... ... сөз тіркестерін келтіреді де, ең ... ... ... ... атау ... ілік септігінің тұлғасында
тұруы керектігін айтады: «Суть заключается в том, что ... ... ... ... стоять только в родительном или неопределенном
падеже» [1, 13]. Сонымен қатар, изафет синтаксистік категория ... ... бір ... ... айтып өтеді: «В турецком ... ... ... ... ... ... этим другим словом. Это
значит, что ... ... ... ... прилагательное или
числительное) должно в турецком языке стоять перед своим ... ... ...... ... ... В ... изафете первый член –
чем бы и ка бы он ни был выражен – обезательно ... ... а ... – чем бы и ка бы он ни был ...... ... порядок и
субординация слов в изафете являются его первым и основным ... ... ... – прежде всего категория синтаксическая [1, 15], –
дейді де, изафеттік ... ... ... қарай дұрыс ажырата білу
керектігін айтады: «Строгая фиксированность такого порядка слов в ... ... то, что и в ... ... ... в ... член осознается уже нормативно как определение как определение, а
второй – как определяемомое. И ... ... два ... ... ... и sapka ... соединить в kadin sapka турок поймет, что
это сочетание означает «женская шляпа» (поскольку слова kadin ... ... sapka); ... он ... ... что ... ... исходит из
усть иностранца, потому что сочетанию не хватает законченности. Отсутствует
аффикс пpи слове sapka, придающий изафету ... ... вид ... Не все типы ... как мы в этом ... в ... ... ... даже в турецком языке. Если же
взять другие тюркские языки, то во многих из них ... ряд ... в ... ... ... ... показателей, имеют нулевые
показатели» [1, 16]. Анықтауыштық қатынастардың өзі әр ... ... ... ... ... ... және ... изафеттің бұл үш түрі мынадай иерархияда танылады: изафеттің І
түрі – сөздер жалғаусыз, орын тәртібі ... ... ІІ түрі ... компоненті жалғаусыз, екінші компоненті үшінші жақтық ... ... ... ІІІ түрі – алдыңғысы ілік жалғауында, соңғысы
тәуелдік жалғауының үшінші жағында келген түрі. ... ағаш ... ... басы (ІІ), ... ... ... Н.З.Гаджиева мен
Б.А.Серебрянников «Сравнительно-историческая грамматика тюркских ... ... ... тіркестерге тоқтала кетеді. «Изафет в тюркских
языках является частным случаем определительных словосочетаний», ... ... ... ... ... в ... ... будучи всегда
выраженным именим существительным, ... с ... ... ... к ... ... или ... форм отношения к нему» [2,
51].
Грамматикалық класс құрайтын ... да бір ... оны ... белгісі – соның өзіне ғана тән жалпылық мағына мен құрылымдық форма
болады. ... сөз ... де ... ... ... ... белгілері бар. Оларға анықтама бергенде мынадай
белгілерге ... ... 1) ... ... ... ... ... білдіруі (заттық сапаны білдіре ме, ... ... ме – ... негізге алынбайды); 2) изафетті құрайтын лексика-
грамматикалық топтардың біркелкілігі – басыңқы сөз де, бағыныңқы сөз де ... ... ... Қазақ тілінің ол өзгешелігі (зат есімдердің
өзара топталып, түйдек-түйдегімен анықтауыштық қатынаста көп жұмсалатыны)
тіліміздің ... ... ... жағы есім ... болатындығымен,
сөйлемдердің дені есімді екендігімен байланысты.
Ғалым А.Н. ... ... ... ... ... ... ... (изафет).
Два имени существительных, первое которых выступает определением,
второе – определяемым, образуют определительную ... имен ... ... ... между членами группы основываются на
приемах примыкания, управления, ... ... дәл ... ... ... Яғни изафет ­ екі зат есім ... ... ... Ғалым изафеттің І,ІІ,ІІІ түріне сәйкес ... ... ... ... І­де сөз ... ... сыңары бірінші сыңарға
қатысты болып келетіндігін атап ... ... І , ... приемом
примыкания, ограничен в ... ... ... важным условием ­
определенным лексическим значением первого члена». Айтылған ойын ... үшін ... ... ... ... мысалдар келтіреді:
«altin zincir «золото­цепочка»= «золотая цепочка»mermer heykel «мрамор ... = ... ... tas bina ... ­ ... = ... ... не имеет формальных показателей, будучи выражен
только порядком слов» [15, 259] – деп, ... ... ... ала ... ... ... ara duvar ... в хате» ara duvarь емес;
catal cьbuk «палка с разветлениями на конце для ... ... catal ... ... саtь jular ... ... саtь jularь ... jol «железная дорога» demir jolu емес;
Н.К.Дмитриев түркі тілдегі изафет екі нұсқадан ... ... ... ... ... и 2) неопределенный изафет. В определенном изафете
определение стоит в родительном падеже [ evin ardь «задний ... ... в ... ... – в неопределенном падеже (casus
indefinitus) «задний фасад ... ... ]. Это ... ... в ... ... для гагаузского имеет небольшое значение.
Преобладает скорее ... ... ... ... ... ... ... редко и имеет то же ... что ... ... [25, ... ілік ... ... арқылы жасалған изафеттік тіркес
кейінгі уақыттың жемісі деп ... ... ... ... ... кездерде ғана жалғана бастауын ескере
отырып, Түркістан текстерінде жиі кездесіп отыратын бэг аты, баш ... йағы ... ... көне ... деп қараймыз» [20, 77].
Изафетті тануда мынадай да пікір бар екенін айта ... жөн. ... ... ... ... ... арқылы (барыс, шығыс) байланысқан зат
есім сөз тіркестерінің арасында да анықтауыштық семантиканың бар ... ... ... ... ... ... тілдерінде де кездеседі) ауылға
әкім, ауылға ... ... ... ағадан хат, тойдан базарлық,
серіктестікте фермер, жастыққа тыс, президентке көмекші т.б. осы ... ... ... ... ... байланысқан сөз тіркестері бар.
Осындай құрылымды толықтауыштық қатынасты білдіретін меңгеріле ... ... деп ... ... ... да бағыныңқы компонент басыңқыны
даралап көрсетеді (айқындайды). Тарихи ... алып ... да ... мұра тіркесі о баста әкеден қалатын (қалған) мұра ... ... ... ондағы әкеден сөзі бұрын өзі толықтаған қалатын
сөзінің орнына жүріп, соның қызметін атқарып тұр, ал ол ... ... ... ... ... ... ... да сөз тіркестерді талдай
келгенде де, осылай болып шығады. ... ... ... ... ... ... ... жалпы функциясының бірдейлігін дәлелдейді. Бұл
арадағы жалғаулар ... сөз бен ... ... ... ... салыстыруға болар еді. Мысалы, айт сөзі мен адам сөзін
қатар қойсақ, олар бұл ... ... ... жасай алмайды. Осы
сөздердің алдыңғысына есімшенің қан ... ... ... адам тіркесін
жасауға болады. Ауыл және кеңесші сөздері де қатар ... ... ... ... ... септігінің жалғауын қосқанда ғана ауылға
кеңесші тіркесін құрастыруға мүмкіншілік туады. Ал, меңгеріле, ... ... сөз ... ... ... ... жайды
аңғарамыз. Онда бағыныңқы сөздің септіктің қай формасын қабылдау ... ... ... ... ... ... туындайды,
етістік оларды толық бағындырып тұрады, сондықтан кейде бағыныңқы сыңар
септіктің жасырын ... келе ... есім мен зат ... ... ... ... көмектес т.б.
септіктерде келсе, онда олар изафет құра алмайды. Изафеттік құрылымдардың
бағыныңқы сыңарлары тек қана атау және ілік ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда әкімі
(Қызылордаға әкім, Қызылордада әкім сияқты тіркестер изафеттік құрылымға
жатпайды). Зат ... жеке ... – ақ атау ... ... ал ... ... басқа сөз таптарында ондай ... жоқ. Олар ... ... ... ... ... ... анықтайды. Мәселен, сын
есімдер заттың атын білдірмейді. Ол толық мағыналы сөз ... ... зат ... ... ... қана тиянақтайды. Изафеттік
тіркестердің басқа тіркестерден айырмасы да осы ... ... ... ... міндетті түрде зат есімдерден болуы тиіс. Мұның өзі
денотаттық мағынамен тығыз байланысты.
Зат ... ... ... да, ... ... да бар. Ал ... ... мағына бола бермейді. Бұдан изафет тек денотаттық
мағынасы бар ... ... ... ... ... ... ... изафеттік құрылымның тарихи дамып қалыптасуы
жөніндегі пікірлер бірізді емес. Мәселен, А.М.Щербак ... ІІІ ... ... ... деп қарайды. Поссесивті конструкцияларда
морфологиялық көрсеткіштердің кейінгі кездерде ғана ... ... ... ... ... ... жиі кездесіп отыратын бэг аты (бектің
аты), баш ағыры (бас ... ара йағы ... ... сияқты тіркестерді көне
үлгілер ретінде алуға болады: бэг ат – бэг аты – ... ... ... ... бар. ... ... ... и с установившейся в ... ... в ... ... ... ... так называемого изафета, по которой
полная конструкция оформленным родительским падежом определением считается
более ... по ... к ... конструкциям с элизией некоторых
ее элементов»[5, 150] - дейді. Яғни ол ... ... ... ... екенін құптай отырып, бұдан кейінгі дамуда нольдік изафеттің
негізінде изафеттің ... ... ... түрі ... ІІІ) ... деп түсіндіреді.
Түркі тіліндегі изафеттің даму жайында айта келіп, С.С.Майзель
Ж.Денидің мына ... ... «Бір ... ... бір Паша ... ... алды. Алғашқы кезде оны «Пашаның бақшасы» деп атап жүреді. Кейін ... жиі ... ... ... ... ... ... болып,
енді біраз уақыт өткен соң, «Паша бақша» аталып, таза ... ... Ол атау бұл ... иесі ... да ... қалады». Дәл
осындай құбылыс қазақ тілінде де жиі кездеседі: «Қарпатайдың қоғыры» ... ... - ... қоғыр», «Сәттің тоғайы», - «Сәт тоғайы», -
«Сәт тоғай» т.б. Осындай мысалдарды ... ... ... ... бір ғана ... ... ... атаулардың осы негізде берілуі
жоғарыда келтірген мысалдар нақтылай түседі: Салық канал, Серікбай бақша,
Ертай көл және т.б.
Көне түркі ... ... ... үш ... ... де ... М.Томанов бұған септік жалғаулары көне дәуірдің ... ... ... В.Д. Aракин изафеттік сөз тіркестерінің түр-
түрінің Орхон жазуындағы статистикалық көрінісін былай ... |И.І түрі |И.ІІ түрі ... түрі ... | | | |
| |70% |25% |4% ... ... ... ... құрылыстар сәл өзгешелеу:
|Көріпкел |И.І түрі |И.ІІ түрі ... түрі ... | | | |
| |46% |48% |6% ... ... ... изафеттік сөз тіркестерінің қалыптасуы мына
ретпен ... деп ... ... И І > И ІІ >И ІІІ [38, ... ... ... ... бір-біріне қарсы екі түрлі пікір бар:
бірі – морфологиялық форманың ... ... ... ... де, екіншісі –
морфологиялық форманың біртіндеп жоғалуын негізге ... ... ... құрайтын зат есімдер бір – бірімен атау тұлғада
қабыса байланысады. Екі зат есім атау ... ... ... ... ... ... сын ... изафеттік құрылыстың қабыспалы
деп аталатыны жоғарыда айтылды. Изафеттің бірінші ... ... ... ... тас жол, жер үй, ағаш аяқ, ас ... ат ... ... алма бет, алтын сақа, аяқ машина, бақа бас, бауыр ет, бесік құда, ер
бала, жан жолдас, киіз ... ... ... ... тіс, ... шеше,
қазан пеш, қамыс қора, қасқыр ішік, қауырсын ... т.б. Осы ... ... ... орын ... берік, бір- бірімен қатар жапсарласа
айтылып, арасына сөз салмай байланысқанда ғана алдыңғысы анықтауыштың,
соңғысы ... ... ... ... ... зат есім мен зат ... ... жасалады деген
анықтамаға сүйеніп, осы тектес құрылымдардың барлығын изафетке жатқыза
беруге болмайды. ... ... ... ... арасында логикалық
байланыс бар. Олардың екі сыңары қосарлана келе бір ұғымды білдіріп тұр.
Екі зат есімнің қабысуы арқылы ... сөз ...... ... ... грамматикалық жүйесіне икемділік беретін тіркестер,
сондықтан бұлар тілімізде мол жұмсалады.
Есім сөздердің бәрі ... (зат ... ... изафеттік тіркес
құрай бермейді, яғни изафеттік тіркес деп танылған ... ... ... зат есім деп ... ... Сын ... зат ... айналған
сөздерден жасалған тіркестерді изафет қатарында қарау керек пе, жоқ па
деген сұрақтың ... шешу ... ... ... ... ... жан-
жақты талдау жасау керек. Бұл тұрғыда тіркес құрамына кіретін зат есімдерге
тек қана тұлғалық ... ... ... ... үй, ағаш ... ат ... тіркестер тұлғалық жағынан бірдей болғанымен, қалыптасу жағынан әр
түрлі. Көрші сөзінің бастапқы лексика- ... ... ... ... ... үй, ... кісі, көрші ел тіркестерінің есімше арқылы
ықшамдалып жасалғандығын байқауға болады. Ағаштан жасалған қора > ағаш қора
тіркесі де осы жолмен ... ... ... Ал ... ... ат ... арба тіркестері изафеттік құрылымдардың толық түрінен ... Яғни ... ... ... ... ... салыстыру,
компоненттік анализ әдістерін қолдану арқылы ... ... ... ... барысында қазақ тілінде изафеттің үшінші
түрінің мынадай мағыналық ... ... ... бар ... Меншіктілік қатынас: Бұл төмпешік – бір кезде сыңар аяғымен ... жер ... ... ... ... (М.Мағауин).
2. Бүтін зат пен оның бөлшектерінің қатынасы: Ол үйде ... ... ... ... ... ... мол ... лампы бар екен. Неліктен
екені белгісіз, Мәкен отырған шақтарда ... ... ... ... Зат пен ... ... (релятивтік) қатынастық байланыс: Желдің
лебі соғады көл бетінде, ... пе еді еске алу, ... пе ... ... салған қылыштың жарасын несіне еске алайын, балам!
(«ЕҚ») т.б.
Бұл ... ... ... ... лексикалық мағыналарының
ыңғайына қарай туады.
Түркі тілдеріндегі изафеттің қосымша ерекшелігі изафеттің көрсеткіші бір
мезгілде 3 ... ... ... болып табылады; басқа сөзбен
айтқанда, suyu формасы 'оның суы' деген мағына білдіреді (бұл ... ... ... онда suyu мо шыңның атауы емес, «иза

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Диуани-хикмет” ескерткіші тілінің грамматикалық ерекшеліктері (тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуы)122 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Агресиялық мінез-құлық табиғатына психологиялық талдау78 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Алгоритмнің құрылымдық негіздері мен қолдану тәсілдері26 бет
Аралық соттар: құқықтық табиғаты64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь