Жылқы және әскери іс

Көшпенділер қоғамында әдейі соғысқа үйретілген аттар болған, ұрыс қимылдарына, әдістеріне жаттыққан аттарды қазанат немесе ереуіл ат деп атайды.
Ереуіл атқа ер салмай,
Ерлердің ісі бітер ме, – деп Махамбет ақын жырлағандай, әскери аттарсыз, нағыз батырларсыз іс бітпейтінін көрсетеді. Батырлар жырында Ер Қосайдың Сарғыш атының садақ оғынан қалай сақтанғаны шынайы суреттелген:
Оқ зырқырап барады,
Астындағы сары ат
Оққа көзін салады.
Оқ тиер деп налады
Оқ жарқырап қалғанда,
Лыпа жата қалады.
Зырқырап оғы барады,
Ат аспанға қарғиды,
Оқ жайына қалады. [1. 54-б.]
Жердің бедеріне, ландшафтысына, соғыстың, қару-жарақтың түрлеріне байланысты атты соғысқа салудың әртүрлі әдістері болған, көпшілігі қазір ұмытылған анда-санда дерек берушілердің есінде қалған мағлұматтардың өзі өте құнды, алтынның сынығындай деуге болады.
Көрімбай батырдың әдісі: Бір ұрыста Көрімбай батыр 30 адамды аттан ұрып түсірген екен. Сөйтсе аттылардың соңынан түседі екен де, бір-бірлеп шоқпармен ұрады екен. Көрімбай бұл жерде жау қарсыла-сын көрмесе артына қарамай, алдына ғана қарап шаба беретінін есепке алған. Батыр өзінің өте жүрдек, дыбыс білдірмей шабатын Мысық сары атымен, шоқпармен жауды бір соққаннан құлатып отырған. [І.]
«Ұра білсе шоқпардан артық қару жоқ», – деп айтады екен шоқпар сілтей білетін әйгілі ұрғыштар. Шоқпармен соғудың 3 әдісі бар.
1. Аяқтан ұру, жақсы тисе аттан айналып жерге ұшып түседі.
2. Тізеден ұру, ұрылған жақтан тоңқалаң асып жығылады.
3. Шынтақтан ұру.
Қазақта адамның осы үш мүшесін түйінді жерлері деп атайды. [ІІ].
Шоқпар үш түрге бөлінеді:
1. Ырғай шоқпар.
2. Қайың шоқпар.
3. Тобылғы шоқпар – басы түйенің асығындай, қамшының сабындай болады. [IV].
        
        Жылқы және әскери іс (8 бөлім)
Атты соғысқа үйрету және ... ... ... ... ... ... ... үйретілген аттар болған,
ұрыс қимылдарына, әдістеріне жаттыққан аттарды қазанат немесе ереуіл ат
деп атайды.
Ереуіл атқа ер салмай,
Ерлердің ісі бітер ме, – деп ... ақын ... ... ... ... іс бітпейтінін көрсетеді. Батырлар жырында
Ер Қосайдың Сарғыш атының садақ оғынан қалай сақтанғаны шынайы
суреттелген:
Оқ зырқырап барады,
Астындағы сары ... ... ... тиер деп ... ... ... жата ... оғы барады,
Ат аспанға қарғиды,
Оқ жайына қалады. [1. 54-б.]
Жердің бедеріне, ландшафтысына, соғыстың, қару-жарақтың түрлеріне
байланысты атты ... ... ... ... ... ... ... анда-санда дерек берушілердің есінде қалған мағлұматтардың өзі
өте құнды, алтынның сынығындай деуге болады.
Көрімбай батырдың ... Бір ... ... ... 30 ... ... ... екен. Сөйтсе аттылардың соңынан түседі екен де, ... ... ... ... бұл ... жау ... ... артына
қарамай, алдына ғана қарап шаба беретінін есепке ... ... ... ... ... ... ... Мысық сары атымен, шоқпармен жауды бір
соққаннан құлатып отырған. [І.]
«Ұра білсе ... ... қару ... – деп ... екен ... сілтей
білетін әйгілі ұрғыштар. Шоқпармен соғудың 3 әдісі бар.
1. Аяқтан ұру, жақсы тисе ... ... ... ұшып ... ... ұру, ... жақтан тоңқалаң асып жығылады.
3. Шынтақтан ұру.
Қазақта адамның осы үш мүшесін түйінді жерлері деп ... ... үш ... ... ... ... ... шоқпар.
3. Тобылғы шоқпар – басы түйенің асығындай, ... ... ... ... ... ... бар шабысымен шауып келе жатқан ат
үстінен, жолдың екі жағына қойылған түйенің екі құмалағының екеуін де
түйреп өтеді екен. [2. 101-б.]
Төремұрат – ... ... ... мен ... атты екі ... ... ... найзалас-қанда
Сырлыбайдың найзасы ұзын, Наушаныкі қысқа болыпты. Науша Сырлыбайдың
найзасын астына кіргізіп жіберіпті. Сол мезетте ... ... ... ... ... атқа қом салып, екі қап көмір тиейді. ... соң ... от ... ... ... лаулаған мезетте атты жауға қарай айдап жібереді. Оттан
үріккен ат шапқылаған күйі жау ішіне кіріп, ат ... ... от үдей ... ... жарқылдаған оттан қорқатын моңғолдар зәрелері ұшып, бұрқандарына
сиынып, қорғаштай береді. Осы кезде қазақтар жау қамалына лап қойып,
қамалдың ... ... ... жетеді. [3. 79-б.]
Көшпенділер жауынгерлері соғысқа шыққанда өзімен бірге 2-3 ат алып жүрген.
Марко Поло, П. Карпинилердің еңбектерінде ... ... 2-3 ... ... Әмір ... ... әр ... екі, әр онбасы бес,
жүзбасы он, мыңбасы жүз аттан алып ... ... [4. ... жырларында:
Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек атқа семірген.
Екі семіз қолға алып,
Ерлер жортып күн көрер. [5. 25-б.]
Еңсегей бойлы Есімнің қалмаққа ... жүз енді ... ат ... қамданып
Қылыш, мылтық байланып,
Қош айтысып, қоштасып. [6. 75-б.]
Атты қосарға алып жетектеудің әдісі бар, алыс жерге ... сөз жоқ ... атты ... өзі жетектейді. Мыңдаған
жауынгердің әрбіреуі қосарға бір ат алса, кенеттен соғыс басталып кетсе,
онда көмекші аттардың ... ... ... ... ... ... ... қылып арнаулы жылқышылар айдап жүрген. Мына бір тарихи
әңгімеге көңіл аударайық :
«Бұл өткелдің аты «Жантайлақ өткелі». Шын ... ... ... ... ... ... Барақ бастаған қазақтың сарбаздары
осы «Қоржын» түбегінің тұсында, Зайсан көлінің Тарбағатай жағында,
«Ақтүбек» деген жерге келіп ... Бұл ... ... ... ... ... бір түмен әскерді басқарған адам. Осы жолғы әскері қанша екені
белгісіз. Әскердің азығы, оққа ұшқан аттардың орнын ... ... ... ... ... ... 500 ... бір көкала биенің соңынан ереді екен.
Қалмақтар қазақтардың қамысқа ... ... ... тіл алып кел ... ... Келген қалмақтың шолғыншыларын қазақтар ұстап
алады. Жаудың жайын олардан ұғынады. ... саны көп ... ... ... қамысты өртемекші болады. Сонда қазақтар не істеу керек?
Жағдай тығырыққа тіреледі. Басшы ... ... ... ... ... Тіріміз Қабанбайдың әскеріне қосыламыз», – дейді.
Сонда Жантайлақ батыр: «Олай істемелік. Жауды жарып өтсек адам шығыны көп
болады. 500 ... жау ... ... ... тілімді алсаңдар, осы
Ақтүбектен көлді тура кешіп өтелік. Ертістің арнасы осы жағында. Арнасы
онша кең емес, ат ... арғы ... шыға ... Ары ... көлдің түбінде
жота бар. Соның үстімен жүріп, Күршім жағындағы жағаға жетеміз. Мен
бастаймын, Бұланбай көкала биені жетелейді. Жылқы сол биенің соңынан ереді.
Жылқының ... ... ... Ол әр елу метрге бір адамды қалдырып
отырады. Ең соңында ... ... Осы ... ... аман өтеміз», –
дейді. Жұрт қолдайды. Қалың қол көлдің ортасына жеткенде, қалмақтар
Ақтүбекке ... су ... ... ... ... Олар ... ... батып
өледі, қамысқа тығылғаны болса өлсін деп өрт қояды. Барақтың әскері
Бұланбай мен Жантайлақтың ақылымен аман көлден өтеді. Бір тай мен ... ғана суға ... Жер ... ... деп ... ... қазақтары ешқашан соғыста өлікті тастамаған, жауға қорлат-паған,
міндетті түрде өлікті жерлеген, ... ... жау ... алмас үшін
жерошақ жаққан жер деп ойласын деп үстіне от жаққан. Сүйекке таласу XVIII
ғ. Қазақ-жоңғар соғысында анық көрінеді.
Сүйекке ... ... кісі ... өз ... ... не ... да берме десті,
Өңгеріп құтылмастай болғаннан соң,
Ұстап ап айдарынан басын кесті.
Байлады қанжығаға айдарынан,
Сүйегін ала-сала қайтты ... ... ... ... ... ... жеңілген өз батырының денесін алмақшы болып қалмақтар шабады.
Жеңген қазақ батыры басын кесіп қанжығасына байлап, қолбасшыға әкеп тастау
рәсімін жасайды. Атпен жекпе-жек ... ... ... дәл
суреттелген, оған біз тоқтамаймыз, себебі жекпе-жек жайында көп зерттеулер
бар. Тарихи жырларда сирек кездесетін әр қаруға ... ... ... ... анық ... белгісі
Қағысқанда майданда,
Жаудың аттан ұшқаны.
Қылышкердің белгісі –
Қоян-қолтық жолатпай.
Далита жарып тескені.
Садақкердің белгісі –
Тоғыз қабат ақ сауыт,
Тоқсан түрлі оймауыт,
Үскідей есіп тескені. [8.]
Батыр бес ... ... ... ... ... ... ... бір-
екеуін айрықша меңгерген. Мысалы: Наурызбай (Кенесарының інісі А.Т.)
найзаға шебер найзагер, Олжабай ... ... ... ... Ер ... бес ... ... сай болса, тарихи жырларда мұндай
мадақтау, әсерлеу жоқ, батырдың негізгі «мамандығы» – яғни қарудың бір-екі
түріне машық шебер екені шындықпен көрсетіледі.
Әскери қолды ... ... ... ... ... көне замандардан бар үрдіс.
Әскерін түсіріпті үшке бөліп
Үш түрлі үшеуіне атақ беріп.
Айтады ... ... ... тәуір көріп.
Үшіншісі айтады салықшы деп,
Олжабай жүреді екен соған еріп. [8.]
Шақшақ Жәнібек жырындағы жасақтар үшке ... ... ... ... ... топ – ... ... – арьергард(, салықшы – ауыр
қару-жарақты атты әскер екенін байқаймыз.
ХІХ – ХХ ғасырдың басында Шыңжаң ... ... ... ұрыс ... ... ... ... сарбаздарды бірнеше топқа
бөліп атаған: қысқаш, дауыл, құйын, оң қол, сол ... ... ... «Ер ... ... ... кісінің ішінен
Бөлініп шыққан қырық кісі,
Қарауыл кеткен төрт кісі,
Шыңдауыл кеткен бес кісі,
Сан жылқыны алыпты. [8.]
Ұрыс қызып ... ... ту ... ... ... оқ ... ... кез келген батыр, жауынгер атынан түсіп, өзі жаяу ... ... ... Мұны ... беру деп ... ... берудің мәні әскерді
қолбасшысыз қалдырмау, туды жығылдырмау.
Жаяу әскер атты әскердің атының құйрығынан ... ... ... ... ... ... ... құйрығынан ұстап жүріп отыруы бейбіт уақытта
да кездеседі.
1930 жылдың жаз айы, ашаршылық, әжем, шешем, інім ... ... ... ... Қытайдың Қобық деген жеріндегі нағашыларымызға
бардық, арасы 80-90 шақырым. Әкемізді 1929 жылы ... деп ... ... ... көк атты ... ... әжем ... үйдің бір бөлмесіне
тығып алып қалып еді. 90 жастағы әжем артына шешемді мінгестірді, інім
екеуміз кезек-кезек аттың құйрығынан ... ... ... дем алып ... Жол бойы ... ... бәрі Қытай барамыз деп ісіп-кеуіп, қарға-
құзғынға жем болып жатыр. Жолда жаяулап кетіп бара ... ... ... ... Әжем оларға жақындамайды, себебі бәрі аш, атымызды тартып
алады, не өзімізді ұстап жеп қояды. ... ... ... жатқан екі
кекілікті інім бишікпен (ұзын қамшы А.Т.) соғып алып, отқа ... төрт ... ... ... ... ... атпен соғысудың көптеген әдіс-тәсілдері бізге келіп
жеткен жоқ. Біз бұл бөлімде бұрын ... ... ... ... ... ... жоқ. Мейлінше тың деректерді беруге
тырыстық.
Арьергпрд( – соғыстан тылға қарай келе жатқан немесе кейін шегінген
әскерлерді қорғау үшін белгіленген әскери ... ...

Пән: Алғашқы әскери дайындық
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Жылқы саудасы7 бет
Сәбит Мұқанов шығармашылығы10 бет
Сәбит Мұқанов өмірі мен шығармашылығы3 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Тұлпар мен ту19 бет
Ғұндар 10 бет
Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы20 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Қазақ халқының шаруашылығы мен мәдениеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь