Қазақ хандары жайында мәліметтер

Абылай хан (1711.1781)
Әбілқайыр хан (1718.1748ж.ж. билік құрған)
Хақназар хан (1538.1580ж.ж. билік құрған)
Бұрындық хан (1480.1511 ж.ж. билік құрған)
Қасым хан (1511.1518 ж.ж. билік құрған)
Шыңғыс хан
Есім хан (1598.1628 (1645) ж.ж. билік құрған)
Кенесары хан (1841.1847ж.ж. билік құрған)
Керей хан (1456.1473 ж.ж. билік құрған)
Жәнібек хан (1473.1480 ж.ж. билік құрған)
Тәуекел хан (1582.1598ж.ж. билік құрған)
Абылай хан (1711-1781)
Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері, арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң еңсегей бойлы ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. Абылай – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы. Жәңгір ханның Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Ш.Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек.
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатын, ел билеу қабілетін, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс бере алатынын жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың, т.б. ауыз әдебиетінің ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай жиырма жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730-33 жылдар аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде күйеу баласы) Шарышты өлтіреді.
Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанады.
Абылайдың жиырма жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шайқасқа қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл, әрине, Абылай қатысқан алғашқы соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлар Сабалақ әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай шайқасына қатыспады дегеннің өзінде де, Абылайдың 1730-33ж. Болған бір ірі шайқасқа қатысқаны дау тудырмайды. Тарихи деректерден Орта жүз жасақтары мен жоңғарлардың арасында 1730 жылы да, 1731 жылы да бірнеше үлкен ұрыстар болғаны белгілі. 1732 жылы жоңғарлардың 7 мыңнан астам әскері Орта жүздің шығыс шетіндегі ауылдарына шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа тап болады. Абылайдың жиырма жасы 1733 жылға сәйкес келсе, дәл сол жылы қазақ пен қалмақ арасында үлкен майдан болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген. Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық қабілеті 30-40 жылдардағы шайқастарда ерекше көрінді. Осындай жан алысып жан беріскен соғыстардың бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп...» деп суреттейді. Ол соғысқа Абылайдың қанды көйлек жолдастары: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай т.б. қазақтың белгілі батырлары тізе қоса қатысады. Бұл да Абылайдың жауға қарсы қазақ халқының басын біріктіре білгендігінің дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім Әз-Тәуке ханның немересі Әбілмәмбет ханнан өтіп, Абылайдың қолына көшеді.
        
        ҚАЗАҚ ХАНДАРЫ
Абылай хан (1711-1781)
Әбілқайыр хан (1718-1748ж.ж. билік құрған)
Хақназар хан (1538-1580ж.ж. билік құрған)
Бұрындық хан (1480-1511 ж.ж. ... ... хан ... ж.ж. ... ... хан
Есім хан (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған)
Кенесары хан (1841-1847ж.ж. билік құрған)
Керей хан (1456-1473 ж.ж. билік құрған)
Жәнібек хан (1473-1480 ж.ж. билік ... хан ... ... ... хан (1711-1781)
Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті
мемлекет қайраткері, арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары қазақ ордасының
негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң ... ... ер Есім хан, ... хан. ...... ... ... ұрпағы. Жәңгір ханның Уәлибақы,
Тәуке деген екі ұлы ... ... ... ... ... Тәуке отырғанда
Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның
қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке ... жауы ... ... ... ... ... атаныпты. Осы Абылайдан көркем Уәли
туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған)
«ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле ... ... ... ... ... өсіп ... шашына қарап Төле би оған
«Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да
бағады. Бұл, ... ... ... ... 13 ... кезі болса
керек.
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ
даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатын, ел ... ... ... ... қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс
бере алатынын жас ... ... ... ... Оған қоса бала кезінен
көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте
араласуына себепші ... ... ... ... т.б. ауыз ... ... мәліметтеріне қарағанда, Абылай жиырма жасында қан майданда
ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен ... ... ... соң, ... үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы ... 1730-33 ... ... ... бір ... ... белгісіз жас жігіт
Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің
жақын туысы (кейбір деректерде күйеу ... ... ... ... аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр
жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең
беделді әміршілердің біріне ... ... ... ... ... ... Абылай атанады.
Абылайдың жиырма жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шайқасқа
қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл, әрине, ... ... ... ... Ел ... ... жырлар Сабалақ әуелде Бөгенбай
жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай
шайқасына қатыспады дегеннің өзінде де, Абылайдың 1730-33ж. ... бір ... ... дау ... ... ... Орта жүз жасақтары
мен жоңғарлардың арасында 1730 жылы да, 1731 жылы да бірнеше үлкен ұрыстар
болғаны белгілі. 1732 жылы жоңғарлардың 7 мыңнан ... ... Орта ... ... ... шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа тап болады.
Абылайдың жиырма жасы 1733 жылға ... ... дәл сол жылы ... пен
қалмақ арасында үлкен майдан болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген.
Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық қабілеті 30-40 жылдардағы
шайқастарда ... ... ... жан ... жан беріскен соғыстардың
бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей ... ... Ол ... ... ... ... жолдастары: Қаракерей
Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек,
Шапырашты Наурызбай т.б. қазақтың белгілі батырлары тізе қоса қатысады. Бұл
да Абылайдың жауға ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім Әз-Тәуке ханның
немересі Әбілмәмбет ханнан өтіп, Абылайдың қолына көшеді. Абылайдың ерлігі
мен ақыл-парасатына бас ... ... ... аға ... ... ... ... шектеледі. XVIII ғасырдың 30-жылдарының аяғында Абылай
есімі бізге белгілі құжаттарда Әбілмәмбет ... ... ... ... А.И.Левшин: «1739 ж. Орта жүзде Сәмеке ханның орнына хан
сайлаудан бұрын Әбілмәмбет пен Абылай екеуі бірдей хандық ... ... ... ... та осы ... қолдайды.
1738-41 ж. Абылай бастаған қазақ қолы жоңғар басқыншылырына бірнеше мәрте
соққы берді. 1742 ж. ... ... ... жасаған жоңғарлардың қолына
тұтқынға түседі. Сол кездегі ойрат басқыншыларына қарсы күрестің ең
белсенді ұйымдастырушыларының біріне айналған ... жау ... ... ... ... ... ... босатып алу үлкен саяси
мәселеге айналады. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би мен
Әбілқайыр хан Орынбор әкімшілігінен Абылайды тұтқыннан босатып алуда ... ... ... Бұл деректің шындық екенін осы кезеңде Орынбор
губернаторы И.Ш.Неплюев пен Әбілқайырдың өзара ... ... да ... Қазақтың үш жүзінен Толе би бастап 90 адам елші барып, келіссөз
жүргізіп, 1743 ж. 5 қыркүйекте ... ... ... ... ... Неплюевтің сыртқы істер коллегиясына жазған хатында қазақтар мен
қалмақтар бітімге келіп, бірігіп кете ме деген ... те ... ... ... ... жаңа ... 1744ж. Әбілмәмбеттің
Түркістанға көшіп кетуі уақытына саяды.
Абылай көреген саяси қайраткер бола ... ... аса ... ... елінің есін жиғызу үшін дипломат жолдарды да тиімді
пайдалаңды. 1740 ж. ... ол Орта жүз ханы ... тағы да ... ... ... ... орыс ... «қамқорына» кіруге келісім
білдіреді. Сонымен бір мезгілде қазақ халқының тұтастығын ... ... ... де ... ... ... Петербург пен Пекинге
елшіліктер аттандырды. Ол Ресей мен Қытай империяларының өзара
қайшылықтарын қазақ хандығы мүддесіне пайдаланып отырды. ... 1745 ... ... ... ... ... ... билеуші топтарының тақ
таласынан әлсіреп, бұрынғы әскери қуатынан айырыла бастауын және жоңғар-
қытай соғысын ... ... ... ... ... уақытша
билігінде қалған казақ жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық ... ... үшін ... күш салды. Абылай қазақ елінің
тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес
сыртқы саясат ұстанып өтті. 1745ж. Орта жүздегі ... ... ... ... қатар аталса, 3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді.
1749ж. тамыз айында Неплюевпен ... ... ... ... ... ... хан ... бірақ ол біраздан бері Ташкентте тұрып жатыр,
ел басқарудан қалған. ... ... ... ісі үшін ... жүр. Онда ... ... ғана ... жүргізіп отыр»,- деп көрсетті.
Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына қарсы табанды ... ... ... 1752ж. ол ... қазақ әскері шамасы 15-
20 мың адамдай ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753ж.
желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып,
бірталай қазақ ... азат ... 1754ж. ... ... ... 1700 ... 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болса, (Қаратал өз бйынша), ... ... ... 4 мың ... ... ... ... 3000
қалмақты тұтқынға алып келген. 1756ж. Абылайдың бастауымен қазақтар
қытайлар мен қалмақтардың ... ... екі рет ... оның ... ... жеңіске жетеді. 1757ж. Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың
40 мың әскерімен шайқасынан соң, қытайлар Абылайдан бітім сұрады. 1753-1754
жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... қысы – жазы үзбестен қатысады. Абылай бірде Қалдан Серенмен
бітімге келсе, бірде Дабашыны шауып, бірде оны және ... ... ... ... ... ... ... көздеді. Тегеурінді
әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері
Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері деңгейіне көтерді. Осының
нәтижесінде Абылай әскері 1771ж. Мойынты өзенінің бойында ... ауыр ... жаңа ... ... ... ... шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан
басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-55 және 1764 ж. ... ... ... ... ... ... Барақ пен Шынқожа батырлар
бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы себепті
Абылай 1755, 1765 жылдары Қырғыз ұлысына ... ... ... ... ... Шу ... тазартады, қазақ пен қырғыздың Нарынқолдан Қордайға
тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтайды.
Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы ... ... 1765-67 ж. ... ... ... ... ... соғысының
нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан қазақтар иелігіне
өтті. Ташкент алым төлеп тұратын болды. Екі жүз жылға ... ... ... ... ... ... күресінің соңғы жаңғырығы алаш
жұртының санасында « шаңды жорық » деген атпен ... Бұл 1771ж. ... ... ... жері ... үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы
Нұралы асығыс әскер жиып, Жем ... ... ... ... ... жақындаған кезде Абылай бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды
қоршауға алды. Осы кезде қалмақ басшылары Ұбашы мен Серен бітімге келуді,
бүкіл ел жұртымен ... ... ... елші жібереді. Кіріптар
ұсынысты талқылау үшін шақырылған әскери кеңесте Абылай тағы да көрегендік
танытып, жеңілген жауды қырып–жоюдың ... жоқ ... ... ... ... қалмақпен келіссөзге келіп, тым құрыса олардың
Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру жөніндегі Абылай түйінінің
аржағында шығыстағы ұлы ... ... ... ойлау жатыр.
Жоңғардан азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ... ... ... да ... саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын
көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті қазақ халқының бүтіндігін, елі мен ... ... ... Билікке таласқан Барақ сұлтан Әбілқайыр
ханды өлтіргенде де Абылай ел ... ... ... Төле ... тізе ... ... ... жазаға тарту жағында болады.Абылай соғыс
жағдайынасай қол астындағы ... ... ... ... ... ... ... да хан бастаған жауынгерлердің ел-жұрты мен ата мекенін
қорғау рухы жоғары, ұзақ жорықтарға шыдамды, шайқас даласында тегеуріні
қатты ... ... сан ... ... басым жаумен шайқасудан еш
тайынбаған және көбіне үстем шығып ... ... ... ... ... ... жағынан қуатты мемлекетке айналдырды.
1771 жылы жасы жеткен Әбілмәмбет хан дүние салды. Қалыптасқан дәстүр
бойынша Орта жүздің ханы болып не Әбілмәмбеттің інілерінің ... не ... ... ... тиіс еді. ... ... сұлтандардың, старшындардың,
Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда Абылайды ... ... іс ... ... Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ
ордасының ұлы ханы болды.
Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында ... ... ... жағдайына икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды
жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің
басын қосуға ... ... шаһы ... ... ... ... ... жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған
кезде орыс ... ... ... ... ... ... ... қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында Петропавл бекінісіне
барудан бас тартты. Пугачев соғысы ... 3 мың ... ... бойындағы орыс бекіністерін шапты.
Абылай қаһарлы хан болуымен қатар, қазақ халқының рухани қасиетінен ... ... ... ... де ... Ол «Ақ ... «Ала байрақ»,
«Бұлан жігіт», «Дүние қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», «Қара жорға»,
«Қоржынқақпай», «Майда ... ... ... ... ... т.б. ... өмір ... ат үстінде, жорықтарда өткізіп, Арыс өзені жағасында
қайтыс болды. ... ... ... Қожа ... ... кесенесінің
ішінде Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген. Абылайдың
артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қызы ... ... ... жадына Абылай
қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде
сақталып келді. Оның есімі тәуелсіздік ... ... ... хан ... ... ... жүз ... Шыңғысханның он бесінші ұрпағы.
1710 жылы Қарақұмдағы халық жиынында жас Әбілқайыр Кіші жүз әскерінің
қолбасшысы және хан ... ... ал ... басы ... ... батыр
Бөгенбай тағайындалды.
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған ... ... ... ... ... ... көп күйзеліскке ұшыратты. Әбілқайыр бұл
сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған
Сайрам, Түркістан және Ташкент қалаларын ... ... ерен ... ... Бұл ... ... ... қалған кезде, тең емес
ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға ... соң, ... хан ... ... 1718 жылы ... ... мен Қайып 30 мыңдық әскері жоңғарлармен
қанды шайқас жүргізді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір
саясаткер болды. 1726 жылы үш жүздің ... бас ... ... ... ... бірауыздан Әбілқайырды Қазақ хандығы әскерінің бас қолбасшысы
етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін 1736 жылы
оның Ордасына келген ағылшын суретшісі Джон ... ... ... "Ол
зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі,
сонымен ... зор ... пен ... ... ... тартуға келгенде
шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол
сұлтан ғана ... оның ... ... да осы ... алып жүр. ... болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға
алғаннан кейін… Кіші орда оны хан ... ... ... жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу
қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен
патриотизмді ... ... 1728 жылы ... ... ... қол
жеткізді. Бұл шайқастар Ұлытау тауларында, Қарасиыр жері мен Бұланты
өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы ұлы басқаратын
экспедициялық корпусты талқандады. Бұл ... ... ... ... қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы
халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға ... жаңа ... ... 1730 жылы көктемде Балқаштың оңтүстік
шығысындағы Итішпес елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды
тағы талқандады. Жоңғарларға ... жүз ... ... ... халқы өзгерісті
кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде ... хан қаза ... ... да ... ... төңірегінде сауал туындайды. Қат-қабат келген жағдайларға
байланысты, Болат ханның жас ұлы Әбілмәмбет хан сайланды. Билік басына
келген жаңа ... ... ... бас ... атағынан бас тартып, өз
әскерімен кіші жүзге келеді. Осыдан соң біріктірілген қазақ халқының
жасақтары ыдырай бастады.
Күллі қазақтың әскері ыдыраған соң, әр жүз ... жеке өзі ... ... ... Кіші жүз ... өте ауыр әскери жағдайға тап болды, төрт
жағынан бірдей қоршаған жаудың ... ... ... ... Ресейден көмек сұрауға мәжбүр болды. Ресейдің қоластына еніп, жан
сақтап қалу үшін Әбілқайыр 1730 жылдың ... елші ... жылы ... қарамағына кіргендігі жөнінде ант берді. Бұл антты 1738,
1740, 1742 ж. қайталады. Ант беру арқылы ол Ресеймен тату тұруды, оның
қарамағына өткен ... пен Еділ ... ... ... ... ... ... жоңғар қалмақтарының қол
астында қалған қазақ жері мен қалаларын қайтарып алуды, империя
әкімшілігіне сүйеніп, қазақ арасындағы беделін арттырып, үш ... ... өзі ... ... балаларына сайлау тәртібімен емес,
мұрагерлік жолымен қалдыруды көздеді. Сөйтіп ол жеке мүддесімен бірге
халықты апаттан сақтауды да ... ... ... ... да ... ... ... жерін бүтіндей отарлауды ойлады. Әбілқайыр Петербург сарайы
мен оның Орынбор әкімшілігінің саясатын дер ... ... ... өз ... ... қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы,
императрицалар Анна Ивановнаның, кейіннен Елизавета ... ... Кіші ... дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін
сақтау бағытындағы шаралары отаршылдықтың ... ... ... Орыс ... әр түрлі қатынастарды үзбей, Әбілқайыр сонымен
қатар, жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен (пэренмен) астыртын байланыста
болды. Жоңғар шапқыншылығы әлсіреген сайын Ресейден бойын ... ... 1740 жылы ... ... алып, аз уақыт осында хан атанды. Бірақ
Иранның Нәдір шаһынан ығысып, тастап шығуға мәжбүр ... ... ... қадірлі билерімен, белгілі батырларымен, саяси қайраткерлерімен
тығыз қарым-қатынас жасады. Өзінен жас, беделі өсіп келе жатқан Абылаймен
әр ... ... ... ... бір ... ... - Әбілқайырдың қызы.
Кіші жүз ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. Қазақ даласын
отарлаудың тірегі болған Ор бекінісін салуды өзі ұсынды. 1737-38 ... ... ... ... қарсы көтерілісін басуға қатысуы туысқан
екі елдің қарым-қатынасын шиеленістірді. Әбілқайырдың дербестігі мен қазақ
даласына жайылып ... ... ... ... ... ... бірі -
Орта жүздің сұлтаны Барақ Ор бекінісінен қайтып келе жатқан Әбілқайырмен ен
далада кездесіп қалып, оны өлтіреді. ... ... де сол ... қаза
тапқан. Бірақ Барақ Әбілқайырды "орысшылдығы" үшін емес, өзінің жеке
басының мүдделерін ... ... іске ... еді. ... ... ... Ұлқұяққа құятын тұсында, Торғай қаласынан 80 шақырым
жерде. Кейін бұл ара хан моласы аталды.
Хақназар хан ... ... ... ... ... ... (Ақназар) хан тұсында қазақ
хандығы қайта бірігіп дами түсті. Хақназар қазақ хандығын 42 жыл ... ... 300 ... ... Хақназардай ұзақ жыл ел билеген хан
болған емес. Ол ел ... ... ... ... ... да ... қайраткер болды. Оның үстіне аса күрделі сыртқы
жағдайларда дипломатиялық дарыны мол майталман ... ... хан ... ... соң хандық үкіметтің билігін нығайтуға және
күшейтуге қажырлы қайрат жұмсады. Өзінен бұрынғы Тапир хан және Бұйдаш хан
тұсында бытыраңқы жағдайға ... ... ... ... ... 1523-
1524 жылдары жарыққа шыққан қазақ-қырғыз одағын үздіксіз нығайтты, тіпті
сол заманның ... ... ... хан ... мен ... деп аталды. Ол осы қазақ-қырғыз одағына сүйене отырып, Моғолстан
хандарының Жетісу мен Ыстықкөл ... ... алу ... ... берді.
Хақназар хандық құрған дәуірде қазақ хандығының сыртқы жағдайында аса ірі
тарихи ... ... Бұл ... ... ... түскен орыс мемлекеті
шығысқа қарай ірге кеңейтіп 1552 жылы ... ... 1556 жылы ... ... ... Осы ... байланысты, Еділ мен Жайық
арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген Ноғай ордасы ыдырай бастады. ... ... ... ... ... ... ... таласқан
феодалдық қырқыс үдей түсті, бұл қырқыстар халық бұқарасын ... ... ... ... ... ... құлдырап, ауыр дағдарысқа тап болды.
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының күшеюі және халық өмірінің оңалуы,
Ноғай ордасына ... ... ... ... өзіне тартты. Ноғай
одағына қарасты көшпелі тайпалардың бір бөлігі қаңлылар, қыпшақтар тағы
басқалар Қазақ хандығына келіп қосылып жатты. Оларды Хақназар хан қарсы
алып ... ... ... н ... бірі ... ... ішкі
феодалдық қырқыста өз ағасы Жүсіп мырзаны өлтірді. Жүсіп мырзаның балалары
Ысмағыл мырзамен соғысты. Ноғай ордасында өзара қырқысқан екі топ ... ... ... тобы ... княздығына қосылуды жақтады, оған қарсы
топ Қазақ хандығына қосылуға бой ұрды. Бұл жағдайды пайдаланған қазақ ханы
Хақназар ... ... көп ... ... көбі ... кіші жүзі ... ... тайпалар) өзіне қосып алды. 1557 жылы Ноғай ... ... ... Иван IV ке: ... туыстарым қазір Жайықтың арғы жағында,
бізден қалып қойып, қазақ патшасына қосылып кетті» деп арыз айтты. ... ... ... ыдырауын пайдаланып Жайық жағалауындағы көшпелі
тайпаларды қазақ хандығына қосып ... ғана ... ... ... ... ... ауған ноғайларға қуалай шабуыл жасап, оларды одан әрмен
ығыстырып, ірге ... ... ... Орыс патшасы Иван IV-нің ноғай
арасына жіберген елшісі Семен Мальцев 1569-жылы орыс патшасына: «Хақназар
патшаның, Шығай ... ... ... ... ... ал олармен
қоса 20 ханзада ноғайға келіп, ұрыс болды» деп хабарлаған. Кейбір
зерттеушілердің айтуына ... ... ... ... қарай ауған
ноғай тайпаларының Еділ мен Жайық өңірін тастап, Дон сахараларына қарай
кетуіне себеп болған көрінеді. Бұл ... ... ... Заки ... «1969-
жылы Шығай, Хақназар, Шалым сұлтандар бірлесіп, Ысмағылдың баласы Орыс
сұлтанға шабуыл жасады, осыдан соң ұзақ тұрмай ноғай мырзалары ақырындап
елдерін Жайық пен ... ... ... Дон сахараларына көшіруге, башқұрт
елдерін тастауға мәжбүр болды» дейді. Бұл жеңіс ... ... ... күш-қуаты мен беделін арттырды, тарихи деректемелерде қазақ ханы
Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған.
XVI ғасырдың ортасында ауыр дағдарысқа ұшыраған Ноғай ... ішкі ... мен ... және ... ... феодалдық үстемдікпен
қанауға қарсы күрестерінің нәтижесінде бордай тозып, 1569-жылдан соң
мемлекет ретінде өмір сүруден қалды. ... ... ... ... қазақ
тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті.
Бұрын Ноғай одағының астанасы болып келген Сарайшық қаласы да ... ... Бұл ... ... ... ... және қазақтаардың
этникалық территориясыын біріктіру жолында жасаған жеңісті қадамдарының
бірі болды. Сонымен қатар ноғайлы дәуірінде жасалған немесе жаңғыртылып
жырланған ... ... ... ... жыры» сынды алып эпос қазақ
мәдениетінің қазынасына қосылды.
Ноғай ... ... оған ... ... тайпалары мен олардың
мекендеген жерлерінің қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс,солтүстік
және оңтүстік жағындағы ... ... ... Орыс ... мен ... ... кең ... алып жатқан Ноғай одағының ыдырауы, оның бір
бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір ... орыс ... ... ... ... келе ... орыс мемлекетінің шекарасын
қазақ хандығына жақындата түсті. 1563-жылы ... ... ... тартып
алған Көшім хан ендігі жерде қазақ хандығына дұшпандық позиция ұстады. ... ... ... мен ... хандары арасында да қақтығыстар болып
отырды. Осындай күрделі жағдайлармен есептескен Хақназар хан Қазаақ
хандығының сыртқы ... ... ... ... ... хандары үнемі
жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс
орнатуға ұмтылды. Орта Азияның ең ірі қалаларының бірі Ташкентті басып
алуға ... ... ... ... ... ... әулетінен
шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ-мен қазақ ханы Хақназар ... дос ... ... ... ... шарт» жасасты. Хақназар ханның бұл
дипломатиялық шарасы оңды болды.
XVI ғасырдың ... соңы мен ... ... ... ... ... ... қазақтардың Орта Азия халқымен сауда-саттық
қарым-қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі ... ... өзі ... ішкі ... жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына
тиімді болды. Сонымен қатар қазақ хандығын да нығайта түсті.
Бұхара ханы Абдолла ІІ (1557-1598) тұсында Ташкент маңын ... ... ... Баба ... ... Ол Бұхараға бағынбай өз алдына тұрды.
Үнемі Абдолла ханмен соғысты. Сөйтіп, Баба сұлтан Бұхара хандығынан бөлініп
шығуға әрекет етті. Қазақ ханы ... ... ... ... ... біресе Абдолла ханды, біресе Баба сұлтанды қолдап ... ... осы ... ... ... пайда түсіруге тырысып бақты. 1579-
жылы Абдолла хан екінші шеру тартып Баба сұлтанға қарсы ... ... ... Хақназар оның Баба сұлтанға қарсы күресін қолдады. Қазақ хандығы
осының бодауына Абдолла ханнан Түркістан аймағындағы бірнеше қаланы
қайтарып алды. Бұдан ... ... ... Баба ... ... ... Сауран қалаларын бергенде, қазақ сұлтандары бір мезгіл ... ... ... екінші жартысында қазақ сұлтандары
әскерлерімен Ташкентке келді. Олар қайтадан Абдолла жаққа шықпақ болып,
Ташкент билеушісі Баба сұлтанға ... ... ... ... Бірақ бұл
астыртын әрекетті сезген Баба сұлтан қазақ сұлтаны ... оның екі ... ... екі ұлын ... Іле-шала оның астыртын жіберген адамы
1580-жылы Хақназар ханды өлтірді.
Бұрындық хан (1480-1511 ж.ж. билік ... хан – ... ... үш ... бірі. Бұрындықтың қашан
дүниеге келгені белгісіз. Орта ғасырлардағы жазба деректердің ... ... ... оның ... 40-50 ... ... қалпына
келтіруге болады.
Бұрындық ханның өмірі Қазақ хандығы тарихының алғашқы дәуірімен тығыз
байланысты. Сондықтан да ... ... ірі ... мен ... ... ... болып есептеледі. Жазба деректердің өте тапшылығына
қарамастан, Бұрындық хан өмірінен бірнеше белесті айқын көруге болады.
1. Оның ... ... ... екінші кезеңдегі атқарған рөлі, бұл
шамамен 1469-1472 жылдарда ... ... ... XV ... 90 ... ... дейін, қазақ
хандығының батыста ноғай мырзаларымен және оңтүстікте Сыр бойы қалалары мен
өңірлері үшін күрестегі атқарған рөлі;
3. XV ғасырдың 90-жылдарының ортасынан XVI ... ... 10 ... ... ... ... ... Шайбани ханмен одақтасу,
қазақ қоғамындағы беделін жоғалтып, елден кетуі.
Бұрындықтың хандықтың құрылу үрдісіне ... 1469-73 ... ... Осы ... ... ... қатысты мынандай оқиғалар
болған еді: 1469 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанның батыс жағындағы Қазақ
хандығына ... ... ... сол ... ... ... ... қайтыс болды. Орнына екінші ұлы Шайх-Хайдар отырады. Оның билігі
туралы деректердің бәрі оң баға бермейді. «Тарихи Кипчакидің» ... ... оның жеке ... ... сипаттама береді: «Ол жұмсақ
мінезді және жігерсіз адам болатын, басқару ісіне өз бетінше қадамдар
жасауға қабілетсіз еді» (XV-XVIII ғ.ғ. ... ... ... ... 1969.- Б.393). ... ... Әбілқайырдың кешегі
жаулары әр тараптан жорықтар жасай бастайды. ... ... да ... ... ... ... ... басқа «Шайбани нама»,
«Фатх нама», «Бахр ал-асрарфи манакиб ал ахиар» шығармаларының дерегі
бойынша «көшпелі өзбектер» мемлекетін талқандауда ... ... ... ... хан ғана ... Ал ... ... аталмауын, ол 1469 жылға дейін
қайтыс болған дейміз. Бұрындық Керейдің үлкен ұлы болғандықтан әкесінің
ұлысын басқаратыны өзінен-өзі түсінікті. Керейдің ... ... ... аңыз ... ... дейді: «Шудың бойында он жылдай хандық құрған
Керей хан Хан тауына жерленіпті». Аңызды ел аузынан жинап, ... ... ... ... соң ... ... Жәнібек ханға өтті. Ал
Бұрындық болса ұлыс басқарып, Жәнібек ханның жарлықтарын орындап жүреді.
Дәл осы ... ... рет ... ... ... ... лауазыммен жазба
дерек мәліметіне енеді. Шайх-Хайдарға қарсы Қазақ хандығы тарапынан күресті
басқарушы Жәнібек хан болса, ал оны іске ... ... ... ... дерек мәліметі: «Жәнібек хан адамдары ішінен Бұрындық хан өз ... ... хан ... ... бас ... ... ... күштері
жан-жаққа бытырай қашты. Бұрындық кейін қайтқан соң, олар ... ... ... деп ... ... мәліметінен көріп отырғанымыздай, Бұрындық
Жәнібек хан тапсырмасын орындаушы, жорықтың мақсаты – Дешті Қыпшақтағы
шайбанилық сұлтандарды жою болған. ... ... ... ... ... ... ... секілді. Бұрындықтың кері оралуымен, бас
сауғалап қашқан Әбілқайыр ұлдары қайта жиналады. Соған қарамастан
Бұрындықтың бұл ... оны ... ... ... ол ... ... кезеңіне, әсіресе оның екінші кезеңіне өз үлесін қосады.
Бұрындық ханның қазақ тарихында аты жарқырап көрінген тұсы – XV ... ... ... ... Бұл жылдар қазақ хандығы үшін күшею, нығаю және қазақ
халқының этникалық ... ... ... күрес дәуірі еді.
Дәуірдегі ең басты оқиғаға көрсетілген жылдар ішіндегі Қазақ хандығының Сыр
өңірі үшін ... ... ... ... және
Моғолстан хандарымен жүргізген ұрыстары жатты. Осы ұрыстарда тарих
сахнасына қазақ хандарының ... ... ... ... ... шығып,
қазақ мемлекеттігінің одан әрі күшейіп, нығаюына өз үлестерін қосады.
Сыр өңірі үшін болған күрес жылдары Қазақ хандығын Бұрындық хан ... ... ... ... ... ... Бұрындықтың қай жылдардан бастап
билік құра бастағаны белгісіз. Ол туралы ешбір ... ... бойы деп ...... ... орта ... ... жерлер.
XIV-XVI ғ.ғ. жазба деректер өңірді Түркістан аймағы деп атайды. Аймақ – ХІ
ғасырдан бері ... ... ... ... бөлігі және онымен бірге
біртұтас шаруашылық, мәдени, этникалық, діни, тілдік кеңістікті құраған.
Тек кей тарихи кезеңдерде Сыр ... ... ... ... ... ... Қыпшақ пен Мауреннахр билеушілері арасындағы XI-XV ғ.ғ. қарым-
қатынастың негізгі нысаны Түркістан аймағы болып ... ... ... ... ... ... хандығы мен Хорезм мемлекеті, ХІІІ
ғасырдағы Орда Ежен ... мен ... ... Орыс хан мен ... ... хан мен ... ... Барақ хан мен Ұлығбек, Әбілқайыр хан мен
Ақсақ Темір ұрпақтары арасындағы саяси ... ... та ... ... ... ... ... құрылғаннан кейін де жалғасын тапты. Аймақ
үшін күрестің ... ... ... ... тұсына сай келеді. Оның қазақ
тарихында алатын рөлі де осы Сыр бойы үшін күресте көрінеді.
Сыр бойы үшін ... ... ... ... ал ... түрткі
болған оқиғаға Әбілқайыр ханның немересі Мұхамед Шайбани ... қол ... ... ... келіп бекінуі болды. Осы
жылдары өзара феодалдық соғыстарды бастан өткеріп жатқан Мауреннахр
билеушілерінде Түркістан ... ... күш жоқ ... Сондықтан
оларға Қазақ хандығының негізгі жауы – шайбанилық сұлтандарды қазақтарға
қарсы қою өте тиімді еді.
Қазақ хандығы Мауреннахр билеушілерінің бұл ... ... ... ... мезгіліне қарамастан Бұрындық хан бастаған қазақ әскерлері Мұхаммед
Шайбани хан бекінген Сығанақ, Сауран және Созақ өңірлерінде ұрысқа түседі.
Бірнеше рет болған ... ... ... хан ... мәжбүр болады.
Аймақтың басқа да өңірлерінен айырылу қаупін сезген аймақтың әкімі ... ... ... ... ... көндіреді. Осылайша күрестің
алғашқы кезеңі Қазақ хандығы үшін сәтті басталып, аймақтың солтүстік
өңірлері Қазақ ... ... Орны ... айта кету ... ... ... ... алғашқы жеңістерге қол жеткізілсе де,
деректерде атап өтілгеніндей, Жәнібек хан ұлдары Қасым, Жиренше, Махмұд
сұлтандар ерекше көзге түседі. Бұл ... ... ... 1470- ... ... XV ... 80-жылдарында Шайбани мен Мауреннахр, билеушілеріне арқа
сүйеп, аймаққа тағы да еніп, ... ... ... ... Бұрындық хан
және Жәнібек хан ұлдарының қарсы қолданған ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Ал қазақ хандығы
болса аймақтың солтүстік өңірін қорғап қана қоймай, аймақтың орталық және
оңтүстік өңірлерінде өз ... ... ... Негізінен аймақта Жәнібек
ханның 9 ұлының ықпал-әсері өседі. Олардың ұлыстары кеңейіп, қалалар мен
жақсы қысқы жайылымдар солардың ... ... ... ... ... хан мен Жәнібек хан ұлдары арасында
қайшылықтар туа бастайды. Қайшылықтың негізіне Сыр өңірінде Жәнібек хан
ұлдарының ықпалының өсуі мен ... ... Ішкі ... ... осы ... ... да өз ... тигізеді. Сол себепті де 1493-96 жылдары
Түркістан аймағы үшін болған ұрыстар қиын да ауыр, ұзақ болады. Шайбани хан
бірде Моғол ханы ... ... ... ... ... ... өз
бағытын өзгертіп отырады. Тіпті ол негізгі қарсыласы – ... ... ... ұмтылады. Жәнібек хан ұлдарымен арадағы қайшылықтың одан әрі
шиеленісуі Бұрындықты Шайбани ханмен одақтас еткізеді. ... 1496 жылы ... ... ұзақ ... соң ... ... келісімге келеді.
Келісімнің қорытындысы бойынша Түркістан аймағы үшке бөлініп, оның
солтүстігінде қазақ хандығы, оңтүстігінде Моғолстан, орталығында Шайбани
хан ... ... тиіс ... бірге Бұрындық хан мен Жәнібек хан екеуі ... ... үшін екі ... ... екі сұлтанға ұзатады. Мұндай
одақтастыққа қарсы Жәнібек хан ұлдары Моғолстан ханымен жақындасып, қарсы
одақ құрады. Қасым сұлтанның ағасы Әдік сұлтан Моғол ханының ... ... ... ... ... ... ішінде бір біріне қарама-
қарсы күштер қалыптасады. Бұрындық хан тұсында XV ғасыр соңында Қазақ
хандығындағы ... ... ... ... ол ... сыртқы саяси
жағдайына әсерін тигізеді. Бірақ қалыптасқан жағдай Бұрындыққа абырой
әкелмейді. Хан ... ... ... ... ... ... ... керісінше олардың бір-біріне қарсы тұруына, ол күштердің бірінде
өзі болуы – оның беделінің құлдырауының басы болды. Бұрындық хан ... жағы да ... ... ... ... 10 жылдығында Бұрындық хан өміріне түбегейлі бетбұрыс
әкелген күрделі ірі оқиғалар болып өтті. Ол оқиға тағы да Мұхаммед Шайбани
хан есімімен ... еді. 1500- ... ... ... тағына келген
шайбанилық сұлтан айналасы 3-4 жыл ішінде бүкіл Мауреннахрды біріктіріп,
Моғолстанның қол астындағы Ташкентті моғол ханынан ... ... ... ... ... пен Сұлтан Ахмет хандар қолға түсіріледі, бірақ
Шайбани хан оларды босатып жібереді. Әбден күшейген Мұхаммед Шайбани хан
1505-жылдан 1510-жылға дейін қазақ хандығына ... 4 рет ... ... ... ... ... және ... қазақ хандығын бағындыру не әлсірету және Түркістан аймағын
Мауреннахрға қосу жатты. Бұрындық хан дәл осы ... ... ... ... деп ... Оған ... мынадай: Алғашқы үш жорық
кезінде Бұрындық хан жауға қарсы ешқандай шара қолданбайды. Шайбани хан
емін-еркін Жәнібек хан ұлдары: Жаныштың, Тыныштың ... ... ... ... Тіпті 1509-жылдың қысында болған үшінші жорық
кезінде, өз ұлысына ... жау ... келе ... ... ... қарсылық көрсетпей, қашуға мәжбүр болады. Бұрындық ханның
шарасыздық ісін, оның әдейі жасаған жоспарлы ойы деп түсінеміз. ... ... ... әлсіресе, соғұрлым оның күші өсуі тиіс еді. Бірақ ... ... ... ... жау тағы да ... жорық жасайды.
Бұл жолғы жорық бағыты Қасым сұлтан ұлысына ... ... ... ... ... да, осы жылдары оның беделі Бұрындық ханнан да күшті еді.
Қазақ хагндығының құрылуы кезінде белсене араласып, одан ... ... ... өз ... ... ... хан XVI ... алғашқы
жылдарында үлкен, мемлекеттік дәрежеде көрегендік көрсете алмайды. Елдік
мүддеден жеке, тар мүддеге көшу оның ... ... ... ... ... тағдыры әркімге де тарихи сабақ бола алады.
Қасым хан (1511-1518 ж.ж. билік құрған)
Шамамен 1445 жылы дүниеге келген, 1518 жылы қайтыс ... ... мен ... ... негізін салған Әз Жәнібектің ұлы. Анасы Жағанбегім
– Мұхаммед Шайбани ханның кенже інісі Махмұд ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясаты туралы
мәліметтер өте аз. Қасым хан есімі бірінші рет Мұхаммед Шайбани жөніндегі
жазбаларда аталады. Ол ... ... ... «атақты сұлтандар мен
батырлардың бірі», «Бұрындық ханның атты әскерінің басшысы» деп атайды.
Бұрындық хан Самарқанға кетуге мәжбүр болып, жат елде қаза ... ... хан ... өз қолына алды.
Қасым хан билік құрған кезеңде де ... мен ... ... ... жақын қалалар үшін қақтығыстар мен шайқастар болып жатты. 1510
жылы қыста Шайбани ханның әскерлері ... ... ... хан ұлысына
шабуыл жасайды. Қасым хан олардың бетін қайтара алмайтынын түсініп,
шегінеді, біраз уақыттан соң күтпеген жерден ... ... өз ... жылы Қасым хан билікке қол жеткізгеннен кейін, Қазақ хандығы Қасым
хандығы деп атала бастады. ... хан ... ... хандығы саяси ықпалын
күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы ... ... ... ... оңтүстік-батысында Түркістан
қалаларына дейін, оңтүстік-шығысында Жетісудың солтүстік бөлігінің таулары
мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша,
Қасым хан ... ... ... шекарасы солтүстік-шығыста Ұлытау
қыраттары мен Балқаш өзенінің жағалауын ... ал ... ... ... жететін.
Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір миллионнан асатын. Сондықтан
да ол ... ... тыс қала ... ... хан ... ... ... аренада әйгілілік пен саяси қуаттылыққа қол жеткізген
еді. Қазақ хандығымен алғашқы дипломатиялық байланыс орнатқан көршілес
Москва мемлекеті ... Бұл ... ... ІІІ ... ... ... (1505-
1533) жүзеге асты. Қазақ хандығының тағы бір ерекшелігі – бұл ... ... ... жеке ... ... ... ... бастады.
Австриялық дипломат Зигмунд Герберштейн Еуропа оқымыстыларының арасында
алғашқылардың бірі болып қазақтар туралы өзінің «Москвалық жазуларында»
айтып өтеді. Тарихта бұл ұлы ... ... ... ... ... ... атанып қалды.
Сыртқы саясатта Қасым хан Сырдария бойындағы қалалар үшін Шайбани әулетімен
күрес жүргізіп отырды. ... ... ... ... ... ... ... байланысы қалыптасты. Қасым хан өзінің билік құрған
кезеңінің басында ... ... ... ... ... ... алуға біраз
әрекет жасады.
1513 жылы Қасым хан Қараталда болған кезде, Сайрам басшысы Қаттабек қаланы
оған ... ... ... ... ... жасауға үгіттейді. Қасым хан
қазақтар мен маңғыттардан үлкен қол жинап, Ташкентке ... ... ханы ... ... ... ... ... түбіндегі шайқаста
Қасым хан жараланып, шегінеді. Бұдан кейін шамамен сол жылы Қасым хан Шу
өзенінің жағасындағы ордасында Ташкент басшысы ... ... ... ханы Саидпен одақтас болады. Екі басшы бірігіп, Ташкентке жорық
жасауға келіседі.
Алайда ... таяп ... ... ... жүзеге асыру кейінге
қалдырылады.
Васифид сөзі бойынша, 1516-1517 жылдардың қысында Шайбанид әулетінің
сұлтандары бірігіп, қазақтарға қарсы жорықты бастайды. Ортаазиялық
өзбектердің қыпшақ жеріне жасаған жорығының ... ... хан ... ... ... келеді.
Мұхаммед Хайдардың жазбаларына қарағанда, Қасым хан 1518 жылы қайтыс
болған. Ал Тахир Мұхаммед өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты ... ... ... ... 1523-1524 жылдар деп көрсетеді. Қадырғали Қасымұлы
Жалайырдың сөзі бойынша, Қасым хан ... ... қаза ... ... ... ... өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ
хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді.
XVI ғасырдың бірінші ширегінде қазақ атын жер ... ... ... хан
есімі қазақ халқының тарихи санасында мәңгі орын алып, жарты мың жылдан аса
сақталып келе ... ... ... ... ... - ... куәсі.
«Қасқа жол» - деп аталатын заң, қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-
ғұрып ережелері негізінде Қасым хан тұсында жасалған. Оның жасалуына ... ... ... ... ... ... тұсында Керей, Жәнібек және Бұрындық хандар
кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді;
2. Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді;
3. Хандық ... ... ... ... тарап, рөлі артты;
4. Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай
келмейді.
Міне, осы аталған ... ... ... ... ... Бұл ... мәтіні болмаса да қазақ есінде заң атының жарты мың жыл бойы
сақталуы «Қасқа жолдың» қазаққа өте қонымды, ... ... ... көреміз.
Шыңғыс хан
Шыңғыс хан (өз аты – Тэмуджин, Темучин) – Азияда тұңғыш біртұтас
мемлекет ... өз ... аса ірі ... және ... ... ру ... ... батырдың отбасында туған. Өзінің әскери таланты
арқасында және дұшпандарының әлсіздігі мен бытыраңқылығын ... ... ... ... үшін ... ... ... [Меркіт тайпасының
көсемі Тохтадан бастап, Найман тайпасының басшысы Таян (Даян) ханға дейін]
талқандады да, кең-байтақ ... ... ... ... онда мекендейтін
көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір билеушісі болды.
Осы жеңістері және тайпа көсемдерін өз ... ... ... ... ... жүзеге асыруы нәтижесінде Тэмуджин дала
ақсүйектері құрылтайының шешімімен 1206 жылы барлық тайпалардың ұлы ханы
болып жарияланды да, ... хан» ... ... ... ... ... ... алды.
Ішкі саясатта Шыңғыс хан мемлекетті басқару ісін бір орталыққа бағындыруға
күш салды, түркі-моңғол тайпаларын «мыңдық» деп аталатын ... ... ... хан ... ... бұл ... ... атты әскер беруге тиісті болды). Шыңғыс хан бұларды жайылым жерлерімен
қоса өз туыстары мен нояндарға еншіге бөліп берді.
Ұлы хан ... іс ... ... 1206 жылы ол ... ... ережелерін бекітті. Мемлекет ішіндегі наразылықтарды басу үшін 10 мың
адамдық жеке гвардия (кэшиг) құрды. Әскерде өте қатаң тәртіп орнатты: ... ... ... көрсеткен әскери адамдар өлім жазасына кесілді.
Шыңғыс хан ... ... мен ... ... ... жауды жекелеп
талқандау, тұтқиылдан шабуыл жасау, дұшпанды алдау үшін арнаулы отрядтардан
тосқауыл қою, қыруар атты әскермен маневр жасау, т.б. ... ... ... хан ... мен ... ... (буряттарды, якуттарды,
ойраттарды, қырғыздарды, ұйғырларды) бағындырды. 1211ж. Цзинь мемлекетіне
жорық жасады. 1215 ж. Пекинді алды. 1217 ж. Солтүстік ... ... ... билігіне көшті. 1219 ж. Корея патшалығы Шыңғыс хан әскерлерінен тізе
бүкті. ... ... ... Қытай мен Корея патшалығына жорықтарын
ірі қолбасшы, әмір Мұқылы Гауин Жалаири басқарды.
Қытайға қарсы шабуылдан кейін ... хан ... бір тобы ... ... ... ... мен Орта ... жаулап алды. Басып
алынған жерлерді Шыңғыс хан ұлыстарға бөлді де, ұлдарына үлестіріп берді.
Жошыға Ертістен Орал тауына, одан ... ... ... мен ... дейінгі жерлер, Орта Азиядағы иеліктерінен Солтүстік Хорезм мен
Сырдария аймағы, ... ... ... ... ... ... мен ... аймағы берілді. Төле әкесінің ұлысы Моңғолияны
мұраға алды. Шыңғыс хан Тұнғұстарға кезекті шабуылы кезінде қаза ... ... ... ... ... ... ... азды-көпті
үзілістермен үсті-үстіне жүргізе берді.
Есім хан (1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған)
Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі
болды, оған бұл атақ ... ... ... ... ... ... жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан - ... ... ол ... ... ... ... ... хан
ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып,
Орта Азия ... ... ... ... ... ... Қазақ
хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «Есім ханның
ескі жолы» деп ... ... ... Есім ... ... ... бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын
бөлшектеуге тырысты.
Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі,
Жалым сұлтанның ... ... ... ... басқарған еді.Ол көп ұзамай
тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. ... өз ... ақша ... ... ... ... жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп,
Түркістан қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен
тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында ... ... ... Бұл ... ... ... ... билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар
іздеуге кірісті. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып Тұрпанды
билеген Әбдірахим ханмен ... Ал ... ... хан жағы ... Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған
Әбдірахим мен ... де ... ... отырған билеушілер болатын.
Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы ... ... ... Есім хан ... қызы Патша ханымға үйленді де,
ағасы Күшік сұлтанның ... ... ... Есім хан мен ... ... ... ... берді, 1627-жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп,
қазақ хандығын өз қол астына біріктірді. Есім ханның феодалдық
бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру ... ... ... ... ер ... атты ... жырына өзек болған. Есім хан Ташкент
қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап,
тұрсын ... ... ... ... қапылыста өлтіреді, сонда Есім
ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау оны мынадай жырмен оятады:
«Ей, Қатаған хан Тұрсын!
Кім арамды ант ұрсын.
Жазықсыз елді ... ... ... емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есігіңе келіп тұр,
Шашқалы тұр қаныңды,
Кешікпей содан ... хан ... ... ... ... басын алады.
«Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, есім хан
1628-жылы қайтыс болған. Ал ... ... ... ... 1645-жылы қайтыс болған делінеді.
Кенесары хан (1841-1847ж.ж. билік құрған)
Қазақ халқының патшалық Ресейге, ... және Хиуа ... ... ... ... басқарушы.
1827-жылдан бастап Абылайдың ұрпақтары қазақ хандығын патшалық Ресей
езгісінен босату жолындағы күресте белсенділік танытты. Кенесарының әкесі
Қасым мен үлкен ағасы Саржан ... ... орыс ... ... ... ... тұрды, қазақ ауылдарын отарлық бұғаудан босатты.
Міне солардың жолын жалғастырушы Кенесары Қасымов та мемлекет
тәуелсіздігінің өте ... іс ... ... ... ... ... ... Мемлекет мүддесін қорғау жолында жауды жеңіп, тәуелсіздікке қол
жеткізу үшін халықты біліктілікпен басқару көп септігін тигізетінін ол жете
түсінді.
Кенесары Қасымов өз ... ең адал ... мен ... ... ... ... қарсы ең беделді, белсенді азаматтарды топтастыра
білді.
Қиын-қыстау шақтағы ортақ мүдде – ұлттың ... үшін ... ... өзі ... емес пе?! ... ... ал да, билей бер» деген
саясаты қазақ даласына кеңінен таралуы, елдің ... ... ... ... ... ... еді. Сонымен бірге, Кенесарыға қарсы шыққан
рулар да болды.
1841-жылы Кенесары Қасымов хан ... оның ... ... ... ... ... қалпына келтіру болды. Кенесары мемлекетті басқаруда
шариғаттың негізгі ережелерін ... ... ... билер сотын қалпына
келтірді. Мемлекет пен оның әскерін нығайту ... ... ... ... ... ережелерін бекітті. Салық саясаты да оны тиімді жолмен
жинауға бағытталды.
Кенесары қатаң тәртіп пен басқару принциптеріне негізделген Абылай атасының
саясатын жүргізді. ... ... ... мен отаршылдыққа бойұсынған
қазақ сұлтандарының әскери құрылымдары оны Кіші және Орта жүздер аумағынан
ығыстырды.
Кенесары қолы алғашқы әрекетін ... ... ... ... өртеуден бастады. Қамал бастығы әскери старшина Карбышев пен Ақмола
аумағының аға сұлтаны ... ... ... ... ... кетті.
Кенесары енді Торғайға бет бұрды. Кенесары Қасымов патша өкілдеріне жазған
хаттарында бұл ... ... ... ... ... сол арқылы
келіссөз процестерін жеңілдету деп түсіндірді. Шын мәнінде батырдың негізгі
мақсаты 1836-1838 жылдары Исатай Тайманов бастаған ұлт-азаттық көтерілісі
болып ... Кіші ... ... ... қосу ... ... хан ... отырғаннан кейін, көтеріліске қатысушылар
әскери қимылын үдете түсті, олар қоқандықтардың елеулі ... ... ... Жаңақорған, Созақ қамалдарын қоршауға алды.
Кенесары өзінің басты мақсаты – азаттыққа қол жеткізу үшін ... ... үш ... күш ... ... ... керек екенін түсінді. Алайда
ұлт-азаттық күрестің 1844-1845 жылдары қарқыны үдей түскен кезеңде де
қазақтардың басы толық бірікпеді. Көтерілістің бас ... ... екі ... ... бірі ... ... болса, екіншісі
патшаның жүргізген саясатын қолдады.
Кенесары Қасымов хан, саясаткер, дипломат ретінде қазақтың үш жүзі
руларының ... ... өз туы ... ... алды. Оның әскерінің жалпы
саны кейде 20.000 адамға дейін жетті. Халықтың бас көтеруіне Орта жүздің
көптеген сұлтандары мен ... ... ... ... ... ... кең болды, ол XVIII ғасырдың
соңы мен ХІХ ғасырдың басындағы азаттық жолындағы өзге қозғалыстардан қазақ
рулары көп қоныстанған негізгі ... ... ... ... ... көп ... бөлді, елді басқаруда жаңа
құрылымдар мен ережелер енгізді, сонымен бірге істен шығарылған
құрылымдарды қайта қалпына келтірді. Әскер қатарында қатаң тәртіп ... ұзақ дала ... ... үшін ... мен ... ... ... құрды. Ол қажет ақпараттарды жеткізіп тұратын тыңшыларына
да сүйенді, саяси күрес пен дипломатияның тиімді ... ... ішкі ... хан өзі ... бақылауға алды, ру аралық
қақтығыстардың жолын кесті.
Үш жүздің қазақтарының біріккен ұлт-азаттық қозғалысы Ресейді қатты
алаңдатты. ... 27 ... І ... ... ... қазақ
хандығына қарсы ең көлемді әскери қозғалыстарға рұқсат беретін басқа
мемлекет болмауы тиіс деген ... қол ... ... патша әскерлерімен және ымыраға келмес сұлтандармен күрес
жүргізген Кенесары 1843-1844 жылдары біраз жеңістерге қол жеткізсе де,
шегінуге мәжбүр болды. шегіне келе Кенесары ... ... ... ... аумағына орналасты. Ханның келесі бағыты қырғыз халқын орыс
отаршылдығына қарсы ортақ күреске көтеру болды, алайда ол манаптар
тарапынан күшті тойтарысқа тап болды.
Кенесары ... ... ... жақтың күші тең емес шайқаста қаза
болды.
Кенесары Қасымовтың сіңірген тарихи еңбегі – ол қазақ халқының салт-
дәстүрін сақтай отырып, оны ... пен ... ... ... ... ... ... және идеологиясы ұлттың даму жолындағы
өзекті мәселелерді шешуге бағытталды.
Керей хан (1456-1473 ж.ж. билік құрған)
Керей хан ... жылы ... XV ... 70-жылдарының басында
қайтыс болған) - қазақ хандығының негізін қалағандардың бірі. "Таурих - и
гузида -ий Нусратнама" (1268-1270) еңбегінің авторы айтып ... ... - Орыс ... ... ... ... ... Керей хан мен Әз Жәнібек ханның Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы
күрескен қазақ тайпаларын бастап ... ... ... Жетісу жеріне
қоныс аударуы қазақ хандығының құрылуына мұрындық болған маңызды тарихи
оқиға еді. Бұл оқиғаның мән-жайы мынадай болатын: 1428 жылы Ақ Орданың
ақырғы ханы ... ішкі ... ... қаза ... соң, Ақ ... ... ұсақ феодалдық иеліктерге бөлінгенде өзара қырқыс үдей
түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы құрылды.
Шайбани тұқымынан шыққан ... хан ... Орда Ежен ... ... ... территориясы - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл (1248-1468) үстемдік етті.
XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз болып отырған қан ... мен ішкі ... ... ... ... үдеп феодалдық езгі мен
қанау халық бұқарасын ауыр күйзеліске түсірді. Аласапыран соғыстар мен
феодалдық бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан
қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың ... ... ... көшпелі тайпалар мезгілінде жайлау-қыстауларына бара алмайтын
болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр ... ... ... ауыр
тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді, Әбілхайырдың үстемдігінен құтылып, ... ... ... ... ... Хайдар Дулати "Тарих - и -
Рашиди" атты еңбегінде былай дейді: "Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан
биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан ... күн ... ... хан мен ... Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ
жая қарсы алып, ... ... ... Шу мен ... аймақтарын
берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек
ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның ... ... хан, ... ... ... кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың
саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей
бастады…"
Алғашында қазақ ... ... ... ... ... Шу өзені мен
Талас өзенінің алабы еді. Міне, нақ осы территорияға ... ... ... ... атау қолданылды, ежелден осы алапты мекендеген
қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан қоныс аударған қазақ
тайпаларымен етене араласып кетті. ... ... ... соғыс
салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ес жиып, етек ... ... ... бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері
Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып қазақ хандығына
келіп жатты. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан ... ... ... ... ... ... ... 200 мың адам көшіп барды. 1462-
жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болған соң, бұл мемлекетте ішкі
феодалдық қырқыс күшейіп, өкіметсіздік жағдайдың өріс ... ... ... ... ... жасаған шабуылы салдарынан Моғолстан
мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде Жетісуды ... ... ... ... ... қосылуы үдей түсті. Бұлар жаңадан
құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери,
саяси ... ... ... ... құрылған қазақ хандығының экономикалық негізі әлі де әлсіз
еді. Бірсыпыра қазақ тайпалары Әбілхайыр хандығының, Моғолстанның, ... және ... ... ... қол ... төрт ... телі болып
отырған болатын. Оның үстіне шығыс Дешті-Қыпшақты билеген Әбілхайыр хан
өзіне қарсы шығып, ... ... ... қазақтардың өз алдына хандық
құрып, масайрап отырғандығына, әсіресе Әбілхайыр хандығынан көптеген
тайпалардың оған ағылып барып жатқанына азуын басып, қылышын қайрап ... жаңа ... ... ... тарпа бас салып жойып жіберуге сұқтанды.
Оншақты жыл айналасында батыс Жетісу өңіріне екі жүз мың жан саны ... ... ... кең ... ... керек етті. Ал көшпелі елдің
отырықшы-егіншілігі көркейген аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы
дамыған экономикалық орталық - Сырдария жағалауындағы қалалармен сауда-
саттық қарым-қатынастарына ... ... ... ... ... ... айналды. Бұл қарым-қатынастың оңалуына тек көшпелі халықтар ғана
емес, отырықшы аймақтардағы егіншілік ... ... егіс ... ... ... де, ... ... өткізіп шикізат (жүн, тері, т.б.)
алуды аңсаған қолөнершілер де, сауда тауарын өткізіп пайда табуға
саудагерлер де ... ... ... ... мен ... ... үшін күресте қазақ
хандығының басты бәсекелесі және ата жауы Әбілхайыр хан еді. Қазақ хандығы
Әбілхайырға қарсы күресу үшін ең ... ... ... ... одақ ойрат жоңғарларының тайшасы Амасанжының Моғолстанға шабуыл
жасауынан және ... ... ... ... хандығына шабуыл жасауынан
тізе қоса отырып қорғануды мақсат етті. 1468 жылы қыста Әбілхайыр хан қазақ
хандығын қиратпақ болып, Жетісуға ... ... ... ... ... жорық жолында қаза тапты. Әбілхайырдың қаза болуы қазақ ... және ... ... ... орай тудырды. Әбілхайыр өлгеннен соң
оның елінде қиян-кескі қырқыс басталып, хандық ыдырай бастады. "Өзбек
ұлысының ... ... ірі ... ... Оның ... бөлігі
Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп кетті". ... ... ... ... ... ... ... Керей мен Әз Жәнібек бұдан он екі жыл
бұрын өздері ауып кеткен ата қонысы Дешті-Қыпшаққа қайта оралды.
Керей ... ... ... ... рет 1472-1473 жылдары Сырдария
жағасындағы қалалар үшін Моғолстан ханы ... ... ... сұлтанның
шабуыл жасаған кездерінде айтылады.
Тарихи материалдарда Керей ханның хандық билікті ұлы Бұрындыққа бергені
туралы, Керей ханның өзбек ұлысын басқарған кезеңі, оның ... ... ... ... қаза ... туралы нақты мәліметтер
көрсетілмеген. Керей хан 1472-1473 жылдардағы оқиғалардан ... ... деп ... хан ... ж.ж. билік құрған)
Жәнібек Әбусағит (туған жылы мен өлген жылы белгісіз) - Қазақ
хандығы мен қазақ хандары әулетінің негізін қалаушы, ... ... ұлы, ... ... XV ... өмір ... XV ғасырдың 50-жылдарына дейінгі
өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.
1456 жылы ... ... ... ... ... ... соң,
көшпенді халықтың Жәнібек пен Керей бастаған бір бөлігі ... ... Шу мен ... ... ... орын тепті. Моғолстан ханы
өз қарсыластарымен болатын күресте көмектесер деген есеппен қазақ
басшыларымен одақтас болды. Өзара қырқысулар мен соғыстардан жапа шеккен
200 ... жуық ... ... хан мен ... ... ... топтасты,
олардың билігінің күшеюі 1468 жылы Моғолстанға әскери жорық жасамақ болып,
бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болған Әбілқайырға олар ... ... ... ... ой ... хан ... кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар Дешті-
Қыпшақта өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп ... ... хан ... хан да ... ... Олар ... ... Шейх-Хайдар ханмен
кескілескен шайқасқа түсті. Өз әміршілері тарапынан ешқандай көмек ала
алмаған Шейх-Хайдар билік үшін ... ... ... ... ... ... ... Орыс ханның тұқымдары - Жәніібек хан мен Керей ханның
қолдарына өтті. Олар тағы да отыз жыл бойы ... ... ... Орыс хан тұқымдарының қолына өтуі де "Көшпелі өзбектер
мемлекетіндегі" саяси жағдайды ... жоқ. ... бұл ... ... ... атының Дешті-Қыпшақ болып өзгеруіне ықпал етті. Бір
кездері Моғолстанға қоныс аударған адамдар Өзбек ұлысында "қазақтар" деп
атала бастады және бұл атау ... ... ... ... ... үшін ... хан мен оның үзеңгілестері қазақтардың бірігуі мен Қазақ ... үлес ... ... орта ... ... ... ... мекендеген түркі тайпалары
бір этникалық топқа біріге келе, қазақ халқын құрады. Жәнібек хан мен Керей
хан ... ... Шу мен ... ... ... ... ... қосуда көп еңбек сіңірді. Бұл мақсатпен олар өзара қырқысуларды
басып, ірі феодалдарды маңайына топтастырды.
Жәнібек ханның ... ... ... ... ... ... ... жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи
деректерде соңғы ... жылы ... ... ... ... ... хан
туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болатын шайқастардың бірінде қаза
тапқан деп ... ... ... ... халық аңыздары мен өлеңдерінде
Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.
Тәуекел хан (1582-1598ж.ж. билік құрған)
XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың басына дейінгі ... ... ... Абдаллахқа өтіп кетуі, Тәуекелдің одан қалуы,
қазақ сұлтандары қатысқан 1588—жылғы Ташкент ... ... ... ... ... Ферғананы, Самарқандты басып
алған кездегі соғыс оқиғалары сияқты деректермен белгілі. Бұл аймақтардың
Қазақ хандығы ... ... ... ... зор ... бір ... екіншісімен алмасуын көрсетті. Бұл оқиғалар тек қазақ хандығына
ғана емес, шайбанилік мемлекеттерге де елеулі ықпал жасады, өйткені Орта
Азиядағы әулеттер ауысуының солармен ... ... ... жылы Шығай хан өлгеннен кейін Тәуекел хан болды. Абдаллахқа вассалдық
тәуелділік оның кезінде де сақталып қалды. Бірақ 1582 ... бас ... мен ... ... қайтып келе жатқанда Тәуекел өзіне ханның
теріс ниетінен күдіктеніп, оны тастап, өзінің Дешті Қыпшағына кетіп қалды»
делінген дерек те ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра пікір айтуға болады.
... Тәуекел Сыр өңірінің қалалары үшін күресті бастап, 1586 жылы Ташкентті
алуға ... ... ... ... ... ... ... Тәуекел Мауараннахрдың солтүстік аймақтарына шабуылдайды. Оның
шабуылы Түркістан, Ташкент, тіпті Самарқанд сияқты қалаларды талқандады,
Тәуекел шайқасқа түспей, асығыс шегініп кетті. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... аяқталды.
Ташкент өңірінде болған 1588 жылғы көтеріліс сол кезіндегі қазақ халқы
тарихындағы маңызды оқиғалар қатарына жатады. Ол ... ... ... – ий шахи» және Мукимидің «Зафар - наме» деген еңбектерінде
қызықты ... мен ... ... Ташкент көтерілісіне
зерттеушілер осы кезге дейін назар аудармай келді, ал ол Орта Азия –
Қазақстан аймағындағы тарихтың дамуына едәуір дәрежеде ықпал ... ... ... ... ... ... билеушісі Ишанкелді аутаршы мен Наурыз би
құсшының өздеріне қакүнемдік жасауға дайындалып жатқанын ... ... ... ... Алайда бұл күресте Ишанкелді би жеңіп, қазақ
сұлтандары мен бүлікші әмірлері жеңіліс тапты. Үш айға жуық ... ... ... ... ... ... осылай аяқталды.
Көтеріліске бүлікші әмірлермен және қазақ сұлтандарымен қатар көшпелі
тайпалар да қатысты. 1588 жылғы оқиғалар содан кейінгі ... ... атап ... ... әулетін Аштархани әулетінің алмастыруы
сияқты елеулі оқиғаның алғы шарты болды.
Сонау 1585 жылы-ақ Абдаллахқа дербес ... ... ... бұл ... жоқ. Ол жеңген жағдайда өзіне айтарлықтай пайда келтіретін болса
да, басқа қазақ сұлтандары жүргізген бұл күреске ... ... ... аяғында Абдаллахтан кеткеннен кейін оның жоғарғы билік үшін ұзақ
уақыт табан тіресе күресуіне тура ... 1596 жылы оның хан ... ... ол осы заңды негізге алмаған еді. Тәуекелдің сол жылғы
Ташкентті шабуын суреттей келіп, Ескендір Мұңшының өзі де ... хан ... ... ... ... ... көп ... Ташкентке жақындап келді»
деп хабарлайды. Бұдан Тәуекелдің хан жағдайын 1586 және 1594 ... ... ұзақ та ... ... ... жеңіп алғаны, оның
содан кейін Мәскеумен қатынастар жасау кезінде нағыз хан ретінде ... анық ... жылы ... өзін ... ... ... Федор патшаға Құл-
Мұхамедті елші етіп жіберді.
Қазақ елшілері орыс ... ... ... жайы ... бірқатар қызықты
мәліметтер жеткізді. Мәселен, Құл-Мұхамед былай деп хабарлаған: «Ал қазір
Бұхара патшасымен уақытша татумыз, ал ноғайлармен бауырлардай татумыз,
Тинехматтың ... де, ұрыс ... де ... ... Бұл
елшілік туралы істе Тәуекел хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп те аталған,
бұдан оған ... және ... ... мекендеген қазақтарға жақын
көшіп-қонып жүрген кейбір жоңғар рулары ... ... ... ... ... ... ... Ораз-Мұхаммедті қайтаруға қол жеткізу
және Абдаллахқа қарсы күресте Мәскеудің көмегіне уәдесін алу ... 1595 ... ... ... ... патшаның жауап грамотасы
тапсырылды, онда Тәуекелге қазақ хандығын «өзінің патшалық қол астына»
алатынын ... және ... мен ... оқ ... ... ... ... де, одан әрі мынадай тілек айтады: Тәуекел «біздің патшалық қол
астымызда болғандықтан және ... ... ... бойынша Бұхара
патшасымен және бізге опасыздық жасаған сібір патшасы Көшіммен соғысып,
біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар».
Тәуекелдің елшілері Мәскеуге Иран шахы ... ... ... күресуі
туралы келісімге қол жеткізу үшін Иран елшісін өздерімен бірге Тәуекелге
жіберуін сұрады. Елшілердің өтініші орындалды.
Құл-Мұхаммед елшілігіне жауап ... 1595 ... ... ... ... ... ... Вельямин Степанов жіберілді.
Сонымен, қалыптасқан жағдайда қамқорлық туралы мәселе жөнінде келісімге
келу мүмкін болмай ... ... ... ... сауда
байланыстары XVI ғасырдың кейінгі жылдарында да жалғаса берді. Қазақ-орыс
дипломатиялық қатынастарының дамуы керуен саудасының одан әрі ... ... ... рынокқа өз тауарларын: малын, мал өнімдерін және
т.б. апарып отырды. Ресейден Орта Азия мен ... ... жол ... аумағы арқылы өтті. Тобыл қаласынан Орта Азияға апаратын сауда
жолы Ертіс өзені арқылы Есіл өзенінің бас жағына қарай, ал ол ... ... ... Сарысу арқылы Түркістанға дейін, сонан соң Сырдария
өзені арқылы Бұхараға өтетін еді.
1598 жылы Тәуекел Шайбани ұрпақтарының ... жаңа ... ... хан ... өзіне лайықты қарсылас деп санамай, оған
қарсы шекаралас өңірлер сұлтандарының, әмірлерінің әскерлері мен ... бір ... ... ... пен ... ... бір ... болған. Абдаллах әскері ауыр жеңіліске ұшырайды. Абдаллах ... ... ... ... ... ... ... Тәуекел аз уақыт ішінде Түркістанды, Ташкентті, Ферғананы алды.
1598 жылы наурызда ... хан ... ... ... хан ... ... Аббас оған жаулық ойлады. Осыны пайдаланған Тәуекел ханшапқыншылық
соғыс ... жүз ... ... ... ... ... басып кіріп,
Ахси, Әндижан, Ташкент, Самарқанд қалаларын басып алды. Тәуекел хан өзінің
туысы Есім ... 20 ... ... ... ... өзі 70-80 ... Бұхараны алуға аттанды. Қазақ әскерлері Бұхараны 20 күн қоршады.
Қала бекінісі түбіндегі бір шайқаста Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке
қайтып келіп қаза ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет
Совет хан ғаббасов15 бет
Delphi және мәліметтер қоры100 бет
Delphi ортасы туралы түсінігі51 бет
Microsoft Access программасы12 бет
MS Access ортасында мәліметтер қорын құру4 бет
Pascal және Си тілінде бағдарламалау29 бет
Sql-тілі4 бет
Turbo Pascal программалау жүйесі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь